Wikipedia vecwiki https://vec.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Prinsipio MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Speçałe Discusion Utensa Discusion Utensa Wikipedia Discusion Wikipedia File Discusion File MediaWiki Discusion MediaWiki Modeło Discusion Modeło Juto Discusion Juto Categoria Discusion Categoria Portałe Discussion portałe Projeto Discussion projeto TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1469 1227436 1222630 2026-05-13T16:01:55Z ~2026-28882-07 41949 Designer 1227436 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |Nome = Pàdoa |Panorama = Abbazia di Santa Giustina2.jpg |Stema = CoA Padova.svg |Stato = ITA |Grado aministrativo = 3 |Divixion am grado 1 = Veneto |Divixion am grado 2 = Pàdoa |Aministrador locałe = [[Sergio Giordani]] |Partio = [[sentro-sanca]] |Data elesion = 26/06/2017 |Lengue uficiałi = [[łengua itałiana|itałian]] |Lengue = [[łéngua vèneta|vèneto (var. padovana)]] |Latitudine gradi = 45 |Latitudine minuti = 25 |Latitudine secondi = 0 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 11 |Longitudine minuti = 52 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Altitudine = 12 |Superfise = 92.85 |Abitanti = 213623 |Note abitanti = [http://www.padovanet.it/allegati/C_1_Allegati_9811_Allegato.pdf Comune de Pàdoa - Statisteghe] |Axornamento abitanti = 31/07/2012 |Sotodivixion = Altichiero, Arceła, Basaneło, Bruxegana, Camin, Cexanova, Forçełini, Guisa, Madona Pełegrina, Mandria, Montà, Mortixe, Paltana, Ponte de Brenta, Ponteroto, Pontevigodàrxare, Sacra Fameja, Salboro, Santa Croxe-Sità Giardin, Stanga, Tore, Teranegra, Voltabaroso, Voltabruxegana. |Divixion confinanti = [[Àbano]], [[Bignàxego]], [[Cadòneghe]], [[Łegnaro]], [[Łìmena]], [[Noenta (PD)|Noenta]], [[Ponte San Nicołò]], [[Ruban]], [[Saonara]], [[Selvasan]], [[Vigodàrxare]], [[Vigonovo]] (VE), [[Vigonsa]], [[Viłafranca]] |Codexepostałe = 35121-35143 |Prefiso = [[049 (prefiso)|049]] |Fuxo orario = +1 |Codexestatistego = 028060 |Codexecatasticałe = G224 |Targa = PD |Xona sismega = 4 |Patrono = [[San Prosdocimo]], [[Santa Justina|Santa Giustina da Padova]], [[San Daniele diacono]], [[Sant'Antonio da Padoa|Sant'Antonio da Pàdova]] |Dì de festa = [[13 de zugno]] |Mapa = Map of comune of Padua (province of Padua, region Veneto, Italy).svg |Didascałia Mapa = Poxision del comun de Pàdoa inte ła provincia de Pàdoa |Sito = http://www.comune.padova.it/ }} '''Pàdoa''', o '''Pàdova''',<ref>[http://ricerca.gelocal.it/mattinopadova/archivio/mattinodipadova/2012/03/02/NZ_49_02.html La voce di Umberto Marcato un inno alla «Vecia Padova»] sul sito web de ''[[Il Mattino di Padova]]''</ref> (''Patavium'' in [[łéngoa latina|latin]], ''Padua'' in [[łéngua inglexe|inglexe]]<ref>{{en}} [http://www.lonelyplanet.com/italy/the-veneto/padua Padua] sol sito web dea ''[[Lonely Planet]]''</ref> e in [[lengua todesca|todesco]]<ref>{{de}} [http://www.reise-nach-italien.de/padua.html Padua] sol sito web de ''Reise nach Italian''</ref>, ''Padoue'' in [[łéngua fransexe|francexe]]<ref>{{fr}} [http://www.routard.com/guide_voyage_lieu/3836-padova_%28padoue%29.htm Padoue] sol sito web de ''La Guide du Routard''</ref>) ła xe na sità de 208.641 àneme, co una de łe pi vece e grande università d'Europa. Trovandose so 'l croxevia tra e strade che łe va inte el nord-est e che łe vien da Roma e da Miłan, in mexo a 'l [[Vèneto|Veneto]], Pàdoa ła xe el più gran sentro comerciałe de 'l nord-est de l'[[Itàlia|Italia]]. == I sensa == Ła xe famosa par i so "sensa": -el santo sensa nome el xe [[Sant'Antonio da Padoa|Sant'Antonio]], parché i padovani i ło ciama soło 'el Santo'; -el prato sensa erba el xe [[Prà de ła Vałe]], che prima de esar bonificá el zera na pałù; -el cafè sensa porte el xe el [[Cafè Pedrocchi|Pedrochi]], che na volta el zera sempre verto; -el "capiteło sensa na cołona" in Piasa de łe Erbe, co ła łegenda ła dixe che ła sia stà fata su da i visentini, ma probabilmente in realtà ła xe stada cavà via o propio gnanca costruìa par parmetar a i cari de pasar; -el "cavało sensa cavałiere" drento de 'l Pałaso de ła Rajon; -el"bo sensa corni", soranome de 'l pałaso de l'università de Padoa, dito "el bo", parché 'l so sìnboło el xe un bucranio, un cragno de un bo sensa i corni; -el canpaniłe sensa cexa, fra via San Fermo e Via Daviła, indove che l'edifiso de ła ceza el ghe xe, ma no l'è pi doparà par i so fini rełijozi da pì de 70 ani. == Istoria == Secondo ła tradision, ła fondasion de Pàdova risałe a un grupo de profughi de ła sità de [[Troia]], comandà da [[Antenore]]. Uno dei prinsipai posti dea cultura [[paleovèneti|paleoveneta]], ła vecia Pàdova xe stà fondà tacà ai àrxari del fiume [[Brenta]] (nel' antichità ''Medoacus''), che a chel tenpo (se pensa fin al [[589]]) el pasava dove uncó ghe xe el [[Bacajon|Bachiglion]]. === Durante l'Inpero Roman === Inte el [[49 a.C.]], Padova ła xe deventà de nome un [[municipium|munisipio roman]], par esarlo par davero soło inte el [[45 a.C.]] co ła ''Lex Julia Municipalis''. Durante ła dominasion romana ''[[Patavium]]'', come che ła zera ciamà ałora, ła diventa una de łe sità pi riche del'[[Inpero Roman|Inpero]], grasie anca ai ałevamenti de cavałi. Nel'età de Augusto, Pàdova ła xe parte de ła ''[[Regio X Venetia et Histria|X Regio]]'' che ła gavea come capitałe [[Aquiłeja]], a ła quae ła zera cołegà da ła [[via Ania]] che ła partiva da [[Adria]]. Del periodo roman resta alcuni ponti, modificai inte el medioevo, i resti de l'arena (visin a ła capeła dei Scrovegni), e terme (na sćianta de piere soto pałaso Storion) e el foro (visin a ła piasa Garibaldi e a ła piaseta Cavour), dove che ghe resta soło na cołona. Al prinsipio del [[V secolo|V secoło]] a Pàdova se ga stabijio el ''Praefectus Sarmatarum gentilium'', una dee 13 guarnizon de [[Sarmati]] a difesa del'inpero. Probàbiłe che ła guarnizon ła fuse dixlocà a Sarmeoła (Sarmaticula), frasion de [[Ruban]] e a Sermasa (łocaità de [[Vigonovo]]). Inte el [[452]]-[[453]] ła sità la xe stà distruta da ła invasion dei [[Uni]] de [[Atiła]]. Dal [[535]] al [[553]] ghe xe stà ła guera tra [[Istanbul|Bixansio]] e i [[Goti]] aleài dei [[Franchi]]: conquistà dai primi inte el [[540]] e dopo dai secondi cò [[Totila|Totiła]], Pàdova ła xe stà ciapà inte el [[568]] da [[Narsete]], generałe de [[Jiustinian I de Bisanzio|Giustinian]]. === Medioevo === [[Imàjine:Sant'Antonio (Padua) - Facade.jpg|thumb|left|El Santo de Pàdoa]] Dopo ła fin del'Inpero, Pàdova ła ga visto el Brenta canbiar el sò corso co ła ròta del [[589]], sostituio dal [[Bacajon|Bachilion]]. Ła xe stà asedià e conpletamente distruta in tel [[601]] dai [[Łongobardi]] de [[Agilulfo]] che, secondo ła tradision, i xe entrai in sità dal ''Ponte dea Morte'', come che el xe ciamà uncó el ponte tacà a via Rudena (che sta par ''rovina''). [[Monséłexe|Monsełexe]] ła ga rexistio oncora par cualche mexe prima de cascar anca eła in man ai Łongobardi. Un pochi de abitanti i ga sercà de salvarse nea [[łaguna de Venesia|laguna de Venesia]], contribuendo a ła nasita, secoi dopo, de [[Venesia]]. En tel [[899]] Pàdova ła xe stà rasià da i [[Magiari|Ungari]]. Soło dopo l'ano [[1000]], Pàdova ga scumisià a riprenderse, afermandose come [[Comuni|comune indipendente]], anca se ła ga dovuo subire łe devastasion del [[teremoto]] del [[1004]] e, oncora più forte, de [[Teremoto del 3 zenaro 1117|queło del 1117]], cusì come el incendio grando del [[1174]]. En tel [[1164]] ła fa parte de ła [[lega veronexe]] contro [[Federico Barbarosa]]. Dal [[1168]] (convegno de Lodi) al [[1183]] (Paxe de Costansa) Pàdova ła fa parte anca dea [[Lega Łonbarda]]. I ani sucessivi i ga visto ła sità aumentare ła só inportansa e i só domíni, in lota continua contro i comuni confinanti. En tel [[1222]] xe stà fondà ła [[Università de Pàdova|Università]], ła seconda più antica de ła penisoła itałica e una intrà łe prime e più prestijiose d'Europa. A Pàdoa el ga predicà e el xe morto, in tel 1231, [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]], , al cuałe i padovani ghe ga dedicà ła grandioxa [[Baxełega de Sant'Antonio (Pàdoa)|basiłica]]. Tra el [[1303]] e el 1305 [[Giotto|Gioto]] el ga afrescà ła [[Capeła dei Scrovegni]], inestimàbiłe texoro de pitura. L'espansion del comune padovan xe stà interota a più riprexe, in particołare intrà el [[1237]] e el [[1256]], da ła sanguinoxa dominasion de [[Exełin III da Roman]], ricordà pa ver fato trucidare inte un dì soło più de diexemiła padoani. En tel [[1318]] muta el panorama poitico a Pàdova: scumisia ła [[Signoria]] dei [[Cararexi]] co l'elesion a [[Capitan del Popoło]] de [[Jacopo da Carara]]. El secoło dopo, anca se turbà dae continue lote co łe signorie dei comuni tacài e co ła potente Venesia, el xe stà par Pàdova el apice del so splendore, asołuta protagonista del'arte e dea cultura europea grasie a ła prexensa de artisti e leterati come [[Giusto De' Menabuoi]], [[Guariento]], [[Altichiero]] e [[Francesco Petrarca]]. En tel [[1387]] ghe xe stà ła [[bataja de Castagnaro]], considerà una de łe grande bataje del'epoca dei [[capitani de ventura]]: [[Joani Ordełafi]] e [[Ostaxio da Poenta]], che i conbateva par [[Verona]], i xe stà afondai da [[Joani Acuto]] e [[Checco Noveło Cararexi]], chel conbatea par Pàdoa. I zera i últimi bajori miłitari de ła çità, che, in tel [[1405]] ła se ga inxenocià definitivamente a [[Venesia]] dopo na longa e dura łota. A xe ła coxideta "devosion" de Pàdova a Venesia: i últimi Cararexi prigionieri i vien copà co i se catava inte i [[Pionbi]], łe famigeràe gaere venesiane. Inte el medioevo el munisipio e ła signoria i ga fato scavare łe prinsipałi opere de navigasion de ła provincia de Pàdova: el [[canałe de Bataja]], el [[canałe Piòvego|Piòvego]] e e [[canałe Brenteła|Brentełe]]. === Rinasimento === {{varda anca|Assedio de Padoa}} [[Imàjine:Padova-Palazzo della ragione nachts.jpg|thumb|left|Pałasso dea Rajion]] [[Imàjine:Padova-vicenza 30-9-05 063.jpg|thumb|left|Piassa dee Erbe]] Par quaxi quatro secołi Pàdova, anca se ła zera drio perdar inportansa połitica, a ga godùo dea paxe e de ła prosperità asicurà da ła aministrasion venesiana e de ła łibartà concesa a ła so Università, che a ga riciamà studenti e profasori da tuta Eoropa, intrà i cuałi l'indimenticabie [[Galileo Galilei]]. Dopo el terìbiłe [[Assedio de Padoa|asedio del 1509]], durante ła guera anti-venesiana promosa da ła [[Liga de Canbrai]], xe stà conpletà ła çinta muraria, e questo xe stà uno dei pochi avegnimenti degni de nota del periodo. I asalti inperiałi i xe stà tuti respinti sol Bastion Coałonga da nobiłi venesiani, padovani e famosi soldai de ventura come [[Citolo da Perugia|Citoło da Perugia]]. === Otosento === Inte el [[1797]], Venesia vien conquistà da [[Napoleon Bonaparte|Napoleone]] e Pàdova, insieme a tuto el veneto, ła xe stà dà a l'[[Austria]] co el [[tratato de Campoformio|tratà de Campoformio]], par entrar a far parte, dopo ła disfata napoleonica, del [[Lonbardo-Veneto|Regno Lonbardo-Vèneto]]. Inte el [[1848]], anca Pàdova ła ga visto l'insuresion contro l'occupasion austriaca, in particołare a opera dei studenti universitari: tutora ła data dell'insuresion studentesca, [[8 de febraro|8 febraro]], ła vien festejà. Inte el [[1866]] [[Vittorio Emanuele II de Savoja|Vittorio Emanuele II]] òcupa e anete, grasie a un plebiscito, ła Venesia Euganea. Cusì Pàdova ła entra inte el [[Regno d'Itałia]]. === El Novesento === Durante ła [[Prima guera mondiałe]], Padoa a xe stà sede de vari comandi, conprexo queło dea ''Tersa Armata'', subendo de frecuente bonbardamenti aerei. Da un areoporto picenin, a [[San Pelajio]] - ora sede de un muxeo del voło, xe partio [[Gabriełe D'Anunsio]] pal cełebre propagandistico [[voło su Viena]]. Inte el [[1918]] a Viła Giusti de ła ''Mandria'', nea periferia sud de Pàdoa, xe stà firmà l'[[armistissio|armistisio]] che ga meso fin a ła guerra intrà l'Italia e i [[Inperi Sentrałi]]. ==== Ła Seconda Guera Mondiae e ła Rexistensa ==== Co ła [[seconda guera mondiałe]] xe rivà anca a Padova morte e devastasion, co ła perdita, intrà i altri, dei inestimabii dipinti dea [[Capeła Ovetari]] de [[Andrea Mantegna]] e de [[Ansuino da Forlì]], durante un bonbardamento aereo ałeà l'[[11 de marso|11 marso]] [[1944]]: de sti capołavori resta uncó soło qualche framento. Conpagna a xe stà ła sorte pa' i afreschi de ła capeła del podestà, realizài da [[Fiłipo Lippi]], da [[Nicołò Pizzolo]] e, ancora, da [[Ansuino da Forlì]]. Inportante el xe stà el discorso del retore [[Concetto Marchesi]] el [[9 de novenbre|9 novenbre]] [[1943]] par l'inaugurasion de l'[[ano academico]], dove chel ga invità i studenti a ciapare łe armi contro el [[fasismo]] e el [[naxismo]], xe da anotare che parò ło ga dito dopo de l'8 setenbre. Pàdova ła xe stà ła sede del Comando Rejonałe Vèneto dea rexistensa, centro de coordinamento del [[CLN]] pa tuto el [[Vèneto|Veneto]]. Xe stà sto Comando chel ga dà el via al'insuresion del [[26 de apriłe|26 apriłe]] [[1945]]. L'[[Università de Pàdova|Università dei Studi de Padova]] ła xe stà l'unica università premià co ła [[Valor Militare|medaja d'oro al Vałor Miłitare]] del Stato italian pai meriti durante ła [[rexistensa italiana|resistensa]]. ==== Ła seconda metà del Novesento ==== I ani dal dopoguera fin uncó, i xe stà par Pàdova de continuo sviłupo econòmego. Grasie a ła favorévołe posision geografica, al centro de importanti vie de comunicasion, ga vuo grande slancio e industrie e i servisi. L'interamento dee riviere ([[1956]]-[[1960]]) e ła perdita inte el [[1954]] de alcuni coegamenti feroviari co ła provincia (gestii da ła ''Società Veneta par le Imprese e Costruzioni Pubbliche'' nota come ''Ła Veneta'') xe stà uno dei tanti presi che la sità ga dovùo pagare a ła difuxion del trasporto su goma. Ea crisi sociae e poitica dei ani setanta ga visto el połarixarse dee tension a Padova. El [[15 de apriłe|15 apriłe]] [[1969]] na bomba cołocà da [[Franco Freda]] e [[Giovanni Ventura]] xe esplosa inte el retorato, ałora ocupà dal profesor Opocher. I stesi ga acquistà a ła ''Valigeria al Duomo'' e vaìxe utiixàe el [[12 de diçenbre|12 dicembre]] [[1969]] pa e bombe a Miłan nea sede dea Banca dell'Agricoltura in piasa Fontana e a ła Banca nasionae del Lavoro a [[Roma]]. El [[13 de genaro|13 genaio]] [[1974]] el cołonèo Amos Spiasi, del gruppo teroristico de destra "[[Rosa dei venti (storia)|Rosa dei Venti]]" vien arestà. El [[17 de zugno|17 zugno]] [[1974]] e [[Brigate Rose]] compie a Padova el só primo omicidio copando dó misini, Grasiano Girałucci e Giusepe Masoła, nea sede del [[Movimento Sociale Italiano]]. El [[7 aprile]] [[1979]] el sostituto procuratore [[Pietro Całogero]] ga fato arestare circa 140 persone aderenti a [[Potere Operaio]] e [[Autonomia Operaia]], tra i quai spica i nomi dei profesori universitari [[Luciano Ferrari Bravo]], [[Toni Negri]] e [[Emilio Vesce]], oltre che tanti studenti e ricercatori. L'acusa, pasà a ła storia come el ''teorema Całogero'', ga sercà de dimostrare che el grupo de Autonomia el fuse ła ''faciata legae'' dée [[Brigate Rose]], e che Toni Negri el fuse l'organixadore del sequestro de [[Aldo Moro]]. El [[5 de febraro|5 febraro]] [[1981]] l'estremista de destra [[Valerio Fioravanti]] el ga copà sul'arxare del [[Bacchiglione|canae Scaricatore]] i dó carabinieri Enea Codoto e Luigi Maronexe, che i ło gaveva sorpreso a recuperare armi da un nascondiglio segreto soto aqua. Fioravanti el xe stà suito dopo caturà. Co ła sigla de ''[[Brigate Rose par la costruzione del Partio Comunista Combattente]]'', a [[Verona]], el [[17 de diçenbre|17 dicembre]] [[1981]], xe stà sequestrà el generae american [[James Lee Dozier]], che el xe stà liberà col blitz dei [[NOCS]] a Padova il [[28 de genaro|28 genaio]] [[1982]]. == Clima == Pàdoa ga un clima subtropegal umido secondo ła clasifegasion Koppen come par ła [[Pianura Padana]]. El [[mar Adriàtego]] viçin influensa grasie ała so motivasion. In [[zenaro]] ła tenperadura media xe de 3,6°C ła pì bassa in tel l'ano co i dì pi fredi, a [[lujo]] e [[agosto]] xe rejistra ła pì alta có 23,7°C xornałieri. I vałori xe calcołà a ła stazion meteołogica del [[Orto botànego de Padoa|Orto Botanico]] anca se ghe xe n'altra stazion a [[Łenjaro]] de ł'ARPAV a men de 10 km de distansa. In media [[Neve|nevega]] 15 cm de cumulo par ano in cità. Pàdoa sofre de riscaldamento urbano co el sentro che ga vałori pi alti de 2°C de ła so provinsa. Ghe son tanti dì de [[Całigo|nebia]] d'invèrno co tenperadure soto i 3°C anca in te le ore manco frede de ła zornàda; so diminuesti e capita poco a diferenza de ła bassa [[Provincia de Pàdova|Padoàna]] o el [[Połexine]]. Inte i anni [[Ani 970 v.C.|setenta]], [[Ani 980 v.C.|ottanta]] e inte el decennio dal [[2001]] al [[2010]] se ga registrà valori pì alti de neve e inte i anni sesànta e soratuto inte i anni novanta del XX secolo nevegava anca massa poco. I record de ła seconda metà del [[XX secoło|XX secolo]] de acumulo de [[neve]] par la sità i xe rivà inte i anni [[1956]] e inte el [[1985]] co 55 cm. Inte l'inverno padovan ghe xe un notevole scorso termal co tenperadure ca varia anca de 13°C tra dì e note. El record assoluto el xe stà de -19.8 °C registrà all'[[Aeroporto de Pàdoa|aeroporto]] in [[zenaro]] [[1985]]. Molt pi rigido e nevoso el xe stà el clima [[Inverno|invernale]] tra i secołi [[XVII secoło|XVII]] e [[XIX secoło|XIX]], quando la neve restava longa al suolo, e i giorni "de ghiaxo" (cioè sempre soto i 0 °C inte łe 24h) i jera bastante frecuenti. Ricordiemo anca che in quei secołi xe state annose temperature assai basse in tante zone de l'[[Eoropa]], periodo conosesto come Piccola Età Glaciale. '''I inverni''' xe de solito abbastanza rigidi, co minimi spesso soto zero, sopratuto da ła fine de [[disenbre]] a metà de [[febraro]]; le [[Pióva|piogge]] łe xe generalmente scarse e solo sporadicamente [[Neve|nevose]] in sti ultimi anni. Fin a metà dei ani setanta i jera anca ben pi frecuenti e abondanti. In sto secolo, dopo na scomparsa quasi totale inte i anni novanta del secolo scorso, i xe ripresenti con na certa frequenza, favorie da infiltrazioni frede da est. Caraterìstiche de ła zona łe xe infatti i venti da nord-est (la [[Bora]] de l'alto [[Mar Adriàtego|Adriàtego]]), provocà da basse presioni che se forma sul Golfo de Genova; sti porta sensibłi scarse termiche e, a volte e soratuto alla fine de l'inverno, episodi de tempesta co neve. Le calivèrne, intensi un tempo e duradi anca par tuto el dì fin a anca par 10 giorni consecutivi, i xe assai ridoi e solo in modo eccezional insiste inte ła zona urbana par tuto el giorno. El cuscineto freddo, fenòmeno inportante inte łe zone pì interne de ła pianura padana, soratuto inte el Piemonte, el xe in Pàdoa un evento ormai bastanza modesto e raramente el produce, come inte el lontan pasà, neve par scorrimento de aria pi calda in altitudine par l'arribada de perturbazioni atlantiche. Venti carateristeghi su Pàdoa i xe quei del [[nord]]/nordest ([[bora]] e tramonta), el cirogo (ca porta aumenti termeghi sensibili e particołari piove considerevoli), el maestrale in [[Otuno|Utuno]]; solo in qualche ocaxion riva anca un debole fohn, el vento de caduta caratteristico de łe zone [[Alpe|alpine]], che scalda le fredde e limpide giornade invernai. '''Le està''' xe molto calde e scaldi, co un clima che el fa grave disagio al viagher proveniente da climi pi suti. No xe pochi i dì de [[Zunjo]], de [[lujo]] e de [[agosto]] in cui ła combinazion de alte [[Tenperadura|tenperadure]] e alte umidità relative ła rende el clima ambientale assai scomodo. Ła [[Pióva|piòva]] xe in genere scarsa ma a volte l'irruzion de aria freda ła produce episodi de temporali anca de alta intensità, soratuto verso ła fine de l'està; frecuenti xe le [[Tenpestada|tenpesta]], anca co dimensioni pericolose dei cioli ( come i dì 2 setenbre 1982 e 28 agosto 2003) e i colpi de vento a volte i produce dani considerevoli. Le tenperadure pi alte łe xe intorno a 35 °C e łe pol durar anca par pi dì; ponti record i xe stà in lujo 2006, co anca 37 °C, par anticicloni a matrice nord-africane. La tenperadura pì alta xe stà registrada al [[Orto botànego de Padoa|Orto Botanico]] inte l'[[agosto]] [[2003]] co +39.8 °C.&nbsp; {{ClimaAno | nome = Pàdoa-Legnaro (1991-2020) | tempmax = 7.3, 9.8, 14.2, 18.4, 23.3, 27.3, 29.6, 29.7, 25, 19.1, 12.8, 7.9 | tempmedia = 3.6, 5.2, 9.1, 13.2, 18, 21.8, 23.7, 23.7, 19.4, 14.5, 9.1, 4.4 | tempmin = 0, 0.7, 4, 8.1, 12.8, 16.3, 17.8, 17.6, 13.8, 9.9, 5.5, 1 | pioggia = 42.4, 46.6, 55.8, 72.1, 83.9, 76.9, 68, 66.6, 81.5, 90, 88.3, 61.8 }} == Evołusion demografega == <div class="center">{{Demografia/Padova}}</div> == I canałi de Padova == El tesudo urban de Padova el xe fortemente condisionà da ła prexensa de difarenti corsi d'aqlcua, formài da l'intreciarse de łe acue de 'l [[Bacajon|Bachiglion]] co cuełe łà de 'l [[Brenta]], che i łe ghe dà a tanti àngołi de ła sità scorsi sugestivi. Inte el pasá, 'sti corsi d'acua i zera fondamentałi pa' l'economia sitadina, sora de tuto pa' ła prexensa de alcuni [[mulino a acqua|mułini]] e pa ła só evidente funsion comerciłae, congiungendo ła cità co ła visina [[Venesia]] e co i altri centri de ła [[provincia de Pàdova|provincia de Padova]]. In pi, i canałi i ga raprexentà par łongo tenpo un vàłido conplemento de łe òpare de fortefegasion de ła cità, drio far da fosado fora de łe mura. I corsi d'acua sitadini principałi i xe: * '''[[Brenta]]''', che 'l nase da i laghi de Levico e Caldonaso, el percore el confin nord de Padova dełimitando el cuartiere Nord da i comuni confinanti. * '''[[Tronco maestro]]''', o sia che ła rama de 'l Bachiglion che ła entra in cità a 'l Basaneło e ła costegia el clsentro istorego a ovest e a nord, fin a łe '''Porte Contarine'''; ła faxeva da canałe difensivo pa'l lato nord-ovest de łe mura dosentesche. Ła zera utiłixà sora de tuto pa' ła navigasion. * '''[[Naviglio Interno]]''', che el se dirama da 'l Tronco maestro, traversando el sentro storego a sud e a est, seguendo cueło łà che 'l jera el tràgoło de 'l ''Medoacus'' e ricongiungendose co ła rama prinsipałe a łe "Porte Contarine":. El vigneva uxà sora de tuto pa' alimentar i mułìni e el se dirama in difarenti canałi segondari, tra i cuałi el '''canałe de Santa Ciara''' che el vien fora da ła cità verso sud-est pa' imeterse poco dopo inte el "canałe Piòvego". * '''[[Canałe Piòvego]]''', el parte da ła confluensa del "Tronco maestro" e del "Naviglio interno" tacà a łe "Porte Contarin"e e cuindi el prosegue verso el [[Brenta]] e [[Venesia]], dełimitando a nord łe mura sincuesentesche; * '''[[Canae de Bataglia|Canałe de Bataja]]''', antigo canałe artificiałe de 'l XII secolo, che el se destaca da 'l Bachijon a 'l '''Basaneło''', inte ła periferia meridionałe, par dirigerse cuindi verso i sentri a sud de ła provinsia, intersecandose co na rede de altri canałi par retornar inte el trato finałe de 'l fiume prima che, tacà a 'l mare, el se imeta inte el Brenta. * '''[[Bacchiglione#Canale Scaricatore|Canałe Scaricatore]]''', el cominsia tacà a dove che parte el canałe Bataja, e el xe stà costruio inte ła seconda metà de 'l [[XIX secoło]] par convojare fora da 'l sentro łe acue de 'l Bachijon, fondamentałe difexa contro el periclgolo de łe aluvion; * '''[[Canae dee Brentèe|Canałe de łe Brentèłe]]''', antico scavo de 'l [[XIV secolo|XIV secoło]] a ovest de Padova, che 'l porta a 'l Bachijon e acue de 'l [[Brenta]]. El xe stà costruio durante łe guere contro i vicentini, cuando che cuesti i gaveva canałixà łe acue de 'l Bachijon, drio canbiar el corso e łasar Padova sensa łensa. E opare de interamento de i canałi sitadini, in partegołare de 'l Navijo Interno, che el xe deso soto ła Riviera de i Ponti Romani, a partire da i [[Anni 1950|ani '50]], łe ga łasà in stado de sbandon 'sti canàłi cuà, oltre naturalmente a gavèr alterà ireparabilmente el streto raporto tra Padova e łe só acoe. Xe stà soło inte i [[Anni 1990|ani '90]] che se ga asistio a un recupero de łe vie d'aqlcua sitadine, che łe xe deso percorse da novo da algune barche. == Sport == El [[23 de majo|23 majo]] del [[2000]] ła 10^ tapa del [[Giro d'Italia]] 2000 xe finia a Padova co ła vittoria de [[Ivan Quaranta]]. Oltre al [[Calcio Padova]], storica squadra de bałon sitadina fondà inte el [[1910]], ga un ruòło importante anca ła squadra de [[regbi|rugby]] del [[Petrarca Regbi|Petrarca]]. Nea stajon sportiva 2005-06 ła sità de Padova xe stà rapresentà inte el masimo campionato, queo de A1, nea pałavoło maschie e feminie, dal [[Sempre Volley]] e dal [[Volley Club Padova]]. Anca ła pallanuoto xe presente inte i masimi campionati maschii e femminii co e squadre del Plebiscito. Tra i avenimenti sportivi anuai più conosui ghe xe ła [[Maratona de Sant'Antonio]]. == Aministrasion == Sìndico: Sergio Giordani (Indipendente de sentro-sanca), dal 28/06/2017. == Giornai del posto == I giornai più veci che oncora deso i xe ocupa de ła [[cronaca]] de ła cità i xe : [[Il Gazzettino|el Gaxetin]] e [[Il Mattino di Padova]]. Dal [[12 de novenbre|12 novembre]] [[2002]] se vende el "Coriere del Veneto" abinà col [[Corriere della Sera]]. Sto giornałe el ga sede a Padoa e el ghe dedica a ła cità do pajine al dì. Ghe zera anca dei giornałi che łi vegneva distribuìi gratis come: Leggo, Metro, City, Il Padova e altri 'ncora, ma nesuno de questi zera de proprietà vèneta. Ghe se anca el giornae diocesano [[La Difesa del popolo]]. Na volta ła cità gaveva n'altro giornałe locałe: ''L'Eco da Padova'', scrito par ła prima volta inte el [[1977]], edito da ła [[Rizzoli]] e sarà inte el [[1980]]. == Cuartieri == === Arceła === '''Arceła''' (Quartiere 2 Nord) ła xe ła zona nord dea cità, e ła riva fin a Pontevigodarxare. El confin el xe raprexentà da ła ferrovia [[Venesia]]-[[Miłàn]] a sud (col centro citadino) e da ła tangensiae a nord (co Pontevigodarxere). Conosua pa' esare el posto dea morte de [[Sant'Antonio da Padova]] (l'evénto el xe ricordà dal santuario de Sant'Antonino) e pa' esare stà ła periferia agrìcoła de Pàdova fin a ła [[seconda guerra mondiałe]], l''''Arceła''' ła ga conosuo inte el dopoguera na vełoce crésita urbanìstica, fin che ła xe rivà ai 50&nbsp;000 abitanti de uncó. El metrotram ła cołega in maniera funsionae col céntro. === Mandria === '''Mandria''' (Quartiere 5 Sud-Ovest) ła confina coi comuni de [[Àbano]] e de [[Bignàxego|Albignaxego]], divisa da questo dal [[canae de Bataja]]. Nata 'ntorno a ła vecia [[strada romana]] [[Annia]], che portava da Padova a [[Adria]], ła ga sul so teritorio ła [[Villa Giusti del Giardino a Mandria|Villa Giusti del Giardino]], dove che xe stà firmà el[[4 de novenbre|4 novembre]] del [[1918]] l'[[armistisio]] tra [[Itàlia|Italia]], [[Inpero Austriaco|Inpero Austro-Ungarico]] e [[Germania]] che meteva fin a ła [[prima guera mondiałe|prima guera mondiae]]; che a varda el Canae de Battaja ghe ze invese [[Villa Molin a Mandria|Villa Mołin]], pensà dal'architeto [[Vincenzo Scamozzi]] inte el [[1597]] (e che ła vien speso, sbajando, considerà parte dea Mandrioła, che ła xe su che altra sponda del Canae de Bataja). === Montà === Dea vecia '''Montà''' (Quartiere 6 Ovest), che ła xe suła strada Padova-[[Ponteroto]], a circa 4&nbsp;km dal centro cità, resta uncó soło l'antica fonte bateximae dea Ceza de [[San Bartolomeo apostolo|San Bartołomeo]], risaente al XVI sec. Recentemente el teritorio del quartiere el xe stato sogeto a forti trasformasion insediative e el xe ormai de fato inglobà col resto dea cità. Inte el 2004 xe stà completa el cavalcavia de Corso Australia che el ga cusì eliminà l'unico semaforo esistente suła tangensiae, contribuendo a rompere l'isolamento de Montà dal resto de ła cità. === Ponte de Brenta === '''Ponte de Brenta''' (Quartiere 3 Est) el xe un antico insediamento suła via par [[Venesia]], el fa parte del Comune de Padova prima dea [[Prima guera mondiałe]], el confina col comune de [[Vigonsa]], dal quale el xe separà dal [[Brenta]].<br /> Nata atorno ai trafici dei barcaroi e dei viagiatori, ła xe caraterixà da ła prexensa de alcune notevoli ville patrisie venesiane, tra queste spica Villa Breda, de proprietà comunae, col só parco. Ea vila se afacia sul fiume, da dove ghe zera l'acèso principae, verso ła fin del [[XIX secoło]], dea ferovia Padova-Venesia. Ea xe stà fata dal Senatore del Regno [[Vincenzo Stefano Breda]], che col'ocaxion el ga creà na fermata proprio a ła fin del viae de aceso a ła villa, dal lato del parco. Al senatore Breda xe anca intitolai l'ospisio pa i ansiani e l'[[ipodromo]] de Padova, che xe anca łori a Ponte de Brenta, e l'axiło infantie, che el xe nea piasa principae. Nea stesa piasa e se afacia l'antica Ceza parocchiae de San Marco e San Michee, de aparensa setecentesco. Al'interno, opere de [[Luca Giordano]] e un pregevole organo del'epoca.<br /> El parco dea vila ospita na pista pai cavai, primo ipodromo citadino, e dee scuderie otocentesche, fruto dea pasion del nobìe par l'ippica. Na picoła frasion de Ponte de Brenta xe Tore che, secondo ła storia, in epoca medievae ła ragrupava e atuai frasion de Mortise, Ponte de Brenta, Arceła e Altichiero, infati qualcuno dixe che [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]] sia morto a Tore invese che all'Arceła, che a chei tempi no ła existeva gnancora. {{varda anca|Ponte de Brenta}} === Pontevigodarxere === '''Pontevigodarxere''' (Quartiere 2 Nord) el se trova tacà a dó ponti che i coega Padova coe so frasion a nord, el ciapa el nome dal primo comune là tacà, [[Vigodàrxare]]. Fin a ła seconda guera mondiae ła zera campagna, e ła se ga ingrandìo veocemente inte el periodo dea ricostrusion dopo esere stł quaxi raxa al suoło dai bombardamenti dei aleati inte el tentativo de fermare ła ritirata tedesca. A circa 1,5&nbsp;km dal centro, ła xe na xona in fase di riquaificasion, grasie al completamento dea tangensiae nord che permete al trafico di ragiungere ła nova strada del Santo sensa pasare par l'Arceła. Dai tempi del'amministrasion Destro, no ła xe più na frazione de Padova, ma ła fa parte del quartiere 2-Nord che comprende anca Mortise, San Carlo, San Gregorio e parte de Altichiero. == Anedoti == Padova xe nota par esere la città dei "sete sensa": * ''Santo sensa nome'', perché [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]], a cui i padovani xe tradisionalmente devoti, el xe comunemente ciamà ''el Santo'', nome che vien estexo anca a ła [[Basilica]] omonima; * ''Café sensa porte'', perché el monumentae [[Cafè Pedrocchi|Cafè Pedrochi]], storico locale de Padova, anticamente el zera verto a ogni ora del dì; * ''Prato sensa erba'', perché el [[Prà de ła Vałe]], spetacołare piasa seconda in Europa par estension a ła soła Piasa Rosa de Mosca, ła zera na pałude fin a ła fin del setecento, periodo inte el cuało ła ga ciapà l'aparensa atuae grasie a [[Andrea Memmo]], e ła vigneva uxà pa ła famosa fiera del Santo, trasformà in fiera Campionaria inte el 1919. * "El bò sensa i corni", perché el Bò più famoso de Padova xe el nome de ła Università dei studi, che ła ga ciapà sto nome dopo che durante un scavo dee fondamenta xe stà trovà el cranio de un bò; * " L'orto sensa e verdure", perché el famoxo Orto Botanico el xe destinà al studio e a ła conservasion de rare spece botaniche, e el xe coegà col'Università. El xe talmente presioxo e completo che el xe stà ameso a ła protesion dell'Unesco come tesoro del'umanità. * "Łe riviere sensa aqua" perché, come xà sopra scrito, i canai xe stai interai inte el corso dei ani 50 e 60. * "Ła catedrale sensa fine" co riferimento al fato che a ła Basijca de Santa Giustina ghe manca el rivestimento esterno: quando che i zera drio costruirla xe finii i schei del'appaltatore, e i ła ga asà al stato grexo. No xe tanti gnanca i padovani a conoscere ła storia dee ''' dó gate ''', anca se e xe tra i più curiose simboi dea cità: * ''Ea gata de [[Sant'Andrea]]'', ła xe su na cołona davanti a ła Ceza dedicà a chel santo, e ła xe fata in maniera bastanza grosołana. In origine ła zera un [[leon de San Marco]], abatùo inte el [[1797]] dai [[Fransa|fransezi]] dopo che i gaveva conquistà Venexia. El xe stà ricostruio nea só atuae forma incompiua dal scultore [[Francesco Chiereghin]], in seguito a ła restaurasion che xe vegnua fora col Congreso de Viena; * ''El [[bastion]] dea Gata'', in corispondensa dei [[Giardini della rotonda di Padova|giardini dea rotonda]] (ała confluensa dee odierne vie [[Paolo Sarpi]] e Codalunga), ga vuo el só momento de gloria inte el 1509, durante l'asedio di Padova da parte dei imperiai de [[Masimiliano I del Sacro Romano Impero|Masimilian I]] d'[[Asburgo]]. I atacanti - che i usava na machina da guera ciamà "gato", i zera quaxi riusìi a penetrare in chel punto ła seconda cinta dee mura ([[1500|cinquecentesche]] (quea interna, del [[1300]], xe quaxi scomparsa) tuttora visibili, ma i ga dovùo dexistere grasie al'ingegno de [[Citolo da Perugia]], [[capitan de ventura]] che el ga minà el varco pena in tempo. Par tore in giro, i difensori i ga esposto na gata su na pica, sfidando i nemisi a vignersea tore. == Persone inportanti == Persone inportanti che xe nate a Padoa: * [[Tito Livio]], stòrico roman * [[Giovanni Battista Belzoni]], egitołogo * [[Conrado Franco Varotto]], fíxico * [[Bruno Capovilla]], ator e comediografo * [[Giovanni Morassutti]], ator e regista * Tobia Socche, Designer == Infrastruture e trasporti == * [[Aeroporto de Pàdova]] == Jemełaji == * [[Imàjine:Flag of France.svg|20px]] [[Nancy]], [[Fransa|Francia]], dal [[1964]] * [[Imàjine:Flag of Germany.svg|20px]] [[Friburgo in Brisgovia|Friburgo]], [[Germania]], dal [[1967]] * [[Imàjine:Flag of the United States.svg|20px]] [[Boston]], [[Stati Unii de ła Amèrica|Stati Unii de Amèrica]], dal [[1983]] * [[Imàjine:Flag of the People%27s_Republic_of_China.svg|20px]] [[Handan]], [[Cina]], dal [[1988]] * [[Imàjine:Flag of Romania.svg|20px]] [[Iasi]], [[Romanìa|Romania]], dal [[1995]] * [[Imàjine:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Beira]], [[Mozanbico|Moxanbico]], dal [[1995]] * [[Imàjine:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Coimbra]], [[Portogało]], dal [[1998]] * [[Imàjine:Flag of Italy.svg|20px]] [[Cagliari|Cajari]], [[Itàlia|Italia]], dal [[2002]] * [[Imàjine:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Zara]], [[Croàsia]], dal [[2003]] == Notasion == <references /> == Bibliografia == * Attilio Simioni, ''Storia di Padova: dalle origini alla fin del secolo 18°'', G. e P. Randi, Padova, 1968 * M. Beatrice Rigobello Autizi, ''Storia di Padova citta d'Europa : dalle origini alle soglie del Duemila'', Atesa, Bologna, 1991 * Elio Franzin, ''Luigi Piccinato e l'antiurbanistica a Padova 1927-1974. Co alcuni scritti padovani di Luigi Piccinato'', Ed. Il prato, Saonara (PD), 2005 * Elio Franzin, ''Padova e le sue mura'', Signum Edizioni, Padova, 1982 * Maria Beatrice Rigobello, Francesco Autizi, ''Storia di Padova: arte, cultura'', Il prato : Piccola libreria Minerva, Padova, 2003 * Leopoldo Saracini, ''Padova nord. Storia di un quartiere'', As. Cult. Amici dell'Arcella, Padova, 2001 * Lorenzo Tomasin, ''Testi padovani del Trecento'', Esedra, Padova, 2004 == Varda anca == * [[Area metropołitana de Padoa|Area metropułitana de Padoa]] * [[Baxéłega de Sant'Antonio (Pàdoa)|Baxéłega del Santo]] * [[Cexa dei Eremitani]] * [[Capeła dei Scrovegni]] * [[Orto botanico de Padoa|Orto Botanico de Padoa]] * [[Prà de ła Vałe]] * [[Pałaso de ła Raxon (Pàdoa)|Pałaso de ła Raxon]] * [[Università de Pàdova|Università de Padoa]] * [[El Bo]], sede del'Università * [[Cexa de l'Imacolada (Padova)|Ceza de l'Imacołada]] * [[PalaFabris]] * [[Stadio Plebiscito]] * [[Velodromo Giovanni Monti]] * [[Fondazione Unione Sportiva Petrarca]] * [[Virtus Padova]] * [[Academia Delia]] * [[Academia dei Infiamai]] * [[Spriss|Spris]] * [[Galileo Galilei]] * [[Giotto]] * [[Tito Livio]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{linganbi foresti}} {{Provincia de Padoa}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Pàdoa| ]] 8iqc20kpmt7gy1or5bnpp8eu1gxq3n6 1227455 1227436 2026-05-14T00:21:09Z Sinucep 7911 Desfà el canbio [[Special:Diff/1227436|1227436]] de [[Special:Contributions/~2026-28882-07|~2026-28882-07]] ([[User talk:~2026-28882-07|discusion]]) No sembra na persona inportante. Manca fonti. In caso parlemoghine 1227455 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |Nome = Pàdoa |Panorama = Abbazia di Santa Giustina2.jpg |Stema = CoA Padova.svg |Stato = ITA |Grado aministrativo = 3 |Divixion am grado 1 = Veneto |Divixion am grado 2 = Pàdoa |Aministrador locałe = [[Sergio Giordani]] |Partio = [[sentro-sanca]] |Data elesion = 26/06/2017 |Lengue uficiałi = [[łengua itałiana|itałian]] |Lengue = [[łéngua vèneta|vèneto (var. padovana)]] |Latitudine gradi = 45 |Latitudine minuti = 25 |Latitudine secondi = 0 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 11 |Longitudine minuti = 52 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Altitudine = 12 |Superfise = 92.85 |Abitanti = 213623 |Note abitanti = [http://www.padovanet.it/allegati/C_1_Allegati_9811_Allegato.pdf Comune de Pàdoa - Statisteghe] |Axornamento abitanti = 31/07/2012 |Sotodivixion = Altichiero, Arceła, Basaneło, Bruxegana, Camin, Cexanova, Forçełini, Guisa, Madona Pełegrina, Mandria, Montà, Mortixe, Paltana, Ponte de Brenta, Ponteroto, Pontevigodàrxare, Sacra Fameja, Salboro, Santa Croxe-Sità Giardin, Stanga, Tore, Teranegra, Voltabaroso, Voltabruxegana. |Divixion confinanti = [[Àbano]], [[Bignàxego]], [[Cadòneghe]], [[Łegnaro]], [[Łìmena]], [[Noenta (PD)|Noenta]], [[Ponte San Nicołò]], [[Ruban]], [[Saonara]], [[Selvasan]], [[Vigodàrxare]], [[Vigonovo]] (VE), [[Vigonsa]], [[Viłafranca]] |Codexepostałe = 35121-35143 |Prefiso = [[049 (prefiso)|049]] |Fuxo orario = +1 |Codexestatistego = 028060 |Codexecatasticałe = G224 |Targa = PD |Xona sismega = 4 |Patrono = [[San Prosdocimo]], [[Santa Justina|Santa Giustina da Padova]], [[San Daniele diacono]], [[Sant'Antonio da Padoa|Sant'Antonio da Pàdova]] |Dì de festa = [[13 de zugno]] |Mapa = Map of comune of Padua (province of Padua, region Veneto, Italy).svg |Didascałia Mapa = Poxision del comun de Pàdoa inte ła provincia de Pàdoa |Sito = http://www.comune.padova.it/ }} '''Pàdoa''', o '''Pàdova''',<ref>[http://ricerca.gelocal.it/mattinopadova/archivio/mattinodipadova/2012/03/02/NZ_49_02.html La voce di Umberto Marcato un inno alla «Vecia Padova»] sul sito web de ''[[Il Mattino di Padova]]''</ref> (''Patavium'' in [[łéngoa latina|latin]], ''Padua'' in [[łéngua inglexe|inglexe]]<ref>{{en}} [http://www.lonelyplanet.com/italy/the-veneto/padua Padua] sol sito web dea ''[[Lonely Planet]]''</ref> e in [[lengua todesca|todesco]]<ref>{{de}} [http://www.reise-nach-italien.de/padua.html Padua] sol sito web de ''Reise nach Italian''</ref>, ''Padoue'' in [[łéngua fransexe|francexe]]<ref>{{fr}} [http://www.routard.com/guide_voyage_lieu/3836-padova_%28padoue%29.htm Padoue] sol sito web de ''La Guide du Routard''</ref>) ła xe na sità de 208.641 àneme, co una de łe pi vece e grande università d'Europa. Trovandose so 'l croxevia tra e strade che łe va inte el nord-est e che łe vien da Roma e da Miłan, in mexo a 'l [[Vèneto|Veneto]], Pàdoa ła xe el più gran sentro comerciałe de 'l nord-est de l'[[Itàlia|Italia]]. == I sensa == Ła xe famosa par i so "sensa": -el santo sensa nome el xe [[Sant'Antonio da Padoa|Sant'Antonio]], parché i padovani i ło ciama soło 'el Santo'; -el prato sensa erba el xe [[Prà de ła Vałe]], che prima de esar bonificá el zera na pałù; -el cafè sensa porte el xe el [[Cafè Pedrocchi|Pedrochi]], che na volta el zera sempre verto; -el "capiteło sensa na cołona" in Piasa de łe Erbe, co ła łegenda ła dixe che ła sia stà fata su da i visentini, ma probabilmente in realtà ła xe stada cavà via o propio gnanca costruìa par parmetar a i cari de pasar; -el "cavało sensa cavałiere" drento de 'l Pałaso de ła Rajon; -el"bo sensa corni", soranome de 'l pałaso de l'università de Padoa, dito "el bo", parché 'l so sìnboło el xe un bucranio, un cragno de un bo sensa i corni; -el canpaniłe sensa cexa, fra via San Fermo e Via Daviła, indove che l'edifiso de ła ceza el ghe xe, ma no l'è pi doparà par i so fini rełijozi da pì de 70 ani. == Istoria == Secondo ła tradision, ła fondasion de Pàdova risałe a un grupo de profughi de ła sità de [[Troia]], comandà da [[Antenore]]. Uno dei prinsipai posti dea cultura [[paleovèneti|paleoveneta]], ła vecia Pàdova xe stà fondà tacà ai àrxari del fiume [[Brenta]] (nel' antichità ''Medoacus''), che a chel tenpo (se pensa fin al [[589]]) el pasava dove uncó ghe xe el [[Bacajon|Bachiglion]]. === Durante l'Inpero Roman === Inte el [[49 a.C.]], Padova ła xe deventà de nome un [[municipium|munisipio roman]], par esarlo par davero soło inte el [[45 a.C.]] co ła ''Lex Julia Municipalis''. Durante ła dominasion romana ''[[Patavium]]'', come che ła zera ciamà ałora, ła diventa una de łe sità pi riche del'[[Inpero Roman|Inpero]], grasie anca ai ałevamenti de cavałi. Nel'età de Augusto, Pàdova ła xe parte de ła ''[[Regio X Venetia et Histria|X Regio]]'' che ła gavea come capitałe [[Aquiłeja]], a ła quae ła zera cołegà da ła [[via Ania]] che ła partiva da [[Adria]]. Del periodo roman resta alcuni ponti, modificai inte el medioevo, i resti de l'arena (visin a ła capeła dei Scrovegni), e terme (na sćianta de piere soto pałaso Storion) e el foro (visin a ła piasa Garibaldi e a ła piaseta Cavour), dove che ghe resta soło na cołona. Al prinsipio del [[V secolo|V secoło]] a Pàdova se ga stabijio el ''Praefectus Sarmatarum gentilium'', una dee 13 guarnizon de [[Sarmati]] a difesa del'inpero. Probàbiłe che ła guarnizon ła fuse dixlocà a Sarmeoła (Sarmaticula), frasion de [[Ruban]] e a Sermasa (łocaità de [[Vigonovo]]). Inte el [[452]]-[[453]] ła sità la xe stà distruta da ła invasion dei [[Uni]] de [[Atiła]]. Dal [[535]] al [[553]] ghe xe stà ła guera tra [[Istanbul|Bixansio]] e i [[Goti]] aleài dei [[Franchi]]: conquistà dai primi inte el [[540]] e dopo dai secondi cò [[Totila|Totiła]], Pàdova ła xe stà ciapà inte el [[568]] da [[Narsete]], generałe de [[Jiustinian I de Bisanzio|Giustinian]]. === Medioevo === [[Imàjine:Sant'Antonio (Padua) - Facade.jpg|thumb|left|El Santo de Pàdoa]] Dopo ła fin del'Inpero, Pàdova ła ga visto el Brenta canbiar el sò corso co ła ròta del [[589]], sostituio dal [[Bacajon|Bachilion]]. Ła xe stà asedià e conpletamente distruta in tel [[601]] dai [[Łongobardi]] de [[Agilulfo]] che, secondo ła tradision, i xe entrai in sità dal ''Ponte dea Morte'', come che el xe ciamà uncó el ponte tacà a via Rudena (che sta par ''rovina''). [[Monséłexe|Monsełexe]] ła ga rexistio oncora par cualche mexe prima de cascar anca eła in man ai Łongobardi. Un pochi de abitanti i ga sercà de salvarse nea [[łaguna de Venesia|laguna de Venesia]], contribuendo a ła nasita, secoi dopo, de [[Venesia]]. En tel [[899]] Pàdova ła xe stà rasià da i [[Magiari|Ungari]]. Soło dopo l'ano [[1000]], Pàdova ga scumisià a riprenderse, afermandose come [[Comuni|comune indipendente]], anca se ła ga dovuo subire łe devastasion del [[teremoto]] del [[1004]] e, oncora più forte, de [[Teremoto del 3 zenaro 1117|queło del 1117]], cusì come el incendio grando del [[1174]]. En tel [[1164]] ła fa parte de ła [[lega veronexe]] contro [[Federico Barbarosa]]. Dal [[1168]] (convegno de Lodi) al [[1183]] (Paxe de Costansa) Pàdova ła fa parte anca dea [[Lega Łonbarda]]. I ani sucessivi i ga visto ła sità aumentare ła só inportansa e i só domíni, in lota continua contro i comuni confinanti. En tel [[1222]] xe stà fondà ła [[Università de Pàdova|Università]], ła seconda più antica de ła penisoła itałica e una intrà łe prime e più prestijiose d'Europa. A Pàdoa el ga predicà e el xe morto, in tel 1231, [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]], , al cuałe i padovani ghe ga dedicà ła grandioxa [[Baxełega de Sant'Antonio (Pàdoa)|basiłica]]. Tra el [[1303]] e el 1305 [[Giotto|Gioto]] el ga afrescà ła [[Capeła dei Scrovegni]], inestimàbiłe texoro de pitura. L'espansion del comune padovan xe stà interota a più riprexe, in particołare intrà el [[1237]] e el [[1256]], da ła sanguinoxa dominasion de [[Exełin III da Roman]], ricordà pa ver fato trucidare inte un dì soło più de diexemiła padoani. En tel [[1318]] muta el panorama poitico a Pàdova: scumisia ła [[Signoria]] dei [[Cararexi]] co l'elesion a [[Capitan del Popoło]] de [[Jacopo da Carara]]. El secoło dopo, anca se turbà dae continue lote co łe signorie dei comuni tacài e co ła potente Venesia, el xe stà par Pàdova el apice del so splendore, asołuta protagonista del'arte e dea cultura europea grasie a ła prexensa de artisti e leterati come [[Giusto De' Menabuoi]], [[Guariento]], [[Altichiero]] e [[Francesco Petrarca]]. En tel [[1387]] ghe xe stà ła [[bataja de Castagnaro]], considerà una de łe grande bataje del'epoca dei [[capitani de ventura]]: [[Joani Ordełafi]] e [[Ostaxio da Poenta]], che i conbateva par [[Verona]], i xe stà afondai da [[Joani Acuto]] e [[Checco Noveło Cararexi]], chel conbatea par Pàdoa. I zera i últimi bajori miłitari de ła çità, che, in tel [[1405]] ła se ga inxenocià definitivamente a [[Venesia]] dopo na longa e dura łota. A xe ła coxideta "devosion" de Pàdova a Venesia: i últimi Cararexi prigionieri i vien copà co i se catava inte i [[Pionbi]], łe famigeràe gaere venesiane. Inte el medioevo el munisipio e ła signoria i ga fato scavare łe prinsipałi opere de navigasion de ła provincia de Pàdova: el [[canałe de Bataja]], el [[canałe Piòvego|Piòvego]] e e [[canałe Brenteła|Brentełe]]. === Rinasimento === {{varda anca|Assedio de Padoa}} [[Imàjine:Padova-Palazzo della ragione nachts.jpg|thumb|left|Pałasso dea Rajion]] [[Imàjine:Padova-vicenza 30-9-05 063.jpg|thumb|left|Piassa dee Erbe]] Par quaxi quatro secołi Pàdova, anca se ła zera drio perdar inportansa połitica, a ga godùo dea paxe e de ła prosperità asicurà da ła aministrasion venesiana e de ła łibartà concesa a ła so Università, che a ga riciamà studenti e profasori da tuta Eoropa, intrà i cuałi l'indimenticabie [[Galileo Galilei]]. Dopo el terìbiłe [[Assedio de Padoa|asedio del 1509]], durante ła guera anti-venesiana promosa da ła [[Liga de Canbrai]], xe stà conpletà ła çinta muraria, e questo xe stà uno dei pochi avegnimenti degni de nota del periodo. I asalti inperiałi i xe stà tuti respinti sol Bastion Coałonga da nobiłi venesiani, padovani e famosi soldai de ventura come [[Citolo da Perugia|Citoło da Perugia]]. === Otosento === Inte el [[1797]], Venesia vien conquistà da [[Napoleon Bonaparte|Napoleone]] e Pàdova, insieme a tuto el veneto, ła xe stà dà a l'[[Austria]] co el [[tratato de Campoformio|tratà de Campoformio]], par entrar a far parte, dopo ła disfata napoleonica, del [[Lonbardo-Veneto|Regno Lonbardo-Vèneto]]. Inte el [[1848]], anca Pàdova ła ga visto l'insuresion contro l'occupasion austriaca, in particołare a opera dei studenti universitari: tutora ła data dell'insuresion studentesca, [[8 de febraro|8 febraro]], ła vien festejà. Inte el [[1866]] [[Vittorio Emanuele II de Savoja|Vittorio Emanuele II]] òcupa e anete, grasie a un plebiscito, ła Venesia Euganea. Cusì Pàdova ła entra inte el [[Regno d'Itałia]]. === El Novesento === Durante ła [[Prima guera mondiałe]], Padoa a xe stà sede de vari comandi, conprexo queło dea ''Tersa Armata'', subendo de frecuente bonbardamenti aerei. Da un areoporto picenin, a [[San Pelajio]] - ora sede de un muxeo del voło, xe partio [[Gabriełe D'Anunsio]] pal cełebre propagandistico [[voło su Viena]]. Inte el [[1918]] a Viła Giusti de ła ''Mandria'', nea periferia sud de Pàdoa, xe stà firmà l'[[armistissio|armistisio]] che ga meso fin a ła guerra intrà l'Italia e i [[Inperi Sentrałi]]. ==== Ła Seconda Guera Mondiae e ła Rexistensa ==== Co ła [[seconda guera mondiałe]] xe rivà anca a Padova morte e devastasion, co ła perdita, intrà i altri, dei inestimabii dipinti dea [[Capeła Ovetari]] de [[Andrea Mantegna]] e de [[Ansuino da Forlì]], durante un bonbardamento aereo ałeà l'[[11 de marso|11 marso]] [[1944]]: de sti capołavori resta uncó soło qualche framento. Conpagna a xe stà ła sorte pa' i afreschi de ła capeła del podestà, realizài da [[Fiłipo Lippi]], da [[Nicołò Pizzolo]] e, ancora, da [[Ansuino da Forlì]]. Inportante el xe stà el discorso del retore [[Concetto Marchesi]] el [[9 de novenbre|9 novenbre]] [[1943]] par l'inaugurasion de l'[[ano academico]], dove chel ga invità i studenti a ciapare łe armi contro el [[fasismo]] e el [[naxismo]], xe da anotare che parò ło ga dito dopo de l'8 setenbre. Pàdova ła xe stà ła sede del Comando Rejonałe Vèneto dea rexistensa, centro de coordinamento del [[CLN]] pa tuto el [[Vèneto|Veneto]]. Xe stà sto Comando chel ga dà el via al'insuresion del [[26 de apriłe|26 apriłe]] [[1945]]. L'[[Università de Pàdova|Università dei Studi de Padova]] ła xe stà l'unica università premià co ła [[Valor Militare|medaja d'oro al Vałor Miłitare]] del Stato italian pai meriti durante ła [[rexistensa italiana|resistensa]]. ==== Ła seconda metà del Novesento ==== I ani dal dopoguera fin uncó, i xe stà par Pàdova de continuo sviłupo econòmego. Grasie a ła favorévołe posision geografica, al centro de importanti vie de comunicasion, ga vuo grande slancio e industrie e i servisi. L'interamento dee riviere ([[1956]]-[[1960]]) e ła perdita inte el [[1954]] de alcuni coegamenti feroviari co ła provincia (gestii da ła ''Società Veneta par le Imprese e Costruzioni Pubbliche'' nota come ''Ła Veneta'') xe stà uno dei tanti presi che la sità ga dovùo pagare a ła difuxion del trasporto su goma. Ea crisi sociae e poitica dei ani setanta ga visto el połarixarse dee tension a Padova. El [[15 de apriłe|15 apriłe]] [[1969]] na bomba cołocà da [[Franco Freda]] e [[Giovanni Ventura]] xe esplosa inte el retorato, ałora ocupà dal profesor Opocher. I stesi ga acquistà a ła ''Valigeria al Duomo'' e vaìxe utiixàe el [[12 de diçenbre|12 dicembre]] [[1969]] pa e bombe a Miłan nea sede dea Banca dell'Agricoltura in piasa Fontana e a ła Banca nasionae del Lavoro a [[Roma]]. El [[13 de genaro|13 genaio]] [[1974]] el cołonèo Amos Spiasi, del gruppo teroristico de destra "[[Rosa dei venti (storia)|Rosa dei Venti]]" vien arestà. El [[17 de zugno|17 zugno]] [[1974]] e [[Brigate Rose]] compie a Padova el só primo omicidio copando dó misini, Grasiano Girałucci e Giusepe Masoła, nea sede del [[Movimento Sociale Italiano]]. El [[7 aprile]] [[1979]] el sostituto procuratore [[Pietro Całogero]] ga fato arestare circa 140 persone aderenti a [[Potere Operaio]] e [[Autonomia Operaia]], tra i quai spica i nomi dei profesori universitari [[Luciano Ferrari Bravo]], [[Toni Negri]] e [[Emilio Vesce]], oltre che tanti studenti e ricercatori. L'acusa, pasà a ła storia come el ''teorema Całogero'', ga sercà de dimostrare che el grupo de Autonomia el fuse ła ''faciata legae'' dée [[Brigate Rose]], e che Toni Negri el fuse l'organixadore del sequestro de [[Aldo Moro]]. El [[5 de febraro|5 febraro]] [[1981]] l'estremista de destra [[Valerio Fioravanti]] el ga copà sul'arxare del [[Bacchiglione|canae Scaricatore]] i dó carabinieri Enea Codoto e Luigi Maronexe, che i ło gaveva sorpreso a recuperare armi da un nascondiglio segreto soto aqua. Fioravanti el xe stà suito dopo caturà. Co ła sigla de ''[[Brigate Rose par la costruzione del Partio Comunista Combattente]]'', a [[Verona]], el [[17 de diçenbre|17 dicembre]] [[1981]], xe stà sequestrà el generae american [[James Lee Dozier]], che el xe stà liberà col blitz dei [[NOCS]] a Padova il [[28 de genaro|28 genaio]] [[1982]]. == Clima == Pàdoa ga un clima subtropegal umido secondo ła clasifegasion Koppen come par ła [[Pianura Padana]]. El [[mar Adriàtego]] viçin influensa grasie ała so motivasion. In [[zenaro]] ła tenperadura media xe de 3,6°C ła pì bassa in tel l'ano co i dì pi fredi, a [[lujo]] e [[agosto]] xe rejistra ła pì alta có 23,7°C xornałieri. I vałori xe calcołà a ła stazion meteołogica del [[Orto botànego de Padoa|Orto Botanico]] anca se ghe xe n'altra stazion a [[Łenjaro]] de ł'ARPAV a men de 10 km de distansa. In media [[Neve|nevega]] 15 cm de cumulo par ano in cità. Pàdoa sofre de riscaldamento urbano co el sentro che ga vałori pi alti de 2°C de ła so provinsa. Ghe son tanti dì de [[Całigo|nebia]] d'invèrno co tenperadure soto i 3°C anca in te le ore manco frede de ła zornàda; so diminuesti e capita poco a diferenza de ła bassa [[Provincia de Pàdova|Padoàna]] o el [[Połexine]]. Inte i anni [[Ani 970 v.C.|setenta]], [[Ani 980 v.C.|ottanta]] e inte el decennio dal [[2001]] al [[2010]] se ga registrà valori pì alti de neve e inte i anni sesànta e soratuto inte i anni novanta del XX secolo nevegava anca massa poco. I record de ła seconda metà del [[XX secoło|XX secolo]] de acumulo de [[neve]] par la sità i xe rivà inte i anni [[1956]] e inte el [[1985]] co 55 cm. Inte l'inverno padovan ghe xe un notevole scorso termal co tenperadure ca varia anca de 13°C tra dì e note. El record assoluto el xe stà de -19.8 °C registrà all'[[Aeroporto de Pàdoa|aeroporto]] in [[zenaro]] [[1985]]. Molt pi rigido e nevoso el xe stà el clima [[Inverno|invernale]] tra i secołi [[XVII secoło|XVII]] e [[XIX secoło|XIX]], quando la neve restava longa al suolo, e i giorni "de ghiaxo" (cioè sempre soto i 0 °C inte łe 24h) i jera bastante frecuenti. Ricordiemo anca che in quei secołi xe state annose temperature assai basse in tante zone de l'[[Eoropa]], periodo conosesto come Piccola Età Glaciale. '''I inverni''' xe de solito abbastanza rigidi, co minimi spesso soto zero, sopratuto da ła fine de [[disenbre]] a metà de [[febraro]]; le [[Pióva|piogge]] łe xe generalmente scarse e solo sporadicamente [[Neve|nevose]] in sti ultimi anni. Fin a metà dei ani setanta i jera anca ben pi frecuenti e abondanti. In sto secolo, dopo na scomparsa quasi totale inte i anni novanta del secolo scorso, i xe ripresenti con na certa frequenza, favorie da infiltrazioni frede da est. Caraterìstiche de ła zona łe xe infatti i venti da nord-est (la [[Bora]] de l'alto [[Mar Adriàtego|Adriàtego]]), provocà da basse presioni che se forma sul Golfo de Genova; sti porta sensibłi scarse termiche e, a volte e soratuto alla fine de l'inverno, episodi de tempesta co neve. Le calivèrne, intensi un tempo e duradi anca par tuto el dì fin a anca par 10 giorni consecutivi, i xe assai ridoi e solo in modo eccezional insiste inte ła zona urbana par tuto el giorno. El cuscineto freddo, fenòmeno inportante inte łe zone pì interne de ła pianura padana, soratuto inte el Piemonte, el xe in Pàdoa un evento ormai bastanza modesto e raramente el produce, come inte el lontan pasà, neve par scorrimento de aria pi calda in altitudine par l'arribada de perturbazioni atlantiche. Venti carateristeghi su Pàdoa i xe quei del [[nord]]/nordest ([[bora]] e tramonta), el cirogo (ca porta aumenti termeghi sensibili e particołari piove considerevoli), el maestrale in [[Otuno|Utuno]]; solo in qualche ocaxion riva anca un debole fohn, el vento de caduta caratteristico de łe zone [[Alpe|alpine]], che scalda le fredde e limpide giornade invernai. '''Le està''' xe molto calde e scaldi, co un clima che el fa grave disagio al viagher proveniente da climi pi suti. No xe pochi i dì de [[Zunjo]], de [[lujo]] e de [[agosto]] in cui ła combinazion de alte [[Tenperadura|tenperadure]] e alte umidità relative ła rende el clima ambientale assai scomodo. Ła [[Pióva|piòva]] xe in genere scarsa ma a volte l'irruzion de aria freda ła produce episodi de temporali anca de alta intensità, soratuto verso ła fine de l'està; frecuenti xe le [[Tenpestada|tenpesta]], anca co dimensioni pericolose dei cioli ( come i dì 2 setenbre 1982 e 28 agosto 2003) e i colpi de vento a volte i produce dani considerevoli. Le tenperadure pi alte łe xe intorno a 35 °C e łe pol durar anca par pi dì; ponti record i xe stà in lujo 2006, co anca 37 °C, par anticicloni a matrice nord-africane. La tenperadura pì alta xe stà registrada al [[Orto botànego de Padoa|Orto Botanico]] inte l'[[agosto]] [[2003]] co +39.8 °C.&nbsp; {{ClimaAno | nome = Pàdoa-Legnaro (1991-2020) | tempmax = 7.3, 9.8, 14.2, 18.4, 23.3, 27.3, 29.6, 29.7, 25, 19.1, 12.8, 7.9 | tempmedia = 3.6, 5.2, 9.1, 13.2, 18, 21.8, 23.7, 23.7, 19.4, 14.5, 9.1, 4.4 | tempmin = 0, 0.7, 4, 8.1, 12.8, 16.3, 17.8, 17.6, 13.8, 9.9, 5.5, 1 | pioggia = 42.4, 46.6, 55.8, 72.1, 83.9, 76.9, 68, 66.6, 81.5, 90, 88.3, 61.8 }} == Evołusion demografega == <div class="center">{{Demografia/Padova}}</div> == I canałi de Padova == El tesudo urban de Padova el xe fortemente condisionà da ła prexensa de difarenti corsi d'aqlcua, formài da l'intreciarse de łe acue de 'l [[Bacajon|Bachiglion]] co cuełe łà de 'l [[Brenta]], che i łe ghe dà a tanti àngołi de ła sità scorsi sugestivi. Inte el pasá, 'sti corsi d'acua i zera fondamentałi pa' l'economia sitadina, sora de tuto pa' ła prexensa de alcuni [[mulino a acqua|mułini]] e pa ła só evidente funsion comerciłae, congiungendo ła cità co ła visina [[Venesia]] e co i altri centri de ła [[provincia de Pàdova|provincia de Padova]]. In pi, i canałi i ga raprexentà par łongo tenpo un vàłido conplemento de łe òpare de fortefegasion de ła cità, drio far da fosado fora de łe mura. I corsi d'acua sitadini principałi i xe: * '''[[Brenta]]''', che 'l nase da i laghi de Levico e Caldonaso, el percore el confin nord de Padova dełimitando el cuartiere Nord da i comuni confinanti. * '''[[Tronco maestro]]''', o sia che ła rama de 'l Bachiglion che ła entra in cità a 'l Basaneło e ła costegia el clsentro istorego a ovest e a nord, fin a łe '''Porte Contarine'''; ła faxeva da canałe difensivo pa'l lato nord-ovest de łe mura dosentesche. Ła zera utiłixà sora de tuto pa' ła navigasion. * '''[[Naviglio Interno]]''', che el se dirama da 'l Tronco maestro, traversando el sentro storego a sud e a est, seguendo cueło łà che 'l jera el tràgoło de 'l ''Medoacus'' e ricongiungendose co ła rama prinsipałe a łe "Porte Contarine":. El vigneva uxà sora de tuto pa' alimentar i mułìni e el se dirama in difarenti canałi segondari, tra i cuałi el '''canałe de Santa Ciara''' che el vien fora da ła cità verso sud-est pa' imeterse poco dopo inte el "canałe Piòvego". * '''[[Canałe Piòvego]]''', el parte da ła confluensa del "Tronco maestro" e del "Naviglio interno" tacà a łe "Porte Contarin"e e cuindi el prosegue verso el [[Brenta]] e [[Venesia]], dełimitando a nord łe mura sincuesentesche; * '''[[Canae de Bataglia|Canałe de Bataja]]''', antigo canałe artificiałe de 'l XII secolo, che el se destaca da 'l Bachijon a 'l '''Basaneło''', inte ła periferia meridionałe, par dirigerse cuindi verso i sentri a sud de ła provinsia, intersecandose co na rede de altri canałi par retornar inte el trato finałe de 'l fiume prima che, tacà a 'l mare, el se imeta inte el Brenta. * '''[[Bacchiglione#Canale Scaricatore|Canałe Scaricatore]]''', el cominsia tacà a dove che parte el canałe Bataja, e el xe stà costruio inte ła seconda metà de 'l [[XIX secoło]] par convojare fora da 'l sentro łe acue de 'l Bachijon, fondamentałe difexa contro el periclgolo de łe aluvion; * '''[[Canae dee Brentèe|Canałe de łe Brentèłe]]''', antico scavo de 'l [[XIV secolo|XIV secoło]] a ovest de Padova, che 'l porta a 'l Bachijon e acue de 'l [[Brenta]]. El xe stà costruio durante łe guere contro i vicentini, cuando che cuesti i gaveva canałixà łe acue de 'l Bachijon, drio canbiar el corso e łasar Padova sensa łensa. E opare de interamento de i canałi sitadini, in partegołare de 'l Navijo Interno, che el xe deso soto ła Riviera de i Ponti Romani, a partire da i [[Anni 1950|ani '50]], łe ga łasà in stado de sbandon 'sti canàłi cuà, oltre naturalmente a gavèr alterà ireparabilmente el streto raporto tra Padova e łe só acoe. Xe stà soło inte i [[Anni 1990|ani '90]] che se ga asistio a un recupero de łe vie d'aqlcua sitadine, che łe xe deso percorse da novo da algune barche. == Sport == El [[23 de majo|23 majo]] del [[2000]] ła 10^ tapa del [[Giro d'Italia]] 2000 xe finia a Padova co ła vittoria de [[Ivan Quaranta]]. Oltre al [[Calcio Padova]], storica squadra de bałon sitadina fondà inte el [[1910]], ga un ruòło importante anca ła squadra de [[regbi|rugby]] del [[Petrarca Regbi|Petrarca]]. Nea stajon sportiva 2005-06 ła sità de Padova xe stà rapresentà inte el masimo campionato, queo de A1, nea pałavoło maschie e feminie, dal [[Sempre Volley]] e dal [[Volley Club Padova]]. Anca ła pallanuoto xe presente inte i masimi campionati maschii e femminii co e squadre del Plebiscito. Tra i avenimenti sportivi anuai più conosui ghe xe ła [[Maratona de Sant'Antonio]]. == Aministrasion == Sìndico: Sergio Giordani (Indipendente de sentro-sanca), dal 28/06/2017. == Giornai del posto == I giornai più veci che oncora deso i xe ocupa de ła [[cronaca]] de ła cità i xe : [[Il Gazzettino|el Gaxetin]] e [[Il Mattino di Padova]]. Dal [[12 de novenbre|12 novembre]] [[2002]] se vende el "Coriere del Veneto" abinà col [[Corriere della Sera]]. Sto giornałe el ga sede a Padoa e el ghe dedica a ła cità do pajine al dì. Ghe zera anca dei giornałi che łi vegneva distribuìi gratis come: Leggo, Metro, City, Il Padova e altri 'ncora, ma nesuno de questi zera de proprietà vèneta. Ghe se anca el giornae diocesano [[La Difesa del popolo]]. Na volta ła cità gaveva n'altro giornałe locałe: ''L'Eco da Padova'', scrito par ła prima volta inte el [[1977]], edito da ła [[Rizzoli]] e sarà inte el [[1980]]. == Cuartieri == === Arceła === '''Arceła''' (Quartiere 2 Nord) ła xe ła zona nord dea cità, e ła riva fin a Pontevigodarxare. El confin el xe raprexentà da ła ferrovia [[Venesia]]-[[Miłàn]] a sud (col centro citadino) e da ła tangensiae a nord (co Pontevigodarxere). Conosua pa' esare el posto dea morte de [[Sant'Antonio da Padova]] (l'evénto el xe ricordà dal santuario de Sant'Antonino) e pa' esare stà ła periferia agrìcoła de Pàdova fin a ła [[seconda guerra mondiałe]], l''''Arceła''' ła ga conosuo inte el dopoguera na vełoce crésita urbanìstica, fin che ła xe rivà ai 50&nbsp;000 abitanti de uncó. El metrotram ła cołega in maniera funsionae col céntro. === Mandria === '''Mandria''' (Quartiere 5 Sud-Ovest) ła confina coi comuni de [[Àbano]] e de [[Bignàxego|Albignaxego]], divisa da questo dal [[canae de Bataja]]. Nata 'ntorno a ła vecia [[strada romana]] [[Annia]], che portava da Padova a [[Adria]], ła ga sul so teritorio ła [[Villa Giusti del Giardino a Mandria|Villa Giusti del Giardino]], dove che xe stà firmà el[[4 de novenbre|4 novembre]] del [[1918]] l'[[armistisio]] tra [[Itàlia|Italia]], [[Inpero Austriaco|Inpero Austro-Ungarico]] e [[Germania]] che meteva fin a ła [[prima guera mondiałe|prima guera mondiae]]; che a varda el Canae de Battaja ghe ze invese [[Villa Molin a Mandria|Villa Mołin]], pensà dal'architeto [[Vincenzo Scamozzi]] inte el [[1597]] (e che ła vien speso, sbajando, considerà parte dea Mandrioła, che ła xe su che altra sponda del Canae de Bataja). === Montà === Dea vecia '''Montà''' (Quartiere 6 Ovest), che ła xe suła strada Padova-[[Ponteroto]], a circa 4&nbsp;km dal centro cità, resta uncó soło l'antica fonte bateximae dea Ceza de [[San Bartolomeo apostolo|San Bartołomeo]], risaente al XVI sec. Recentemente el teritorio del quartiere el xe stato sogeto a forti trasformasion insediative e el xe ormai de fato inglobà col resto dea cità. Inte el 2004 xe stà completa el cavalcavia de Corso Australia che el ga cusì eliminà l'unico semaforo esistente suła tangensiae, contribuendo a rompere l'isolamento de Montà dal resto de ła cità. === Ponte de Brenta === '''Ponte de Brenta''' (Quartiere 3 Est) el xe un antico insediamento suła via par [[Venesia]], el fa parte del Comune de Padova prima dea [[Prima guera mondiałe]], el confina col comune de [[Vigonsa]], dal quale el xe separà dal [[Brenta]].<br /> Nata atorno ai trafici dei barcaroi e dei viagiatori, ła xe caraterixà da ła prexensa de alcune notevoli ville patrisie venesiane, tra queste spica Villa Breda, de proprietà comunae, col só parco. Ea vila se afacia sul fiume, da dove ghe zera l'acèso principae, verso ła fin del [[XIX secoło]], dea ferovia Padova-Venesia. Ea xe stà fata dal Senatore del Regno [[Vincenzo Stefano Breda]], che col'ocaxion el ga creà na fermata proprio a ła fin del viae de aceso a ła villa, dal lato del parco. Al senatore Breda xe anca intitolai l'ospisio pa i ansiani e l'[[ipodromo]] de Padova, che xe anca łori a Ponte de Brenta, e l'axiło infantie, che el xe nea piasa principae. Nea stesa piasa e se afacia l'antica Ceza parocchiae de San Marco e San Michee, de aparensa setecentesco. Al'interno, opere de [[Luca Giordano]] e un pregevole organo del'epoca.<br /> El parco dea vila ospita na pista pai cavai, primo ipodromo citadino, e dee scuderie otocentesche, fruto dea pasion del nobìe par l'ippica. Na picoła frasion de Ponte de Brenta xe Tore che, secondo ła storia, in epoca medievae ła ragrupava e atuai frasion de Mortise, Ponte de Brenta, Arceła e Altichiero, infati qualcuno dixe che [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]] sia morto a Tore invese che all'Arceła, che a chei tempi no ła existeva gnancora. {{varda anca|Ponte de Brenta}} === Pontevigodarxere === '''Pontevigodarxere''' (Quartiere 2 Nord) el se trova tacà a dó ponti che i coega Padova coe so frasion a nord, el ciapa el nome dal primo comune là tacà, [[Vigodàrxare]]. Fin a ła seconda guera mondiae ła zera campagna, e ła se ga ingrandìo veocemente inte el periodo dea ricostrusion dopo esere stł quaxi raxa al suoło dai bombardamenti dei aleati inte el tentativo de fermare ła ritirata tedesca. A circa 1,5&nbsp;km dal centro, ła xe na xona in fase di riquaificasion, grasie al completamento dea tangensiae nord che permete al trafico di ragiungere ła nova strada del Santo sensa pasare par l'Arceła. Dai tempi del'amministrasion Destro, no ła xe più na frazione de Padova, ma ła fa parte del quartiere 2-Nord che comprende anca Mortise, San Carlo, San Gregorio e parte de Altichiero. == Anedoti == Padova xe nota par esere la città dei "sete sensa": * ''Santo sensa nome'', perché [[Sant'Antonio da Padova|Sant'Antonio]], a cui i padovani xe tradisionalmente devoti, el xe comunemente ciamà ''el Santo'', nome che vien estexo anca a ła [[Basilica]] omonima; * ''Café sensa porte'', perché el monumentae [[Cafè Pedrocchi|Cafè Pedrochi]], storico locale de Padova, anticamente el zera verto a ogni ora del dì; * ''Prato sensa erba'', perché el [[Prà de ła Vałe]], spetacołare piasa seconda in Europa par estension a ła soła Piasa Rosa de Mosca, ła zera na pałude fin a ła fin del setecento, periodo inte el cuało ła ga ciapà l'aparensa atuae grasie a [[Andrea Memmo]], e ła vigneva uxà pa ła famosa fiera del Santo, trasformà in fiera Campionaria inte el 1919. * "El bò sensa i corni", perché el Bò più famoso de Padova xe el nome de ła Università dei studi, che ła ga ciapà sto nome dopo che durante un scavo dee fondamenta xe stà trovà el cranio de un bò; * " L'orto sensa e verdure", perché el famoxo Orto Botanico el xe destinà al studio e a ła conservasion de rare spece botaniche, e el xe coegà col'Università. El xe talmente presioxo e completo che el xe stà ameso a ła protesion dell'Unesco come tesoro del'umanità. * "Łe riviere sensa aqua" perché, come xà sopra scrito, i canai xe stai interai inte el corso dei ani 50 e 60. * "Ła catedrale sensa fine" co riferimento al fato che a ła Basijca de Santa Giustina ghe manca el rivestimento esterno: quando che i zera drio costruirla xe finii i schei del'appaltatore, e i ła ga asà al stato grexo. No xe tanti gnanca i padovani a conoscere ła storia dee ''' dó gate ''', anca se e xe tra i più curiose simboi dea cità: * ''Ea gata de [[Sant'Andrea]]'', ła xe su na cołona davanti a ła Ceza dedicà a chel santo, e ła xe fata in maniera bastanza grosołana. In origine ła zera un [[leon de San Marco]], abatùo inte el [[1797]] dai [[Fransa|fransezi]] dopo che i gaveva conquistà Venexia. El xe stà ricostruio nea só atuae forma incompiua dal scultore [[Francesco Chiereghin]], in seguito a ła restaurasion che xe vegnua fora col Congreso de Viena; * ''El [[bastion]] dea Gata'', in corispondensa dei [[Giardini della rotonda di Padova|giardini dea rotonda]] (ała confluensa dee odierne vie [[Paolo Sarpi]] e Codalunga), ga vuo el só momento de gloria inte el 1509, durante l'asedio di Padova da parte dei imperiai de [[Masimiliano I del Sacro Romano Impero|Masimilian I]] d'[[Asburgo]]. I atacanti - che i usava na machina da guera ciamà "gato", i zera quaxi riusìi a penetrare in chel punto ła seconda cinta dee mura ([[1500|cinquecentesche]] (quea interna, del [[1300]], xe quaxi scomparsa) tuttora visibili, ma i ga dovùo dexistere grasie al'ingegno de [[Citolo da Perugia]], [[capitan de ventura]] che el ga minà el varco pena in tempo. Par tore in giro, i difensori i ga esposto na gata su na pica, sfidando i nemisi a vignersea tore. == Persone inportanti == Persone inportanti che xe nate a Padoa: * [[Tito Livio]], stòrico roman * [[Giovanni Battista Belzoni]], egitołogo * [[Conrado Franco Varotto]], fíxico * [[Bruno Capovilla]], ator e comediografo * [[Giovanni Morassutti]], ator e regista == Infrastruture e trasporti == * [[Aeroporto de Pàdova]] == Jemełaji == * [[Imàjine:Flag of France.svg|20px]] [[Nancy]], [[Fransa|Francia]], dal [[1964]] * [[Imàjine:Flag of Germany.svg|20px]] [[Friburgo in Brisgovia|Friburgo]], [[Germania]], dal [[1967]] * [[Imàjine:Flag of the United States.svg|20px]] [[Boston]], [[Stati Unii de ła Amèrica|Stati Unii de Amèrica]], dal [[1983]] * [[Imàjine:Flag of the People%27s_Republic_of_China.svg|20px]] [[Handan]], [[Cina]], dal [[1988]] * [[Imàjine:Flag of Romania.svg|20px]] [[Iasi]], [[Romanìa|Romania]], dal [[1995]] * [[Imàjine:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Beira]], [[Mozanbico|Moxanbico]], dal [[1995]] * [[Imàjine:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Coimbra]], [[Portogało]], dal [[1998]] * [[Imàjine:Flag of Italy.svg|20px]] [[Cagliari|Cajari]], [[Itàlia|Italia]], dal [[2002]] * [[Imàjine:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Zara]], [[Croàsia]], dal [[2003]] == Notasion == <references /> == Bibliografia == * Attilio Simioni, ''Storia di Padova: dalle origini alla fin del secolo 18°'', G. e P. Randi, Padova, 1968 * M. Beatrice Rigobello Autizi, ''Storia di Padova citta d'Europa : dalle origini alle soglie del Duemila'', Atesa, Bologna, 1991 * Elio Franzin, ''Luigi Piccinato e l'antiurbanistica a Padova 1927-1974. Co alcuni scritti padovani di Luigi Piccinato'', Ed. Il prato, Saonara (PD), 2005 * Elio Franzin, ''Padova e le sue mura'', Signum Edizioni, Padova, 1982 * Maria Beatrice Rigobello, Francesco Autizi, ''Storia di Padova: arte, cultura'', Il prato : Piccola libreria Minerva, Padova, 2003 * Leopoldo Saracini, ''Padova nord. Storia di un quartiere'', As. Cult. Amici dell'Arcella, Padova, 2001 * Lorenzo Tomasin, ''Testi padovani del Trecento'', Esedra, Padova, 2004 == Varda anca == * [[Area metropołitana de Padoa|Area metropułitana de Padoa]] * [[Baxéłega de Sant'Antonio (Pàdoa)|Baxéłega del Santo]] * [[Cexa dei Eremitani]] * [[Capeła dei Scrovegni]] * [[Orto botanico de Padoa|Orto Botanico de Padoa]] * [[Prà de ła Vałe]] * [[Pałaso de ła Raxon (Pàdoa)|Pałaso de ła Raxon]] * [[Università de Pàdova|Università de Padoa]] * [[El Bo]], sede del'Università * [[Cexa de l'Imacolada (Padova)|Ceza de l'Imacołada]] * [[PalaFabris]] * [[Stadio Plebiscito]] * [[Velodromo Giovanni Monti]] * [[Fondazione Unione Sportiva Petrarca]] * [[Virtus Padova]] * [[Academia Delia]] * [[Academia dei Infiamai]] * [[Spriss|Spris]] * [[Galileo Galilei]] * [[Giotto]] * [[Tito Livio]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{linganbi foresti}} {{Provincia de Padoa}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Pàdoa| ]] 49yk9ujyqkt87nj5k2junmo4219qxti 10 9426 1227468 1051559 2026-05-14T09:39:30Z ZioNicco 698 1227468 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Provincia de Bresia | title = {{bandiera|ITA}} [[Łonbardia]] · Comuni de ła [[provincia de Bressa|provincia de Bresia]] | list1 = [[Aquafreda]] · [[Adro]] · [[Agnosine]] · [[Alfianello]] · [[Anfo]] · [[Angolo Terme]] · [[Artogne]] · [[Azzano Mella]] · [[Bagnolo Mella]] · [[Bagolino]] · [[Barbariga]] · [[Barghe]] · [[Bassano Bresciano]] · [[Bedizzołe]] · [[Berlingo]] · [[Berzo Demo]] · [[Berzo Inferiore]] · [[Bienno]] · [[Bione (BS)|Bione]] · [[Borgo San Giacomo]] · [[Borgosatollo]] · [[Borno]] · [[Botticino]] · [[Bovegno]] · [[Bovezzo]] · [[Brandico]] · [[Braone]] · [[Breno]] · [[Bressa]] · [[Brione (BS)|Brione]] · [[Caino (BS)|Caino]] · [[Calcinato]] · [[Calvagexe deła Riviera]] · [[Calvisan]] · [[Capo di Ponte]] · [[Capovalle]] · [[Capriano del Colle]] · [[Capriolo (BS)|Capriolo]] · [[Carpenedolo]] · [[Castegnato]] · [[Castel Mella]] · [[Castelcovati]] · [[Castenedoło]] · [[Casto]] · [[Castrezzato]] · [[Cazzago San Martino]] · [[Cedegolo]] · [[Cellatica]] · [[Cerveno]] · [[Ceto]] · [[Cevo]] · [[Chiari]] · [[Cigole]] · [[Cimbergo]] · [[Cividate Camuno]] · [[Coccaglio]] · [[Collebeato]] · [[Collio]] · [[Cologne]] · [[Comezzano-Cizzago]] · [[Concexio]] · [[Corte Franca]] · [[Corteno Golgi]] · [[Corzano]] · [[Darfo Boario Terme]] · [[Dello]] · [[Desensan del Garda]] · [[Edolo]] · [[Erbusco]] · [[Esine]] · [[Fiese]] · [[Flero]] · [[Gambara]] · [[Gardone Riviera]] · [[Gardone Val Trompia]] · [[Gargnan]] · [[Gavardo]] · [[Ghedi]] · [[Gianico]] · [[Gottolengo]] · [[Gussago]] · [[Idro]] · [[Incudine (BS)|Incudine]] · [[Irma (BS)|Irma]] · [[Iseo]] · [[Isorella]] · [[Lavenone]] · [[Leno]] · [[Łimon sol Garda]] · [[Lodrino]] · [[Lograto]] · [[Łonato]] · [[Longhena]] · [[Losine]] · [[Lozio]] · [[Lumezzane]] · [[Maclodio]] · [[Magasa]] · [[Mairano]] · [[Malegno]] · [[Malonno]] · [[Manerba del Garda]] · [[Manerbio]] · [[Marcheno]] · [[Marmentino]] · [[Marone (BS)|Marone]] · [[Mazano]] · [[Milzano]] · [[Moniga del Garda]] · [[Monno]] · [[Monte Isola]] · [[Monticelli Brusati]] · [[Montichiari]] · [[Montirone]] · [[Mura (BS)|Mura]] · [[Muscoline]] · [[Nave (BS)|Nave]] · [[Niardo]] · [[Nuvolento]] · [[Nuvolera]] · [[Odolo]] · [[Offlaga]] · [[Ome]] · [[Ono San Pietro]] · [[Orzinuovi]] · [[Orzivecchi]] · [[Ospitaletto]] · [[Ossimo]] · [[Padenghe sol Garda]] · [[Paderno Franciacorta]] · [[Paisco Loveno]] · [[Paitone]] · [[Palazzolo sull'Oglio]] · [[Paratico]] · [[Paspardo]] · [[Passirano]] · [[Pavone del Mella]] · [[Pertica Alta]] · [[Pertica Bassa]] · [[Pezzaze]] · [[Pian Camuno]] · [[Piancogno]] · [[Pisogne]] · [[Polaveno]] · [[Polpenazze del Garda]] · [[Pompiano]] · [[Poncarale]] · [[Ponte di Legno]] · [[Pontevico]] · [[Pontoglio]] · [[Posołengo]] · [[Pralboino]] · [[Preseglie]] · [[Prestine]] · [[Prevalle]] · [[Provaglio Val Sabbia]] · [[Provaglio d'Iseo]] · [[Puegnago sol Garda]] · [[Quinzano d'Oglio]] · [[Remedello]] · [[Rezzato]] · [[Roccafranca]] · [[Rodengo-Saiano]] · [[Roncadelle]] · [[Rovato]] · [[Roè Volciano]] · [[Rudiano]] · [[Sabbio Chiese]] · [[Sale Marasino]] · [[Sałò]] · [[San Fełice del Benaco]] · [[San Gervasio Bresciano]] · [[San Paolo (BS)|San Paolo]] · [[San Zeno Naviglio]] · [[Sarezzo]] · [[Saviore dell'Adamello]] · [[Sellero]] · [[Seniga]] · [[Serle]] · [[Sirmion]] · [[Soiano del Lago]] · [[Sonico]] · [[Sulzano]] · [[Tavernole sul Mella]] · [[Temù]] · [[Tignałe]] · [[Torbole Casaglia]] · [[Toscolano-Maderno]] · [[Travagliato]] · [[Tremoxine]] · [[Trenzano]] · [[Treviso Bresciano]] · [[Urago d'Oglio]] · [[Vallio Terme]] · [[Valvestino]] · [[Verolanuova]] · [[Verolavecchia]] · [[Vestone]] · [[Vezza d'Oglio]] · [[Villa Carcina]] · [[Villachiara]] · [[Villanuova sul Clisi]] · [[Vione]] · [[Visano]] · [[Vobarno]] · [[Zone]]'' }} <noinclude>[[Categoria:Modełi de navegasion - Province, Sità metropułitane e Lìbari consorsi Italiani|Brescia]] </noinclude> 9sc12irp7oyhekrfnd7yth702omq29t 0 11710 1227459 1223811 2026-05-14T00:54:18Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : + [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 1227459 wikitext text/x-wiki {{Conflitto |Data=[[1° de setenbre|1° setenbre]] [[1939]] - [[2 de setenbre]] [[1945]] |Liogo=[[Eoropa]], [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]], [[Àfrica|Africa]], [[Axia|Asia]], [[Osèano Atlàntego|Atlantico]] |Rexultà=Vitoria Aleata |Schieramento1 = {{GBR Inpero}}<br />{{SUN 1923-1955}} <small>(dal 1941)</small><br />{{USA 1912-1959}} <small>(dal 1941)</small><br />{{CHN 1928-1949}} <small>(dal 1941)</small><br />{{FRA}} <small>(1939-1940; 1944-1945)</small>'''<br />... [[Liai de ła seconda guera mondiałe|e altri]]''' |Schieramento2 = {{DEU 1933-1945}}<br />{{bandiera|JPN 1868-1945}} [[Inpero japoneze]] <small>(dal 1941)</small> <br /> {{bandiera|ITA 1861-1946}} [[Regno d'Itàlia (1861-1946)|Regno d'Itàlia]]<small> (1940-1943)</small><br />'''... [[Potense de l'Ase|e altri]]''' |Comandante1 = {{Bandiera|URSS 1923-1955}} [[Iosif Stalin]]<br />{{Bandiera|USA 1912-1959}} [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]] †<br />[[Harry S. Truman]]<br />{{Bandiera|GBR}} [[Winston Churchill]]<br />{{Bandiera|TWN}} [[Chiang Kai-shek]] |Comandante2 = {{Bandiera|DEU 1933-1945}} [[Adolf Hitler]] †<br />{{Bandiera|JPN 1868-1945}} [[Hirohito]]<br />[[Hideki Tōjō]]<br /> {{Bandiera|ITA 1861-1946}} [[Benito Mussolini]] † |Efetivi1 = |Efetivi2 = |Pèrdite1 = '''Totałe''': 50 milioni<br />Miłitari: 17 milioni <br />Siviłi: 33 milioni |Pèrdite2 = '''Totałe''': 12 milioni<br />Miłitari: 8 milioni<br />Siviłi: 4 milioni }} La '''Seconda Guera Mondiałe''', talvolta scursà cofà '''WW2''', ła ze sta na [[guera mondiałe|guera globałe]] che ła ghea durà dal [[1939]] al [[1945]]. Ła ghea ciapà drento ła stragranda majoransa dei paezi del mondo, conprendeste tute łe [[grande potense]], formando do [[lianse miłitari]] oponeste: i [[Liai de ła Seconda Guera Mondiałe|Liai]] e łe [[Potense de l'Ase]]. Inte na guera mondiałe che ła ga coinvolzesto diretamente pì de 100 miłioni de [[Miłitare|miłitari]] da pì de 30 paezi, i prinsipałi partesipanti i ghea metesto tute łe so capasità econòmeghe, industriałi e sientìfeghe ai comandi del sforso bèłego, fuscando ła destinsion intrà resorse siviłi e miłitari. I aèrei i ga avesto un roło inportante inte el conflito, consentindo el [[bonbardamento stratèzego]] dei sentri abitai e i ùgnołi do dòpari de łe [[arme nucleari]] inte na guera finmente al dì de oncó. La seconda guera mondiałe ła ze stada de gran longa el conflito pì mortałe inte ła stòria de l'umanità e ła ga provocà dai 70 ai 85 miłioni de morti, in majoransa siviłi. Dezene de miłioni de persone łe ze morte par colpa de [[zenosìdio]] (includesto [[Ołocàusto|l'Olocàusto]]), [[fame]], [[masacro]] e [[Malatia|małatia]]. Inte l'ànbito de ła sconfizesta de łe forse de l'Ase, contro ła [[Zermània]] e el [[Japon]] che i zera stai ocupai, i zera stai istituii [[tribunałe internasionałe|tribunałi]] par punir i [[crìmeni de guera]] perpetrai in sti teritori, el [[Proceso de Norinberga]] contro ła Zermània e procesai i ze stai anca i lìder japonezi. == Cronolozia == La seconda guera mondiałe ła ze zeneralmente considerada scumisiada el 1 de setenbre del [[1939]], co che ła [[Zermània nazista]], soto [[Adolf Hitler]], ła ghea [[invazion de ła Połònia|invadesto ła Polònia]]. El [[Regno Unio]] e ła [[Tersa Repùblega franseze|Fransa]] drioman i ghe ghea declarà guera a ła Zermània el [[3 de marso]]. Soto el [[Pato Molotov-Ribentrop]] de l'agosto [[1939]], ła Zermània e l'[[Union Soviètega]] i se gaveva spartio ła Połònia e segnà łe so "[[Sfera de influensa|sfere de influensa]]" traverso ła [[Guera d'inverno]], [[Romania]] e l'[[Ocupasion dei stati bàlteghi|Stati bàlteghi]]. Da ła fin del [[1939]] al scumìsio del [[1941]], inte na sèrie de [[canpagne miłitari|canpagne]] e [[Pato tripartio|tratai]], ła Zermània ła ga concuistà o ła ga controłà granda parte de l'[[Eoropa continentałe]] e ła ga formà ła [[Potense de l'Ase|Liansa de l'Ase]] co [[Itàlia fascista (1922–1943)|Itàlia]] e [[Inpero del Japon|Japon]] (insieme a altri paezi de sevente). Dopo el scumìsio de łe canpagne inte el [[Nordàfrica]] e [[Africa Orientałe|Àfrica orientałe]], e ła [[Bataja de Fransa|cascada de ła Fransa]] a metà del 1940, ła guera ła ga continuà prinsipalmente intrà łe potense de l'Ase eoropeo e l'[[Inpero britànego]], co ła guera inte i [[Penìzoła balcànega|Balcani]], ła [[Bataja d'Inghiltera]], el Blitz del Regno Unio e ła [[Bataja de l'Atlàntego]]. El [[22 de zugno]] del [[1941]], ła Zermània ła ga guidà łe potense eoropee de l'Ase inte l'[[Oparasion Barbarosa|un'invazion de l'Union Soviètega]], verzendo el [[Fronte Orientałe (Seconda Guera Mondiałe)|Fronte Orientałe]], el pì grando teatro de guera terestre de ła stòria e intrapołando łe potense de l'Ase, inte el particułar ła ''[[Wehrmacht]]'' todesca, inte na [[guera de logoramento]]. El Japon, che el mirava a domenare l'Àzia e el Pasìfego, ła zera [[Seconda guera cino-japoneze|in guera]] co ła [[Repùblega de Cina (1912–1949)|Repùblega de ła Cina]] inte el [[1937]] ([[Seconda guera cino-japoneze]]). Inte el disenbre del [[1941]], el Japon el ghea atacà i teritori americani e britàneghi co [[espansion japoneze (1941–1942)|ofensive cuazi simultanee contro el sud-est asiàtego e el Pasìfego sentrałe]], includesto un [[ataco a Pearl Harbor|ataco a ła flota statunitense a Pearl Harbor]] che el ga costrenzesto i Stati Unii a declarar guera al Japon; łe potense de l'Ase eoropeo i ghea declarà guera ai Stati Unii in segno de sołidarietà. El Japon el ga concuistà in presa granda parte del Pasìfego osidentałe, ma ła so vansada ła ze stada fermada inte el [[1942]] dopo èsar sta dezemà inte ła ver perso ła crìtega [[bataja de Midway]]; de sevente, ła Zermània e l'Itàlia łe zera stae [[Seconda bataja de El Alamein|sconfizeste in Nord Àfrica]] e inte ła [[Bataja de Stałingrado|Stałingrado]] in [[Union Soviètega]]. Łe prinsipałi parałizasion espansionìsteghe inte el 1943, intrà łe cuałe provocae na sèrie de sconfizeste todesche sul fronte orientałe, l'[[invazion liada de ła Sicìlia|Invazion liae de ła Sicìlia]], e [[invazion liada de l'Itàlia|cheła de l'Itàlia continentałe]] e łe ofensive liae inte el Pasìfego, łe ghea costrinzeste a far na retirada stratèzega su tuti i fronti. Inte el [[1944]], i liai osidentałi [[sbarchi in Normandia|i i ghea invadesto ła Fransa]] ocupada dai todeschi, mentre l'Union Soviètega ła se [[i dieze colpi de Stalin|ritołeva łe so pèrdite teritoriałi]], vegnendo senpre pì verso ła Zermània e i so liai. Durante el 1944 e el 1945, el Japon el ghea sorbio inversion inte l'Àzia continentałe, mentre i Liai i ghea parałizà ła [[marina inperiałe japoneze]] e caturà łe prinsipałi ìzołe del Pasìfego osidentałe. La guera in Eoropa se ła se ghea concludesto co ła libarasion de l'[[Eoropa ocupada dai todeschi|teritori ocupai dai todeschi]], e l'[[invasion liada osidentałe de ła Zermània|invasion de ła Zermània da parte dei liai osidentałi]] e de l'Union Soviètega, culminada inte ła cascada de [[Berlin]] a łe trupe sovièteghe, el suisìdio de Hitler e ła rendesta incondisionada todesca l'8 de majo del 1945. Drioman de ła [[Declarasion de Potsdam]] dei Liai del [[26 de lujo]] del 1945 e al refudo del Japon de réndarse a łe condision da lori decideste, i Stati Unii i ghea [[Bonbardamenti atòmeghi de Hiroshima e Nagasaki|cascà-zó łe prime bonbe atòmeghe]] su łe sità japonezi de [[Hiroshima]], el [[6 de agosto]], e [[Nagasaki]], el [[9 de agosto]]. Davanti a un'iminente [[Oparasion Downfall|invazion de l'arsipèłago japoneze]], a ła pusibiłità de novi bonbardamenti atòmeghi e a l'entrada soviètega inte ła guera contro del Japon e ła so [[invazion soviètega de ła Manciùria]], el Japon el ga anunsà ła so intension de rénderse el [[15 de agosto]], ufisałizàndoło co ła firma del documento de rendesta inte el [[2 de setenbre]] del [[1945]], sotoscrivendo de consevensa ła vitòria totałe in [[Àzia]] dei Liai. La seconda guera mondiałe ła ga canbià el lineamento pułìtego e ła strutura sociałe del mondo. Le [[Nasion Unie]] (ONU) łe ze stae istituie par promóvar ła cooparasion internasionałe e par prevegner futuri confliti e łe [[grande potense]] vinsidore — Cina, Fransa, Union Soviètega, Regno Unio e Stati Unii — łe ze devegneste [[Menbri permanenti del Consejo de seguresa de łe Nasion Unie|menbri permanenti]] del so [[Consejo de seguresa de łe Nasion Unie|Consejo de seguresa]]. L'Union Soviètega e i Stati Unii łe ze emerzeste cofà [[superpotense]] rivałi, metindo-zó łe baze par ła [[Guera Freda]] durada cuazi par mezo sècolo. Inte l'onda de ła devastasion eoropea, l'influensa de łe so grande potense ła ze całada, zenerando i fenòmani de decołonizasion de l'Àfrica e de l'Àzia. La major parte dei paezi łe cuałe indùstrie łe zera stae danejae i se ga movesto verso ła recuperasion econòmega, mentre ła integrasion pułìtega, inte el partìcułar drento de ła medèzema eoropa, ła ze emerzesta cofà sforso par prevegner future ostiłità e métar-fin a łe nemicìsie stabiłindo łe rełasion del [[dopoguera]] rinforsando un senso de identità comun. ==Antefato== === L'espansionismo japoneze in Àzia === [[Imàjine:Yamato battleship under construction.jpg|miniatura|La costrusion de ła ''[[Yamato (nave da bataja)|Yamato]]'', ła pì granda corasada de ła stòria e el sìnboło de ła potensa navałe del Japon]] L'època dopo a ła prima guera mondiałe ła ghea vedesto ła totałe afermasion de l'[[Inpero japoneze]] cofà granda potensa: dopo gaver inglobà parte de łe cołònie todesche de l'[[Osèano Pasìfego]] e gaver ciapà el controło de vàrie rote comerciałi de lucro inte ła conca, col [[Tratà navałe de Washington]] del 6 de febraro 1922 el Japon el ghea otegnesto el derito de desponer de ła tersa pì granda flota da bataja del mondo, na condision che ła garantiva na superiorità miłitare visto che i so pì forti contendenti (i Stati Unii e el Regno Unio) i gaveva da divìdar łe so flote intrà Pasìfego e [[osèano Atlàntego|Atlàntego]]. El s-ciopo de ła [[granda depresion]] inte el [[1929]] ła ghea spenzesto el paeze a canbiar el so fòcus econòmego, prima consentrà inte i tràfeghi comerciałi co i Stati Unii, e a vardare co pì interese ai marcai [[azia]]teghi; escludesto da łe spartision cołóniałi del [[XIX secoło]], el Japon el se ghea considarà privà de l'aceso a łe riche resorse de l'Àzia da łe potense eoropee e el ghea decidesto de conpensar sto fato co na sèrie de agresive manovre de espansionismo teritoriałe. El sbrisamento del Japon verso na pułìtega de inperiałismo el vegnea favorio da na forte miłitarizasion de ła società nipònega, scumìsiada za inte ła metà de ła [[dècada del 1920]]: ła omniprezensa dei miłitari, bona de condisionar ła vita pułìtega nasionałe par via de łe asion de łe potenti forse de [[połìsia segreta]] (ła [[Tokubetsu Kōtō Keisatsu]]) e miłitare (ła [[Kempeitai]]), el zera devegnesto de ezénpio inte el canpo de l'istrusion de łe nove zenerasion, par via de l'invio de numarozi ufisałi de l'ezèrsito restai sensa incarghi, inte łe scołe pùbleghe, cofà insegnanti. L'influensa dei miłitari inte ła società ła ghea portà a recuperar el conceto fiłozòfego medievałe del ''[[Zekokujiō]]'', drio el cuało un ufisałe inferiore el połe dezùbidir ai órdeni superiori se el pensa che sìpia moralmente justo cusita; oltre che a dezenerare inte na sèrie de sanguinari ma fałimentari tentativi de colpo de stato da parte de ufisałi ultra-reasionari (cofà l'[[insidente del 26 de febraro]] del [[1936]]), sto prinsìpio el ze sta ła zustìfegasion adotada dai zenerałi nipòneghi par portar vanti canpagne de espansionismo teritoriałe in magnera autònoma dai vołeri del goerno nasionałe vero e pròpio. [[Imàjine:First pictures of the Japanese occupation of Peiping in China.jpg|miniatura|Trupe japonezi łe òcupa Pechin inte l'agosto del [[1937]]]] El sboco primàrio de sto espansionismo el ze sta ła [[Cina]], indebołia da na [[Guera siviłe cineza|dezenałe guera siviłe]] che ła vedeva contraponeste łe forse comuniste de [[Mao Zedong]] a cuełe del [[Komantang]] nasionałista de [[Chiang Kai-shek]]. Fazendo in totałe autónomia dal goerno, i zenerali japonezi i ghea inbastio inte el [[18 de setenbre]] del [[1931]] un [[Insidente de Mukden|finto sabotajo feroviàrio]] a [[Shenyang|Mukden]], doparàdoło cofà pretesto par tacar [[Invazion japoneze de ła Manciuria|l'invazion]] de ła rejon de ła [[Manciùria]] inte el nord de ła Cina andove el zera sta insedià el ''[[stato piàvoło]]'' del [[Manciukuò]]. L'ocupasion de ła Manciùria ła ga portà verso un stato de granda tension diplomàtega e miłitare intrà Japon e Union Soviètega anca eła comunista, dezenarada inte na [[Guere de confin soviètego-japonezi|sèrie de schermizae de confin]] proseguie finmente al setenbre del 1939; sti avegniminti i ga portà a un arentamento diplomàtego intrà Japon e Zermània nazista in ciave anti-soviètega, formałizà co ła stìpuła del [[Pato anticomintern]] inte el [[25 de novenbre]] del [[1936]]. El conflito intrà japonezi e cinezi el zera s-ciopà in-fine inte [[seconda guera sino-japoneze|na guera totałe]] partindo dal lujo del 1937: łe forse nipòneghe łe ghea fato partir l'invazion de ła Cina sentrałe e meridionałe ocupando inte ła volta de pochi mezi [[Pechin]] e [[Nanchin]] ma, poco dopo, i se ghea catà drento de un longo conflito de guerìlia, inte el partegołar dopo de ła stipula de na formałe liansa in ciave anti-japoneze intrà i stra-contraponesti comunisti de Mao e i nasionałisti de Chiang; ła vitòria inte ła longa guera contro i cinezi ła zera de consevensa l'ase portante de ła pułìtega èstera nipònega inte el partir de łe ostiłità in Eoropa. === L'espansionismo todesco in Eoropa === El [[Tratà de Versailles (1919)|Tratà de Versailles del 1919]], definision del fin de ła Granda Guera, el ghea inponesto punision estremamente dure par i sconfizesti todeschi, intrà łe cuałe: cesion de l'[[Alsàsia-Lorena]] a ła Fransa e de grande zone orientałi a ła [[Połònia]], concesion d'autonomia a ła sità portuałe de [[Dànzega]], demantełasion de l'aviasion, divieto de gaver mezi blindai inte un ezèrsito de no pì de {{formatnum:100000}} efetivi, consegna de ła flota e pagamento de un rinsanamento de 132 miliardi de marchi in oro. Condision estremamente de punision par na nasion che inte ła fin de łe ostiłità ła gaveva łe trupe oncora atestae in teritòrio franseze, e che łe ghea contribuio a far-sù el pensiero drio el cuało a far pèrdar ła guera a l'[[Inpero todesco]] i fuse stai un pochi de "traditori" interni no nasionałisti (ła denomenada Dolchstoßlegende - ''cortełada drio łe spałe''). Sto pensiero, e ła pèsima situasion econòmega de ła Repùblega de [[Weimar]] data da łe consevense del croło de ła borsa statunitense del [[1929]], ze sta inportante par l'afermarse del [[Partio Nasionalsociałista Todesco dei Lavoratori]] de [[Adolf Hitler]]: dopo ła vitòria inte łe [[ełesion federałi todesche del 1933]], un parlamento controłà dai nazisti [[Decreto dei pieni poderi|concedesti]] al lìder nazista poderi ditatoriałi e l'ano dopo, co ła morte del vècio ''[[Cai de Stato del Reich|Reichspräsident]]'' [[Paul von Hindenburg]], Hitler el ghea ciapà l'incargo de ''[[Führer]]''. [[Imàjine:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-503, Wien, Einmarsch deutscher Truppen, Spähpanzer.jpg|miniatura|Trupe todesche łe entra a Viena durante de l'[[Anschluss]] ]] Co Hitler al podere łe ghea scumìsià da suito vàrie viołasion de ła paze del 1919: dopo del retiro de ła Zermània da ła [[Società de łe Nasion]] inte el [[1935]], ła zera sta reintroduzesta ła [[coscrision|coscrision obligatòria]] e na nova forsa aèrea ła ghe zera stada mesa ai comandi de [[Hermann Göreng]], ła [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]]; Dopo, inte el marzo del 1936, łe forse todesche łe ghea [[Remiłitarizasion de ła Renània|remiłitariza ła Renània]]. Ghea tacà formarse na union intrà ła Zermània nazista e el [[Regno d'Itàlia (1861-1946)|Regno d'Itàlia]], restà izolà dai ex liai anglo-fransezi dopo de ła so decizion de [[Guera d'Etiòpia|invàdar e anétarse l'Etiòpia]], desfrutando anca ła comunansa ideołòzega intrà el rezime hitlerian e cueło [[Fasismo|fasista]] de [[Benito Mussolini]], al podere in Itàlia fin dal [[1922]]. Sto bon raporto el ze sta rinforsà da l'intervento comun italo-todesco in favor de łe forse nasionałiste de [[Francisco Franco]] inte el ndar de ła [[guera siviłe spagnoła]], par dopo concretizarse inte na liansa miłitare intrà łe do nasion (el denomenà "[[Potense de l'Ase|Ase Roma-Berlin]]"). [[Imàjine:Bundesarchiv Bild 146-1969-065-24, Münchener Abkommen, Ankunft Mussolini.jpg|miniatura|sinistra|Hitler e Mussolini in parada a Mònaco dopo dei acordi del 1938]] Fin che el re-armo todesco el ndazeva vanti, Hitler el zera ndà vanti inte l'atuasion dei so piani par na espansion teritòriałe de ła Zermània, in magnera che sta cuà ła se ciapase cuel spàsio vitałe (''[[Lebensraum]]'') del cuało, cofà scrivesto inte el ''[[Mein Kampf]]'', ła gaveva asołuto bezogno par satisfar łe nesesità de ła so popołasion cresente. Sfrutando el fato che i anglo-fransezi no i mostrava vołer descaenar n'altra guera mondiałe, ansi, i ła vołea evitar in tute łe magnere, i tendeva a reconósar racuante concesion a ła Zermània (ła pułìtega de l'"[[appeasement]]"), inte el marzo del 1938 l'[[Austria]] ła ze sta [[Anschluss|pasifegamente anetesta]] al Reich todesco, no-ostante el divieto de un'union austro-todesca inponesto dal tratà de Versailles. Pì rezistensa ła metea invese ła [[Cecoslovàchia]], un'altro stato creà inte el dopoguera, a dar-via ła rejon dei [[Sudeti]], zona de confin popołada in majoransa da [[Todeschi dei Sudeti|popołasion todesche]]; l'indir de [[Confarensa e acordo de Mònaco|na conferensa]] a [[Mònaco de Baviera]] inte el setenbre del 1938 intrà todeschi, britàneghi, fransezi e italiani ła ga portà a ła resołusion pasìfega de sta controvèrsia: inte un ùltemo dòparo de l'"appeasement", i anglo-fransezi i ghea consentio l'anesion dei Sudeti a ła Zermània. L'acordo de Mònaco no el zera tutavia bastà a dar satisfasion a Hitler e ai so piani, tanto che pochi mezi drioman, inte el marso del 1939, cheło che restava de ła Cecoslovàchia el zera totalmente spario: ła [[Boèmia]] e ła [[Moràvia]] i zera stai declarai "[[Protetorà de Boèmia e Moràvia|protetorà del Reich]]", mentre in [[Repùblega Slovaca (1939-1945)|Slovàchia]] el zera sta istituio un goerno [[Stato pàvoło|pàvoło]] in man de ła Zermània. El sevente fine dei todeschi el zera devegnesto ła Połònia. El tratà del 1919 ła gaveva separà dal resto de ła Zermània ła rejon de ła Prùsia orientałe, sircondada da teritòrio połaco; Hitler el ghea cusita reclamà ła restitusion de ła sità de Dànzega e del teritòrio là arente, el "[[Pasajo de Dànzega|pasajo połaco]]". Dopo de Mònaco, i anglo-fransezi i zera ormai dezincantai su łe reałi intension espansionìsteghe de ła Zermània, e donca łe ghea dato suito suporto a ła Połònia parché ła se oponese a ła vołontà de Hitler. Se contava sul sostegno de l'Union Soviètega par inpedir na invazion todesca de ła Polònia, ma [[Berlin]] ła ghea respondesto co un vałente colpo diplomàtego: de fato, el 24 de agosto del 1939 el ministro dei èsteri soviètego [[Vjačeslav Michajlovič Molotov]] e cheło todesco [[Joachim von Ribbentrop]] i ghea firmà un [[pato de no agresion]] intrà łe do nasion par dieze ani, el [[pato Molotov-Ribbentrop]]; un protocoło segreto de l'acordo el ghea dividesto l'Eoropa orientałe in do sfere de influensa, a l'URSS man lìbara su łe repùbleghe bàlteghe e in [[Finlandia]] e previzionando na spartision de ła Połònia, dàndoghe magnera Hitler de lansar l'ofensiva sensa gaver el timor de na guera su do fronti. El 1º de setenbre, a łe 4:45 de ła matina, łe trupe todesche łe ghea traversà ła frontiera połaca; do dì dopo Fransa e Regno Unio i ghea declarà guera a ła Zermània, dando cusita scumìsio a ła seconda guera mondiałe. ==Nasion coinvolzeste== Paezi prinsipali coinvolzesti inte ła guera: : <small>'''(*)''' - Potense de l'ase</small> * [[1° de setenbre]] [[1939]] - [[8 de majo]] [[1945]]: [[Terzo Reich]] ([[Zermània]] e [[Àustria]]) (*) * [[1° de setenbre]] [[1939]]: [[Połònia]] * [[3 de setenbre]] [[1939]] - [[8 de majo]] [[1945]]: [[Regno Unìo|Gran Bretagna]] (e [[Austrałia|Austràlia]]) * [[3 de setenbre]] [[1939]] - [[8 de majo]] [[1945]]: [[Fransa]] * [[10 de setenbre]] [[1939]] - [[15 de agosto]] [[1945]]: [[Cànada]] * [[30 de novenbre]] [[1939]] - [[4 de setenbre]] [[1944]]: [[Finlàndia]] * [[9 de apriłe]] [[1940]] - [[4 de majo]] [[1945]]: [[Danimarca]] e [[Norveja]] * [[10 de zugno]] [[1940]] - [[25 de apriłe]] [[1945]]: [[Itàlia]] (*) liada de l'Ase finmente inte l'[[8 de setenbre]] del [[1943]] * [[28 de otobre]] [[1940]] [[1945]] - [[Gresa]] * [[21 de zugno]] [[1941]] - [[1945]]: [[Ungaria]] (*) * [[22 de zugno]] [[1941]] - [[8 de majo]] [[1945]]: [[Union Soviètega]] * [[7 de diçenbre]] [[1941]] - [[15 de agosto]] [[1945]]: [[Japon]] (*) e [[Stati Unii de ła Mèrica|Stati Unii]] == Voze corełae == * [[Canpo de conçentramento de Auschwitz]] * [[Ana Frank]] * [[Reichskolonialbund]] * [[Supermarine Spitfire]] * [[Prima guera mondiałe]] <!-- Sesion de pie voze, NO ZONTAR GNENTE ALTRO! --> == Notasion == {{Notasion}} ==Altri projeti== {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{Linganbi foresti}} {{Controło de autorità}} <!-- Scrìvar cuà, dopo de ła freceta łe categorie --> [[Categoria:Seconda guera mondiałe| ]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 8v5eiyrbtgn8ircx1snnlo62u2zzgut 0 11764 1227450 1168675 2026-05-13T19:55:35Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1227450 wikitext text/x-wiki '''Grafìa Vèneta Unitaria''' (scurtà '''GVU''') el xe el titoło de un manuałe, scrito in [[łengua itałiana|itałian]], fato far inte 'l [[1995]] da ła [[Xonta Rejonałe]] del [[Vèneto]], par catar fora un sistema de scrivar ła łengua vèneta che l'andese ben par tuti i difarenti diałeti deła [[łéngua vèneta]], e i łi raprexentese tuti. El sistema el xe sta pensà da na comision sientìfega nominà da ła Xonta Rejonale e formà da [[Manlio Cortellazzo]] (diretor), Silvano Belloni, Luciano Canepari, [[Dino Durante]], Mario Klein, Gianna Marcato, Sergio Sacco, Maria Rosaria Stellin, Ugo Suman e Alberto Zamboni. A difarensa de ła [[Gràfia Vèneta Clàsega|Grafia Veneta Clàsega]], eł sistema GVU el consiłia de scrivar come che se parla (sença vardar l'etimologìa o l'orìgine de łe parołe) e de doparar çerte łétare par scrivar i soni de ła łengua parlà, ma el łasa anca na çerta łibartà de poder sèłier łétare difarenti. == Açento == L'açento el xe un segno che el se mete sora na [[vocałe]] tònica par mostrare ła maniera giusta de pronunsiare na paroła. El sistema GVU el dixe de doparare l'acento grave par tute łe vocałi ('''à''', '''è''', '''ì''', '''ò''', '''ù''') e l'acento acuto soło par łe vocałi '''é''' e '''ó''' (quando che łe xe sarae). L'acento el va doparà: * Inte łe parołe sdrùciołe e bisdrùciołe: '''''à'''lbaro'', ''m'''é'''tare * Inte łe parołe sdrùciołe che łe xe diventae piane dopo che łe ga perso ła vocałe finałe: ''f'''à'''çil'' (da ''f'''à'''çiłe'') * Inte łe parołe tronche che łe finise co na vocałe: ''inson'''à''''', ''pał'''ù''''' * Inte łe parołe tronche che łe finise co na consonant, soło quando che ła vocałe de l'ùltima siłaba ła xe na '''è verta''' o na '''ò verta''': ''scarp'''è'''r'', ''veci'''ò'''t'' * Inte łe parołe piane co ła '''è verta''' o ła '''ò verta''' * Sora ła ì tonica dopo na u: ''p'''uì'''na'', ''p'''uì'''to'' * Sora ła ì o ła ù tonica prima de na vocałe finałe: ''un'''ìo''''', ''bev'''ùo''''' * Par distìnguare parołe de na soła siłaba che łe se scrive conpagne: ''sta''-''stà'', ''ghe''-''ghé'' (l'acento el va inte i verbi; par i altri caxi, se va drìo a l'exenpio de l'italian) L'acento no 'l va doparà: * Inte łe parołe tronche che łe finise co na consonante: ''cavin'', ''Muran'', ''magnar'', ''canal'' == Apòstrofo == L'apòstrofo el se po''ł''e doparar: * par i articołi davanti na vocałe ** articoło determinativo: '''''l<nowiki>'</nowiki>'''àlbaro'', '''''l<nowiki>'</nowiki>'''inpiria'', '''''l<nowiki>'</nowiki>'''òmo'' ** łe preposiçion articołae, prima de na vocałe, łe va scrite senpre stacae:''''' da l<nowiki>'</nowiki>'''àlbaro'', '''''de l<nowiki>'</nowiki>'''òmo'' ** articoło indeterminativo, sia maschiłe che feminiłe: '''''n<nowiki>'</nowiki>'''àlbaro'', '''''n<nowiki>'</nowiki>'''ànara'' * a l'inisio de na paroła, al posto de ła ''Ł'' (L tajà), par segnare na ''L'' che no ła se lexe quasi pì: '''''<nowiki>'</nowiki>'''a'' (ła), '''''<nowiki>'</nowiki>'''èto'' (łèto) == Łétare o sinbołi == {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- | '''maiusc.''' | A || Â || B || C || C'|| CH|| Ċ|| D|| DH|| Đ|| E|| É|| È|| F|| G|| GH|| GL|| GN|| Ñ|| Ġ|| H|| I|| J|| K|| L|| Ł || M|| N|| Ṅ|| O|| Ó|| Ò|| P|| Q|| R|| S|| SĊ|| S-C|| Š|| Ṡ|| SS|| T|| U|| V|| X|| Ẑ|| ZH|| Z|| S|| Ż |- | '''minusc.''' | a|| â|| b|| c|| c'|| ch|| ċ|| d|| dh|| z|| e|| é|| è|| f|| g|| gh|| gl|| gn|| ñ|| ġ|| h|| i|| j|| k|| l|| ł|| m || n|| ṅ|| o|| ó|| ò|| p|| q|| r|| s|| sċ|| s-c|| š|| ṡ|| ss|| t|| u|| v|| x|| ẑ|| zh|| z|| s|| ż |} {| cellspacing=0 cellpadding=0 width="100%" | style="width:33%" valign="top"| {| class="wikitable" ! style="font: bold x-large serif;" width="90" | A a | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | Â â | "vocałe posterior mia tondà", soło in parlade de tipo [[łéngoa ładina|ladin]] |- ! style="font: bold x-large serif;" | B b | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | C c | come in tałian: dolce davanti a E, I, dura davanti a A, O, U |- ! style="font: bold x-large serif;" | C' c' | "C dolça"; se dopara soło in fin de paroła |- ! style="font: bold x-large serif;" | CH ch | "C dura", conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ċ ċ | segno alternativo a C(e), C(i), C' |- ! style="font: bold x-large serif;" | D d | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | DH dh | "consonant fricativa sonora interdentałe", che ghe someja a ła TH de l'inglexe ''father'', prexente in çerte parlade de 'l Veneto setentrional |- ! style="font: bold x-large serif;" | Đ z | segno alternativo a DH |- ! style="font: bold x-large serif;" | E e | "E serada" |- ! style="font: bold x-large serif;" | É é | "E serada"; se dopara al posto de E soło par caxi de omonimia o parołe sdruciołe o tronche |- ! style="font: bold x-large serif;" | È è | "E verta" |- ! style="font: bold x-large serif;" | F f | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | G g | conpagno a 'l tałian: dolça prima de E, I, dura prima de A, O, U |- ! style="font: bold x-large serif;" | GH gh | G dura prima de E, I, conpagno a 'l tałian |} | style="width:33%" valign="top"| {| class="wikitable" |- ! style="font: bold x-large serif;" width="90" | GL gl | suono conposto G+L in parołe fà ''glandoła'', ''globo''; soło in itałianismi, se pol dopararlo par el suono GL de "maglione", che in vèneto no l'existe |- ! style="font: bold x-large serif;" | GN gn | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ñ ñ | segno alternativo a GN |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ġ ġ | segno alternativo par ła G dolce |- ! style="font: bold x-large serif;" | H h | H aspirà; soło inte el feltrin rùstego |- ! style="font: bold x-large serif;" | I i | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | J j | I consonàntega, da doparar a l'iniçio de paroła o in mezo a do vocałi |- ! style="font: bold x-large serif;" | K k | segno alternativo par ła C dura |- ! style="font: bold x-large serif;" | L l | come in tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ł ł | "ele evanesent"; łetera che ła serve par raprexentar ła "E moła"(tìpega de parlade fà 'l veneçian o 'l padoan) che ła połe ciapar el posto de çerte L piene caràteristeghe de'l bełumat (es. "bala" e "baea" se łe scrive tute do "bała" |- ! style="font: bold x-large serif;" | M m | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | N n | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ṅ ṅ | "N velare", soło in çerte parlade ladino-venete |- ! style="font: bold x-large serif;" | O o | "O serada" |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ó ó | "O serada"; se dòpara soło in omònimi o parołe sdrùciołe o tronche |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ò ò | "O verta" |- ! style="font: bold x-large serif;" | P p | conpagno a 'l tałian |} | style="width:33%" valign="top"| {| class="wikitable" |- ! style="font: bold x-large serif;" width="90" | Q q | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | R r | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | S s | varie posibiłità: se pol dopararla sia par ła S sonora che par ła S sorda |- ! style="font: bold x-large serif;" | SĊ sċ | suono conposto S+C dolçe |- ! style="font: bold x-large serif;" | S-C s-c | segno alternativo a SĊ |- ! style="font: bold x-large serif;" | Š š | suono SC tałian, soło in parlade ladino-venete |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ṡ ṡ | segno alternativo par ła S sonora |- ! style="font: bold x-large serif;" | SS ss | S sorda, soło in mezo a vocałi |- ! style="font: bold x-large serif;" | T t | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | U u | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | V v | conpagno a 'l tałian |- ! style="font: bold x-large serif;" | X x | segno alternativo par ła S sonora |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ẑ ẑ | "consonant fricativa sorda interdentałe", che ła ghe someja a ła TH de l'inglexe ''thin'', inte łe parlade rùsteghe setentrionałi |- ! style="font: bold x-large serif;" | ZH zh | "consonante fricativa sorda interdentałe", n'antro modo par scrivarla |- ! style="font: bold x-large serif;" | Z z | Z sonora in mezo a do vocałi, e fà Z sorda inte łe altre poxiçion |- ! style="font: bold x-large serif;" | S s | "consonant fricativa sonora pałatoalveołar", soło in çerte parlade fà 'l ładin anpeçan |- ! style="font: bold x-large serif;" | Ż ż | segno alternativo par ła Z sonora |} |} '''Ocio''': * prima de B, P ła ghe va ła N e no ła M: es. ''ca'''nb'''iar, te'''np'''o'' e no ''<s>cambiar</s>, <s>tempo</s>'' * ła U ła se dopara anca se el suono el tende verso O: o sia se scrive ''sguèlto'' e no ''sgoèlto'' (it. svelto) == Alternative previste == Łe racomandaçion de ła GVU łe permete de siełiar tra diverse maniere de scrivar çerti suoni: * ''c dolce'': '''C''' seguìa da E o I, opure '''Ċ''' * ''g dolce'': '''G''' seguìa da E o I, opure '''Ġ''' * ''consonant fricativa sonora interdentałe'': '''DH''' opure '''Đ''' * ''consonant fricativa sorda interdentałe'': '''ZH''' opure '''Ẑ''' * GN de ''gnaro'': '''GN''' opure '''Ñ''' * S+C dolce: '''SĊ''' opure '''S-C''' (fisċar / fis-ciar) Par ła S el discorso el xe na s-cianta pi conplicà: * posibiłità 1 (come in tałian): in mezo a do vocałi '''S''' indica ła S sonora, '''SS''' indica ła S sorda; par ła S sonora a inissio paroła se pol sieliar tra '''Ṡ''' o '''X''' (es. ''A ca'''s'''a ła ghe '''x'''e na ca'''ss'''a de vin'') * posibiłità 2: par ła S sonora senpre '''X''', pa' ła S sorda senpre '''S''' (*) (es. ''A ca'''x'''a mia ła ghe '''x'''e na ca'''s'''a de vin'') * posibiłità 3: par ła S sonora senpre '''Ṡ''', pa' ła S sorda senpre '''S''' (*) (es. ''A ca'''ṡ'''a mia ła ghe '''ṡ'''e na ca'''s'''a de vin'') (*) in ogni caxo davanti a na consonante ghe va senpre '''S''', sia par el suono sordo che par queło sonoro. Par ła Z i ghe xe tanti sinbołi a seconda del suono precixo che se vol raprexentar, ma in realtà no ghe xe maniere alternative de scrivar el steso suono. Ła se dopara cosita: * in mezo a do vocałi, come in tałian: '''Z''' indica ła zeta sonora (''pezo'', it. ''peggio'') , '''ZZ''' la zeta sorda (''fazzoleto'') * ne łe altre poxission: '''Ż''' par ła zeta sonora (''żenocio'', ''vèrżar''), '''Z''' par ła zeta sorda (''zata, zeola'') Par altri suoni particołari se pol doparar ZH/Ẑ e S. == Cołegamenti forèsti == * [http://www.elgalepin.org/gvu/ManualGVU.pdf El testo del manuałe] {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Gràfie documentae, stòreghe o tradisionałi Vènete]] r2lys9eylpt7ambecjavuismvn4lz6n 0 12262 1227461 1217770 2026-05-14T01:02:14Z Sinucep 7911 sesion finali 1227461 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Organizasion}} L''''Organizasion de łe Nasion Unìe''', '''ONU''' (in [[łéngua inglexe|ingleze]] ''United Nations'' (UN); in [[łéngua fransexe|franseze]] ''Organisation des Nations Unies'') el ze un organismo internasionałe fato da ła gran parte de i [[Lista de stati del mondo|Stati de'l mondo]] (da'l [[14 de lujo]] [[2006|2011]], co l'entrada de'l [[Sudan del Sud|Sudan de'l Sud]], i Stati partesipanti i ze devegnesti 193). Ła sede de l'organizasion ła ze a [[New York]]. [[File:United Nations (Member States and Territories).svg|center|miniatura|upright=2|I Stati partesipanti]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:ONU| ]] dt26wv6ve9f53mfx27wg6zg5k8owuyv 1227462 1227461 2026-05-14T01:02:43Z Sinucep 7911 Xontada [[Categoria:Voxe sensa fonti - pulitega]] doparando HotCat 1227462 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Organizasion}} L''''Organizasion de łe Nasion Unìe''', '''ONU''' (in [[łéngua inglexe|ingleze]] ''United Nations'' (UN); in [[łéngua fransexe|franseze]] ''Organisation des Nations Unies'') el ze un organismo internasionałe fato da ła gran parte de i [[Lista de stati del mondo|Stati de'l mondo]] (da'l [[14 de lujo]] [[2006|2011]], co l'entrada de'l [[Sudan del Sud|Sudan de'l Sud]], i Stati partesipanti i ze devegnesti 193). Ła sede de l'organizasion ła ze a [[New York]]. [[File:United Nations (Member States and Territories).svg|center|miniatura|upright=2|I Stati partesipanti]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:ONU| ]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - pulitega]] o4r19gym5pssqp9omhguack9jzog44m 0 12795 1227448 1096411 2026-05-13T19:51:46Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1227448 wikitext text/x-wiki La parola '''dialeto''' a vien dal Griego "διάλεκτος" (pron. ''dialektos'') che la volea dir senplisement [[lenguajo|lengoa]]. Coi segoli che i pasaa la parola la ga toresto novi signifegà inte le lengoe indoe sta cuà l'è adoparà. * Pa la cultura anglosàsone ''dialect'' el tende aver un senso de "variante" de na łéngua: na parlada o sia che ła ga propietà sue ma che comunque ła segue łe struture xenerałi de na serta łéngua, struture condivixe anca co altre varianti de qûeła łéngua li. * Par ła cultura itałiana ''dialetto'' el tende indicar tuti quei modi de parlar (łéngue o nò) che no i xe mìa uficiałi come che ga notà anca el profesor P. Balboni. A sto propoxito xe necesario dir che xe del tuto sbalià pensar ai diałeti come varietà popołari e scorete de ła [[Łéngua italiana|łengua itałiana]]. Ogni uno de łori el xe ła continuasion ininterota del particołar ''[[łéngoa latina|latin]] volgar'' parlà nell'antichità in na certa region. ''Ladin volgar'' che el se ga progresivamente trasformà, inte el corso de l'Alto Medioevo, inte el ''Volgar'' de cheła region. Questo el gà continuà a ciamarse cusì fin a l'epoca de l'afermasion de l'Itałian leterario, el XVI secoło. Da chel momento in avanti i volgari se gà ciamà ''Diałeti''. Quindi no i xe varietà "degradae" dea łengua itałiana, ma al contrario i xe più antichi e indipendenti da questa. * Popołarmente 'sta paroła qua ła vien doparà anca col senso de "modo de parlar manco beło, manco ełegante" * Par ła wikipedia vèneta ''diałeto'' el xe soło sinònimo de "''variante'' de ła [[łéngua vèneta]]" sensa giudissi de vałor: par exenpio dixendo che el belumat, el padoan o el veronéxe i xe diałeti del vèneto se vol mìa dir che i xe manco inportanti o sbałiài o bruti ma se intende soło che i ze tuti varianti co na strutura lenguìstica comun e che 'sta strutura qua ła xe queła tìpica del vèneto (co clìtici sogeti, interogativi, art.personałe feminiłe e.v.c.) e nò queła de altre łéngue. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Łéngue]] mzhhvn0nwhyyc6wohoj1tqqpoz9iexu 0 14311 1227463 1183427 2026-05-14T01:06:21Z Sinucep 7911 sesion finali 1227463 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia fìzega |Nome = Antiłe |Nome locałe = {{en}}{{fr}} Antilles, {{es}} Antillas, {{nl}} Antillen |Imaxene = Meerenge NASA World Wind Globe 4.jpg |Didascałia = imaxene da satełite |Arsipełago = |Superfise = 273000 |Altitudine = 3098 |Stato = {{ATG}}<br />{{BAH}}<br />{{BRB}}<br />{{CUB}}<br />{{DMA}}<br />{{GRD}}<br />{{JAM}}<br />{{HAI}}<br />{{DOM}}<br />{{KNA}}<br />{{VCT}}<br />{{LCA}}<br />{{TRI}}<br />{{FRA}}<br />{{NLD}}<br />{{GBR}}<br />{{USA}}<br />{{VEN}} |Sità = [[Ł'Avana]], [[Santo Domingo (sità)|Santo Domingo]] |Abitanti = 48964775 |Note abitanti = |Axornamento abitanti = |latitudine_d = 17.52 |longitudine_d = -71.37 |Mapa = Caribbean - Antilles.PNG }} Łe '''Antiłe''' łe xe un arsipełago de el [[Osèano Atlàntego]] nordosidental e na region insułar de ła [[Mèrica]]. Łe conforma on [[arcipełago|arcipèłago]] constituìo da łe seguenti [[ìzoła|ìzołe]]: [[Bahamas]], łe [[Antiłe Grande]] e łe [[Antiłe Picenine]], el qual se cata intrà el [[Mar de i Caràibi]] e el Osèano Atlàntego. Ste Ixołe łe forma on arco chel se destira co forma de meza łuna dal Est del [[Yucatan]] ([[Mèsego]]) al Sud-Est de ła [[Florida|Flòrida]] ([[Stati Unii de ła Mèrica|Stati Unii]]), fin a ła costa del [[Venesueła|Venezueła]], in [[Mèrica del Sud|Sudamèrica]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Antiłe| ]] [[Categoria:Pàjine co erori inte łe mape]] n9sqe5n2wpgdov5c005lwzu7beutfyi 1227464 1227463 2026-05-14T01:06:39Z Sinucep 7911 Xontada [[Categoria:Voxe sensa fonti - zeografia]] doparando [[Ajuto:HotCat|HotCat]] 1227464 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia fìzega |Nome = Antiłe |Nome locałe = {{en}}{{fr}} Antilles, {{es}} Antillas, {{nl}} Antillen |Imaxene = Meerenge NASA World Wind Globe 4.jpg |Didascałia = imaxene da satełite |Arsipełago = |Superfise = 273000 |Altitudine = 3098 |Stato = {{ATG}}<br />{{BAH}}<br />{{BRB}}<br />{{CUB}}<br />{{DMA}}<br />{{GRD}}<br />{{JAM}}<br />{{HAI}}<br />{{DOM}}<br />{{KNA}}<br />{{VCT}}<br />{{LCA}}<br />{{TRI}}<br />{{FRA}}<br />{{NLD}}<br />{{GBR}}<br />{{USA}}<br />{{VEN}} |Sità = [[Ł'Avana]], [[Santo Domingo (sità)|Santo Domingo]] |Abitanti = 48964775 |Note abitanti = |Axornamento abitanti = |latitudine_d = 17.52 |longitudine_d = -71.37 |Mapa = Caribbean - Antilles.PNG }} Łe '''Antiłe''' łe xe un arsipełago de el [[Osèano Atlàntego]] nordosidental e na region insułar de ła [[Mèrica]]. Łe conforma on [[arcipełago|arcipèłago]] constituìo da łe seguenti [[ìzoła|ìzołe]]: [[Bahamas]], łe [[Antiłe Grande]] e łe [[Antiłe Picenine]], el qual se cata intrà el [[Mar de i Caràibi]] e el Osèano Atlàntego. Ste Ixołe łe forma on arco chel se destira co forma de meza łuna dal Est del [[Yucatan]] ([[Mèsego]]) al Sud-Est de ła [[Florida|Flòrida]] ([[Stati Unii de ła Mèrica|Stati Unii]]), fin a ła costa del [[Venesueła|Venezueła]], in [[Mèrica del Sud|Sudamèrica]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Antiłe| ]] [[Categoria:Pàjine co erori inte łe mape]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - zeografia]] gx8yk65r3xj9hlvebvhm7rhib337lxt 1227465 1227464 2026-05-14T01:06:52Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : + [[Categoria:Abosi - zeografia]] 1227465 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia fìzega |Nome = Antiłe |Nome locałe = {{en}}{{fr}} Antilles, {{es}} Antillas, {{nl}} Antillen |Imaxene = Meerenge NASA World Wind Globe 4.jpg |Didascałia = imaxene da satełite |Arsipełago = |Superfise = 273000 |Altitudine = 3098 |Stato = {{ATG}}<br />{{BAH}}<br />{{BRB}}<br />{{CUB}}<br />{{DMA}}<br />{{GRD}}<br />{{JAM}}<br />{{HAI}}<br />{{DOM}}<br />{{KNA}}<br />{{VCT}}<br />{{LCA}}<br />{{TRI}}<br />{{FRA}}<br />{{NLD}}<br />{{GBR}}<br />{{USA}}<br />{{VEN}} |Sità = [[Ł'Avana]], [[Santo Domingo (sità)|Santo Domingo]] |Abitanti = 48964775 |Note abitanti = |Axornamento abitanti = |latitudine_d = 17.52 |longitudine_d = -71.37 |Mapa = Caribbean - Antilles.PNG }} Łe '''Antiłe''' łe xe un arsipełago de el [[Osèano Atlàntego]] nordosidental e na region insułar de ła [[Mèrica]]. Łe conforma on [[arcipełago|arcipèłago]] constituìo da łe seguenti [[ìzoła|ìzołe]]: [[Bahamas]], łe [[Antiłe Grande]] e łe [[Antiłe Picenine]], el qual se cata intrà el [[Mar de i Caràibi]] e el Osèano Atlàntego. Ste Ixołe łe forma on arco chel se destira co forma de meza łuna dal Est del [[Yucatan]] ([[Mèsego]]) al Sud-Est de ła [[Florida|Flòrida]] ([[Stati Unii de ła Mèrica|Stati Unii]]), fin a ła costa del [[Venesueła|Venezueła]], in [[Mèrica del Sud|Sudamèrica]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Antiłe| ]] [[Categoria:Pàjine co erori inte łe mape]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - zeografia]] [[Categoria:Abosi - zeografia]] o36dboq64m7f1xb3ls2bj8g9mflb3t1 0 15117 1227446 1225645 2026-05-13T19:42:28Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1227446 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Łéngua|nome=Basco|nomenativo=Euskara |colore=#abcdef |stati=Euskadi (Euskal Herria) |persone=1&nbsp;033&nbsp;900 (prima łéngua: 700&nbsp;000) |nasion=[[Euskal Herria]] |ajensia=[[Euskaltzaindia]] |iso1=eu|iso2=(B)baq, (T)eus|sil=BSQ |estraesto=Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute. |còdaxe=eu |mapa=[[Imàjine:Basque Country location map.png|300px]]}} Ła '''łéngua basca''' (ciamà anca ''euskara'', ''euskera'', ''vasco' o ''basque'')'' l'è na łéngua no [[lengue indoeuropee|indoeuropea]] atualmente parlà in tel nord de ła [[Spagna]] (in tel [[Hegoalde|Paexe Basco spagnoło]]) e in tel sud de ła [[Fransa]] ([[Iparralde|Paexe Basco francese]]), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de [[Aquitania]], [[Ła Rioja]], [[Cantabria]], [[Huesca]], [[Burgos]], nord de [[Saragosa|Zaragoza]], fin al [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]]: el nord de ła atuałe Catałogna e parte dei [[Pirenei Sentrałi]]. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassion che oncora i parla ła łéngua in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni. El basco l'è na łéngua [[łéngua aglutinante|aglutinante]] (cioè ndoe łe parołe le se forma unendo morfemi indipendenti) e, nonostante el sia geograficamente circondà da [[lengue indoeuropee|łéngue indoeuropee]], se pensa che el sia na łéngua ixolà: no l'è mia considerà na łéngua indoeuropea, o sia faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' ze l' unica łéngua non romanxa de l'Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del [[Łéngua spagnoła|castilian]]. In tei quaxi 40 ani de proibission durante el [[regime franchista]] e ła conseguente persecussion e criminałixassion de chi che le parlava, ła łéngua basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fin dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło. Co l' arivo de ła [[democrasia|democrassia]], ła [[Costitusion spagnoła del 1978|Costitussion spagnoła]] del [[1978]] e el [[Statuto de Gernika]], ła łéngua basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica. == Tèrmene ''euskara'' == El nome de ła łéngua in basco stàndar (''euskara batua'') l'è '''euskara'''. Inte łe forme diałetałi l'è conosù come ''euskara'', ''euskera'', ''eskuara'', ''üskara'', ''euskala'', ''eskuera'', ''eskara'', ''eskera'', ''eskoara'', ''euskiera'', ''auskera'', ''oskara'', ''uskera'', ''uskaa'' o ''uska''. Ła forma ''euskera'' (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, ''vascuence'') e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngua Spagnoła, XXII edissión. Se dixe che ła paroła ''euskara'' la vegna dal antico verbo basco ''*enautsi'' che significava ''dir'' e che se conserva in certe forme de ła coniugassion del atual verbo esan (dir) utiłixe in Bizkaia come ''dinosta'' (''el me le dixe''). El verbo ''*enautsi'' più el sufiso ''(-k)ara'' (''forma de'') i darea vita a ła paroła ''*enauskara'' (''forma de dir'', ''forma de parlar'') che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente in ła atuałe forma stàndar euskara e inte łe forme sora mensionè. Da ła paroła ''euskara'' ze derivà tanti dei termini che i baschi i uxa par indicar se stesi, enfatixando ła łéngua che i parla, come [[euskaldun]] (ci parla basco, indipendentemente da ndo l'è nato o da l' origine) o [[Euskal Herria]] (ła tera ndo abita i parlanti basco, de frecuente considerà sinonimo de Paexe o popoło basco). Se pensa anca che i termini «vasco» e «gascón» i vegna da sta stesa paroła. Par indicar tute łe altre łéngue i baschi i uxa ła paroła [[erdara]] e par tuti quei che no parla basco «erdaldunak» (leteralmente, «i posesori de altra łéngua», indipendentemente da ndo i' ze nati), che no par forsa ga na acezión negativa. == Origine e storia == Tanti studioxi i vede el basco come na [[łéngua ìzoła]]. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del [[metodo conparativo]], e se sa poco sora łe so origini. L' ze probàbiłe che na forma primordiałe de ła łéngua basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngue indo-europee. Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngua basca l'è el [[tubalismo]]. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngue le procede da [[Babel]] e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngua original, anterior a ła confuxión de łe łéngue. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngua cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi. Alcune iscrision łatine in [[Aquitania]] le conserva un numaro de parołe co raixa [[protobasco|protobasca]], come par exenpio i nomi propi ''Nescato'' e ''Cison'' (''neskato'' e ''gizon'' vol dir rispetivamente ''butela/toxa'' e omo'' in basco moderno). Sta łéngua l'è ciamà ''aquitán'' e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de [[Achille Luchaire|Luchaire]] in tel 1877<ref>A. Luchaire: "Les origines linguistiques de l'Aquitanie" ''Bul. Soc. des Sciencies.Lettres et Arts de Pau'' 1876/77, p. 449-523</ref>, anpliè posteriormente da [[Koldo Mitxelena|Michelena]]<ref>Luis Michelena (1954) "De onomástica aquitana" ''Pirineos'' 10, pp. 409-458</ref> e [[Joaquín Gorrochategui|Gorrochategui]]<ref>Joaquín Gorrochategui (1984)''Onomástica indígena de Aquitania'', Bilbao.</ref><ref>L. Trask: " The ancient Aquitanian language was, of course, an ancestral form of Basque, as we can easily see by examining the personal names and divine names of the Aquitanian-speakers, which are all that is recorded of Aquitanian" [http://www.ontariobasqueclub.dantzariak.net/trask.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070331210006/http://www.ontariobasqueclub.dantzariak.net/trask.htm |date=2007-03-31 }}</ref>. El dixintarese dei Romani par sta xona, l' ga parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngue [[łéngua iberica|iberica]] e [[łéngua tartesica|tartesico]] le sparea definitivamente. El basco l' ga aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in [[guascón]] (na variante de l' ocitán) e in [[navaro-aragonexe]].'' Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud. In tel zugno del 2006 i archeòłoghi del sito de [[Iruña-Velaia]] i' ga catà un insieme de epigrafi co una serie de 270 iscrision basche e dixegni del terso secoło. <ref>[http://www.eitb24.com/portal/eitb24/noticia/eu/gizartea/iruna-veleia-third-century-basque-inscriptions-found-in-archaeolo?itemId=D36072&cl=%2Feitb24%2Fsociedad&idioma=en Third-century Basque inscriptions found in archaeological site]</ref> Alcune de łe parołe e fraxi catè i' ze ''urdin'' (blu), ''zuri'' (bianco), ''gori'' (roso), ''edan'' (ber), ''ian'' (magnar), ''lo'' (dormir), ''Iesus, Iose ata ta Mirian ama'' (Iesus, el pare Iose e ła mare Maria), e ''Geure ata zutan'' (nostro pare in ti), forma de sałudo utiłixà dai antichi cristiani. Ulteriori analixi le podarea mostrar che ła łéngua basca l'è piasè stàbiłe de quel che se pensava. == Ipotexi de conesion co altre łéngue == L' inposibiłità de cołegar el basco a łe altre łéngue indoeuropee in Europa l' ga fato sercar posìbiłi parentełe altrove, de frecuente utiłixando metodi de dubia cuałità. Visín a paragoni pseudosientifisi, l' aparission de ła łinguistica a longo ragio l' ga dà origine a svariè tentativi de cołegar el basco co famee de łéngue geograficamente tanto distanti. Tante ipotexi su l' origine del basco i' ze considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' ze mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasion la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesion i' è: * [[Łéngua iberica|iberica]]: l' iberico l'è n' antra antica łéngua na olta parlà inte ła penìzoła. Sta teoria, nota come ''bascoiberismo'', l'è famoxa parché difexa dal pare de ła linguistica, [[William von Humboldt]], che l' afermava come l' idioma ibero el fuse predecesor del basco. Al dì d' ancó la teoria la resta atuałe, nonostante par certi la rełassion la se limitarea a un łigame tra łe łéngue iberica e basca, mentre altri i ritien che entranbe łe łéngue le farea parte de un steso grupo łenguistego ma che el iberico no' l sarea un antenato del basco.<ref>[http://www.webpersonal.net/jrr/ib8_en.htm Are Iberian and Basque related? The problem with "magical translators"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604185015/http://www.webpersonal.net/jrr/ib8_en.htm |date=2008-06-04 }} (Jesús Rodríguez Ramos) {{en}}</ref> * [[Łéngua georgiana|georgian]]: L' ipotexi georgiana, che ła cołega el basco a łe łéngue caucaxiche meridionałi, la par deso anpiamente scredità. L' ipotexi l' era ispirà in parte da l' antico Regno georgiano de Kartli, che Greci e Romani i ciamava Iberia. * [[Łéngue caucaxiche nordorientałi]], come el [[łéngua cecena|ceceno]], i' ze più plauxibilmente candidè par na conesion tanto distante. È stà oservà na concordansa łénguistega tra basco e diałeti caucaxici pari al 6%.<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/mt26s.html A Final (?) Response to the Basque Debate in Mother Tongue 1] (John D. Bengston) {{en}}</ref> * N' antra ipotexi tanto nota l'è queła che tenta de cołegar el basco co ła [[łéngua berbera]], co cui ze stà calcołà na concordansa łénguistega del 10%. L' ipotexi no l' ga parò otegnù l' aprovassion de ła comunità sientifica, vista anca ła maniera inte ła cuała certi studi i' ze stè portè avanti: de frecuente se sercava de aplicar el metodo lesico-statistico par catar someanse tra parołe basche e berbere utiłixando neołogixmi e prestiti dal łatín. * Certi linguisti i' ga proposto de includar el basco inte ła superfamea łénguistega [[łéngue denecaucaxiche|dene-caucaxica]]. Secondo sta teoria el basco el sarea ła propagine osidentałe de na famea de łéngue che la sarea stà difondesta in Euraxia, in nord America e forse in nord Africa (come a exenpio el [[guancio]], parlà dai antichi autoctoni de łe [[Canarie]]) verso l' 8000 a.C. Sto fato el pararea sufragà da łe indagini genetiche, ma l' existensa de sta proposta superfamea l'è considerà controversa. * [[Łéngue basconiche]]: Sta teoria, proposta dal linguista tedesco [[Theo Vennemann]] (profesor ordinario de Linguista teorica a l' università Ludwig-Maximilian de Monaco), la sostien che ghè suficienti prove toponomiche par concludar che el basco l'è el soło sopravisuo de na famea più larga che na olta se estendea su tuta ła penìzoła iberica e su parte de l' Europa, e che l' ga lasà el so segno inte łe moderne łéngue indoeuropee parlè in Europa. Ste łéngue le se sarea pò quaxi interamente estingueste co łe invaxioni indoeuropee a partir dal XIII secoło a.C. I studi de Vennemann i' ze stà parò tante critichè dai bascòłoghi e da vari speciałisti in linguistica.<ref>[http://www.germanistik.uni-muenchen.de/germanistische_linguistik/TV/Vennemann.htm Theo Vennemann homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221024841/http://www.germanistik.uni-muenchen.de/germanistische_linguistik/TV/Vennemann.htm |date=2007-12-21 }}</ref> == Letaradura == Atualmente łe iscrision più antiche contenenti parołe basche i' ze łe epigrafi catè in tel zugno del 2006 da i archeòłoghi de Álava in tel sito de [[Iruña-Veleia]], datè III secoło. Łe informasion che gavemo sora el basco mediovałe i' ze bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più in antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngua de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramàteghe baxiche, che gavea ła funsion de faciłitar ła comunicassion in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, tanto più interesanti, i' ze i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi. El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, co el titoło de ''Linguae Vasconum Primitiae'' (Primisie de ła łéngua dei baschi) e firmà dal prete bascofrancexe [[Bernat Dechepare]]. L' ze na cołession de poemi ndoe l' autor el trata temàteghe come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema ''Kontrapas'' el dixe: :''Berce gendec vste çuten :''Ecin scriba çayteyen :''Oray dute phorogatu :''Enganatu cirela. :''Heuscara :''Ialgui adi mundura.'' <ref>[http://www.vc.ehu.es/gordailua/Etxepare_1.htm ''Contrapas'', par Dominum Bernardum Dechepare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226083706/http://www.vc.ehu.es/gordailua/Etxepare_1.htm |date=2009-12-26 }}</ref> che tradoto in veneto el sona: :''L' altra gente la credea'' :''che no se podese mia scrivarte'' :''deso i' ga dimostrà'' :''che i se xbaiava'' :''Euskera,'' :''vien al mondo.'' Ła sucesiva opera conosua l'è ła tradussion del [[Novo Testamento]] ''(Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria)'', comisionà da ła regina de Navara Juana de Albret al ministro calvinista basonavaro Joanes Leizarraga.<ref>[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/LeizarragaTesta.htm Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103143807/http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/LeizarragaTesta.htm |date=2012-01-03 }}</ref>, stanpà inte l' ano 1571 a [[La Rochelle]]. === Łeteratura clasica === Łasando da parte sti antecedenti insieme co altri manoscriti catà in tel secoło XX, queło che se podarea considerar el primo clasico de ła łeteratura in basco l'è ła opara ascetica ''Gero'' (Dopo) de n' antro prete, Pedro de Axular, stanpà par ła prima olta in tel 1643 a Paue. Ła so proxa l'è stà tolta come exenpio del bon scrivar tra i scritori, tanto a nord come a sud dei Pirenei. El diałeto uxà par scrivarlo (el lapurtera clasico) l'è stà proposto inisialmente come modeło par el basco unificà, anca se el projeto l'è stà pò respinto parché considerà masa artificial. Par tanto tenpo i scritori laici i' ze stè na ecession e ła majoransa de łe opare publichè i era de temàtega rełijoxa, łimitandose prinsipalmente a tradusion de dotrine e catechixmi, biografie de santi e qualche tratato teołogico-fiłoxofico. Tra łe opare che trata temi profani incontremo gramatiche, apołozie (che vołea dimostrar ła puresa e ła perfession de ła łéngua dei baschi, anca se quaxi tute scrite in castiglián), antołozie de proverbi e poemi, oltre a opare de teatro tradisional basco o pastorałi. In tel secoło XVII, uno dei grandi dinamixatori culturałi e połitici dei Paexi Baschi l'è stà el pare jexuita ''Manuel Larramendi'' (1690-1766), autor de na gramàtega e de un dissionario basco. Ła so influensa la marca un prima e un dopo in ła łeteratura basca. El se ocupava de la coression dei manoscriti de tanti scritori de ła so epoca prima de stanparli, e se pol considerarlo uno dei leader o referenti del so tenpo. En ła seconda metà del secoło XIX, ła sconfita in łe guere carliste e i canbi che era drio reałixarse in ła società basca i origina na certa preocupassion sora el futuro de ła łéngua; par sto motivo se fonda de łe asociasion come ła Sociedad Euskara de Navarra, se cełebra concorsi łeterari e xughi floreałi e apare łe prime publicasion in basco. Ła linguistica europea la scominsia a interesarse del basco e quindi nase i primi studi sientifisi. Fiorise ła łeteratura, e certi folcloristi e muxicòłoghi i se entaresa par recuperar ła tradission oral. D' altra parte, certi intełetuałi del tenpo come ''Miguel de Unamuno'' i ciamava a acetar co dołor e rasegnassion ła morte del basco, łéngua co ła qual -secondo lu- no se podea mia traxmetar idee astrate. El filoxofo el rivava a afermar in momenti de pesimixmo depresivo che i baschi i gavea da abandonar ła so łéngua e tradision par entrar in ła modernità spagnoła. Esendo sta qua ła poxission de progresisti e łiberałi in chel momento, tanto al nord come al sud dei Paexi Baschi, i majori difensori de ła łéngua i' ze stè i setori più tradisionałisti e del nasionałimo de [[Sabino Arana]]. Tra el 1848 e el 1936 se produxe el coxì ciamà ''[[euskal pizkundea]]'' o rinasimento basco, cuando se cata ła poexia cultista de autori come [[Lizardi]] o [[Lauaxeta]], inpregnà del stile dei poeti sinbołisti. Sta epoca la podarea aver dà come rixultato una piena normałixassion de ła łéngua basca a ła pari co el xviłupo de ła so società, se no fuse che ła goera siviłe la ritarda sta tapa de maturassión. Ła identificassion del basco co ła vita rurałe e quindi co una idealixà arcadia basca, coxì atrativa par tanti baschi, la dura fin al ricanbio generasional dei ani Sinquanta e sesanta. L' ze ałora che in un anbiente de efervesensa cultural e połitica, el basco el scominsia a sentirse in boca a i xoini universitari e inte l' anbito urbano, diventando sinboło de ła dixobediensa davanti al sistema. == Parlanti == Su na popołasion de 2&nbsp;975&nbsp;000 abitanti divixi tra łe 7 provinse dei Paexi Baschi, el 26,9% l’ ze biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1&nbsp;255&nbsp;750 ’’euskaldun’’, o sia parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' ze 881&nbsp;300 e 454&nbsp;400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è: # ''I parlanti soło basco' i parla soło el basco sia in [[Fransa]] che in [[Spagna]]. I’ ze par lo più veci e i raprexenta na minoransa picenina (manco del 0.7%, che i’ ze sirca 20&nbsp;000 persone). # I ''biłingue ativi'' i parla do łéngue, [[łéngua fransexe|francexe]]/basco o [[łéngua spagnoła|spagnoło]]/basco. I’ ze el 26,9% e i se divide a so olta in 3 sotocategorie: ## El 40% i’ ze biłingue col francexe o l' spagnoło parlè più speso. ## El 29% i’ ze biłingue equilibrè, i conose bastansa ben sia el basco che el francexe/spagnoło. ## El 32% i’ ze biłingue ma i parla prinsipalmente basco. # I ''biłingue pasivi'' i capise e i lexe bastansa el basco ma no i le parla mia. I raprexenta el 15,3%. # ''I uniłingue non bascofoni'' i conose soło el spagnoło o l' francexe. I forma ła majoransa de ła popołasion co el 57,8%. Ghè na gran disparità tra el biłinguismo inte łe diverse provinçe basche. Ła [[Bizkaia|Vizcaya]] la ga 1&nbsp;141&nbsp;000 abitanti, el 26,5% (302&nbsp;000) i’ ze biłingue e ‘l 24,9% (284&nbsp;000) biłingue pasivi. Ła [[Gipuzkoa|Guipúzcoa]] co 686&nbsp;000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ ze 329&nbsp;000 e i corisponde al 48% de ła popołasion e la ga un 9,5% (65&nbsp;000) de biłingue pasivi. In [[Navara]] (594&nbsp;000) ghè el 10,5% (85&nbsp;500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40&nbsp;200). L‘ [[Araba|Álava]] co 298&nbsp;000 abitanti la ga un 13,4% (40&nbsp;000) de biłingue e un 11,1% (33&nbsp;000) de biłingue pasivi. El [[Lapurdi|Labourd]] co 208&nbsp;000 abitanti el ga un 37,2% de popołasion biłingue (38&nbsp;600) e 24&nbsp;600 de biłingue pasivi. Ła [[Basa Navara]] e ‘l [[Zuberoa|Soule]] i’ ze i manco popolè (30&nbsp;000 e 17&nbsp;000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28&nbsp;600) e 15,1% de biłingue pasivi (7&nbsp;000). == Distribusion geografica == [[Imàjine:Euskara.png|thumb|180px|left|Parçentuałe de quei che parla basco fluentemente.]] [[Imàjine:Navarra - Mapa densidad euskera 2001.svg|thumb|right|Parçentuałe de quei che parla fluentemente basco in Navara (2001).]] Ła rejón ndo el basco l’ ze parlà l’ ze piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o [[Euskal Herria]]. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area tanto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ ze ła [[Vale de Aran]] (deso na parte de ła [[Catełogna|Catałogna]] parlante [[łéngua guascona]]), in quanto ''haran'' l’ ze ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del [[łéngua latina|łatin]] l’ ga scomisià a sostituir el basco in le xone manco montagnoxe de sta rejón. Ła [[Reconquista]] la contrasta tenporaneamente sta tendensa, quando i lord cristiani i ciama i popołi del nord -baschi, asturiani e franchi- par colonixar łe nove conquiste. Più tardi ła łéngua basca la diventa prinçipalmente dei contadini, mentre ła popołasion çitadina la prefise el castiglián, el guascón, el romanxo navarexe, el francexe o el łatin par l’ educassión. El basco l’ era parlà da la majoransa dei abitanti de łe xone parlanti basco storiche prima de ła industrialixassión. Secondo i dati del 1867 de Ladislao de Velasco, i le parlava 170&nbsp;000 dei 176&nbsp;000 abitanti de Gipuzkoa, 149&nbsp;000 dei 183&nbsp;000 abitanti de Bizkaia (fra i cuałi 6&nbsp;000 i era foresti e 28&nbsp;000 i vivea in tel distreto de Valmaseda-Encartaciones, ndo no ‘l se parla da tenpi remoti), 12&nbsp;000 dei i 120&nbsp;000 abitanti de Álava (Araba), 60&nbsp;000 dei 300&nbsp;000 de ła Navara spagnoła e 80&nbsp;000 dei 124&nbsp;000 abitanti del Paexe Basco francexe. Inte el corso de l’ Otosento el basco el vive un rapido declino in Navara. Comuqnue, dopo che el [[nasionalixmo basco]] l’ ga fato de ła łéngua un segno identitario, e co ła costitussion dei goerni autonomi, ghè stà un modesto ritorno. Łe scołe de łéngua basca le ga portà ła łéngua in aree come Encartaciones o ła Navara Ribera ndo el podarea no esar mai stà parlà gnanca in tei tenpi storici. . == Status ofisiałe == [[Imàjine:Navarra - Zonificacion linguistica.png|thumb|Status ofisiale de ła łéngua basca in Navara.]] Storicamente, el łatin o el romanxo i’ ze stè łe łéngue ofisiałi de sta rejón. In ogni caxo, el basco l’ era riconosuo esplicitamente in serte aree: el [[fuero]] (statuto giuridico łocałe) de ła vale Ojacastro cołonixà da baschi (deso in [[Ła Rioja]]) el permetea ai abitanti de uxar el basco inte i procesi legałi durante el Doxento e Trexento. Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità inte łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei [[Comunità autonoma dei Paexi Baschi|Paexi Baschi]] (dal 1982) e parte de ła [[Navara]]. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe inte i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco inte łe corti de justìsia francexi. Paradosalmente, ze consentio l’ uxo del basco inte łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ ze riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera. Łe poxision dei goerni ndo el basco l’ ze utiłixà łe diferise par quanto riguarda ła promosion de ła łéngua. Se inte ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi ła difuxión del basco l’ ze promosa in varie maniere, ła questión l’ ze difarente in Navara, che l’ ze divixa łegalmente in tre distinte aree łenguisteghe, ła parlante basco, ła non parlante basco e ła mista (a sta [[leje]] se opone strenuamente i nassionałisti baschi de ła Navara). Ła leje l’ ze ciamà «Ley del Vascuence», in quanto ''vascuence'' (dal łatin ''vasconice loqui'', "parlar a ła basca") l’ ze el nome tradissionałe de ła łéngua basca in spagnoło (ma ze uxà anca ''euskera'' e ''vasco'). === Real Academia de la Lengua Vasca === L’[[Euskaltzaindia]], la ''Real Academia de la Lengua Vasca'', l’ ze sta creà in tel 1919. A partir dai ani Sesanta l’ ze inpegnà inte un proceso de normalixassion de ła łéngua, che el podese rendar posìbiłe l’ insegnamento del basco inte łe scołe nonché facilitar ła comunicassion tra i parlanti łe diverse varianti. El rixultato de sto łaoro l’ ze l' [[euskara batua]] (basco unificà), creà a partir dal 1968, baxà su ła tradission scrita de ła łéngua e i ełementi comuni ai difarenti diałeti. El so moto l’ ze ''Ekin eta jarrai'' (''Scomisiar e continuar''). == Varietà == In tel [[1729]] el jexuita Manuel de Larramendi el publica a Sałamanca na gramàtega basca intitoła ''El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada'', ndo el parla dei difarenti diałeti: el cita el [[gipuzkera]], el [[bizkaiera]], el [[nafarrera]] e ‘l [[diałeto labortan|lapurtera]] e l’ aferma che i ultimi do i pol esar considerè come na roba soła. [[Imàjine:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|300px|Distribussion dialetałe secondo Luis Luciano Bonaparte inte l’ ano 1869.]] [[Imàjine:Basque dialects-eu.svg|right|330px|thumb|I diałeti baschi. Al dì d‘ ancó l‘ ‘’erronkariera‘’ l‘ ze estinguesto]] Na clasificassion posteriore dei diałeti l’ ze opera de [[Louis-Lucien Bonaparte]], neodo de Napoleón Bonaparte, autor de uno dei primi studi sientifici su i diałeti baschi e in particołare su łe forme dei verbi auxiłiari. Ła mapa la vien pò rivista dal prete nonché primo presidente de ła Euskaltzaindia [[Resurrección Maria de Azkue]] (1864-1951). In tel 1998 el łinguista [[Koldo Zuazo]] el rinova ła distribussion dei diałeti, baxandose su criteri sconosui o ignorè da i autori anteriori. Sta clasificassion moderna la divide el basco in sie diałeti (''euskalkiak'' in basco): * [[Mendebaleko euskara]] (diałeto osidentałe) o [[bizkaiera]]. * Erdialdekoa (diałeto sentrałe) o [[gipuzkera]] . * [[Nafarrera]] (altonavarro oriental). * [[Navaro-łabortan|Nafar-lapurtera]] (labortano-navarro). * Ekialdeko nafarrera (altonavarro oriental): diałeto de Zaraitzuera e Aezkoa]]. * [[Zuberera]] (suletino). Bonaparte el considera l' [[erronkariera]] un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente inte i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 co ła morte de [[Fidela Bernat]], la so ultima parlante. Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in [[Araba|Álava]], al dì d' ancò conpletamente estinguesto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassion del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta. In tel 2005 el quotidian [[Berria]] l' ga publicà na nova mapa dei diałeti, agiornà da Koldo Zuazo, profesor de fiłołozia basca inte l' Università dei Paexi Baschi (UPV-EHU). In sta nova mapa el distingue i diałeti tra osidental, sentral, nafarrera, nafarrera-lapurtera e zuberera. Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade co coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła ''ogia'' (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come ''ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía'' etc. Łe difarense [[fonołozia|fonołogiche]], [[morfosintasi|morfosintatiche]] e [[lesico|łesicałi]] tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el [[łéngua catałana|catałan]] e el [[Łéngua spagnoła|castiglian]]. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' ze parlè precixamente inte i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontàbiłe par capirse. D' altra parte, ła [[mutua intełegibiłità]] la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxission del singoło, oltre che dal livel de scołarixassion e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngua al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparéndoghe sconosue łe parołe che el utilixa, che l' ga podù lexar in tei łibri e uxar inte un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera inte i mexi de difuxión e farse capir co i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni. Tanta gente l' ga inparà el basco unificà come łéngua materna, co major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła version ofisiałe de ła łéngua, i diałeti i' ze utilixe in abondansa in łe radio e publicasion łocałi, co el fin de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. Inte i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' ze prexenti inte l' insegnamento e ła so academia l' ga detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e el basco stàndar la sia na condission indispensàbiłe par garantir ła vitałità de ła łéngua. A cauxa de łe condision storiche inte łe cuałe ła łeteratura basca la s' ga svilupà, ła comunità łenguistega no l' ga disposto de un unico modeło par el uxo scrito, ma difarenti, che no podendo inporse conpletemante sui altri, i s' ga svilupà parałełamente dal secoło XVI. In tei manuałi de storia de ła łeteratura basca se se riferise al gipuzkera, bizkaiera, lapurtera e zuberera come a ''diałeti łeterari'', esendo ste varianti łe più utilixe in ła produssion leteraria basca. Sia el gipuzkera a sud dei [[Pirenei]] che el lapurtera al nord, i' ze stè inte i secołi łe varianti più utiłixe, e le 'à guadagnà anca un serto prestigio e ła so area de influensa; par sto motivo i' ze stè modełi de riferimento quando inte i ani Sesanta s' ga decixo de portar avanti el projeto de unificassión. '''Exenpi''' [[Joani]] 3:16. '''Lapurtera''' - '''Labortano''' ''"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"'' '''Zuberera''' - '''Suletino''' ''"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"'' '''Gipuzkera''' - '''Guipuzcoano''' ''"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme Bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"'' === El basco stàndar === Ła version de basco unificà più anpiamente utilixà l'è el [[Batua]] (che in basco vol apunto dir ''unificà''), insegnà inte ła majoransa de łe scołe e uxà sui mèdia e i jornałi ofisiałi. El Batua l'è baxà prinsipalmente su el diałeto rejonałe de Gipuzkoa, ndo l'è el più uxà, nonostante el permeta l' uxo del vocabołario e de ła gramàtega setentrionałe e navarexe.L' ze anca ciamà Basco Stàndar. El ''gipuzkera osotua'' de Azkue, promoso in tel [[1935]], l'è stà el primo tentativo de crear na łéngua basca stàndar, ma no el ga vù suceso. Inte i ani Quaranta, un grupo (''Jakintza Baitha'', "Caxa de ła Sagesa") riunío intorno a l' academico Federico Krutwig el preferise baxar el basco stàndar su el lapurtera de ła Bibia protestante de [[Joannes Leyçarraga]] e el primo libro stanpà in basco, ma no i otien suporto ofisiałe o popołare. In tel 1944 [[Pierre Laffite]] el publica el so 'Navarro-Labourdin Littéraire'', baxà su el lapurtera clasico, che l'è diventà [[de facto]] ła forma stàndarixà del lapurtera, insegnà in certe scołe del Lapurdi e uxà inte łe radio, cexe e dal jornal [[Herria]]. I do diałeti baschi più distinti, el bizkaiera e el zuberera, i ga anca łori na so forma stàndar. == Exenpi de testo == === Pare Nostro === {| |- |'''''Gure Aita''''' (''Pare Nostro'', version in batúa) ''Gure Aita, zeruetan zarena:<br /> ''santu izan bedi zure izena,<br /> ''etor bedi zure erreinua,<br /> ''egin bedi zure nahia,<br /> ''zeruan bezala lurrean ere.<br /> ''Emaiguzu gaur<br /> ''egun honetako ogia;<br /> ''barkatu gure zorrak,<br /> ''guk ere gure zordunei<br /> ''barkatzen diegun ezkero;<br /> ''eta ez gu tentaldira eraman,<br /> ''baina atera gaitzazu gaitzetik. |'''''Gure aita''''' (''Pare nostro, version in bizkaiera) ''Gure aita, zeruetan zarana:<br /> ''santu izan bedi zure izena, <br /> ''etor bedi zure erreiñua,<br /> ''egin bedi zure naia,<br /> ''zeruan bezela lurrean bere.<br /> ''Emoiguzu gaur<br /> ''egun ontako ogia.<br /> ''Parkatu gure zorrak,<br /> ''geuk bere gure zordunai<br /> ''parkatzen dautsegun ezkero;<br /> ''eta ez gu tentaldira eroan<br /> ''baiña atara gagizuz gatxetik.<br /> |} === '''Coplas a Santa Águeda''' === {| |- |'''Coplas a Santa Águeda''' ''Zorion, etxe hontako denoi!<br /> ''Oles egitera gatoz, <br /> ''aterik ate ohitura zaharra <br /> ''aurten berritzeko asmoz. <br /> ''Ez gaude oso aberats diruz, <br /> ''ezta ere oinetakoz. <br /> ''Baina eztarriz sano gabiltza, <br /> ''ta kanta nahi degu gogoz. ''Santa Ageda bezpera degu <br /> ''Euskal Herriko eguna, <br /> ''etxe guztiak kantuz pozteko<br /> ''aukeratu deguna. <br /> ''Santa maitea gaur hartu degu <br /> ''gure bideko laguna. <br /> ''Haren laguntzaz bete gentzake egun<br /> ''hontako jarduna. |Tradussión: Fełisità a tuti quei de sta caxa! <br /> vegnemo a saludar,<br /> ciamando de porta in porta come na vecia uxansa<br /> con intension de rinovarla st' ano. <br /> No semo mia tanto richi de schei, <br /> né in scarpe. <br /> Perè nemo co ła gola sana,<br /> e volemo cantar co forsa. Semo drio spetar Santa Agheda<br /> dì de Euskal Herria,<br /> queło che emo scelto<br /> par ralegrar tute łe caxe co el canto.<br /> Ancó emo tolto su ła cara Santa<br /> come amiga par el nostro camín.<br /> Co el so juto podemo inpienir<br /> ła jornada de ancó.<br /> |} == Scritura == El euskera l' ga adotà l' [[alfabeto łatino]] a cauxa de ła so situassion geografica in tel secoło XVI, quando l' ga scomisià a sviłuparse come łéngua scrita. In origine se scrivea secondo i sistemi del castiglián o del francexe, adotandołi co più o manco exito a ła fonetica basca. In seguito, el leader nasionałista [[Sabino Arana]] el dixegna un particołar sistema ortografico, otegnendo un certo exito tra i so afiłiè. In tel dopoguera, el sistema aranista el vien abandonà, tra łe altre raxoni, parché łe consonanti co asento le rexultava poco pratiche. Ła Academia de ła Łéngua basca la stabiłise a partir dal 1968 na normativa unificà. Atualmente, l' alfabeto basco l'è conposto da sinque vocałi: A, E, I, O, U, che le sona come in veneto, salvo in tel caxo del [[zuberera]], diałeto inte el qual se utiłixa na sesta vocałe, ła Ü e łe seguenti consonanti: B, D, F, G (salvo poche ecessioni, se pronuncia come ła «g» de «gato» e no aspirà come ła paroła spagnoła «gelatina»), H (in tei diałeti osidentałi l'è muta e aspirà in quei orientałi), J (pronuncià come ła «i» in ła majoransa dei diałeti; in tel gipuzkera, invese, la se pronuncia come ła «j» castigliana), K, L, M, N, Ñ, P, R, S, T, X (pronuncià como ła «sh» [[Łéngua ingleze|inglexe]]), Z (pronuncià come ła «s» francexe). Inoltre la include altre sie consonanti come prestito par parołe provenienti da altre łéngue: C, Q, V, W, Y, Ç e la ga i seguenti digrafi: DD, RR, TT, TS, TX, TZ. Tute łe łetare e digrafi le raprexenta un unico fonema. Łe principałi ecesion i' ze quando ''l'' o ''n'' i' ze precedue da ''i'', che tanti diałeti i pałatixa in ''ll'' e ''ñ'', anca se no i' ze mia scrite. Quindi [[ikurriña]] pol anca esar scrito ''ikurrina'' sensa canbiar el sono, mentre el nome propio ''Ainhoa'' el ga bixogno de l' ''h'' muta par ronpar ła pałatałixassion de ła ''n''. Inte łe varianti a nord de ła frontiera franco-spagnoła, spesialmente inte łe più orientałi, in serte parołe existe ła posibiłità de aspirassion dopo na consonante, coxa che generalmente s' ga rifleso inte ła łeteratura de sti diałeti. Exenpi: ''aphez, ithurri, kherestu, orho, alha, unhatu.'' No existe tildi o asenti grafisi se non inte i prestiti da altre łéngue, visto che łe parołe no le ga na asentuassion fisa. Inte l' ortografia de [[Sabino Arana]] (1865-1903), ''ll'' e ''rr'' iera sostituie rispetivamente da ''ĺ '' e ''ŕ''. === Corispondensa tra grafemi e pronuncia === * '''a''' : (a) a * '''b''' : (be) b * '''d''' : (de) d * '''dd''' : (de bikoitza) dy (d palatałixà) * '''e''' : (e) e (in [[zuberera]] i) * '''f''' : (efe) f * '''g''' : (ge) g * '''h''' : (hatxe) h (muta o aspirà [h]) * '''i''' : (i) i * '''j''' : (iota) i (semivocal [j] in bizkaiera e zuberera) , d palatałe (lapurtera e navaro), fricativa vełare sorda [x] (gipuzkera ) * '''k''' : (ka) k * '''l''' : (ele) l * '''m''' : (eme) m * '''n''' : (ene) n * '''ñ''' : (eine) ñ (in tei diałeti osidentałi ga sto sono anca ła «n» che segue na «i», anca se sta pałatałixassion no la avien mia senpre gnanca in sti diałeti) * '''o''' : (o) o (in zuberera u) * '''p''' : (pe) p * '''r''' : (erre) r * '''rr''' : (erre bikoitza) r forte (dopia) * '''s''' : (ese) s (fricativa apicoalveołare) * '''t''' : (te) t * '''tt''' : (te bikoitza) ty (t palatałixà) * '''ts''' : (te ese) ts (africada apicoalveołare) * '''tx''' : (te ixa) c forte * '''tz''' : (te zeta) ts francexe (laminałe, africada dorsoalveołare) * '''u''' : (u) u (in zuberera ła vocal alta anterior arotondà '''ü''') * '''x''' : (ixa) sh inglexe o sc tałiana * '''z''' : (zeta) s francexe (fricativa dorsoalveołare) In zuberera ghè vocałi naxałi (õ,~u) e sibiłanti sonore (ss,zz), ma no le se riflete mai inte ła scritura. === Corispondense tra fonemi e scritura === '''Consonanti''' {| {{prettytable|text-align=center|width=100%}} | ! labiałe ! pałatałe ! alveołare ! pałatałe ! łaminare ! pałatałe ! vełare ! glotałe |- ! align="left" | ocluxive sorde | align="center" | p | align="center" | | align="center" | t | align="center" | tt | align="center" | ts | align="center" | tx | align="center" | k | align="center" | |- ! align="left" | ocluxive sonore | align="center" | b | align="center" | | align="center" | d | align="center" | dd | align="center" | | align="center" | [j] | align="center" | g | align="center" | |- ! align="left" | naxałi | align="center" | m | align="center" | | align="center" | n | align="center" | [ñ] | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- ! align="left" | fricative apicałi | align="center" | | align="center" | | align="center" | s | align="center" | x | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- ! align="left" | fricative dorsałi | align="center" | | align="center" | | align="center" | z | align="center" | | align="center" | tz | align="center" | | align="center" | [j] | align="center" | [h] |- ! align="left" | łaterałi | align="center" | | align="center" | | align="center" | l | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- ! align="left" | vibranti | align="center" | | align="center" | | align="center" | r [rr] | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- ! align="left" | aprosimanti | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | j | align="center" | | align="center" | |} '''Vocałi''' (eceto in zuberera) {| {{prettytable|text-align=center|width=100%}} | ! Anteriori ! Centrałi ! Posteriori |- ! Alte | align="left" | i | align="center" | | align="right" | u |- ! Medie | align="left" | e | align="center" | | align="right" | o |- ! Base | align="center" | | align="center" | a | align="right" | |} [[Imàjine:Ascain Stèle discoïdale.jpg|thumb|N' exenpio de careteri baschi su na stełe funeraria.]] Inte łe iscrision vien de frecuente utiłixà un tipico caratere basco. El deriva dal łaoro de scultori e intaiatori e l'è caraterixà da spese [[grasie]]. == Vocabołario == A contato co i popołi confinanti, el basco l' ga adotà tante parołe prinsipalmente dal łatín, castiglián, francexe e guascón. Qualcheduni aferma che tante parołe le vien dal łatín, ma che l' evołusion la l' ga fate aparir al dì d' ancó come se le fuse parołe originałi basche, come ''lore'' (''fior'', da ''florem''), ''errota'' (''molín'', da ''rotam'', ''rua del molín), ''gela'' (''stansa'', da ''cellam''). == Gramàtega == El basco l'è na łéngua ''ergativo-asołutiva'', caxo unico in Europa ma mia raro in giro par el mondo. Ła morfołozia del basco l'è rica inte ła strutura del sintagma nominałe e verbałe. Ła forma de costruir i grupi nominałi e verbałi l ze conplicà da łe declinassioni, ła ergatività (caxo ''nork'') e ła gran quantità de informasion che el verbo el contien, non soło sora el sojeto, ma anca sora l' [[ojeto direto]] e indireto. Inoltre, inte ła forma confidensial (''hika''), el verbo el varia łe so dexinense a seconda del seso de ła persona de cui se parla. Ła łéngua basca la dispone de do mexi par rifletar ła rełassion tra i sintagmi de ła propoxissión: ła declinassion e łe propoxissioni. Łe prinisipałi carateristiche de ła declinassion basca i' è: * I caxi i se xonta uno a uno e i se unise a tuto el sintagma nominal, in concreto, al ultimo ełemento che sera sto sintagma: (''nire anaia gaizto'') + ''ari'' = ''nire anaia gaiztoari''. * Łe conrispondenti dexinense i' ze uniche par ogni caxo, ergo par cui tute łe parołe che ga da esar declinà in un determinato caxo, le ciaparà ła stesa dexinensa. Exenpio: Dativo singołare (caxo ''Nori''): ''-ari''. ''Gizon-ari, anai-ari, beltz-ari, katu-ari'',... * In basco no existe el genare, quindi i caxi i se diferensia soło par el numaro: singułare / plurałe / mugagabe (indeterminà) Exenpio Dativo singołare: ''-ari'' / Dativo plurałe: ''-ei'' / Dativo indefinio: ''-ri'' * En ła declinassion se pol diferensiar ła raixa e ła dexinensa: ''gizon'' (raixa) + ''-ari'' (dexinensa) = ''gizon-ari''. Drentro ła dexinensa, in certi caxi, se pol catar el segno del determinante ''-a'', el segno del plurałe ''-k'' e ła declinassión: ''mutil'' (raixa) + ''a'' (determinante) + ''k'' (plurałe) + ''Ø'' (declinassión) = ''mutilak''. * Łe forme de declinassion le pol variar inte i difarenti diałeti, par exenpio: ''norekin'' (forma comune a tuti i diałeti eceto el bizkaiera), ''noregaz'' (bizkaiera) e ''norekilan'' (forma enfàtega del zuberera). === I caxi gramaticałi === I ze i caxi che se utiłixa secondo ła funsion che el sintagma nominałe el svolge inte ła propoxissión ==== Asolutivo ==== L'è el caxo utiłixà quando che el sintagma nominałe el conpie ła funsion de sojeto de un verbo intranxitivo o ojeto direto de un verbo tranxitivo. El segno che se xonta al sintagma nominałe in tel caxo asołutivo l 'è Ø (nulo): ''Mutila etorri da''. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+El caxo asołutivo: (Nor) |- |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| raixa |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"|indefinio |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| singułare |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| plurałe |- |''mutil'' |''mutil'' + Ø = ''mutil'' |''mutil'' + ''a'' (det.) = ''mutila'' |''mutil'' + ''a'' (det.) + ''k'' (plur.) = ''mutilak'' |} Tutavia quando el sintagma nominałe el ga funsion de ojeto direto, ma el se cata inte na fraxe interogativa o negativa co un vałor mia determinà, el caxo che se utiłixa l'è el ''partitivo'' e el segno che se xonta l'è ''-rik'': ''Ez daukat dirurik'' (No go mia schei). ==== Ergativo ==== L'è el caxo ndoe el sintagma nominałe el conpie ła funsion de sojeto de un verbo tranxitivo e el segno che se xonta l'è ''-(e) k''. ''Mendiek gero eta zuhaitz gutxiago dituzte'' (I monti i ga senpre manco albari). {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+El caxo ergativo: (Nork) |- |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| raixa |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"|indefinio |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| singułare |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| plurałe |- |''mendi'' |''mendi'' + (e) k = ''mendiek'' |''mendi'' + ''a'' (det.) + ''k'' (erg.) = ''mendiak'' |''mendi'' + ''a'' (det.) + ''k'' (plur.) + ''k'' (erg.) = ''mendiek'' |} ==== Dativo ==== In sto caxo el sintagma nominałe l' adota ła funsion de ojeto indireto inte łe fraxi co tri ełementi ''nor-nori-nork'', o do ełementi ''nor-nori''. El segno che se xonta l'è ''-i'', par exenpio, ''umeari esan diot'' (ghe l' ò dito al butín). {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+El caxo dativo:(Nori) |- |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| raixa |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"|indefinio |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| singułare |align="center" width="150px" style="background:#ffdead;"| plurałe |- |''ume'' |''ume'' + (''r'')''i'' = ''umeri'' |''ume'' + ''a'' (det.) + (''r'')''i'' = ''umeari'' |''ume'' + ''a'' (det.) + ''k'' (plur.) + ''i'' = ''umeei'' |} ==== I casi de posto ==== I caxi de posto i varia se i se xonta a un nome animà o inanimà. ''Ama-'''rengana''' joan naiz'' (Son na da ła mare) / ''etxe-'''ra''' joan naiz'' (son nà a caxa). {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+ I caxi de posto |- |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| '' '' |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Declinassión |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Nome inanimà |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Nome animà |- |align="center" style="background:#fc9;"| Inesivo (Non)-(Norengan) | -n |etxean |amarengan |- |align="center" style="background:#fc9;"| Genitivo de posto (Nongo) | -ko, -go |etxeko, Madrilgo | '' '' |- |align="center" style="background:#fc9;"| Ablativo (Nondik)-(Norengandik) | -tik |etxetik |amarengandik |- |align="center" style="background:#fc9;"| Adlativo senplice (Nora)-(Norengana) | -ra |etxera |amarengana |- |align="center" style="background:#fc9;"| Adlativo conposto (Norako)-(Norenganako) | -rako |etxerako |amarenganako |- |align="center" style="background:#fc9;"| Adlativo finałe (Noraino)-(Norenganaino) | -raino |etxeraino |amarenganaino |- |align="center" style="background:#fc9;"| Adlativo de diression (Norantz)-(Norenganantz) | -rantz |etxerantz |amarenganantz |} ==== Altre declinasion ==== <u>Le</u> ze łe corispondenti dei seguenti caxi: strumentałe (con che), asociativo (con ci), genitivo (de ci), motivativo (parché), destinativo (par ci) e prolativo (par ci). Łe declinasion che sconminsia par "Nor" le se riferise a esari viventi (a ecession de łe piante) e a parti del corpo umán e animałe; quełe che scominsia par "Zer" le se riferise a ojeti inanimè e a piante. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+ Altre declinassioni |- |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| '' '' |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Declinassión |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Indefinio |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Singułare |align="center" width="120px" style="background:#ffdead;"| Plurałe |- |align="center" style="background:#fc9;"| Genitivo (Nor/Zeren) | -en |Harriren |Harriaren |Harrien |- |align="center" style="background:#fc9;"| Strumentałe (Zerez) | -z |Harriz |Harriaz |Harriez |- |align="center" style="background:#fc9;"| Sociativo (Nor/Zerekin) | -kin |Harrirekin |Harriarekin |Harriekin |- |align="center" style="background:#fc9;"| Motivativo (Nor/Zer(en)gatik) | -(n) gatik |Harri(ren) gatik |Harria(ren) gatik |Harriengatik |- |align="center" style="background:#fc9;"| Destinativo (Nor/Zerentzat) | -entzat |Harrirentzat |Harriarentzat |Harrientzat |- |align="center" style="background:#fc9;"| Prolativo (Zertzat) | -tzat |Harritzat | - - - | - - - |} <!--- Declinassión Indefinio Singułare Plurałe Genitivo -en Harriren Harriaren Harrien Instrumental -z Harriz Harriaz Harriez Sociativo --kin Harrirekin Harriarekin Harriekin Motivativo -(n)gatik Harri(ren)gatik Harria(ren)gatik Harriengatik Destinativo -entzat Harrirentzat Harriarentzat Harrientzat Prolativo -tzat Harritzat ----- ----- --->=== Determinanti === In basco i determinanti i pol esar incluxi inte ła paroła: ''mutil + a = mutila'' (cioè: ''butel/toxo + el (determinante) = el butel/toxo'') O i pol nar anca fora da ła paroła: ''mutil + bat = mutil bat'' (cioè: ''butel/toxo + uno (determinante numerałe) = un butel/toxo'') === Verbi === El [[verbo auxiłiare]], che l' aconpagna ła majoransa dei verbi prinsipałi, el ga da esar acordà no soltanto co el sojeto, ma anca co l' ojeto direto e indireto, se i' ze prexenti. Tra łe łéngue europee, sto sistema połipersonałe el se cata soło in tel basco, alcune [[łéngue caucaxiche]] e l' [[łéngua ungarexe|ungarexe]]. Considera ła fraxe: ''{{Àudio|Eu-Martinek egunkariak erosten dizkit.oga|Jonek egunkariak erosten dizkit.}}'' ''Jon el me cronpa i jornałi." ''Jon-ek'' l'è l' agente (sojeto tranxitivo), quindi l'è marcà co ła terminassion del caxo ergativo ''-k'' (con na [[epentexi|epentetica]] ''-e-''). ''Egunkariak'' el ga ła terminassion ''-ak'', che la segna l' ojeto plurałe (plurałe asołutivo, caxo del ojeto direto). El verbo l'è ''erosten dizkit'', ndoe ''erosten'' l'è un tipo de gerundio e l' auxiłiare ''dizkit'' el vol dir ''elo/ala el/la fa quei/e par mi''. Sto ''dizkit'' el pol esar divixo in sta maniera: * ''di-'' l'è uxà al prexente quando el verbo el ga un sojeto (ergativo), un ojeto direto (asołutivo), e un ojeto indireto, e l' ojeto l'è elo/ela/queło/quei * ''-zki-'' vol dir che l' asołutivo (in sto caxo i jornałi) l'è plurałe, se el fuse stà singołare no' l ghe sarea mia stà * ''-t'' or '-da-' vol dir "a mi, par mi'' (ojeto indireto) * in sta fraxe no ghe mia sufisi dopo ''-t''. Ła mancansa de sufiso la indica che l' ergativo (el sojeto) l'è tersa persona singołare. Ła fraxe: :"voialtri cronpì i jornałi par mi" la se traduxarea come: ''{{Àudio|Eu-Zuek egunkariak erosten dizkidazue.oga|Zuek egunkariak erosten dizkidazue}}'' El verbo auxiłiare l'è conposto da di-zki-da-zue e vol dir ''voialtri (faxì) quei par mi''. * ''di-'' = ojeto direto, tenpo prexente * ''-zki-'' = ojeto direto plurałe * ''-da-'' = ojeto indireto (a mi/par mi) {-t diventa -da- quando no l'è mia finałe} * ''-zue'' = sojeto (voialtri) In tel basco parlà, el verbo auxiłiare l'è de frecuente łasà da parte quando superfluo: "Zuek egunkariak erosten niri", voialtri drio a cronpar i jornałi par mi. Altrimenti, i pronomi i' ze quaxi senpre trascurè: "egunkariak erosten dizkidazue", i jornałi cronpando esar-łori-par mi-voialtri. I pronomi i' ze uxe soło par mostrar enfaxi: "egunkariak zuek erosten dizkidazue" l'è voilatri che cronpì i jornałi par mi, no łori; "egunkariak niri erosten dizkidazue" l'è par mi che cronpì i jornałi. I diałeti moderni baschi i parmete ła coniugassion de sirca quindexe verbi, ciamè ''verbi sintetici'', de frecuente soło in contesti łeterari. Sti qua i pol esar coniughè ai tenpi presente e pasà in tei modi indicativo e prexente, in tri tenpi al condisionałe e potensiałe, e in un tenpo par l' inperativo. El basco cołoquiałe, comunque, el uxa soło l' indicativo prexente, l' indicativo pasà e l' inperativo. Ghè più parsone in tel singołare che in tel plurałe par i verbi sintetici a causa de łe do forme informałi -mas·cio e e femena- de ła seconda persona singołare. El pronome ''hi'' l'è uxà par entranbi, ma al maschiłe se xonta ''-k'' al verbo, mentra al femeniłe ''-n''. Sta qua l'è na propietà che no se cata mia inte łe łéngue indoeuropee.<ref>[http://www.hiru.com/es/euskara/euskara_01550.html Aspecto, tiempo y modo] in castiglián. [http://www.hiru.com/eu/euskara/euskara_01550.html Aditzen aspektua, tempusa eta modua] in basco.</ref> Łe restrision de contesto inte łe cuałi ła forma famiłiare ła pol esar utiłixà i' ze tante: tuti i partecipanti a ła conversassion i ga da esar amici del steso seso, e mia tanto difarenti d' età. Alcuni diałeti i fa diretamente a manco de ła forma famiłiare. Da notar che ła seconda parsona singołare formałe la se coniuga in parałeło a łe altre forme plurałi, il che podarea indicar che na olta l' era ła seconda parsona plurałe, che dopo l' ga scomisià a esar uxà come un singołare formałe. Tuti i altri verbi in basco i' ze ciamè ''perifrastici''. I ga soło tre forme in totałe, ciamè aspeti: pasà prosimo (vari sufisi), abituałe (sufiso ''-t[z]en'') e futuro/potensiałe (sufiso ''-ko/-go''). I verbi de origine łatina, coxì come tanti altri verbi, i ga un sufiso ''-tu'' al parfeto, adatà dal łatin ''-tus''. I verbi sintetici i ga anca forme perifrastiche, da uxar in tei tenpi pasà prosimo e senplice ndoe i' ze deponenti. Inte na fraxe, el verbo perifrastico el vien prima, e dopo l' auxiłiare. Ła costrussion sintàtega baxica l'è sojeto-ojeto-verbo (diversamente dal veneto, inglexe o castiglián ndoe ła costrussion sojeto-verbo-ojeto l'è piasè comune). L' ordine de łe fraxi el pol esar canbià, mentre l' ordine de łe parołe l'è generalmente rigido. L' ordine de ła fraxe basca l'è tema-parte più inportante (focus), a significar che inte łe fraxi neutrałi (come in quełe che informa qualcheduni de un fato o un avegnimento) el tema l'è espreso par primo e dopo segue el focus (in basco ''galdegai''). In ste fraxi, el verbo el vien a ła fine. In breve, el galdegai el precede diretamente el verbo. Sto roło el se aplica anca a łe domande, par exenpio: ''Sa elo sto qua''? pol esar tradoto come ''Zer da hau?'' o ''Hau zer da?'' ma in entranbi i caxi ła particeva interogativa ''zer'' la precede imediatamente el verbo ''da''. Sto roło l'è cosita inportante in basco che anca inte łe gramàteghe basche in altre łéngue ze uxà el termine basco ''galdegai''. ==== Verbi de tipo "NOR" ==== I se riferise al caxo asołutivo-sojeto. Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare esar (IZAN) e dei verbi intranxitivi EGON (star), ETORRI (vegner), IBILI (nar, esar drio far calcosa) e JOAN (nar).<br /> <table border="1" cellspacing="0" width="40%"> <tr><td>IZAN</td><td>''son''</td><td>''era''</td></tr> <tr><td>''ni (mi)''</td><td>naiz</td><td>nintzen</td></tr> <tr><td>''zu (ti)''</td><td>zara</td><td>zinen</td></tr> <tr><td>''bera (lu/ela)''</td><td>da</td><td>zen</td></tr> <tr><td>''gu (noialtri)''</td><td>gara</td><td>ginen</td></tr> <tr><td>''zuek (voialtri)''</td><td>zarete</td><td>zineten</td></tr> <tr><td>''haiek (łori)''</td><td>dira</td><td>ziren</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="40%"> <tr><td>EGON</td><td>''stò''</td><td>''staxea''</td></tr> <tr><td>''ni''</td><td>nago</td><td>nengoen</td></tr> <tr><td>''zu''</td><td>zaude</td><td>zeunden</td></tr> <tr><td>''bera''</td><td>dago</td><td>zegoen</td></tr> <tr><td>''gu''</td><td>gaude</td><td>geunden</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zaudete</td><td>zeundeten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>daude</td><td>zeuden</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="40%"> <tr><td>ETORRI</td><td>''vegno''</td><td>''vegnea''</td></tr> <tr><td>''ni''</td><td>nator</td><td>nentorren</td></tr> <tr><td>''zu''</td><td>zatoz</td><td>zentozen</td></tr> <tr><td>''bera''</td><td>dator</td><td>zetorren</td></tr> <tr><td>''gu''</td><td>gatoz</td><td>gentozen</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zatozte</td><td>zentozten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>datoz</td><td>zetozen</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="40%"> <tr><td>IBILI</td><td>''vo''</td><td>'naxea''</td></tr> <tr><td>''ni''</td><td>nabil</td><td>nenbilen</td></tr> <tr><td>''zu''</td><td>zabiltza</td><td>zenbiltzan</td></tr> <tr><td>''bera''</td><td>dabil</td><td>zebilen</td></tr> <tr><td>''gu''</td><td>gabiltza</td><td>genbiltzan</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zabiltzate</td><td>zenbiltzaten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>dabiltza</td><td>zebiltzan</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="40%"> <tr><td>JOAN</td><td>''vo''</td><td>'naxea''</td></tr> <tr><td>''ni''</td><td>noa</td><td>nindoan</td></tr> <tr><td>''zu''</td><td>zoaz</td><td>zindoazen</td></tr> <tr><td>''bera''</td><td>doa</td><td>zihoan</td></tr> <tr><td>''gu''</td><td>goaz</td><td>gindoazen</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zoazte</td><td>zindoazten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>doaz</td><td>zihoazen</td></tr> </table> ==== Verbi de tipo "NOR-NORK" ==== I se riferise al caxo egativo-ojeto-sojeto. Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo dei verbi EDUKI (averghe, tener in castiglián) e JAKIN (saver). <table border="1" cellspacing="0" width="80%"> <tr><td>EDUKI</td><td>''go''</td><td>''go (pl)''</td> <td>''gavea''</td><td>''gavea (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>daukat</td><td>dauzkat</td> <td>neukan</td><td>neuzkan</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>daukazu</td><td>dauzkazu</td> <td>zeneukan</td><td>zeneuzkan</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>dauka</td><td>dauzka</td> <td>zeukan</td><td>zeuzkan</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>daukagu</td><td>dauzkagu</td> <td>geneukan</td><td>geneuzkan</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>daukazue</td><td>dauzkazue</td> <td>zeneukaten</td><td>zeneuzkaten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>daukate</td><td>dauzkate</td> <td>zeukaten</td><td>zeuzkaten</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="80%"> <tr><td>JAKIN</td><td>''so''</td><td>''so (pl)''</td> <td>''savea''</td><td>''savea (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>dakit</td><td>dakizkit</td> <td>nekien</td><td>nekizkien</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>dakizu</td><td>dakizkizu</td> <td>zenekien</td><td>zenekizkien</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>daki</td><td>dakizki</td> <td>zekien</td><td>zekizkien</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>dakigu</td><td>dakizkigu</td> <td>genekien</td><td>genekizkien</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>dakizue</td><td>dakizkizue</td> <td>zenekiten</td><td>zenekizkiten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>dakite</td><td>dakizkite</td> <td>zekiten</td><td>zekizkiten</td></tr> </table> ==== Verbi de tipo "NOR-NORK" ==== I se riferise al caxo ergativo-ojeto-sojeto. Segue do tabełe co łe forme rispetivamente prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare UKAN (el secondo auxiłiare dopo el verbo IZAN-esar). <br /> <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''me''</td><td>''te''</td> <td>''ghe''</td><td>''ne''</td> <td>''ve''</td><td>''ghe (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>zaitut</td> <td>dut</td><td>&nbsp;</td> <td>zaituztet</td><td>ditut</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>nauzu</td><td>&nbsp;</td> <td>duzu</td><td>gaituzu</td> <td>&nbsp;</td><td>dituzu</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>nau</td><td>zaitu</td> <td>du</td><td>gaitu</td> <td>zaituzte</td><td>ditu</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>zaitugu</td> <td>dugu</td><td>&nbsp;</td> <td>zaituztegu</td><td>ditugu</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>nauzue</td><td>&nbsp;</td> <td>duzue</td><td>gaituzue</td> <td>&nbsp;</td><td>dituzue</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>naute</td><td>zaituzte</td> <td>dute</td><td>gaituzte</td> <td>zaituztete</td><td>dituzte</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''me''</td><td>''te''</td> <td>''ghe''</td><td>''ne''</td> <td>''ve''</td><td>''ghe (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>zintudan</td> <td>nuen</td><td>&nbsp;</td> <td>zintuztedan</td><td>nituen</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>ninduzun</td><td>&nbsp;</td> <td>zenuen</td><td>gintuzun</td> <td>&nbsp;</td><td>zenituen</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>ninduen</td><td>zintuen</td> <td>zuen</td><td>gintuen</td> <td>zintuzteen</td><td>zituen</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>zintugun</td> <td>genuen</td><td>&nbsp;</td> <td>zintuztegun</td><td>genituen</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>ninduzuen</td><td>&nbsp;</td> <td>zenuten</td><td>gintuzuen</td> <td>&nbsp;</td><td>zenituzten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>ninduten</td><td>zintuzten</td> <td>zuten</td><td>gintuzten</td> <td>zintuzteten</td><td>zituzten</td></tr> </table> ==== Verbi de tipo "NOR-NORI-NORK" ==== I se riferise al caxo ojeto-dativo-sojeto. Tabeła del verbo auxiłiare UKAN al prexente e inparfeto indicativo in prexensa de un ojeto e un dativo. <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''a mi''</td><td>''a ti''</td> <td>''a łu/ a eła''</td><td>''a noialtri''</td> <td>''a voialtri''</td><td>''a łori/łore''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>dizut</td> <td>diot</td><td>&nbsp;</td> <td>dizuet</td><td>diet</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>didazu</td><td>&nbsp;</td> <td>diozu</td><td>diguzu</td> <td>&nbsp;</td><td>diezu</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>dit</td><td>dizu</td> <td>dio</td><td>digu</td> <td>dizue</td><td>die</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>dizugu</td> <td>diogu</td><td>&nbsp;</td> <td>dizuegu</td><td>diegu</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>didazue</td><td>&nbsp;</td> <td>diozue</td><td>diguzue</td> <td>&nbsp;</td><td>diezue</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>didate</td><td>dizute</td> <td>diote</td><td>digute</td> <td>dizuete</td><td>diete</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''a mi (pl)''</td><td>''a ti (pl)''</td> <td>''a eło/eła (pl)''</td><td>''a noialtri (pl)''</td> <td>''a voialtri (pl)''</td><td>''a łori/łore (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>dizkizut</td> <td>dizkiot</td><td>&nbsp;</td> <td>dizkizuet</td><td>dizkiet</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>dizkidazu</td><td>&nbsp;</td> <td>dizkiozu</td><td>dizkiguzu</td> <td>&nbsp;</td><td>dizkiezu</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>dizkit</td><td>dizkizu</td> <td>dizkio</td><td>dizkigu</td> <td>dizkizue</td><td>dizkie</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>dizkizugu</td> <td>dizkiogu</td><td>&nbsp;</td> <td>dizkizuegu</td><td>dizkiegu</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>dizkidazue</td><td>&nbsp;</td> <td>dizkiozue</td><td>dizkiguzue</td> <td>&nbsp;</td><td>dizkiezue</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>dizkidate</td><td>dizkizute</td> <td>dizkiote</td><td>dizkigute</td> <td>dizkizuete</td><td>dizkiete</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''a mi''</td><td>''a ti''</td> <td>''a łu/eła''</td><td>''a noialtri''</td> <td>''a voialtri''</td><td>''a łori/łore''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>nizun</td> <td>nion</td><td>&nbsp;</td> <td>nizuen</td><td>nien</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>zenidan</td><td>&nbsp;</td> <td>zenion</td><td>zenigun</td> <td>&nbsp;</td><td>zenien</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>zidan</td><td>zizun</td> <td>zion</td><td>zigun</td> <td>zizuen</td><td>zien</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>genizun</td> <td>genion</td><td>&nbsp;</td> <td>genizuen</td><td>genien</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zenidaten</td><td>&nbsp;</td> <td>zenioten</td><td>zeniguten</td> <td>&nbsp;</td><td>zenieten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>zidaten</td><td>zizuten</td> <td>zioten</td><td>ziguten</td> <td>zizueten</td><td>zieten</td></tr> </table> <table border="1" cellspacing="0" width="90%"> <tr><td>UKAN</td><td>''a mi (pl)''</td><td>''a ti (pl)''</td> <td>''a eło/eła (pl)''</td><td>''a noialtri (pl)''</td> <td>''a voialtri (pl)''</td><td>''a łori/łore (pl)''</td></tr> <tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>nizkizun</td> <td>nizkion</td><td>&nbsp;</td> <td>nizkizuen</td><td>nizkien</td></tr> <tr><td>''zuk''</td><td>zenizkidan</td><td>&nbsp;</td> <td>zenizkion</td><td>zenizkigun</td> <td>&nbsp;</td><td>zenizkien</td></tr> <tr><td>''berak''</td><td>zizkidan</td><td>zizkizun</td> <td>zizkion</td><td>zizkigun</td> <td>zizkizuen</td><td>zizkien</td></tr> <tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>genizkizun</td> <td>genizkion</td><td>&nbsp;</td> <td>genizkizuen</td><td>genizkien</td></tr> <tr><td>''zuek''</td><td>zenizkidaten</td><td>&nbsp;</td> <td>zenizkioten</td><td>zenizkiguten</td> <td>&nbsp;</td><td>zenizkieten</td></tr> <tr><td>''haiek''</td><td>zizkidaten</td><td>zizkizuten</td> <td>zizkioten</td><td>zizkiguten</td> <td>zizkizueten</td><td>zizkieten</td></tr> </table> Fonte: Le Basque Unifié (Initiation) (Euskara Baturako Hastapenak), ©&nbsp;Assimil,&nbsp;1996 === I numari === El basco el mostra un ciaro [[sistema vinteximałe]], riscontràbiłe anca in altre łéngue d' Europa come el francexe, bretone, danexe e gałexe. Secondo el linguista Theo Vennenmann, el sistema vinteximałe el se sarea difondesto in Europa propio a partir dal basco. <br /> <center> <table border="1" cellspacing="1" width="90%"> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;'''</td> <td>'''&nbsp;'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;10'''</td> <td>'''hamar'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;1'''</td> <td>'''bat'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;11'''</td> <td>'''hamaika'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 ?'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;2'''</td> <td>'''bi'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;12'''</td> <td>'''hamabi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 2'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;3'''</td> <td>'''hiru'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;13'''</td> <td>'''hamahiru'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 3'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;4'''</td> <td>'''lau'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;14'''</td> <td>'''hamalau'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 4'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;5'''</td> <td>'''bost'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;15'''</td> <td>'''hamabost'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 5'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;6'''</td> <td>'''sei'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;16'''</td> <td>'''hamasei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 6'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;7'''</td> <td>'''zazpi'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;17'''</td> <td>'''hamazazpi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 7'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;8'''</td> <td>'''zortzi'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;18'''</td> <td>'''hamazortzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 8'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;9'''</td> <td>'''bederatzi'''</td> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;19'''</td> <td>'''hemeretzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''10 + 9'''</td> </tr> </table> <table border="1" cellspacing="1" width="90%"> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;20'''</td> <td>'''hogei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;21'''</td> <td>'''hogeita bat'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 1'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;22'''</td> <td>'''hogeita bi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 2'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;23'''</td> <td>'''hogeita hiru'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 3'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;24'''</td> <td>'''hogeita lau'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 4'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;25'''</td> <td>'''hogeita bost'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 5'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;26'''</td> <td>'''hogeita sei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 6'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;27'''</td> <td>'''hogeita zazpi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 7'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;28'''</td> <td>'''hogeita zortzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 8'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;29'''</td> <td>'''hogeita bederatzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 9'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;30'''</td> <td>'''hogeita hamar'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 10'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;31'''</td> <td>'''hogeita hamaika'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 11'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;32'''</td> <td>'''hogeita hamabi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 12'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;33'''</td> <td>'''hogeita hamahiru'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 13'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;34'''</td> <td>'''hogeita hamalau'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 14'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;35'''</td> <td>'''hogeita hamabost'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 15'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;36'''</td> <td>'''hogeita hamasei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 16'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;37'''</td> <td>'''hogeita hamazazpi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 17'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;38'''</td> <td>'''hogeita hamazortzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 18'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;39'''</td> <td>'''hogeita hemeretzi'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''20 + 19'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;40'''</td> <td>'''berrogei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''2 x 20'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;50'''</td> <td>'''berrogeita hamar'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''2 x 20 + 10'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;60'''</td> <td>'''hirurogei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''3 x 20'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;70'''</td> <td>'''hirurogeita hamar'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''3 x 20 + 10'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;80'''</td> <td>'''laurogei'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''4 x 20'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;&nbsp;90'''</td> <td>'''laurogeita hamar'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''4 x 20 + 10'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;100'''</td> <td>'''ehun'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''100'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''&nbsp;200'''</td> <td>'''berrehun'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''2 x 100'''</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#ccffff">'''1000'''</td> <td>'''mila'''</td> <td bgcolor="#ffffcc">'''1000'''</td> </tr> </table> </center> == Fraxi == === Fraxi baxiche === * '''Bai''' = sì * '''Ez''' = No * '''Kaixo!''' = Ciao * '''Agur!''' = Ciao (quando se va ia) * '''Ikusi arte''' = Se vedemo! * '''Esker(rik asko)!''' = Grasie (tante)! * '''Egun on''' = Bondì! * '''Egun on, bai''' = Risposta a '''Egun on''' * '''Arratsalde on''' = Bona sera * '''Gabon''' = Bona note * '''Mesedez''' = Par piaxer * '''Barkatu''' = Scuxa * '''Zer moduz?''' = Come steto? * '''Oso ondo''' / ''Nahiko ondo''' = Tanto ben / Bastansa ben * '''Aizu!''' = Scolta! (par otener ła atension de qualcheduni) * '''{{Àudio|Eu-Kafe hutsa nahi nuke.oga|Kafe hutsa nahi nuke}}''' = Vorea un cafè espreso * '''Garagardoa nahi nuke''' = Vorea na bira * '''Komunak''' = Bagni * '''Non dago tren-geltokia?''' = Ndo ela ła stasion dei treni? * '''Non dago autobus-geltokia?''' = Ndo ela ła stasion dei autobus? * '''Ba al da hotelik hemen inguruan?''' = Ghè alberghi da ste bande? * '''Zorionak''' = Auguri === Fraxi avansè === * '''Eup!''' = Forma cołoquiałe par sałudar qualcheduni in strada, anca '''apa''', '''aupa''' o '''iep''' * '''Kaixo, aspaldiko! '''= Ciao, quanto tenpo! * '''Ez horregatik '''= De gnente * '''Ez dut ulertzen '''= No capiso mia * '''{{Àudio|Eu-Ez dakit euskaraz hitz egiten.oga|Ez dakit euskaraz hitz egiten}}''' = No parlo mia basco * '''Ba al dakizu veneteraz hitz egiten?''' = Parlito veneto? * '''Neska polit(t)a /''' '''Neska ederra / Poxpolin''' = (Te si na) beła butela/toxa * '''Zein da zure izena? '''= Come te ciamito? * '''Pozten nau zu ezagutzeak / Pozten nau hi ezagutzeak''' = Piaxer de conosarle / Piaxer de conosarte * '''Ongi etorri! '''= Benvegnuo * '''Egun on denoi '''= Bon dì a tuti! * '''Berdin / Hala zuri ere '''= Isteso / Anca a ti (par exenpio dopo Kaixo o Egun on) * '''Jakina!'''/'''Noski! '''= Sicuro! ok! * '''Nongoa zara? '''= Da ndo vieinto? * '''Non dago...? '''= Ndo elo...? * '''Badakizu euskaraz? '''= Parlito basco? * '''Bai ote? '''= Dal bon? * '''Bizi gara!! ''' = Semo vivi! * '''Hementxe! / Hemen! ''' = (Propio) qua! * '''Lasai''' = Tranquiło * '''Ez dut nahi''' = No voi mia * '''Kaka zaharra! / Gorotz!''' = Vacade/cagade! * '''Geldi!''' = Fermate! * '''Emak bakia!''' = Łasame in pace! (uxà anca da [[Man Ray]] come titoło del so film e de ła so scultura) * '''Kontuz!''' = Atensión! * '''Maite Zaitut''' = Te amo == Varda anca == * [[Lengue minoritàrie in Eoropa]] * [[Euskal Herria]] == Ligamenti de fora == * [http://www.euskaltzaindia.org/ Euskaltzaindia] - Academia de ła łéngua basca. * [http://www1.euskadi.net/morris/hiztegia.htm Morris Student Plus] - Dissionario euskara-english/english-euskara. * [http://www.euskara.euskadi.net/r59-15172x/eu/hizt_el/index.asp Elhuyar Hiztegia] - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara. * [http://www1.euskadi.net/hizt_3000/ 3000 Hiztegia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810225943/http://www1.euskadi.net/hizt_3000/ |date=2011-08-10 }} - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara. * [http://www.freelang.com/dictionnaire/basque.html Dictionnaire Freelang] - Dissionario euskara- français/français-euskara. * [http://www.eustat.es/elem/ele0000400/tbl0000494_e.html Mapa łénguistica del 2001 (Goerno basco)] {{eu}} * [http://www.muturzikin.com/carte.htm Mapa łénguistica (Muturzikin)] {{eu}} {{fr}} {{en}} {{es}} * [http://www.euskara.euskadi.net/r59-738/es/contenidos/informacion/hist_zertzeladak_kronołozia/es_7400/hist_zertze_kronołozia.html Cronołozia de l’ Euskera] {{es}} * [http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/rosario/ponencias/aspectos/knorr_h.htm El Vascuence o Euskara: perspetiva storica e panorama atuałe] {{es}} * [http://www.proel.org/mundo/vascuence.htm Łéngue ixolè: El Basco] {{es}} * [http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm Popołi pre-romani de ła penìzoła iberica (200 a.C.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040611215344/http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm |date=2004-06-11 }} * [http://www.santurtzieus.com/gela_irekia/materialak/ikastaro/iniciacion/ataria.htm Breve descrission del basco.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012013434/http://santurtzieus.com/gela_irekia/materialak/ikastaro/iniciacion/ataria.htm |date=2007-10-12 }} Da ła declinassion a ve fraxi fate. {{es}} * [https://web.archive.org/web/20070408224416/http://www.geocities.com/aprendereuskera Corso gratuito de basco da scargar.] Par scomisiar da xero e rivar a parlar basco. {{es}} * [http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/dokumentuak/2004/El_Euskera_Arcaico_Extension_y_Parentescos.pdf El basco arcaico. Estension e parentełe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201101135/http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/dokumentuak/2004/El_Euskera_Arcaico_Extension_y_Parentescos.pdf |date=2008-12-01 }}, de Luis Núñez Astrain. * [http://www.ehu.es/grammar/index.htm Universidad del País Vasco: A Brief Grammar of Euskara] {{en}} * [http://canales.elcorreodigital.com/euskera/ Curso Deusto de Euskera] Corso in internet a aceso libaro co tri livei. {{es}} * [https://web.archive.org/web/20021214121322/http://www.terra.es/personal6/landarbaso/paginassobremapas/dialectos%20euskera.htm Diałeti, subdiałeti e varietà del basco par comune] {{es}} * [http://weblandarbaso.miarroba.com/ Metodo de euskera] 49 łezioni par inparar el basco. diałeti de [[Gipuzkoa]] e [[Bizkaia]] {{es}} * [http://www.euskalnet.net/kondaira/esp/Euskara.html Storia de ła łéngua basca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509125131/http://www.euskalnet.net/kondaira/esp/Euskara.html |date=2008-05-09 }} {{es}} == Riferimenti == <references/> {{Portałe|Paexi Baschi}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Łéngua basca| ]] [[Categoria:Łéngue SOV|basco]] 3sgepi7mj6oxdrrqm3co9p66x7uoyul 0 15484 1227443 1158688 2026-05-13T19:34:00Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1227443 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Imàjine:Et-map.png|thumb|250px|right|Mapa de l'Etiopia]] La '''Storia dell’Etiopia''' la va ndrio de tanti secoli, co na documentasion scrita tra le pi vecie del mondo. Ma se pol andar ndrio fin a i primi omeni, che da l’Etiopia i sa disperso in tel mondo. == Preistoria == En tel Museo Naxional de Adis Abeba ghe no scheletro de na dona ciamada Lucy. Se trata de lo scheletro pi vecio mai catà da i studiosi de on esare umano. Lucy l’è stà trovà da dei antropaleologi ne laregion de l’Afar. El nome se deve a la canson che i studiosi scoltava a la radio (Lucy in the sky with diamonds) al momento del ricatamento. En tel Afar, i studiosi ga catà altri sceletri de ominidi e de i primi omeni, se pensa che l’esare umana se sia svilupà propio in stà zona. == Punt == [[Imàjine:Yeha Tigray Ethiopia.jpg|right|thumb|300px|Le rovine del tempio de Yeha, Tigray, Etiopia.]] No xe sempre facile tradur i veci testi che parla de l’Etiopia. Etiopia xe on nome Greco che vol dir ‘la tera da le face brusà’. Sto nome xe stà usa solo dal III secolo a.C. in poi, e no sempre se riferise a l’Etiopia de ancò. I egisiani parla de la tera de Punt e la tera de Yam a sud de la [[Nubia]]. Se sa che fin dal 3000 a.C. ghera conesion comerciali tra sti teritori e l’[[Egito]]. El nome Kush, che se cata anca ne la Bibia, se riferise a olte a l’Etiopia, e a olte a la Nubia. La strada carovaniera la seguia el corso del fiume [[Nilo]], fin su i altipiani etiopici. La prima spedision via mare la xe stà fata da la faraona Hatsheput in tel 1495 a.C. e la xe registrà inte i geroglifici de Deir el-Bahri. I primi testi etiopici che se conose (500 a.C.) parla del regno D’mt, con la cavevdal a Yeha. Se sa che sto regno l’è nato inte el XI secolo a.C. e che probabilmente xera stà influensà da l’arivo de zente da lo Yemen (i sabeani, che gavea on regno in Yemen). Sta cultura xera sofisticà. La zente usava canali d’irigasion, l’aratro, e armi de fero, e savea scrivar, utilizando on alfabeto de origine semitica. En sto periodo, ghe stà n’influenza ebraica. No ghe testi precisi che parmete de ricostruir la storia esata de sta influenza, ma el tempio de Yeha el riproduse el tempio de Gerusaleme, e sul lago Tana, se cata oncora ogi de i altari de piera simili a quei descriti inte la Bibia. El xe posìbiłe che amrcanti ebrei xe rivà qi da lo Yemen, che xe sempre stà in contato co Israele. Da sto primo regno D’mt se sà svilupà el regno de Aksum, anca se no ghe testi che spiega sto pasagio. == Aksum == [[Imàjine:Stela aksum.jpg|thumb|175px|La stele del Re Ezana a Aksum.]] EL regno de [[Aksum]], el nome vien da quelo de la cavedal su i altipiani del nord de l’Etiopia, xe el primo regno conosù grasie a i testi che se conserva. Inte el I secolo a.C., i re de Aksum xe stà boni de scominsiar l’unificasion de i altipiani etiopici. De sto periodo xe un testo persin che indica [[Roma]], la Cina, la Persia e Aksum come le grandi potense del tempo. El regno de Aksum controlava le trate comerciali che da la costa oriental de l’Africa rivava al mediteraneo. Oro, avorio, mira, animali esotici, pepe e altra marcansia pasava da l’Etiopia che fasea pagar el dasio. N’altro fator de uificasion xe stà la religion. [[Cexa Ortodosa Tewahedo|Frumentius]] e on so companio xera cristiani siriani. Rivà in Etiopia inte el 330 d.C. circa, i xe stà boni de convertir el re Ezana. Da le monete conià da stò re se vede che a l’inisio del so regno el credea in divinità locali, par poi pasare a la fede in Cristo. Ezana xe anca el re che ga conquistà el regno de Meroe, in [[Nubia]], e almanco parte del regno sabeano del Yemen. El cristianesimo xe stà acolto da i nobili. Inte el V secolo, l’arivo de nove monaci ga dato vita a l’evangelizasion de la popolasion e a la forte influensa che el monachesimo gavù – e oncora el ga – su la popolasion etiopica. En tel 523, el re yemenita Dhu Nuwas, ebreo, ga scominsià la persecusion contro i cristiani che vivea in Yemen. Quando el ga atacà i soldati etiopici a Zafar – su la costa yemenita – el imperator Giustino I ga domandà al re Kaleb de Axum de tacar guera contro Nuwas. En tel 525, le trupe etiopiche ga invaso lo Yemen, deposto el re e meso un vice-re al so posto. La vitoria contro el re yemenita xe stà el pico del regno de Axum, che da alora ga scominsià a perdar potenza. No se sa ben come sto regno xe finio parchè manca testi scriti. Se sa solo che Aksum ga perso la forza de coesion che gavea su la popolasion etiopica e che el paexe xe entrà in on tempo de division e lota interna. Dopo secoli de incertese, Mara Takla Haymanot ga fondà la dinastia Zagwe in tel 1100 circa. El re pi importante de sta dinastia xe stà Gebre Mesqel Lalibela, durante el so regno le Ceze de Lalibela xe stà scavade ne la rocia, come se pol vedar oncora ancò, creando on caolavoro de architetura. Inte el 1270, l’ultimo re Zagwe l’è stà deposto da Yekuno Amlak che disea de desendar da i re de Aksum, e quindi de la dinastia de ogine salomonica, come voria la legenda. Durante sto regno, le tre procince del Tigray, Amhara e Shewa xera guidà da regenti, e el re se fasea ciamar nagusa nagast, re de i re, emperator de Etiopia. == I portoghexi == Durante el mèdio evo in [[Eoropa]] ghera na legenda. Se parlava de on regno cristiano potente a sud del Sahara, el re se ciamava Zuan Prester. I portoghexi, come altre potense eoropea, ga mandà na spedision a caracr sto regno. El portoghexe Pero da Covilhã l’è rivà em Etiopia in tel 1490 e ga pensà che quelo fuse el regno de la legenda. El re ga domandà a i portoghexi de iutarlo contro i musulmani. El portogal ga mandà na flota inte el 1520 e de i preti. Na seconda flota xe rivà inte el 1541 e 400 soldai portoghexi ga iutà i soldai etiopici ne la guera contro i invasori islamici. Dopo on par de vitorie, i portoghexi xe stà vinti ne la batalia de Wofla. La vitoria de i etiopici la rivò in tel 1543 co la batalia de Wayna Daga. El cao de i portoghexi ga domandà al imperatore de profesar l’obedienza a la Ceza de Roma (i etiopici segue on rito orientale che non el xe in comunione co i catolice de Roma), ma l’imperator ga rifiutà. I portoghexi ga alora lasà el paexe. I preti gesuiti che gavea seguì la spedision xe restai inte el paexe fina al 1633, co i xe stà espulsi. == Zemene Mesafint == Anca se el imperator gavea vinto la guera contro i musulmani, questi xera oncora in control de na parte del teritorio. El teritorio xera anca diviso tra signori feudatari, che no sempre scoltava la casa reale. Co l’asasinio de Iyasu I scominzia la Zemene Mesafint, el tempo de i principi. I sioroti locali, che no volea perdar el loro poder, ga scominsià a metarse d’acordo par elezar on re pitosto che n’altro, a copar quei che no ghe andava. A la fine, i ga selto uno de lori, Yostos I, come re, metendo da parte i pretendenti al trono de origine salomonica. En sto periodo, l’Etiopia xe restada isolà dal resto del mondo. Anca el poder econòmego del regno el sa spento. I imperatori vivea de frecuente ne le macerie de i palazi reali de na olta, senza verghe schei par metare a posto la cavedal. Pochi eoropei xe stà boni de rivar fin in Etiopia in sto periodo che durarà fin a la metà del XIX secolo. == Età moderna == Soto i imperatori Tewodros II (1855 - 1868), Yohannes IV(1872 - 1889), e Menelik II (1889 - 1913), l’Etiopia ga scominsià a vegnar for a dal so medioevo par entrar de novo in contato co paexi estari. Tewodros ga riorganizà l’aministrasion del regno, contro el parer de i so feudatari. El raporto co le potense eoropee xe stà negativo. Co la regina Vitoria no ga risposto a na so letara, Tewodros ga fato metar in prison i inglexi che vivea in Etiopia. I inglexi ga mandà na spedision par salvarli, e el re – co ga savesto che gavea perso – el sa copà. En tel marso 1870, na compagnia comerciale italiana ga comprà el porto de Asab inte el sud de l’Eritrea da un sultan locale. Dopo verghe comprà altra tera inte el 1879 e 1880, la compagnia ga vendù tuto al governo italian inte el 1882. En tel 1888, 20&nbsp;000 soldadi italiani xe rivà a Asab. Dopo na negosiaxion co i etioipici, 5&nbsp;000 soldadi xe restai a Asab. El imperator Yohannes IV ga dovù far combatare co i dervishi. En tel 1889, a la batalia de Gallabat, i etiopici ga vinto, ma el imperator xe stà colpio da na palotola e el xe morto (9 marso). Sahle Maryam, sior de Shawa, el sà proclamà emperator co el nome de Menelik II, e i sioroti locali xe stà d’acordo. Menelik ga firmà el tratato de Wuchale co i italiani (2 magio, 1889) dàndoghe l’Eritrea a i italiani in cambio del 30&nbsp;000 fuzili, palotole e canoni. I italiani ga subito dito che el tratato ghe dava a lori el protetorato su tuta l’Etiopia, anca se el testo no dixe niente de sto genere. El problema se ga risolto co la batalia de Adua co i italiani ga perso contro i etiopici (1 marso 1896). En tel 1894, Menelik ga dato el parmeso a i francexi de costruir la ferovia da Gibuti a Adis Abeba. A la morte de Menelik, so neodo Lij Iyassu l’è saliò al trono par esar deposto inte el 1916. Zaudito, la fiola de Menelik, l’è salia al trono e so cusin Ras Tafari Makonnen nomià regente. En tel 1930, a la morte de Zaudito, Ras Tafari l’è diventà imperatore co el nome de Haile Selassie I. == Colonia italiana == El regno de Haile Selassie xe stà interoto da l’invasion italiana del 1935. I italiani ga costruio tute le infrastruture che mancaa: scole, strade, ponti. Ma el controlo italiano xe durà poco. Co la seconda guera mondiale, i italiani ga perso l’Etiopia e l’Eritrea, e l’Etiopia ga anexo l’Eritrea al regno. L’Influenza italiana in Etiopia no la xe stà granda, e se pol dir che l’Etiopia no la xe stà veramente colonixà. Dopo la guera, Haile Selassie ga laorà par modernisar el paexe, ma no ga mai tentà de cambiar radicalmente el sistema feudatario. En tel 1963, l’Etiopia xe stà tra i fondatori de l’Organizasion de l’Unità Africana, che ga sede a Adis Abeba. == DERG == Mentre el paexe patia par la carestia, Haile Selassie stava el so palazo ne la cavedal sensa incorserse de la situasion de la zente. Inte el febraro 1974, i militari ga fato on colpo de stato e ga deposto el imperator. Eò 12 setembre 1974, i militari ga costituio el DERG, on comitato che dovea governar el paexe. El imperatore xe morto el 22 agosto 1975, l’acusa xe che el xe stà stofegà da i militari. El colonelo Mengistu Haile Mariam xe divenà el presidente de l’Etiopia e el ga subito ordinà l’asasinio de i so coleghi pi forti e quelo de migliara de opositori. Soto Mengistu, el governo ga nasionalizà tute le tere. En tel 1977, la Somalia ga invaso l’Ogaden, na region de l’Etiopia co l amajoria d ei bitanti de origine somala. Dopo verghe vinto la guera, el governo etiopico no ga iudà la zente de l’Ogaden a ricostruir la so region. Ancora ancò sta region xe la pi povera del paexe. El primo de febraro del 1987, la popolasion la xe stà ciamà a le urne par aprovar la costitusion del paexe. L’Etiopia la diventava così na Republica Democratica, e Mengistu el so primo presidente. La represion de la rivolta del Tigray e la guera de autodeterminasion de l’Eritrea ga disanguà le case del paexe. En pi, na serie de carestia e la morte de pi de on milion de persone par la fame, ga portà el governo al colaso. En tel magio del 1991, le forse de oposision xe entrà a Adis Abeba e el ditator xe scapà in Zimbabwe. En tel 2006, co on proceso legale, Mengistu l’è stà condanà par genocidio. Mengisto l’è oncora nascosto in Zimbabwe. == I ultimi ani == Dopo la caduta del DERG, l’Etiopia xe stà governà da on comitato de transision. Le prime elesion democratice xe stà in tel 1995 e Meles Zenawi xe diventà el primo Primo Ministro eleto democraticamente, Negasso Gidade el primo Presidente. Le seconde elesion xe stà inte el 2000, co Meles rieleto e Girma Wolde-Giorgis novo Presidente (dal 2001). En tel 1998, na disputa su le frontiere co l’Eritrea se trasformà in conflito armato. La guera xe finià co el Tratato de Algeri (2000). Na comision internasional dovea ridisegnare el confin. L?Etiopia no la ga acetà el novo disegno e la disputa continua, anca s eno ghe stà scontri armati dal 2000. Durante le elesion del 2005, l’oposision ga vinto vari segi, e quasi tuti i governi locali. El governo ga mantegnù el controlo del parlamento co brogli e sospendendo i comuni pi grosi, metendo so omeni al posto de i sindaci eleti da la zente. En tel 2007, trupe etiopiche le xe entrade a Mogadisho par metar fin al governo de le Corti Islamiche, sostegnù da l’Eritrea. {{Storia stati de l'Africa}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Etiopia]] [[Categoria:Istoria de l'Africa|Etiopia]] [[he:אתיופיה#היסטוריה]] 3x7e2msoagbuk9ve1adf2br7nribqyx 0 18947 1227454 1179045 2026-05-14T00:17:09Z InternetArchiveBot 27875 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1227454 wikitext text/x-wiki La '''GNU Free Documentation License''' ('''GNU FDL''') la xe na [[licensa]] de [[copyleft]] par [[contenuto lìbaro|contenuti lìbari]], creà da la [[Free Software Foundation]] par el progeto [[GNU]]. La GNU FDL la xe stà creà par distribuir la documentasion de software e material didatico. La stabilise che ogni copia del material, anca se la xe stà modificà, la ga da vegner distribuìa con la stésa licensa. Tali copie le pol èsar vendùe e, se riprodote in gran quantità, le ga da èsar mése a dispoxision anca in un formato che renda pi fàsile le sucesive modifiche. La [[Wikipedia]] la xe la racolta de documentasion piesè granda che dòpara sto tipo de licensa. El progeto [[Debian]], che inisialmente no'l considerava la GNU FDL na licensa lìbara,<ref>{{en}} [http://people.debian.org/~srivasta/Position_Statement.xhtml Draft Debian Position Statement about the GNU Free Documentation License (GFDL)]</ref> el gà decixo, con votasion publica, che xe da considerar lìbare, in relasion a le ''Debian Free Software Guidelines'' (DFSG), le opere redistribuìe con tale licensa purché no le contègna sesion mìa modificabili.<ref>[http://www.debian.org/News/2006/20060316 Debian considera la FDL di GNU condizionatamente libera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902194109/http://www.debian.org/News/2006/20060316 |date=2011-09-02 }}</ref> == Note == <references /> {{references}} == Linganbi foresti == * [[Wikipedia:Testo de ła GNU Free Documentation License|Testo originàl de ła licensa su vec.wikipedia]] * [http://www.softwarelibero.it/gnudoc/fdl.it.html Traduzione in italiano del testo della licenza GFDL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050815073539/http://www.softwarelibero.it/gnudoc/fdl.it.html |date=2005-08-15 }} - (Version non normativa) * {{en}} [http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html Testo originale della licenza GFDL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916084910/http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html |date=2017-09-16 }} - (Version normativa) {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Dirito d'autor]] 0gtkz3s2p3cvn5q3kcfyd6twzenbo2u 0 19471 1227445 1100228 2026-05-13T19:41:09Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1227445 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Islam percentage by country.png|right|500px|thumb|Stadi co popolaçion de relijon islamega.]] L<nowiki>'</nowiki>'''Islam''' (en arabo '''<big>إسلام</big>''' ["Islàm"], ca 'l vol dir ''somiçion'', ''sbandon'' [a Dio]), el xe na relijon monoteista nasesta a la [[Mecca|Meca]] ([[Arabia Saudìa|Arabia Saudia]]) inte l [[VII secoło|VII secolo]] a seguito de la predegaçion de [[Maometo]], ca i musulman i crede esar l’ultimo [[profeta]] mandà da [[Dio]]. Pa i musulmani, l’Islam el xe 'l revelo definitio, 'l xe verto a tuti e se spanpana co l’opara miçionaria de tuti i cardenti. == Ła fede islamega == L’Islam predegà da Maometo 'l ga domè tri artegoli de fede: * Dio (Allah) 'l xe uno soło * Maometo 'l xe el so profeta * El mister de i ultimi di Chi 'l crede in sti tri prinçipi 'l pol dirse on islamego. In arabo, Islam e Salam (paxe) i ga l'istesa raixa (SLM), l’Islam el saria lora anca la relijon de l’intima paxe intra Dio e i omeni, 'l musulman l'anema ca la se sbandona a Dio conpletamente. Sto sbandon el se demonstra inte i çincue pilastri (''arkàn al-Islàm''), ca tuti i boni musulman i segue. Cuel ca 'l preme no 'l xe la convinçion parsonal so la teoria teologega (ortodosia), ma l’asion publega (ortoprasi). I xe i conportamenti ca i intesta l’islameghidà de na parsona. La lexe ca la regola la vida de i musulman la xe la ''shari'a'' (che 'l vol dir ''la stra''). Domè che Dio el pol xudegar i convinçamenti interiori. == I çincue pilastri == [[Imàjine:Allah-green.svg|thumb|160px|El nome de [[Allah|Allāh]] in [[łéngoa araba|lengua araba]]]] I ''arkān al-Islam'' ("Pilastri de l'Islam") i xe i çincue doveri ca tuti i musulman i ga da metar in pratega, i xe: * la ''shahāda'', o "testimoniansa" de fede (ca 'l vol dir laudar ca Dio 'l xe uno solo e Maometo 'l xe 'l so profeta); * la ''zakāt'', la limoxina; * la ''Salāt'', l'oraçion da faxer çincue olte a 'l di co 'l mueçin el ciama la comunidà; * el ''Sawm ramadān'', el dizun diurno inte 'l mexe de ramadan, i xe retrà i malà; * el ''Hajj'', el peregrinajo a la Meca in tel mexe de Dhū l-hijja, domè par chi 'l pol parmetarselo. Algune sete le zonta el sesto pilastro, 'l ''jihad'', lo sforço, che 'l vol dir conbatar i erori de fede a l’interno de l’Islam (jihad grando) e defendarse da na violensa esterna (jihad ceo). De frecuente "jihad" el vien traduxesto co "goera santa", ma 'l xe on erore. == Oblighi morai e sociai == [[Imàjine:Masjid_Nabawi._Medina,_Saudi_Arabia.jpg|thumb|right|400px|[[Moschea]] del Profeta a [[Medina]], seconda sità sacra de l'Islam]] El musulman 'l ga da faxer el ben e conbatar el mal "co la man, co la parola, co la pena e co la spada". 'L ben e 'l mal i xe definesti da Dio inte 'l Coran, el livro sacro de l’Islam. El Ben el vol dir ubidir a Dio, 'l Mal el xe la dexubidiença. Chi 'l vol scrivar na morale difarente, baxà so 'l rajonamento, 'l sbaja. L'istes el val pa le regole alimentari. Le xe stà date da Dio, e no le se pol discutar. El cardente no 'l se fa çerte dimande, 'l stà sotometesto. == Gerarchia == [[Imàjine:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|left|250px|Fola de pelegrini a la Spianata Sacra de La Mecca, la sità pi santa de l'Islam]] Le sete pi grandi de l’Islam no le ga on clero o gerarchie (parò i [[Sciismo|Sciiti]] i ga na forma de clero) parché nisun el pol far da intermediario co Dio. I imam i ciama el popolo a la preghiera, i ulama i interpreta el Corano, i mufti i da pareri giuridici, i qadi i fa da giudici secolari. Parò i val tuti i steso e nisul el xe on vero sacerdote. Tuti i pol discutar l’interpretasion del Corano, no se pol discutare solo che i principi fondamentali. Quel che ga na forsa el xe el consenso. Co che ghe consenso, se crede che quela sia la interpretasion che Dio el vol. == Libri sacri == [[Imàjine:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|right|360px|La [[Cupola de la Rocia]] a [[Hierusalem|Gerusaleme]], la terza sità santa de l'Islam]] I libri sacri de l’Islam i xe: * el ''Corano'' (che vol dir "Recitazione"). I musulmani i crede che el Corano el sia la Parola de Dio data da Dio steso a Maometo par mezo de l’Arcangelo Gabriele. Maometo el xera analfabeta. Gabriele el ga srotolà el Corano e, par grazia divina, Maometo el xe stà bon de lezarlo. Dopo che lo ga memorisà, el lo ga insegnà a i so seguaci, che i lo ga scrito. No se pol canbiar nianca na parola dal testo uficiale. * la ''Suna'' (che vol dir "tradision") i xe na serie de deti e storiele (hadith) de la vita de Maometo. La Suna la se cata inte i Sei Libri (''al-kutub al-sitta'') de Bukhārī, de Muslim ibn al-Hajjāj, de Ibn Māja, de al-Nasa'i, de al-Tirmidhi e de Abu Dawud al-Sijistani. * i libri de la Bibia, ma ne la loro version originale. I musulmani i dixe che i cristiani i ga tolto de i verseti dal Vangelo par far pasar Gesù come Fiol de Dio. I testi de altre religioni, come l’[[induismo]] e el budismo, i xe considerà de origine divina, ma masa coroti da l’omo. == Profeti == L’Islam el riconose la tradision religiosa scominsià da Abramo, el primo profeta inportante (Adamo el xe stà el primo profeta in asoluto). Profeti riconosudi i xe anca: Noè, Isaco, Ismaele, Giacobe, Giusepe (el patriarca), Mosè, Davide, Salomone, Giovani Batista e Gesù. Co Maometo la profesia la xe terminada. == Sete == L’Islam el xe profondamente divixo in corenti e sete, anca picinine. No ghe xe cai religiosi che i gabia autorità su tuti. I pi inportanti grupi i xe: * Suniti, la majoria de i musulmani; * Sciiti, el 10% de i musulmani i xe sciiti; i sciiti i xe divixi in tante sete: :* i imaniti, , :* i ismaeliti, :* i zayditi. * Ibaditi, picolo grupo che se cata in tel [[Maghreb]]. {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Islam| ]] lbm8yrodhwx2iglzessm9vonk2dgvhy 0 20209 1227471 1221230 2026-05-14T10:58:26Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : + [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 1227471 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |nome = Repùblega de Venesia |nomeUficial = ''Serenìsima Repùblega de Venesia'' <br>{{la}}:''Venetiarum Respublica'' |linkStema = Coat of Arms of the Republic of Venice.svg |linkBandiera = Flag of Republic of Venice (1659-1675).svg |linkLocalixasion = Republic of Venice 1789.svg |linkMapa = Republic of Venice 1796.png |paginaStema = Stema de Venesia |paginaBandiera = Bandiera de Venesia |bomò = Viva San Marco! |lengua = [[łéngoa vèneta|vèneto]], [[łéngoa latina|łatin]] |capitalPrinsipal= [[Venesia]] |altreCapitali=Eraclea (697-741) Metamauco (742-811) |dependente da = |goérno = [[Repùblega]] |titolo cai de stado = [[Doze]] |elenco cai de stado = [[Dozi de ła Republica de Venesia|Elenco]] |organi deliberativi = [[Mazor Consejo]], [[Consejo dei Pregadi|Senà]], [[Menor Consejo]] |inisio = [[697]] |primo cao de stado = [[Paolucio Anafesto]] |stado presedente = [[Esarcà d'Itałia]] |evento inisial = Ełesion a Dogado de ła ''[[Venetia maritima]]'' |fin = [[12 de Majo]] [[1797]] |ultimo cao de stado = [[Ludovico Manin|Lodovico Manin]] |stato sucesivo = [[Inpero Asburgico]] |evento final = [[Canpagna d'Itàłia]] de [[Napołeon Bonaparte]] |area giografega = [[Tre Venesie]], [[Orobia]], [[Istria]], [[Dalmasia]], [[Ìzołe Egee]] |teritorio orixenal = [[Dogado]] |province = [[Stado da Tera]], [[Stado da Mar]] |superfise masima = 65 790 (1700) |periodo masima espansion = intrà el [[XIII secoło]] e el [[XVI secoło]] |popolasion = 2 844 212 |periodo popolasion = [[1789]] |moneda = [[Zechin]] e [[Łira vèneta]] |risorse = [[tràfego (economia)|tràfego]], [[pesca]], [[sal]], [[vegna|vegne]] |produsion = [[véro]], [[oreficeria]], [[arma|arme]], [[cantieri navałi]] |comerci co = [[Inpero Bizantin]], [[Sacro Roman Inpero]], [[Egito]], [[Siria]], [[Inpero Otoman]], [[França]], [[Spagna]], [[Inghiltera]], [[India]] |esportasion = [[spesie]], [[sal]], [[véro]] |inportasion = [[spesie]] |religion preminenti = [[Céza Catòłega|Catołicezimo]] |religion de stado = [[Céza Catòłega|Catołicezimo]] |altre religion = [[Ebraismo]], [[Cristianezimo Ortodoso]] |clasi sociali = [[sitadini (Venesia)|patrisi, sitadini, popoło]] }} Ła '''Repùblega de Venesia''', (in [[Łéngoa latina|łatin]]: ''Venetiarum Respublica''), ła ze stà un [[Stato|stado]] ch'el gavéa cofà teritorio prinsipałe el [[Vèneto]] e [[Venesia|Venèsia]] cofà cavedałe. Ciamada anca '''Repùblega de San Marco''', se se referise a ła anca soło che come '''Ła Serenìsima.''' Ła ze visùa pì de 1100 ani, nasùa intel [[697]] co l'ełesion del primo doze [[Paolucio Anafesto]] e ła ze finìa intel [[1797]] con el doze Ludovico Menin, par l'invasion de Napołeon. Par secołi ła ze stà na potensa econòmega e del [[tràfego]] che ga dominà el Mediteraneo e ła ze stà łogo de fioritura de cultura, paze, democrasia e justisia. Par ła mazor parte de ła só vida ła Repùblega ła ciapava rento parte de ła [[Venetia]] organizà intel [[Stato da Tera]]: co'l [[Vèneto]], el [[Friul]] e l'[[Orobia]]; e rento el so [[Stado da Mar]]: l'[[Istria]], ła [[Dalmasia]], łe [[Càtaro|boche de Càtaro]] e łe Ìzołe Jonie. Durante ła só espansion màsima ła ciapava rento anca ła [[Morea]], [[Càndia|Candia]], [[Sipro]], squazi tute łe ìzołe greghe e un mucio de sità e porti intel [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo Orientałe]]. [[Francesco Petrarca]] inte na łetera a un amigo descrivéa cusì ła Republega Vèneta. {{Quote|[...] ugnoło alòzo ai nostri dì de łibartà, de justisia, de paze, ugnoło receto dei boni e soło porto al qual, sbatùe par ogni 'ndo da ła tiranìa e da ła guera, łe pol catar salvesa łe nave dei òmeni che i serca de far 'na vida serena: Sità rica de or ma pì de nominansa, potente de forse ma pì de virtù, fondà sóra forti màrmari ma sóra pì forti baze de siviłe concordia ferma e imoviłe e, mejo che dal mar dal qual ła ze senta, da ła prudente sapiensa dei so fiói difeza e fata segura|[[Françesco Petrarca]]}} == Istòria == === Ła nasita del Dogado === Da ła metà del [[VI secolo|VI secoło]] el teritorio del ex [[Regio X Venetia et Histria|Venetia et Histria]] el ze soto a dominasion de l' [[Inpero Roman d'Oriente]]<ref>e el vegnèa 'ministrà dal Ezarcà d'Itałia, co cavedałe [[Ravena]].</ref>. Intel [[568]] i riva i [[Longobardi|Łongobardi]], i bate i romanorientałi e i conquista ła mazor parte de łe [[Tre Venesie]], e donca resta romana ła parte costiera del Vèneto che vien organizà inte ła ''[[Venetikà]]'' (o ''Venetia maritima''), cusìta tanti vèneti i cata recèto inte ła ''Venetikà'' . In [[697]] chełe tere se proclama independenti e vien ełeto el primo [[doze]], [[Paoluccio Anafesto|Paolucio Anafesto]]. Sùito a [[cavedal|cavedałe]] jera piantà ła ''Eracliana'' ([[Eraclea]]), ma pò, intel [[742]], ła vegnarà spostà a ''Metamauco' ([[Małamoco]]) e in fin a ''Rivus Altus'' ([[Rialto]]) intel [[812]], che jera pì fasiłe da defender, parché in mezo a ła [[Łaguna de Venesia|łaguna]].'' ===El reconosimento e el tentativo de invazion Franca === Intel [[727]] i Łongobardi i conquista [[Ravena|Ravéna]], cavedal de l'[[Ezarcà d'Itàlia|Esarcà de Ravena]] <ref>Provinçia de l'Inpero Bizantín</ref>, el papa Gregorio II ezorta el doze [[Orso (doze)|Orso]] a jutar i romanorientali a łibarar Ravéna, donca, intel [[728]], gràsie al juto del doze i romanorientałi i riese a reconquistar Ravéna. Cusìta intel [[729]] l'Inpero Roman d'Oriente reconose Orso come Ipato, łezitimo doze. Tra'l 790 et el 800 ła Repùblega de Venesia ciapa rento łe prime sità e tere inte ła costa de l'[[Istria]] e de ła [[Dalmasia]], squazi tute łe dimanda de so vołontà de entrar inte ła Serenìsima par łi vantaji che porta na repùblega democràtega e rica, co na bona burocrasia e che łasa autònoma. Intel [[809]]-[[810]] i [[Franchi]], comandài dal fiol de [[Carlo Magno]], Pipino, i serca de invàder ła Venetia, ma ła flota venesiana, ze drìo sfrutar ła só conosensa de ła laguna, ła riese a blocar e desfar queła franca su łe seche tacà a Metamauco. Intel [[828]] el riva a [[Venesia]] el corpo de San Marco, santo conversor del popoło vèneto, e se taca ła costrusion de ła [[Bazéłega de San Marco|Bazìłega de Venesia]], céza de Stado. === L'Adriàtego e i Tràfighi === [[Imàjine:Republik_Venedig.png|link=https://vec.wikipedia.org/wiki/Imàjine:Republik_Venedig.png|sinistra|miniatura|200x200px|Teritori{{Ligo desfà}} de Venèsia torno al 1000]] Intel baso [[Età de mezo|Evo Mezan]] ła Repùblega de Venesia, gràsie al tràfego con l'Oriente, fa senpre pì schei e taca a deventar na potensa econòmega e comerçiałe, e a espànderse intel [[Mar Adriàtego|Adriàtego]] e oltre. Torno a l'ano miłe el doze [[Piero II Orseoło]] el sconfize i pirati [[narentani]] che i infestava l'Adriàtego e i portava rogne al tràfego venesian, cusìta ła parte costiera de l'[[Istria]] e de ła [[Dalmasia]] se sotomete a Venesia (e el Doze ga'l reconosimento del tìtoło de ''duca d'Istria e Dalmasia'' da parte de l'Inperador Romanorientałe). Intel [[1071]] durante ła [[lota par łe investidure]] tra'l Papa e l'Inperador Todesco, Venèsia, fedèłe a ła so połìtega de equiłibrio tra łe grandi potense, resta neutrałe. Intel [[1081]], co i [[Normani]] de [[Roberto el Guiscardo]] i òcupa [[Durazo]] e [[Corfù]], rento l' [[Inpero Bizantin|Inpero Romanorientałe]], ła Repùblega de Venesia taca ła guera co sti qua par jutar i ałeadi de Costantinópułi. A l'inìsio ła guera no ła va tanto ben, parò quando che'l Guiscardo s'ciopa, i Normani i se retira, e ła Serenìsima vense. Cusìta i romanorientałi i consede a Venesia a ''[[Crisobała]]'' ([[1082]]) (o "Bała Aurea"), un edito co'l quałe l'inperador dà na serie de priviłezi comersiałi inte i porti de l'Inpero et esension par i propi mercanti, che ze stà man man confermà e ingrandìa ogni 'olta che i Inperadori Romani i gavéa debezogno del juto de ła Republega. === El [[Stado da Mar]] === [[Imàjine:Repubblica di Venezia.png|thumb|Republega de Venesia co el Stado da Mar, [[XV secoło]] sirca.]] A ła longa, parò, ła potensa senpre pì granda dei Vèneti e el gran nùmaro de priviłezi che i gavéa, i gà fato nàser de łe barufe tra Venesia e Costantinópułi. Inte ła [[Prima Crozada]] ła Repùblega de Venesia juta i crozadi a łibarar [[Jerusałem]], inte ła [[Seconda Crozada]] no partèsipa, ma inte ła [[Tersa Crozada|Tersa]] partèsipa co na gran flota e sta roba porta anca vantaji comersiałi. Intel [[1148]] vien mesa a [[Promosion Dogałe]] (''Promissio domini ducis'' in [[łéngua łatina|łatin]]), el zuramento de fedeltà costitusionałe del [[Doze]], che da chel dì ze stà fato da tuti i Dozi dapò ła so ełesion e ga portà a ła smenusion dei poderi del Doze in favor de altre istitusion republegane. Inte i ùltimi vinti ani del [[XII secoło]] ła Repùblega de Venesia ga conbatesto contro'l [[Renjo d'Ongarìa|Regno d'Ongarìa]] inte ła [[Guera de Zara]] pa'l controło de ła [[Dalmasia]], finìa intel [[1202]] co ła vitoria de Venesia. Intel [[1202]] co'l doze [[Enrico Dandoło]] ła Repùblega de Venesia entra inte ła [[Quarta Crozada]], che porta al sachejo de [[Istanbul|Costantinópułi]]. Venesia ła otegne cusìta "un quarto e mezo" de l'Inpero Roman d'Oriente, co łe ìzołe de [[Càndia]] (Creta) e [[Negroponte]] (Eubea) e l'arcipełago de łe Cicladi. Tra'l [[1255]] et el [[1270]] ła Repùblega de Venesia se bate co ła [[Repùblega de Zénoa|Zénoa]] inte ła [[Guera de San Saba]] pa'l controło del tràfego intel Łevante, ła guera porta 'na gran vitoria de Venesia. Intel [[1489]] l'ùltima rezina de [[Çipro|Sipro]], ła venesiana [[Catarina Corner]], ła ghe sede l'ìzoła a ła Serenìsima. Intel [[XV secolo|XV secoło]] ła Repùblega Vèneta ła conprende squazi tute łe coste orientałi de l'[[Mar Adriàtego|Adriàtego]] (ch'el jera parfin ciamà "Golfo de Venesia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ìzołe greghe. Tuti insenbre sti domini i vegnéa ragrupà intel [[Stado da Mar]], in contrapozision co'l Dogado (overo el vecio ''Ducatus Venetus'') e co'l Stado da Tera su ła teraferma vèneta. === Ła Conquista de ła Teraferma === [[Imàjine:Repubblica Venezia espansione in Terraferma.png|thumb|upright=3.6|center|Espansion de ła Repùblega Vèneta (co l'ano de anesion).]] Par secołi el teritorio de ła Repùblega Vèneta el ze stà fato sóratuto dal Dogado (atuałe [[provinçia de Venesia]]), da l'[[Istria]], da ła [[Dalmasia]] e da tante [[Ìzołe de ła Gresia|Ìzołe Greghe]], che i formava el cusì dito ''[[Stado da Mar]]''. <br>Da tenpo inte ła Repùblega de Venesia e in tuto'l Vèneto jera drìo nàser l'idea de unir el popoło vèneto inte 'na nasion Vèneta unìa da [[Bergamo]] fin a l'Istria (e a ła Dalmasia), come l'ex [[Regio X Venetia et Histria]]. <br>Da tenpo tante tere de ła Teraferma vèneta łe dimandava a ła Serenìsima de poder entrarghe rento ma eła, par mantegner boni raporti co i altri stadi, ghe dizéa de no. Inte i ani venti e trenta del [[XIV secoło]] i sióri de Verona, i Da ła Scała, no amài dal popoło i gavéa conquistà el teritorio de Pàdoa e Trevizo, che gavéa dimandà juto a Venesia par łibararse da ła dominasion dei Da ła Scała, cusìta intel [[1338]] in un par de semane el forte ezerçito venesian jutà da ła popołasion del łogo łibara e ciapa rento [[Trevizo]] e tuto'l trevizan<ref>Ex Sioría de Trevizo</ref> (teritorio pì grando de l'atuałe [[provinçia de Trevizo]]), el [[2 de diçenbre|2 de Diçenbre]] tuto'l Trevizàn ze rento ła Repùblega Vèneta, che firma ła paze el 24 de Zenàro del 1339 a Venesia. Tra'l [[1368]] et el [[1369]] ghe ze ła Guera de Trieste, scominsià parché [[Trieste]], çità independente co goérno episcopałe, gavéa tacà 'na gałea venesiana e ghe menaçava el tràfego, ła çità che jera anca soto menaça [[Inpero Aostriàgo|Aostrìaga]] che vołéa anca entrar n' Istria. Ła guera finise co ła vitoria venesiana, Trieste che entra inte ła Repùblega e ła fin de łe mire de espansion aostrìaghe. Intel 1379 taca ła Guèra de Cióza, tra ła Repùblega de Venesia e ła [[Repùblega de Zénoa]]. Ła flota zenoéze fa gran dani a cheła venesiana inte łe coste de l'Istria co un inboscà, riva tacà a ła łaguna e conquista [[Cióza]], i venesiani i da tuti 'na man par reméter so ła flota e diteti o indireti i juta l'ezerçito e ła flota de ła Serenìsima che ła buta fora i zenoézi da Cióxa e i ghe desfa tuta ła flota, cusì ła guera finise co ła vitoria de łaa Repùblega Vèneta. Par un tenpo picenin dal 1382 al 1389 i Cararezi, sióri de Pàdoa, i conquista el Trevizan che i gavéa parò de novo ciapà rento da Venesia dapò no tanto tenpo. Al scomìnsio del [[XV secoło]], atezoché Gian Galeazzo Visconti, duca de Miłan, el menaçava de conquistar tuto'l Nord Itałia, i venesiani i ga meso só un ezerçito ai ordini dei mejori capitani de ventura de l'epoca, come'l [[Gatamelada]] et el [[Carmagnola]], e zà intel [[1410]] i gavéa ciapà squazi tuto'l [[Vèneto]], intel [[1420]] el [[Friul]] e intel [[1428]] [[Bergamo]], [[Bresa]] e [[Crema]], gràsie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe se ga dato vołontariamente a Venesia. Par un tochetin ze stà vèneti anca dei tochi de ła Romagna con [[Ravena|Ravéna]] e [[Rìmano]], ma in sta maniera qua Venesia ła se ga fato nemigo el Papa, che intel [[1508]] el ga descaenà ła guera de ła [[Lega de Cambrai]], co'l [[Stado Pontefiço]], ła [[Fransia|França]], el [[Sacro Roman Inpero]] e l'[[Aragona]] tuti contro Venesia. Sùito i Venesiani i ze stà batùi inte łà Bataja de Agnadello, ma dapò i nemighi i ga tacà barufar tra de łuri e a ła fin ła Serenìsima ła ga mantegnesto squazi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła ga segnà parò ła fin de l'espansion su ła teraferma. ==== Łe dedision a Venèsia inte ła Teraferma ==== Tante 'olte łe ze stà łe çità łe comunità stése a ''darse'' de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a respetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe lezi e de łe mazistrature precedenti. De seguìo ze reportà łe date de dedision de vari teritori e çità che ze apartegnùe, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Intel cazo, bastansa frequente, che ła dedision ła sìpia stà repetùa pì 'olte, ze indicà ła data de ła prima. ===Łe Guere co i Turchi === {{varda anca|Guere turco-venexiane|Guera de Candia|Guera de Morea}} Intel [[XV secoło]] l'[[Inpero Otoman]], dapò gaver ciapà [[Istanbul|Costantinopołi]] intel [[1453]], el taca a invàder i posedimenti venesiani n'Oriente. Intel [[1570]] vien invaza [[Sipro|Çipro]], che ła se rende dapò 'na eròega rezistensa (varda [[Asedio de Famagosta]]). In resposta Venesia ła mete insenbre na flota co'l juto de [[Zénoa]], de ła [[Spagna]], del [[Papa]], dei [[Cavałieri de Malta]] e del duca de [[Savoja]]. El [[7 de otobre]] [[1571]] ła flota otomana ła ze batùa inte ła [[Bataja de Lèpanto]]. Intel [[1669]], dapò vint'ani de guera, vien persa anca [[Càndia|Candia]] (Creta). Ma póchi ani dapò ([[1683]]-[[1687]]), gràsie al gran comandante [[Francesco Morozini|Françesco Morozini]], Venesia ła se tol ła refàda conquistando tuta ła [[Morea]] (che sarìa el Pełoponezo). Intel [[1718]] i Otomani i reciapa ła Morea, łasàndoghe a ła Serenìsima ła [[Dalmasia]] e łe sete [[Ìzołe Jonie]] (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà vènete fin al [[1797]]. === El Seteçento === Durante el XVIII secoło, ła Repùblega no ła ze pì potente come na 'olta, e donca ła preferise mantegner 'na połìtega de neutrałità, ma ła ze oncóra tanto ativa inte l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el [[Carlo Goldoni|Goldoni]], el [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] e'l [[Canałeto]]. === Ła fin de ła Repùblega === Ła repùblega, pur dichiarandose neutrałe, ła ze stà invaza da Napołeon e da i Aostrìaghi intel [[1796]]. A ła fin del 1796 ła ga perso [[Bresa]] e [[Bergamo]] e po', dapò gaver decretà ingloriozamente ła propria fin sensa sparar squazi gnanca un cólpo, i françezi e i aostrìaghi i se ga meso d'acordo co i [[Tratato de Campoformio|Tratài de Canpoformio]], indó' Venesia ła ze pasà soto l'Aostria in canbio del pasajo del [[Belzo]] a ła [[França]]. Co ła scuza che ła Repùblega ła gavéa renonçià da soła a ła propria sovranità, el [[Congreso de Viena]] no'l ga represtinà el vecio Stado Vèneto, metendo in pié al so posto el [[Łonbardo-Vèneto|Regno Łonbardo-Vèneto]]. Intel [[1848]] ghe ze stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Repùblega, quando i patrioti vèneti, soto ła guida de [[Daniele Manin]] e [[Nicolò Tommaseo]], i ga proclamà ła [[Repùblega de San Marco]]. == Goérno == [[Imàjine:Ritratto del Doge Andrea Gritti - Tiziano 059.jpg|thumb|Doxe [[Andrea Griti]], pitura de [[Tizian]]]] Ła sovranità ła jera del popoło venesian che se reunìa inte ła Senblea del Conço. El popoło gavéa'l poder de aprovar el [[Doze]], ełeto dal [[Major Consejo|Mazor Consejo]] co un conplicà sistema, a l'inìsio l'aprovasion jera na vera conferma dei sitadini a l'ełesion del Doze, pò ze deventà a tradisiónałe aclamasion del popoło al novo doze. El [[Doze]] raprezentava formalmente ła sovranità e ła maestà de ła Repùblega, ma gavéa poco poder, in pràtega queło de guidar l'ezersito e ła flota in guera. El so laóro jera controłà da sìe consejeri, che co'l Doze i fazéa el [[Menor Consejo]] (o Serenìsima Sióra). Ła sovranità jera invese del [[Major Consejo|Mazor Consejo]], l'organo fondamentałe, che jera fato par dirito dai mas'ci majoreni de łe faméje nobiłi, sirca da 1500/2000 òmeni. [[Imàjine:Francesco Guardi 034.jpg|thumb|Undiensa col Doze inte a sała del Mazor Consejo intel [[Pałaso Dogal|Pałaso Dogałe]]]] El Mazor Consejo formava Conseji menori: el [[Cołejo]] overo el goérno de ła Repùblega, el Senà (o [[Consejo dei Pregài|Consejo dei Pregàdi]]) par ła połìtega foresta, el [[Consejo de i Diéze|Consejo dei Diéze]] par ła seguresa del Stado e i Tribunałi de ła Quarantina. == Economìa e Tràfego == ===Economia e Tràfego === [[Imàjine:Repubblica di Venezia.png|thumb|center|upright=3|Republega Vèneta e łe so rote]] A ła baze del suceso econòmego e połìtego de ła Repùblega de Venesia ghe jera el [[Tràfego (economia)|tràfego]]. Fin da ła so nàsita Venesia gavéa un ligàme spesiałe co'l [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]] e sóratuto co l'Oriente, che ła gavéa fata deventar par l'[[Eoropa]] 'na porta pa'l Łevante e par i comersi. Ła Serenìsima gavéa el monopòłio del tràfego sul Mediteraneo e sóratuto su l'Oriente inte łe quałe jera squazi l'ùnega a trafegar. Spesie, seta, parfumi, łegna prezadada, e altri prodoti i rivava a Venesia co'l tràfego co l'Oriente e qui i vegnéa comersiałi con [[oro]], arzento e materie prime da l'Eoropa Nord-Osidentałe. Co ste robe ghe jera anca i presiozi vieri de Muran, merleti de Buran, tesuti e altri prodoti vèneti. El marcà de [[Rialto]] deventava cusì el sentro de sti tràfeghi, el posto de incontro tra dimanda e oferta, 'ndo se batéa i presi de łe merci che łe viazava da ła [[Repùblega Popołare Çineze|Cina]] e da l'[[India]], da l'Arabia fin da [[Łondra]] e da łe [[Belzo|Fiandre]], e 'ndo che łe jera łe boteghe de łe Arti. Łe navi venesiane łe tegnéa in comunicasion i porti del Mediteraneo come [[Ałesandria d'Egito|Ałesandria]], [[Arci (Israele)|Arci]], [[Costantinopołi]] e de ła [[Crimia|Crimea]] co Venesia e pò sta qua co quei eoropei come [[Łondra]], [[Bruges]] e [[Aigues Mortes]]. ==Popołasion== {{varda anca|Demografía de ła Repùblega Vèneta}} Venesia par tanti ani ze stada ła segonda çità d'Eoropa par popołasion dapò Bizansio. A Venesia intel 1422 ghe jera 'na popołasion de 199.000 anime, intel 1509 ghen' jera 115.000, intel 1797 ano de ła fin de ła Repùblega Vèneta a sità fazéa 141.000 anime.<ref>http://www.venessia.com/contatore.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313031145/http://www.venessia.com/contatore.htm |date=2018-03-13 }}</ref> Se stima che inte ła fin del XVIII secoło ła popołasion del Stado da Tera (Teraferma Vèneta) fuse de 2.200.000 e del Stado da Mar de 600.000 e donca 'na popołazion totałe de 2.800.000 àneme. == Notasion == <references /> == Vara anca == * [[Arsenal de Venesia]] * [[Bataja de Lèpanto]] * [[Doxe]] * Elenco dei [[Doxi de ła Republica de Venesia]] * [[Guere turco-venexiane]] * [[Sitadini veneti ilustri]] * [[Leon de San Marco|León de San Marco]] * Elenco dei [[Inbasadori venesiani inte l'Inpero otoman]] * [[Conzura de Bedmar]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{linganbi foresti}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Repùblega de Venèsia| ]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 34ft1youmvvn4wxp999vm30jwr9sdzz 1227472 1227471 2026-05-14T11:07:34Z Sinucep 7911 Desfà el canbio [[Special:Diff/1221230|1221230]] de [[Special:Contributions/201.246.172.162|201.246.172.162]] ([[User talk:201.246.172.162|discusion]]) 1227472 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |nome = Repùblega de Venesia |nomeUficial = ''Serenìsima Repùblega de Venesia'' <br>{{la}}:''Venetiarum Respublica'' |linkStema = Coat of Arms of the Republic of Venice.svg |linkBandiera = Flag of Republic of Venice (1659-1675).svg |linkLocalixasion = Republic of Venice 1789.svg |linkMapa = Republic of Venice 1796.png |paginaStema = Stema de Venesia |paginaBandiera = Bandiera de Venesia |bomò = Viva San Marco! |lengua = [[łéngoa vèneta|vèneto]], [[łéngoa latina|łatin]] |capitalPrinsipal= [[Venesia]] |altreCapitali=Eraclea (697-741) Metamauco (742-811) |dependente da = |goérno = [[Repùblega]] |titolo cai de stado = [[Doze]] |elenco cai de stado = [[Dozi de ła Republica de Venesia|Elenco]] |organi deliberativi = [[Mazor Consejo]], [[Consejo dei Pregadi|Senà]], [[Menor Consejo]] |inisio = [[697]] |primo cao de stado = [[Paolucio Anafesto]] |stado presedente = [[Esarcà d'Itałia]] |evento inisial = Ełesion a Dogado de ła ''[[Venetia maritima]]'' |fin = [[12 de Majo]] [[1797]] |ultimo cao de stado = [[Ludovico Manin|Lodovico Manin]] |stato sucesivo = [[Inpero Asburgico]] |evento final = [[Canpagna d'Itàłia]] de [[Napołeon Bonaparte]] |area giografega = [[Tre Venesie]], [[Orobia]], [[Istria]], [[Dalmasia]], [[Ìzołe Egee]] |teritorio orixenal = [[Dogado]] |province = [[Stado da Tera]], [[Stado da Mar]] |superfise masima = 65 790 (1700) |periodo masima espansion = intrà el [[XIII secoło]] e el [[XVI secoło]] |popolasion = 2 844 212 |periodo popolasion = [[1789]] |moneda = [[Zechin]] e [[Łira vèneta]] |risorse = [[tràfego (economia)|tràfego]], [[pesca]], [[sal]], [[vegna|vegne]] |produsion = [[véro]], [[oreficeria]], [[arma|arme]], [[cantieri navałi]] |comerci co = [[Inpero Bizantin]], [[Sacro Roman Inpero]], [[Egito]], [[Siria]], [[Inpero Otoman]], [[França]], [[Spagna]], [[Inghiltera]], [[India]] |esportasion = [[spesie]], [[sal]], [[véro]] |inportasion = [[spesie]] |religion preminenti = [[Céza Catòłega|Catołicezimo]] |religion de stado = [[Céza Catòłega|Catołicezimo]] |altre religion = [[Ebraismo]], [[Cristianezimo Ortodoso]] |clasi sociali = [[sitadini (Venesia)|patrisi, sitadini, popoło]] }} Ła '''Repùblega de Venesia''', (in [[Łéngoa latina|łatin]]: ''Venetiarum Respublica''), ła ze stà un [[Stato|stado]] ch'el gavéa cofà teritorio prinsipałe el [[Vèneto]] e [[Venesia|Venèsia]] cofà cavedałe. Ciamada anca '''Repùblega de San Marco''', se se referise a ła anca soło che come '''Ła Serenìsima.''' Ła ze visùa pì de 1100 ani, nasùa intel [[697]] co l'ełesion del primo doze [[Paolucio Anafesto]] e ła ze finìa intel [[1797]] con el doze Ludovico Menin, par l'invasion de Napołeon. Par secołi ła ze stà na potensa econòmega e del [[tràfego]] che ga dominà el Mediteraneo e ła ze stà łogo de fioritura de cultura, paze, democrasia e justisia. Par ła mazor parte de ła só vida ła Repùblega ła ciapava rento parte de ła [[Venetia]] organizà intel [[Stato da Tera]]: co'l [[Vèneto]], el [[Friul]] e l'[[Orobia]]; e rento el so [[Stado da Mar]]: l'[[Istria]], ła [[Dalmasia]], łe [[Càtaro|boche de Càtaro]] e łe Ìzołe Jonie. Durante ła só espansion màsima ła ciapava rento anca ła [[Morea]], [[Càndia|Candia]], [[Sipro]], squazi tute łe ìzołe greghe e un mucio de sità e porti intel [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo Orientałe]]. [[Francesco Petrarca]] inte na łetera a un amigo descrivéa cusì ła Republega Vèneta. {{Quote|[...] ugnoło alòzo ai nostri dì de łibartà, de justisia, de paze, ugnoło receto dei boni e soło porto al qual, sbatùe par ogni 'ndo da ła tiranìa e da ła guera, łe pol catar salvesa łe nave dei òmeni che i serca de far 'na vida serena: Sità rica de or ma pì de nominansa, potente de forse ma pì de virtù, fondà sóra forti màrmari ma sóra pì forti baze de siviłe concordia ferma e imoviłe e, mejo che dal mar dal qual ła ze senta, da ła prudente sapiensa dei so fiói difeza e fata segura|[[Françesco Petrarca]]}} == Istòria == === Ła nasita del Dogado === Da ła metà del [[VI secolo|VI secoło]] el teritorio del ex [[Regio X Venetia et Histria|Venetia et Histria]] el ze soto a dominasion de l' [[Inpero Roman d'Oriente]]<ref>e el vegnèa 'ministrà dal Ezarcà d'Itałia, co cavedałe [[Ravena]].</ref>. Intel [[568]] i riva i [[Longobardi|Łongobardi]], i bate i romanorientałi e i conquista ła mazor parte de łe [[Tre Venesie]], e donca resta romana ła parte costiera del Vèneto che vien organizà inte ła ''[[Venetikà]]'' (o ''Venetia maritima''), cusìta tanti vèneti i cata recèto inte ła ''Venetikà'' . In [[697]] chełe tere se proclama independenti e vien ełeto el primo [[doze]], [[Paoluccio Anafesto|Paolucio Anafesto]]. Sùito a [[cavedal|cavedałe]] jera piantà ła ''Eracliana'' ([[Eraclea]]), ma pò, intel [[742]], ła vegnarà spostà a ''Metamauco' ([[Małamoco]]) e in fin a ''Rivus Altus'' ([[Rialto]]) intel [[812]], che jera pì fasiłe da defender, parché in mezo a ła [[Łaguna de Venesia|łaguna]].'' ===El reconosimento e el tentativo de invazion Franca === Intel [[727]] i Łongobardi i conquista [[Ravena|Ravéna]], cavedal de l'[[Ezarcà d'Itàlia|Esarcà de Ravena]] <ref>Provinçia de l'Inpero Bizantín</ref>, el papa Gregorio II ezorta el doze [[Orso (doze)|Orso]] a jutar i romanorientali a łibarar Ravéna, donca, intel [[728]], gràsie al juto del doze i romanorientałi i riese a reconquistar Ravéna. Cusìta intel [[729]] l'Inpero Roman d'Oriente reconose Orso come Ipato, łezitimo doze. Tra'l 790 et el 800 ła Repùblega de Venesia ciapa rento łe prime sità e tere inte ła costa de l'[[Istria]] e de ła [[Dalmasia]], squazi tute łe dimanda de so vołontà de entrar inte ła Serenìsima par łi vantaji che porta na repùblega democràtega e rica, co na bona burocrasia e che łasa autònoma. Intel [[809]]-[[810]] i [[Franchi]], comandài dal fiol de [[Carlo Magno]], Pipino, i serca de invàder ła Venetia, ma ła flota venesiana, ze drìo sfrutar ła só conosensa de ła laguna, ła riese a blocar e desfar queła franca su łe seche tacà a Metamauco. Intel [[828]] el riva a [[Venesia]] el corpo de San Marco, santo conversor del popoło vèneto, e se taca ła costrusion de ła [[Bazéłega de San Marco|Bazìłega de Venesia]], céza de Stado. === L'Adriàtego e i Tràfighi === [[Imàjine:Republik_Venedig.png|link=https://vec.wikipedia.org/wiki/Imàjine:Republik_Venedig.png|sinistra|miniatura|200x200px|Teritori{{Ligo desfà}} de Venèsia torno al 1000]] Intel baso [[Età de mezo|Evo Mezan]] ła Repùblega de Venesia, gràsie al tràfego con l'Oriente, fa senpre pì schei e taca a deventar na potensa econòmega e comerçiałe, e a espànderse intel [[Mar Adriàtego|Adriàtego]] e oltre. Torno a l'ano miłe el doze [[Piero II Orseoło]] el sconfize i pirati [[narentani]] che i infestava l'Adriàtego e i portava rogne al tràfego venesian, cusìta ła parte costiera de l'[[Istria]] e de ła [[Dalmasia]] se sotomete a Venesia (e el Doze ga'l reconosimento del tìtoło de ''duca d'Istria e Dalmasia'' da parte de l'Inperador Romanorientałe). Intel [[1071]] durante ła [[lota par łe investidure]] tra'l Papa e l'Inperador Todesco, Venèsia, fedèłe a ła so połìtega de equiłibrio tra łe grandi potense, resta neutrałe. Intel [[1081]], co i [[Normani]] de [[Roberto el Guiscardo]] i òcupa [[Durazo]] e [[Corfù]], rento l' [[Inpero Bizantin|Inpero Romanorientałe]], ła Repùblega de Venesia taca ła guera co sti qua par jutar i ałeadi de Costantinópułi. A l'inìsio ła guera no ła va tanto ben, parò quando che'l Guiscardo s'ciopa, i Normani i se retira, e ła Serenìsima vense. Cusìta i romanorientałi i consede a Venesia a ''[[Crisobała]]'' ([[1082]]) (o "Bała Aurea"), un edito co'l quałe l'inperador dà na serie de priviłezi comersiałi inte i porti de l'Inpero et esension par i propi mercanti, che ze stà man man confermà e ingrandìa ogni 'olta che i Inperadori Romani i gavéa debezogno del juto de ła Republega. === El [[Stado da Mar]] === [[Imàjine:Repubblica di Venezia.png|thumb|Republega de Venesia co el Stado da Mar, [[XV secoło]] sirca.]] A ła longa, parò, ła potensa senpre pì granda dei Vèneti e el gran nùmaro de priviłezi che i gavéa, i gà fato nàser de łe barufe tra Venesia e Costantinopołi. Inte ła [[Prima Crozada]] ła Repùblega de Venesia juta i crozadi a łibarar [[Jerusałem]], inte ła [[Seconda Crozada]] no partèsipa, ma inte ła [[Tersa Crozada|Tersa]] partèsipa co na gran flota e sta roba porta anca vantaji comersiałi. Intel [[1148]] vien mesa a [[Promosion Dogałe]] (''Promissio domini ducis'' in [[łéngua łatina|łatin]]), el zuramento de fedeltà costitusionałe del [[Doze]], che da chel dì ze stà fato da tuti i Dozi dapò ła so ełesion e ga portà a ła smenusion dei poderi del Doze in favor de altre istitusion republegane. Inte i ùltimi vinti ani del [[XII secoło]] ła Repùblega de Venesia ga conbatesto contro'l [[Renjo d'Ongarìa|Regno d'Ongarìa]] inte ła [[Guera de Zara]] pa'l controło de ła [[Dalmasia]], finìa intel [[1202]] co ła vitoria de Venesia. Intel [[1202]] co'l doze [[Enrico Dandoło]] ła Repùblega de Venesia entra inte ła [[Quarta Crozada]], che porta al sachejo de [[Istanbul|Costantinopołi]]. Venesia ła otegne cusìta "un quarto e mezo" de l'Inpero Bizantin, co łe ìzołe de [[Càndia]] (Creta) e [[Negroponte]] (Eubea) e l'arcipełago de łe Cicladi. Tra'l [[1255]] et el [[1270]] ła Repùblega de Venesia se bate co ła [[Repùblega de Zénoa|Zénoa]] inte ła [[Guera de San Saba]] pa'l controło del tràfego intel Łevante, ła guera porta 'na gran vitoria de Venesia. Intel [[1489]] l'ùltima rezina de [[Çipro|Sipro]], ła venesiana [[Catarina Corner]], ła ghe sede l'ìzoła a ła Serenìsima. Intel [[XV secolo|XV secoło]] ła Repùblega Vèneta ła conprende squazi tute łe coste orientałi de l'[[Mar Adriàtego|Adriàtego]] (ch'el jera parfin ciamà "Golfo de Venesia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ìzołe greghe. Tuti insenbre sti domini i vegnéa ragrupà intel [[Stado da Mar]], in contrapozision co'l Dogado (overo el vecio ''Ducatus Venetus'') e co'l Stado da Tera su ła teraferma vèneta. === Ła Conquista de ła Teraferma === [[Imàjine:Repubblica Venezia espansione in Terraferma.png|thumb|upright=3.6|center|Espansion de ła Repùblega Vèneta (co l'ano de anesion).]] Par secołi el teritorio de ła Repùblega Vèneta el ze stà fato sóratuto dal Dogado (atuałe [[provinçia de Venesia]]), da l'[[Istria]], da ła [[Dalmasia]] e da tante [[Ìzołe de ła Gresia|Ìzołe Greghe]], che i formava el cusì dito ''[[Stado da Mar]]''. <br>Da tenpo inte ła Repùblega de Venesia e in tuto'l Vèneto jera drìo nàser l'idea de unir el popoło vèneto inte 'na nasion Vèneta unìa da [[Bergamo]] fin a l'Istria (e a ła Dalmasia), come l'ex [[Regio X Venetia et Histria]]. <br>Da tenpo tante tere de ła Teraferma vèneta łe dimandava a ła Serenìsima de poder entrarghe rento ma eła, par mantegner boni raporti co i altri stadi, ghe dizéa de no. Inte i ani venti e trenta del [[XIV secoło]] i sióri de Verona, i Da ła Scała, no amài dal popoło i gavéa conquistà el teritorio de Pàdoa e Trevizo, che gavéa dimandà juto a Venesia par łibararse da ła dominasion dei Da ła Scała, cusìta intel [[1338]] in un par de semane el forte ezerçito venesian jutà da ła popołasion del łogo łibara e ciapa rento [[Trevizo]] e tuto'l trevizan<ref>Ex Sioría de Trevizo</ref> (teritorio pì grando de l'atuałe [[provinçia de Trevizo]]), el [[2 de diçenbre|2 de Diçenbre]] tuto'l Trevizàn ze rento ła Repùblega Vèneta, che firma ła paze el 24 de Zenàro del 1339 a Venesia. Tra'l [[1368]] et el [[1369]] ghe ze ła Guera de Trieste, scominsià parché [[Trieste]], çità independente co goérno episcopałe, gavéa tacà 'na gałea venesiana e ghe menaçava el tràfego, ła çità che jera anca soto menaça [[Inpero Aostriàgo|Aostrìaga]] che vołéa anca entrar n' Istria. Ła guera finise co ła vitoria venesiana, Trieste che entra inte ła Repùblega e ła fin de łe mire de espansion aostrìaghe. Intel 1379 taca ła Guèra de Cióza, tra ła Repùblega de Venesia e ła [[Repùblega de Zénoa]]. Ła flota zenoéze fa gran dani a cheła venesiana inte łe coste de l'Istria co un inboscà, riva tacà a ła łaguna e conquista [[Cióza]], i venesiani i da tuti 'na man par reméter so ła flota e diteti o indireti i juta l'ezerçito e ła flota de ła Serenìsima che ła buta fora i zenoézi da Cióxa e i ghe desfa tuta ła flota, cusì ła guera finise co ła vitoria de łaa Repùblega Vèneta. Par un tenpo picenin dal 1382 al 1389 i Cararezi, sióri de Pàdoa, i conquista el Trevizan che i gavéa parò de novo ciapà rento da Venesia dapò no tanto tenpo. Al scomìnsio del [[XV secoło]], atezoché Gian Galeazzo Visconti, duca de Miłan, el menaçava de conquistar tuto'l Nord Itałia, i venesiani i ga meso só un ezerçito ai ordini dei mejori capitani de ventura de l'epoca, come'l [[Gatamelada]] et el [[Carmagnola]], e zà intel [[1410]] i gavéa ciapà squazi tuto'l [[Vèneto]], intel [[1420]] el [[Friul]] e intel [[1428]] [[Bergamo]], [[Bresa]] e [[Crema]], gràsie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe se ga dato vołontariamente a Venesia. Par un tochetin ze stà vèneti anca dei tochi de ła Romagna con [[Ravena|Ravéna]] e [[Rìmano]], ma in sta maniera qua Venesia ła se ga fato nemigo el Papa, che intel [[1508]] el ga descaenà ła guera de ła [[Lega de Cambrai]], co'l [[Stado Pontefiço]], ła [[Fransia|França]], el [[Sacro Roman Inpero]] e l'[[Aragona]] tuti contro Venesia. Sùito i Venesiani i ze stà batùi inte łà Bataja de Agnadello, ma dapò i nemighi i ga tacà barufar tra de łuri e a ła fin ła Serenìsima ła ga mantegnesto squazi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła ga segnà parò ła fin de l'espansion su ła teraferma. ==== Łe dedision a Venèsia inte ła Teraferma ==== Tante 'olte łe ze stà łe çità łe comunità stése a ''darse'' de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a respetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe lezi e de łe mazistrature precedenti. De seguìo ze reportà łe date de dedision de vari teritori e çità che ze apartegnùe, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Intel cazo, bastansa frequente, che ła dedision ła sìpia stà repetùa pì 'olte, ze indicà ła data de ła prima. ===Łe Guere co i Turchi === {{varda anca|Guere turco-venexiane|Guera de Candia|Guera de Morea}} Intel [[XV secoło]] l'[[Inpero Otoman]], dapò gaver ciapà [[Istanbul|Costantinopołi]] intel [[1453]], el taca a invàder i posedimenti venesiani n'Oriente. Intel [[1570]] vien invaza [[Sipro|Çipro]], che ła se rende dapò 'na eròega rezistensa (varda [[Asedio de Famagosta]]). In resposta Venesia ła mete insenbre na flota co'l juto de [[Zénoa]], de ła [[Spagna]], del [[Papa]], dei [[Cavałieri de Malta]] e del duca de [[Savoja]]. El [[7 de otobre]] [[1571]] ła flota otomana ła ze batùa inte ła [[Bataja de Lèpanto]]. Intel [[1669]], dapò vint'ani de guera, vien persa anca [[Càndia|Candia]] (Creta). Ma póchi ani dapò ([[1683]]-[[1687]]), gràsie al gran comandante [[Francesco Morozini|Françesco Morozini]], Venesia ła se tol ła refàda conquistando tuta ła [[Morea]] (che sarìa el Pełoponezo). Intel [[1718]] i Otomani i reciapa ła Morea, łasàndoghe a ła Serenìsima ła [[Dalmasia]] e łe sete [[Ìzołe Jonie]] (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà vènete fin al [[1797]]. === El Seteçento === Durante el XVIII secoło, ła Repùblega no ła ze pì potente come na 'olta, e donca ła preferise mantegner 'na połìtega de neutrałità, ma ła ze oncóra tanto ativa inte l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el [[Carlo Goldoni|Goldoni]], el [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] e'l [[Canałeto]]. === Ła fin de ła Repùblega === Ła repùblega, pur dichiarandose neutrałe, ła ze stà invaza da Napołeon e da i Aostrìaghi intel [[1796]]. A ła fin del 1796 ła ga perso [[Bresa]] e [[Bergamo]] e po', dapò gaver decretà ingloriozamente ła propria fin sensa sparar squazi gnanca un cólpo, i françezi e i aostrìaghi i se ga meso d'acordo co i [[Tratato de Campoformio|Tratài de Canpoformio]], indó' Venesia ła ze pasà soto l'Aostria in canbio del pasajo del [[Belzo]] a ła [[França]]. Co ła scuza che ła Repùblega ła gavéa renonçià da soła a ła propria sovranità, el [[Congreso de Viena]] no'l ga represtinà el vecio Stado Vèneto, metendo in pié al so posto el [[Łonbardo-Vèneto|Regno Łonbardo-Vèneto]]. Intel [[1848]] ghe ze stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Repùblega, quando i patrioti vèneti, soto ła guida de [[Daniele Manin]] e [[Nicolò Tommaseo]], i ga proclamà ła [[Repùblega de San Marco]]. == Goérno == [[Imàjine:Ritratto del Doge Andrea Gritti - Tiziano 059.jpg|thumb|Doxe [[Andrea Griti]], pitura de [[Tizian]]]] Ła sovranità ła jera del popoło venesian che se reunìa inte ła Senblea del Conço. El popoło gavéa'l poder de aprovar el [[Doze]], ełeto dal [[Major Consejo|Mazor Consejo]] co un conplicà sistema, a l'inìsio l'aprovasion jera na vera conferma dei sitadini a l'ełesion del Doze, pò ze deventà a tradisiónałe aclamasion del popoło al novo doze. El [[Doze]] raprezentava formalmente ła sovranità e ła maestà de ła Repùblega, ma gavéa poco poder, in pràtega queło de guidar l'ezersito e ła flota in guera. El so laóro jera controłà da sìe consejeri, che co'l Doze i fazéa el [[Menor Consejo]] (o Serenìsima Sióra). Ła sovranità jera invese del [[Major Consejo|Mazor Consejo]], l'organo fondamentałe, che jera fato par dirito dai mas'ci majoreni de łe faméje nobiłi, sirca da 1500/2000 òmeni. [[Imàjine:Francesco Guardi 034.jpg|thumb|Undiensa col Doze inte a sała del Mazor Consejo intel [[Pałaso Dogal|Pałaso Dogałe]]]] El Mazor Consejo formava Conseji menori: el [[Cołejo]] overo el goérno de ła Repùblega, el Senà (o [[Consejo dei Pregài|Consejo dei Pregàdi]]) par ła połìtega foresta, el [[Consejo de i Diéze|Consejo dei Diéze]] par ła seguresa del Stado e i Tribunałi de ła Quarantina. == Economìa e Tràfego == ===Economia e Tràfego === [[Imàjine:Repubblica di Venezia.png|thumb|center|upright=3|Republega Vèneta e łe so rote]] A ła baze del suceso econòmego e połìtego de ła Repùblega de Venesia ghe jera el [[Tràfego (economia)|tràfego]]. Fin da ła so nàsita Venesia gavéa un ligàme spesiałe co'l [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]] e sóratuto co l'Oriente, che ła gavéa fata deventar par l'[[Eoropa]] 'na porta pa'l Łevante e par i comersi. Ła Serenìsima gavéa el monopòłio del tràfego sul Mediteraneo e sóratuto su l'Oriente inte łe quałe jera squazi l'ùnega a trafegar. Spesie, seta, parfumi, łegna prezadada, e altri prodoti i rivava a Venesia co'l tràfego co l'Oriente e qui i vegnéa comersiałi con [[oro]], arzento e materie prime da l'Eoropa Nord-Osidentałe. Co ste robe ghe jera anca i presiozi vieri de Muran, merleti de Buran, tesuti e altri prodoti vèneti. El marcà de [[Rialto]] deventava cusì el sentro de sti tràfeghi, el posto de incontro tra dimanda e oferta, 'ndo se batéa i presi de łe merci che łe viazava da ła [[Repùblega Popołare Çineze|Cina]] e da l'[[India]], da l'Arabia fin da [[Łondra]] e da łe [[Belzo|Fiandre]], e 'ndo che łe jera łe boteghe de łe Arti. Łe navi venesiane łe tegnéa in comunicasion i porti del Mediteraneo come [[Ałesandria d'Egito|Ałesandria]], [[Arci (Israele)|Arci]], [[Costantinopołi]] e de ła [[Crimia|Crimea]] co Venesia e pò sta qua co quei eoropei come [[Łondra]], [[Bruges]] e [[Aigues Mortes]]. ==Popołasion== {{varda anca|Demografía de ła Repùblega Vèneta}} Venesia par tanti ani ze stada ła segonda çità d'Eoropa par popołasion dapò Bizansio. A Venesia intel 1422 ghe jera 'na popołasion de 199.000 anime, intel 1509 ghen' jera 115.000, intel 1797 ano de ła fin de ła Repùblega Vèneta a sità fazéa 141.000 anime.<ref>http://www.venessia.com/contatore.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313031145/http://www.venessia.com/contatore.htm |date=2018-03-13 }}</ref> Se stima che inte ła fin del XVIII secoło ła popołasion del Stado da Tera (Teraferma Vèneta) fuse de 2.200.000 e del Stado da Mar de 600.000 e donca 'na popołazion totałe de 2.800.000 àneme. == Notasion == <references /> == Vara anca == * [[Arsenal de Venesia]] * [[Bataja de Lèpanto]] * [[Doxe]] * Elenco dei [[Doxi de ła Republica de Venesia]] * [[Guere turco-venexiane]] * [[Sitadini veneti ilustri]] * [[Leon de San Marco|León de San Marco]] * Elenco dei [[Inbasadori venesiani inte l'Inpero otoman]] * [[Conzura de Bedmar]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{linganbi foresti}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Repùblega de Venèsia| ]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] cnuxhckfr8wdqbrnjmmj3tzk32xs8t7 0 25516 1227442 1217577 2026-05-13T19:10:15Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1227442 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Łéngua|nome=Venètego |colore=#abcdef |regione=Italia nordoriental |periodo=VI sèculo a.C. - II sèculo d.C. |classifica=estinta |scrittura= alfabeto venètego, varietà setentrional de l'alfabeto etrusco con adatamenti |tipologia = [[Soggetto Verbo Oggetto|SVO]]<ref>http://www.raixevenete.com/i-veneti-e-lantica-lingua-venetica/</ref> |fam1=Lengue indoeuropèe |fam2=[[lengue italiche|Itàleghe]] |fam3=[[Lingue latino-falische]] |fam4='''Venetico'' |iso1=|iso2=|iso3=xve|sil=}} La '''lengua venètega''' (venètego) la xe na [[lenguajo|lengua]] [[léngue indoeoropee|indoeuropèa]] mòrta, parlaa da le povolasioni [[veneteghi|paleovènete]] inte l'area Nordoriental de l'[[Itałia|Itàlia]]; la se ga proavilmente estinguesta despò la romanizasion del teritòrio. La xe comunemente consideràa del grùpo itàlego con alcune caraterìsteghe spesìfeghe. La xe atestà soratùto da pi de 300 de iscrisioni votive datàbili dal [[VI secoło v.C.|VI]] al [[I secoło v.C.|I sèculo a.C.]] al scuminsiar de l'età romana, ma i ghe xe exenpi isoai, che i prolonga fin al [[II secolo|II sèculo d.C.]] el suo doparamento inte i culti. ==Iscrisioni== Le rèsta tantìsime iscrisioni venèteghe, che le provègne soratuto da [[Este|Èste]], che el xe considerà el sentro prinsipal de la siviltà, ma anca da Làgoe, [[Pàdova|Pàdoa]], [[Vicensa]], [[Trieste|Tarièste]] e da la val del [[Piave]]. L'area de granda difuxion ga portà a la formasion de varietà diaetai locai come el venètego alpin, el venètego Atestin e el venètego Padoan. Le iscrisioni rearda soratuto ozèti votivi e steli funerarie. Come za dito, el venètego jèra soravivesto al scuminsiar de l'età romana; defati i xe stati renvegnesti resentemente sul monte [[Calvario]] a [[Auronso de Cador|Auronzo de Cador]] dei repèrti del [[II secolo|II sèculo]], che i mostra un insenbramento de elementi venèteghi e latini. ==Clasificasion lenguéstega== El venètego jèra na lengua ''centum'' e el vegnea scrito con na varietà setentrional de l'alfabeto itàlego masa sìmile a l'alfabeto etrusco. El se xe oncora drio indagar su la relasion tra el venètego e le altre lengue indoeuropèe, ma la major parte de i studioxi concòrda che el podarìe recondùxer a le lengue itàleghe, e par el lenguesta Roberto Guerra el venètego parerìe aver grandi somejanse col latin. Anpò el venètego ga dele fòrti somejanse con le lengue cèlteghe soratuto su la morfologìa, ma questo podarìe èser dovesto a i contati tra le do lengue, viveste inte la stesa area geogràfica, e a la vixinansa tra la fameja lenguèstega cèltega e quea italèga. La lengua venètega podarìe èser coligaa con la lengua ilìrega parlaa in [[Dalmazia|Dalmasia]], sta teorìa la xe debatesta un fotìo. El venètego gavea sie o sète caxi nominai e quatro coniugasioni come el latin. Le xe conoseste sirca 60 paròe, ma alcune le xe inprèstii dal latin e da l'etrusco. Un fotìo le ga n'orixine indoeuropèa, par exenpio ''fraterei'' < PIE ''*bhraterei'' = al fradel. ===Exenpi=== '''Primo repèrto''' * Iscrision venètega: meχozona.s.to.e.φ.vhaφa.i.t?śa p|ora.i.o.p io|roφo.s. Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) mego donasto ebfa Fabaitśa Porai op iorobos * (<abbr>la</abbr>) me donavit ex voto (?) Fabatia Porae ob horna * (vec) la me ga donà sto ecs voto Pora Fabatia '''Secondo repèrto''' * Iscrision venètega: MEGODONASTOS'AINATEIREITIAIPORAIEGETORA(AIMOIKELOUDEROBOS Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) mego donasto s'ainatei Reitiai porai Egetora (A)imoi ke louderobos * (la) me donavit sananti Reitiae porae Egetorae pro Aimo et liberis * (vec) mi go donà a la sanante Reitia pora (epìteto) Egetora par Aimo e par i fioi '''Tèrso repèrto''' * Iscrision venètega: EIKGOLTANOSDOTOLOUDERAIKANEI Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) eik Goltanos doto Louderai kanei * (la) hoc Goltanus dedit Liberae carae * (vec) sto dono Goltan ga dato a la cara Lìbara ([[divinità]]) ==Fonologìa== In venetègo i fonèmi ''*bʰ'', ''*dʰ'' e ''*gʰ'' del protoindoeuropèo i se evòlve in /f/, /f/ e /h/, co i xe a l'inisio de la paròa come in latin e in oscounbro, ma in /b/, /d/ e /g/, co i xe a l'interno de la paròa e in poxision intervocàlega come in latin. ==Alfabeto== L'alfabeto doparà da i antighi vèneti darevava da l'alfabeto etrusco setentrional, anca se le ghe xe particoaretà inte la zòna de [[Este|Èste]] e de Pàdoa. El jèra stato introduxesto tra el 550 e el 450 a.C. con dele dificoltà vegneste fòra par le difarense lenguèsteghe: par esenpio la lengua etrusca non gavea le oclusive sonòre /b/, /d/ e /g/, e par questo i vèneti antighi i gavea scuminsià a non dopararli e lori li gavea canbiai con i grefèmi grèchi ''φ'', ''ζ'' e ''χ''. L'alfabeto latin ga scuminsià a èser doparà con queo venètego intorno al 100 a.C. e pi létere de l'alfabeto latin rexultava conpagne a quee venèteghe. == Liganbi esterni == * [http://www.archeosub.it/articoli/fiumi/bacchigl.htm Reperti catà intel fiume Bachilion] * [http://members.tripod.com/adolfozavaroni/venet.htm ''Venetic inscriptions index''], de Adolfo Zavaroni. * [http://www.evolpub.com/LCA/VTLithome.html Víteliú: Le Lingue dell'Italia antica] * [http://digilander.libero.it/archeocadore/page36.html El scao de Monte Calvario] * {{en}} [http://www.arcaini.com/italy/ItalyHistory/PeopleOfItaly.htm ''People of Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107212707/http://www.arcaini.com/ITALY/ItalyHistory/PeopleOfItaly.htm |date=2007-01-07 }} * {{en}} [http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/venetic.html ''Venetic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231021019/http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/venetic.html |date=2006-12-31 }} dal sito ''Voices of Stone''. * {{en}} [http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/venetic.html ''Indo-European database'': La lingua Venetica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405220139/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/venetic.html |date=2005-04-05 }}, a cura de Cyril Babaev. {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Lingue latino-falische]] [[Categoria:Veneteghi]] [[Categoria:Łéngue estingueste]] rcdqcng4eizjb7deyb9x2xiyvd8ao0j 1227456 1227442 2026-05-14T00:27:57Z Sinucep 7911 sesion finali 1227456 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Łéngua|nome=Venètego |colore=#abcdef |regione=Italia nordoriental |periodo=VI sèculo a.C. - II sèculo d.C. |classifica=estinta |scrittura= alfabeto venètego, varietà setentrional de l'alfabeto etrusco con adatamenti |tipologia = [[Soggetto Verbo Oggetto|SVO]]<ref>http://www.raixevenete.com/i-veneti-e-lantica-lingua-venetica/</ref> |fam1=Lengue indoeuropèe |fam2=[[lengue italiche|Itàleghe]] |fam3=[[Lingue latino-falische]] |fam4='''Venetico'' |iso1=|iso2=|iso3=xve|sil=}} La '''lengua venètega''' (venètego) la xe na [[lenguajo|lengua]] [[léngue indoeoropee|indoeuropèa]] mòrta, parlaa da le povolasioni [[veneteghi|paleovènete]] inte l'area Nordoriental de l'[[Itałia|Itàlia]]; la se ga proavilmente estinguesta despò la romanizasion del teritòrio. La xe comunemente consideràa del grùpo itàlego con alcune caraterìsteghe spesìfeghe. La xe atestà soratùto da pi de 300 de iscrisioni votive datàbili dal [[VI secoło v.C.|VI]] al [[I secoło v.C.|I sèculo a.C.]] al scuminsiar de l'età romana, ma i ghe xe exenpi isoai, che i prolonga fin al [[II secolo|II sèculo d.C.]] el suo doparamento inte i culti. ==Iscrisioni== Le rèsta tantìsime iscrisioni venèteghe, che le provègne soratuto da [[Este|Èste]], che el xe considerà el sentro prinsipal de la siviltà, ma anca da Làgoe, [[Pàdova|Pàdoa]], [[Vicensa]], [[Trieste|Tarièste]] e da la val del [[Piave]]. L'area de granda difuxion ga portà a la formasion de varietà diaetai locai come el venètego alpin, el venètego Atestin e el venètego Padoan. Le iscrisioni rearda soratuto ozèti votivi e steli funerarie. Come za dito, el venètego jèra soravivesto al scuminsiar de l'età romana; defati i xe stati renvegnesti resentemente sul monte [[Calvario]] a [[Auronso de Cador|Auronzo de Cador]] dei repèrti del [[II secolo|II sèculo]], che i mostra un insenbramento de elementi venèteghi e latini. ==Clasificasion lenguéstega== El venètego jèra na lengua ''centum'' e el vegnea scrito con na varietà setentrional de l'alfabeto itàlego masa sìmile a l'alfabeto etrusco. El se xe oncora drio indagar su la relasion tra el venètego e le altre lengue indoeuropèe, ma la major parte de i studioxi concòrda che el podarìe recondùxer a le lengue itàleghe, e par el lenguesta Roberto Guerra el venètego parerìe aver grandi somejanse col latin. Anpò el venètego ga dele fòrti somejanse con le lengue cèlteghe soratuto su la morfologìa, ma questo podarìe èser dovesto a i contati tra le do lengue, viveste inte la stesa area geogràfica, e a la vixinansa tra la fameja lenguèstega cèltega e quea italèga. La lengua venètega podarìe èser coligaa con la lengua ilìrega parlaa in [[Dalmazia|Dalmasia]], sta teorìa la xe debatesta un fotìo. El venètego gavea sie o sète caxi nominai e quatro coniugasioni come el latin. Le xe conoseste sirca 60 paròe, ma alcune le xe inprèstii dal latin e da l'etrusco. Un fotìo le ga n'orixine indoeuropèa, par exenpio ''fraterei'' < PIE ''*bhraterei'' = al fradel. ===Exenpi=== '''Primo repèrto''' * Iscrision venètega: meχozona.s.to.e.φ.vhaφa.i.t?śa p|ora.i.o.p io|roφo.s. Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) mego donasto ebfa Fabaitśa Porai op iorobos * (<abbr>la</abbr>) me donavit ex voto (?) Fabatia Porae ob horna * (vec) la me ga donà sto ecs voto Pora Fabatia '''Secondo repèrto''' * Iscrision venètega: MEGODONASTOS'AINATEIREITIAIPORAIEGETORA(AIMOIKELOUDEROBOS Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) mego donasto s'ainatei Reitiai porai Egetora (A)imoi ke louderobos * (la) me donavit sananti Reitiae porae Egetorae pro Aimo et liberis * (vec) mi go donà a la sanante Reitia pora (epìteto) Egetora par Aimo e par i fioi '''Tèrso repèrto''' * Iscrision venètega: EIKGOLTANOSDOTOLOUDERAIKANEI Par Giovan Battisti Pellegrini l'iscrision la xe da interpretar come el sègue: * (ven) eik Goltanos doto Louderai kanei * (la) hoc Goltanus dedit Liberae carae * (vec) sto dono Goltan ga dato a la cara Lìbara ([[divinità]]) ==Fonologìa== In venetègo i fonèmi ''*bʰ'', ''*dʰ'' e ''*gʰ'' del protoindoeuropèo i se evòlve in /f/, /f/ e /h/, co i xe a l'inisio de la paròa come in latin e in oscounbro, ma in /b/, /d/ e /g/, co i xe a l'interno de la paròa e in poxision intervocàlega come in latin. ==Alfabeto== L'alfabeto doparà da i antighi vèneti darevava da l'alfabeto etrusco setentrional, anca se le ghe xe particoaretà inte la zòna de [[Este|Èste]] e de Pàdoa. El jèra stato introduxesto tra el 550 e el 450 a.C. con dele dificoltà vegneste fòra par le difarense lenguèsteghe: par esenpio la lengua etrusca non gavea le oclusive sonòre /b/, /d/ e /g/, e par questo i vèneti antighi i gavea scuminsià a non dopararli e lori li gavea canbiai con i grefèmi grèchi ''φ'', ''ζ'' e ''χ''. L'alfabeto latin ga scuminsià a èser doparà con queo venètego intorno al 100 a.C. e pi létere de l'alfabeto latin rexultava conpagne a quee venèteghe. == Liganbi esterni == * [http://www.archeosub.it/articoli/fiumi/bacchigl.htm Reperti catà intel fiume Bachilion] * [http://members.tripod.com/adolfozavaroni/venet.htm ''Venetic inscriptions index''], de Adolfo Zavaroni. * [http://www.evolpub.com/LCA/VTLithome.html Víteliú: Le Lingue dell'Italia antica] * [http://digilander.libero.it/archeocadore/page36.html El scao de Monte Calvario] * {{en}} [http://www.arcaini.com/italy/ItalyHistory/PeopleOfItaly.htm ''People of Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107212707/http://www.arcaini.com/ITALY/ItalyHistory/PeopleOfItaly.htm |date=2007-01-07 }} * {{en}} [http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/venetic.html ''Venetic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231021019/http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/venetic.html |date=2006-12-31 }} dal sito ''Voices of Stone''. * {{en}} [http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/venetic.html ''Indo-European database'': La lingua Venetica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405220139/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/venetic.html |date=2005-04-05 }}, a cura de Cyril Babaev. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Lingue latino-falische]] [[Categoria:Veneteghi]] [[Categoria:Łéngue estingueste]] q5gxv4nh3m0eknzoxzs9k7pkxrdl98n 0 26006 1227429 1227417 2026-05-13T12:34:40Z Sinucep 7911 Sinucep el ga spostà ła pàjina [[Conpagno a conpagno (informadega)]] a [[Peer-to-peer]] al posto de on rimando sensa de ƚasarghe on rimando: Titolo errato 1227417 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Structured (DHT) peer-to-peer network diagram.png|thumb|peer-to-peer]] Pa '''peer-to-peer''' (o '''P2P''') se intende na rede enformatega che no ga gropi gerarchixai cofà [[client]] o [[server]] fisi, ma un numaro de ''gropi conpagni'' che funsiona sia da client che da server verso i altri gropi de ła rede. L'exenpio clasico de P2P xe ła rede par la condivixion dei file ([[File sharing]]). Una de łe aplicasion pì famoxe che uxa el sistema P2P xe [[eMule]]. {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Informadega]] [[Categoria:Voxe sensa fonti]] kjnbimn92zlh1urlivwlrsmvqdoxfst 1227432 1227429 2026-05-13T12:38:19Z Sinucep 7911 sesion finali 1227432 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Structured (DHT) peer-to-peer network diagram.png|thumb|peer-to-peer]] Pa '''peer-to-peer''' (o '''P2P''') se intende na rete enformatega che no ga gropi gerarchixai cofà [[client]] o [[server]] fisi, ma un numaro de ''gropi conpagni'' che funsiona sia da client che da server verso i altri gropi de ła rede. L'exenpio clasico de P2P xe ła rede par la condivixion dei file ([[File sharing]]). Una de łe aplicasion pì famoxe che uxa el sistema P2P xe [[eMule]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Informadega]] [[Categoria:Voxe sensa fonti]] 8bp0m2o13cee1qt1yk6wfvnfj1pf4qu 1227433 1227432 2026-05-13T12:38:40Z Sinucep 7911 Xontada [[Categoria:Abosi - tenoloxia]] doparando HotCat 1227433 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Structured (DHT) peer-to-peer network diagram.png|thumb|peer-to-peer]] Pa '''peer-to-peer''' (o '''P2P''') se intende na rete enformatega che no ga gropi gerarchixai cofà [[client]] o [[server]] fisi, ma un numaro de ''gropi conpagni'' che funsiona sia da client che da server verso i altri gropi de ła rede. L'exenpio clasico de P2P xe ła rede par la condivixion dei file ([[File sharing]]). Una de łe aplicasion pì famoxe che uxa el sistema P2P xe [[eMule]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Informadega]] [[Categoria:Voxe sensa fonti]] [[Categoria:Abosi - tenoloxia]] 1pu9fkcqcodopqo49buiki9rs5j8f7l 1227434 1227433 2026-05-13T12:38:50Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : ± [[Categoria:Voxe sensa fonti]]→[[Categoria:Voxe sensa fonti - tenoloxia]] 1227434 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Structured (DHT) peer-to-peer network diagram.png|thumb|peer-to-peer]] Pa '''peer-to-peer''' (o '''P2P''') se intende na rete enformatega che no ga gropi gerarchixai cofà [[client]] o [[server]] fisi, ma un numaro de ''gropi conpagni'' che funsiona sia da client che da server verso i altri gropi de ła rede. L'exenpio clasico de P2P xe ła rede par la condivixion dei file ([[File sharing]]). Una de łe aplicasion pì famoxe che uxa el sistema P2P xe [[eMule]]. == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Informadega]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - tenoloxia]] [[Categoria:Abosi - tenoloxia]] hklao8q9zbbpirejww86wg7yze3scnh 0 29746 1227466 1221680 2026-05-14T02:16:24Z CommonsDelinker 239 Go canbià el file [[Image:All_ovest_dell_Arsenale_di_Venezia.png]] co [[Image:All_est_dell_Arsenale_di_Venezia.png]], sicome el xe stà canbià su Commons da [[commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] parché: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR 1227466 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Infrastrutura}} [[Imàjine:Arsenal - Venice, Italy - panoramio.jpg|right|thumb|La parte esterna a l'Arsenàl co a sànca ła porta de intràda a l'Arsenàl]] [[Imàjine:Campo de l'Arsenal.jpg|thumb|Campo de l'Arsenal]] L''''Arsenal''' de [[Venesia]] el costituise na parte un mucio esteza de ła sità insułàr e el ze stà el cuór de l'[[industria naval]] venesiana a partir da'l [[XII secolo|XII sècoło]]. El ze łigà a'l parìodo pì in flòris de ła vita de ła [[Republica de Venesia|Serenisima]]: grasie a łe inponénti navi cua costruìe, Venesia ła ze riusìa a contrastàr i [[Inpero Otoman|Turchi]] inte'l [[Mar Egeo|Mar Ezeo]] e a concuistàr le róte de'l nord [[Eoropa]]. L'[[Arsenal]] de Venesia el ga antisipà de sècołi el moderno conceto de [[fabrica]], inteza cofà conpleso produtivo inte'l cuało maestrànse spesiałizàe łe reałiza in sucesion łe ùnjołe oparasion de [[asenblagio]] de un manufato, łóngo na [[caena de montagio]] e utiłizando [[conponenti stàndar]]. El raprezenta l'ezenpio pì inportante de grando conpleso produtivo a strutura asentràda de l'economìa preindustriałe. La suparfisie ła se estendeva so na area de 46 etari mentre el nùmaro de mandòpere (i ''[[Arsenałoti]]'' i razonzeva, inte i parìodi de piena atività produtiva, ła cuòta mèdia zornałiera de 1500-2000 unità (co un pico de 4500-5000 iscriti al ''Libro de łe mestrànse''), overosìpia del 2% fin al 5% de l'intièra popołasion sitadina de l'èpoga (sirca100&nbsp;000 abitanti). El ze atualmente utiłizà soło che in picoła parte, cofà una de łe sedi espozidive de ła [[Bienal de Venesia]], par algune atività de picoła [[cantieristica|cantieristega]] e altre. == Orìzene de'l nome == El tèrmene ''[[Arsenal]]'', el deriva da l'[[Łéngoa araba|arabo]] ''daras-sina'ah'', overosìpia "[[caxa de industria|caza de industria]]. El tèrmene, noto ai Venesiani tramite i so frecuenti contati comersiałi co l'Oriente, el sarìa pasà al [[venesian]] ''darzanà'', po' małuzà inte'l tenpo inte ła forma ''arzanà'', citàda anca da [[Dante Alighieri|Dante]] inte l'''[[Inferno]]'', cuindi atraverso ''arzanàl'' e ''arsenàl'', a ła forma final de ''arsenàl''<ref>{{it}} Cfr. Fabio Multinelli, Storia documentata di Venezia</ref>. La forma ''darzanà'' e po' ''dàrsena'' ła ze invese restada a indegar i spèci d'acua interni de l'Arsenàl, e da tałe uzo A ze derivà el senjifegar odierno de'l tèrmene [[darsena]]. == Storia == [[Imàjine:View of the entrance to the Arsenal by Canaletto, 1732.jpg|right|250 px|thumb|L'intràda de l'Arsenàl depinzesta da [[Canałeto]], 1732]] [[Imàjine:Lionarsenal 2 082005.jpg|right|250 px|thumb|El łeon arcàego che'l riva da [[Delo]], co cao non pertinente, arénte l'ingreso monumentàl de l'Arsenàl, piciàda de guera de'l [[Morosini]]]]. {{quote|Quale nell'arzanà de' Viniziani <br />bolle l'inverno la tenace pece <br />a rimpalmare i legni lor non sani, <br />ché navicar non ponno - in quella vece <br />chi fa suo legno nuovo e chi ristoppa <br />le coste a quel che più vïaggi fece; <br />chi ribatte da proda e chi da poppa; <br />altri fa remi e altri volge sarte; <br />chi terzeroło e artimon rintoppa -; <br />tal, non par foco ma par divin' arte, <br />bollia là giuso una pegola spessa, <br />che 'nviscava la ripa d'ogne parte.|[[Dante Alighieri]], [[Divina Commedia]], [[Inferno - Canto ventunesimo|Inferno, XXI]], vv. 7-18}} Par l'Arsenàl de Venesia no ghe ze na data de fondasion: ła notisia che ło ga vosùo fondà a i primi de'l [[XII secolo|XII sècoło]], inte'l [[1104]], da'l doze [[Ordelafo Faliero]], par l'ezigensa de darghe mazor zviłupo a ła cantiaristega, na atività stratèzega par ła Serenissima, ła ze derivàda da na dópia medagia comemorativa reałizàda inte'l XIX sècoło.[^{[[sensa façàda]]}] L'istałasion de l'area, conprendesta infrà łe zone conventuałe de [[San Piero de Casteło]] e ła parochia de [[San Zuane in Bragora]] (''Darsena vecia''), ła zera stàda desidesta sia par fondaménti stratezeghi (defeza contro evetuałi atachi nemighi) che łòzisteghi (cua A se catava el pónto de rivo de'l łenjame che'l rivava da'l [[Cador]]). El primo nucleo, documentàbiłe fin dai inisi de'l [[XIII secolo|XIII sècoło]], el ze costituìo da do fiłe de [[squero|scueri]] in banda de ła Darsena Vecia. Se ghe pol intràr da'l [[Basin de San Marco]], soło che atraverso un streto canàl. So'l scominsio de'l [[Tresento]], in sèit łe cresùe ezigense navałe de ła sità, A ze stà zontà el "Lago de S. Daniele" (zontà a l'omònemo monastièr) e costruìo l'Arsenàl Novo (la Darsena Nova), razonzendo cussì na estension de 138.600 m². Drìoman A ze stada zontada ła ''[[Stradal Canpagna]]'' so ła cuała ze naseste łe atuałe fondarìe, łe botéghe dei remi, łe [[Corderie de ła Tana|Cordarie de ła Tana]] e el Reparto [[artiliarìa]]. Co ła cazùa de [[Istanbul|Costantinopołi]] ([[1453]]) e el conseguente menàso turco inte'l [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]] zera stàe costruìe ła monumentałe ''Porta da Tera'', che ła se referìva al ròło de Venesia cuało baloàrdo de ła cristianità, e łe do [[tori]] che łe ze in banda a ła porta a acua, po' costruìe inte'l [[XVII secoło|Siesento]]. El portàl de intràda da tera el zera stà costruìo so ła baze dei [[archi de trionfo]] romani, e el ze el primo ezenpio de [[arte rinasimental|arte renasimentałe]] inte ła sità. [[Imàjine:Torri dell'Arsenale.JPG|left|250 px|thumb|Le Tori de l'Arsenàl]] A partir da'l [[1473]] fin al [[1570]] A ze ła tersa granda faze de zviłupo, inte ła cuała ze stài reałizài i ùltemi anpliamenti, co ła reałizasion de rezidense esterne par i laóradori, de fórni pùbleghi e de magazeni par i cereałi (ła ''Darsena Nuovissima'') e de łe ''[[Galiase]]'', 'sto fato el ga portà l'Arsenàl a covèrzar na suparfisie de scuazi 24 [[etari]]. De partegołàr intarese par i so carateri architetòneghi ze el ''Scuero de łe Gagiandre'', tirà su inte'l [[1570]] e atribuìo a [[Jacopo Sansovino]]. In una nova area, dita ''Tana'', ze naseste łe ''corderìe'', indove venjiva produzeste a livèło industriàl łe sóghe navałe, ben presioze inte l'antighità, a'l pì baso costo posibiłe, co'l vantàgio de restàr independenti da tersi in cazo de guèra. La materia prima, el [[cànevo]], uzà anca par el [[całafatagio]] dei scafi) el rivava prevałentemente da'l zbóco de'l [[fiume Don]], so'l [[Mar d'Azov]], indove i Venesiani i gaveva strenzesto inportanti acordi comerciałi. El piàn el varentàva l'asensa de scoàse: łe corde łe insìva da ła cordarìa atraverso dei buzi, par po' èser tagiàe de ła mezura rechiedesta, a'l posto de èsar confesionàe in łónghese stàndar. 'Sto fato el garantìva un bon sparanjo a ła Repùblega e contenporaneamente el consentìva de vénder a łe nave forèste che łe zera in tranzito łe sóghe a un tòco infarior a cueło dei concorenti. In 'sti tre sècołi, senpre sircuìo da un ałón de segretésa, l'Arsenàl el produzeva łe ''[[galìe]]'' e łe grande ''[[galìase]]'', che łe gaveva fisà ła vitòria de ła cristianità de ła [[Bataja de Lèpanto|Bataja de Lepanto]] de'l [[1571]], e el ze deventà el fulcro de'l zviłupo venesian. Inte'l parìodo de ła prima ocupasion franseze ([[1797]]-[[1798]]), [[Napołon|Napołion]] el ga meso fora uzo tute łe nave prezenti inte l'Arsenàl, fora che cuełe che łe gavarìa partisipà a ła guèra co'l barcołàme franseze, e el ga łisensià tuti i 2000 arsenałoti, e el ga abołìo onji destinsion intrà [[marina mercantìl]] e marina da guèra. I napołeòneghi i ga mudà l'oganizasion patòca de l'Arsenàl, parchè oramai difisilmente azibiłe, e i ga verzesto el canàl de ''Porta Nuova'' afidàndoghe ła tore omònema. L'Arsenàl el ze stà in parte riasestà intrà el [[1798]] e el [[1806]], durando el primo goerno austriago. El goerno drìo [[napołeonico|napołeònego]] de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], de'l cuało Venesia ła zera entrada a far parte, el ga portà racuante modifeghe so'l piàn struturałe par remétarlo in atività e inte l'òtega de farghe créser ła produtività. Inte'l 1814 co'l tonbołón de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]] Venesia e l'intièro Veneto i zera tornài a l'[[Inpéro d'Austria]] e l'arsenàl el ze deventà el pì inportante de ła [[Marina Inperiàl Austro- Venesiana]]. El cuarto e grando zviłupo el se łoga parò intrà el [[1876]] e el [[1909]] daspò che inte'l [[1866]] drioman a ła [[tersa guera de indipendensa|tersa guera de independensa]] Venesia ła zera entrada a far parte de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], che'l vołeva reproponer l'Itałia cofà inportante baze navałe inte l'alto [[Mar Adriàtico|Adriàtego]]. Durando 'sta faze a l'Arsenàl se ga zontà l'area nova de'l [[piasal dei Basini]] e łe aree vecie dei tre conventi soprimesti de S. Daniełe, de łe Vèrzene e de ła [[Cełestia]]. Inportante ze stà l'òpara prozetual de [[Giuseppe Morando]], a cheł'èpoga diretor de'l Zenio miłitàr de Venesia<ref>{{it}} Claudio Bruschi,''Giuseppe Morando'' Ancona, 2011</ref>. Drioman a vari progeti par mołàr el movimento de łe nave, ze stàe scavàe łe struture preezistenti infrà ła Darsena Nova e ła Novisima reałizando, a'l só posto, l'atuałe ''Darsena Granda''. Contenporaneamente, par scansàr la somersión, el liveło de'l taren el ze stà łeziermente alsà (de sirca 70&nbsp;[[cm]]). Inte i ani drìo l'Arsenàl el se ga invià in un indołénte declino, oramai marfìza de sodisfàr łe stragrande ezigense de łe moderne forse navałe, fin a'l só parsiàl abandón. In ani resenti A se ga sercà comuncue e redarghe inportansa a l'Arsenàl, insarìndoghe serte atività culturałe e ponéndo el problema de'l só recuparo, che in onji cazo el rezulta problemàdego dazesta ła vastità de l'area. == Curiozidà stòreghe == L'Arsenàl el zera separà da'l resto de ła sità, sircuìo da mure, indove łavorava miàra de parsone. Cua A se produzeva, reparava e se tenjìva łe nave da guèra che łe zera de propietà de'l Stato,e de nùmaro manco grando cuełe adibìe a'l tràfego. L'Arsenàl el zera na tapa d'obligo inte'l cuało łe autorità de ła sità, primi infrà tuti el Doze, el conpanjava in vizita i ospiti séłebri, par mostrarghe ła ponpa de 'sti loghi e el modo inte'l cuało se łaorava drento. de frecuente tanti vizitadori irestava daseno inpresionà da par ezenpio reportarne cofà [[Dante Alighieri]] inte łe só òpare. Tra i antighi vizitadori se ghe conta re, prinsipi, inbasaori par mostrarghe ła potensa de [[Venesia]], co magari el fìn de darghe na bona inpresion inte'l cazo de ałeài probabiłi, cofà par ezenpio el re [[Enrico III de Valois]], o menasàrli sensa mostrarse se i gavese provà a desfidàr Venesia. Ła vizita de 'sto re ła ze restàda scolpìa inte ła storia: el ze stà menà in ponpa a vizitàr l'Arsenàl e menà a senar inte łe Sałe d'Armi che łe zera stàe pareciàe par cuèła cogiontùra (ocazion). El ze restà stupìo patòco co'l se ga incòrzesto che łe posàe, i piati e anca el tovagioło che'l gavea, a torle in man, i se desfregołava parchè i zera fati de sucàro. Ghe ze na łezenda che ła conta che pròpio a'l diznar de'l re, i Arsenałòti i ze stài boni de costruìr na galìa intièra sòra de ła cuała el gavea da ziràr un puòco; ma cuesto no'l zera posìbiłe dao che anca i tenpi par el całafatagio de 4 o 5 dì e altro. Se invese el fuse daseno capità, forse se ga tratà de un manufato co łaorasion za vansàda che'l ze stà refinìo durante el diznàr reàl. Francesco Sansovino el fa saver che'l Re el ze stà stà masime inpresionà daspò aver reałizà 'sta só vizita. Segondo un anonemo che ło gaveva seguìo parò in cueła vizita ze capità un fià de tuto; scominsando dai clandestini che " ''i'' v''ołeva montàr so'l busintoro fazendo finta de èsar de ła só corte''", a l'insidente che'l zera nasesto durante na salva de artiłiaria ''inte l'Arsenal ze stà fato grando onor co tiri d'artiliaria, e dando fògo se gavea bruzà do omeni che ga spirà parchè i stava màl''. 'Sto fato no'l ga rovinà comucue ła festa. In 'ste croniche trovemo anca altri parsonazi co manco rimàrco, cofà par ezenpio Jean de Chambre, cołù che zera stà remetùdo a Venesia inte'l 1459 da'l re de Fransa in parsona Carlo VII, che cusì el conta : "''El Doze el n'à menà a vedér l'Arsenàl dove che ghe l'artiliarìa de ła sità... e donca el n'à mostrà łe galìe... e dopo in t'un altro arsenàl, el n'à fato veder miłe e sincuesento łaoranti, o più, che no fa galìe, e so n'altra banda el n'à mostrà cuaranta o sincuanta òmeni che i fa nome che remi; e so n'altra banda otanta done che łe fa e giusta vełe; e so n'altra banda cuełi che łaora ai caołàmi, e de łe nave e de łe galìe, indove che ghe ze pì de duzento òmeni e tozi : xe el pì łongo edificio che mi gabia mai visto, o almanco credo... e el n'à fato veder anca łe màzene da carbon, solfare, salnìtro (i conponenti che se trova inte ła polvare da zbaro) e n'altra caza indove se rancura ła polvare da zbaro''", e el fenìse : ''"Semo restài łà tuto el dì, dao che tute 'ste robe łe se trova drento seràe de bełe mure''". == Note == <references /> == Bibliografia == * Giovanni Casoni, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 1829. * Guglielmo Zanelli, "Arsenale - storia di industria e di città", in AA.VV "L'Arsenale dei Veneziani", Venezia 1983. * Giorgio Bellavitis, ''L'Arsenale di Venezia'', Venezia 1983, nuova edizione Venezia 2009. * Ennio Concina, "L'Arsenale della Repubblica di Venezia", venezia 1984. * Guglielmo Zanelli, "L'Arsenale di Venezia", Venezia, 1991 * Antonio Manno, ''I Mestieri di Venezia'', Cittadella 1995. * P. Malanima, ''Economia preindustriale'', Milano 1995 * C. M. Cipolla, ''Storia econòmega dell'Europa pre-industriale'', Bologna 1997 * Robert C. Davis. ''Costruttori di navi a Venezia'', Vicenza 1997 * Guglielmo Zanelli, "Giovanni Casoni e le fabbriche dell'Arsenale sotto le occupazioni straniere, in "Venezia intrà arte e guerra", Milano 2003 * Guglielmo Zanelli, Claudio Menichelli. "L'arsenale moderno, dalle occupazioni straniere alla prima guerra mondiale", in "La rinascita dell'Arsenale", Venezia, 2004 * Guglielmo Zanelli, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 2006. * David Celetti ''[[Canapa e potenza navale. L'approvvigionamento dell'Arsenale di Venezia]]'' * Dante Alighieri. "Divina Commedia", Inferno, 21° canto ''Narativa''' * Wu Mung. "Altai". 2009 == Voxe łigàe == * [[Marinaresa venesiana]] * [[Armada venesiana]] * [[Republica de Venesia]] * [[Pian difensivo de ła łaguna de Venesia]] == Gałarìa de qualche somegia == === I łioni de l'Arsenal === <gallery> Arsenale (Venice) - First Ancient Greek lion.jpg| Arsenale (Venice) - Second Ancient Greek lion.jpg| 3e leone dell'arsenale.jpg| 4e leone dell'arsenale 45.434725,12.350059.jpg| </gallery> <gallery> Bucentaur-JacopodeBarbari-PiantadiVenezia-1500-detail.jpg|Pianta de l'Arsenàl de Jacopo De Barbari Ingresso all'Arsenale by Boston Public Library.jpg|Intràda de l'Arsenàl Naya, Carlo (1816-1882) - n. 157 - Notturno - (Venezia - Arsenale).jpg|Arsenàl de Note All est dell Arsenale di Venezia.png|A l'ovest de l'Arsenàl Arsenal venice bacini.png|I basini de l'Arsenàl de Venesia Arsenale - Athena - Venise-2.jpg|Athena 1 Arsenale - stone inscriptions - Venise.jpg|Scrite su pièra Arsenale - Thémis - Venise-2.jpg|Thémis Arsenale - unidentified statue - Venise-2.jpg|Statua non identifegàda 1 Arsenale - unidentified statue - Venise-3.jpg|Statua non identifegàda 2 Arsenale - unidentified statue - Venise-4.jpg|Statua non identifegàda 3 Arsenale - unidentified statue - Venise-5.jpg|Statua non identifegàda 4 Imàjine:Mars by Giovanni Antonio Comino, Arsenale, Venice-6.jpg|Statua non identifegàda 5 Girolamo Campagna Arsenale Venice.jpg|Statua non identifegàda 6 Arsenale (Venice) - The Lion of Venice on the pediment of the arsenal.jpg Arsenale IMG 4144.JPG|Porta de intràda de l'Arsenàl Arsenale IMG 4149.JPG|Tóre de l'Arsenàl Arsenale IMG 4157.JPG Arsenale IMG 4158.JPG Arsenale Mvi4147.ogv Francesco Guardi, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Tor zum Arsenal in Venedig - GG 6234 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Dipinto de Francesco Guardi Venice Arsenal map.png|Mapa de l'Arsenàl Rio de la tana verso est.jpg|El Rio de ła Tana verso Est Venice arsenale 2 1724.JPG Venice0425.JPG </gallery> == Curiosità storiche == == Altri progeti == {{Interprojeto}} == Proverbio so l'Arsenal == * Chi vede Venesia e no vede l'Arsenal, vede el mànego e no'l bocàl. == Ligamenti foresti == * {{it}} [http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm Storia de l'Arsenàl de Venesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127191504/http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm |date=2012-01-27 }} * {{Łéngue|it|en}} [http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 L'Arsenal de gieri e de ancùo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106082124/http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 |date=2012-01-06 }} * {{it}} [http://www.memoro.org/it/Il-lavoro-in-Arsenale_2556.html El soramànego, l'esperiensa de Ferdinando Filippi, che ga laórà ne l'Arsenàl fin al 1960] da ''[[Memoro - ła Banca de ła Memoria]]'' * {{it}} [http://arzana.org/ Par el studio e ła conservasion de łe inbarcasion venesiane] * {{it}} [http://www.marina.difesa.it/storiacultura/ufficiostorico/musei/museostoricove/Pagine/Larsenale.aspx Sito del Muxeo storico Navàl che conta łe orìxeni de l'Arsenàl] * {{it}} [http://www.veneziamuseo.it/ARSENAL/caxa_arsenal.htm Sito che conta de l'Arsenàl co somegie de mape e łinee de indicasion aree] {{Controło de autorità}} [[Categoria:Architeture de Venesia]] r53kxnptzv2v3xo4dptymtvknp9cyp7 1227469 1227466 2026-05-14T10:51:50Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : + [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 1227469 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Infrastrutura}} [[Imàjine:Arsenal - Venice, Italy - panoramio.jpg|right|thumb|La parte esterna a l'Arsenàl co a sànca ła porta de intràda a l'Arsenàl]] [[Imàjine:Campo de l'Arsenal.jpg|thumb|Campo de l'Arsenal]] L''''Arsenal''' de [[Venesia]] el costituise na parte un mucio esteza de ła sità insułàr e el ze stà el cuór de l'[[industria naval]] venesiana a partir da'l [[XII secolo|XII sècoło]]. El ze łigà a'l parìodo pì in flòris de ła vita de ła [[Republica de Venesia|Serenisima]]: grasie a łe inponénti navi cua costruìe, Venesia ła ze riusìa a contrastàr i [[Inpero Otoman|Turchi]] inte'l [[Mar Egeo|Mar Ezeo]] e a concuistàr le róte de'l nord [[Eoropa]]. L'[[Arsenal]] de Venesia el ga antisipà de sècołi el moderno conceto de [[fabrica]], inteza cofà conpleso produtivo inte'l cuało maestrànse spesiałizàe łe reałiza in sucesion łe ùnjołe oparasion de [[asenblagio]] de un manufato, łóngo na [[caena de montagio]] e utiłizando [[conponenti stàndar]]. El raprezenta l'ezenpio pì inportante de grando conpleso produtivo a strutura asentràda de l'economìa preindustriałe. La suparfisie ła se estendeva so na area de 46 etari mentre el nùmaro de mandòpere (i ''[[Arsenałoti]]'' i razonzeva, inte i parìodi de piena atività produtiva, ła cuòta mèdia zornałiera de 1500-2000 unità (co un pico de 4500-5000 iscriti al ''Libro de łe mestrànse''), overosìpia del 2% fin al 5% de l'intièra popołasion sitadina de l'èpoga (sirca100&nbsp;000 abitanti). El ze atualmente utiłizà soło che in picoła parte, cofà una de łe sedi espozidive de ła [[Bienal de Venesia]], par algune atività de picoła [[cantieristica|cantieristega]] e altre. == Orìzene de'l nome == El tèrmene ''[[Arsenal]]'', el deriva da l'[[Łéngoa araba|arabo]] ''daras-sina'ah'', overosìpia "[[caxa de industria|caza de industria]]. El tèrmene, noto ai Venesiani tramite i so frecuenti contati comersiałi co l'Oriente, el sarìa pasà al [[venesian]] ''darzanà'', po' małuzà inte'l tenpo inte ła forma ''arzanà'', citàda anca da [[Dante Alighieri|Dante]] inte l'''[[Inferno]]'', cuindi atraverso ''arzanàl'' e ''arsenàl'', a ła forma final de ''arsenàl''<ref>{{it}} Cfr. Fabio Multinelli, Storia documentata di Venezia</ref>. La forma ''darzanà'' e po' ''dàrsena'' ła ze invese restada a indegar i spèci d'acua interni de l'Arsenàl, e da tałe uzo A ze derivà el senjifegar odierno de'l tèrmene [[darsena]]. == Storia == [[Imàjine:View of the entrance to the Arsenal by Canaletto, 1732.jpg|right|250 px|thumb|L'intràda de l'Arsenàl depinzesta da [[Canałeto]], 1732]] [[Imàjine:Lionarsenal 2 082005.jpg|right|250 px|thumb|El łeon arcàego che'l riva da [[Delo]], co cao non pertinente, arénte l'ingreso monumentàl de l'Arsenàl, piciàda de guera de'l [[Morosini]]]]. {{quote|Quale nell'arzanà de' Viniziani <br />bolle l'inverno la tenace pece <br />a rimpalmare i legni lor non sani, <br />ché navicar non ponno - in quella vece <br />chi fa suo legno nuovo e chi ristoppa <br />le coste a quel che più vïaggi fece; <br />chi ribatte da proda e chi da poppa; <br />altri fa remi e altri volge sarte; <br />chi terzeroło e artimon rintoppa -; <br />tal, non par foco ma par divin' arte, <br />bollia là giuso una pegola spessa, <br />che 'nviscava la ripa d'ogne parte.|[[Dante Alighieri]], [[Divina Commedia]], [[Inferno - Canto ventunesimo|Inferno, XXI]], vv. 7-18}} Par l'Arsenàl de Venesia no ghe ze na data de fondasion: ła notisia che ło ga vosùo fondà a i primi de'l [[XII secolo|XII sècoło]], inte'l [[1104]], da'l doze [[Ordelafo Faliero]], par l'ezigensa de darghe mazor zviłupo a ła cantiaristega, na atività stratèzega par ła Serenissima, ła ze derivàda da na dópia medagia comemorativa reałizàda inte'l XIX sècoło.[^{[[sensa façàda]]}] L'istałasion de l'area, conprendesta infrà łe zone conventuałe de [[San Piero de Casteło]] e ła parochia de [[San Zuane in Bragora]] (''Darsena vecia''), ła zera stàda desidesta sia par fondaménti stratezeghi (defeza contro evetuałi atachi nemighi) che łòzisteghi (cua A se catava el pónto de rivo de'l łenjame che'l rivava da'l [[Cador]]). El primo nucleo, documentàbiłe fin dai inisi de'l [[XIII secolo|XIII sècoło]], el ze costituìo da do fiłe de [[squero|scueri]] in banda de ła Darsena Vecia. Se ghe pol intràr da'l [[Basin de San Marco]], soło che atraverso un streto canàl. So'l scominsio de'l [[Tresento]], in sèit łe cresùe ezigense navałe de ła sità, A ze stà zontà el "Lago de S. Daniele" (zontà a l'omònemo monastièr) e costruìo l'Arsenàl Novo (la Darsena Nova), razonzendo cussì na estension de 138.600 m². Drìoman A ze stada zontada ła ''[[Stradal Canpagna]]'' so ła cuała ze naseste łe atuałe fondarìe, łe botéghe dei remi, łe [[Corderie de ła Tana|Cordarie de ła Tana]] e el Reparto [[artiliarìa]]. Co ła cazùa de [[Istanbul|Costantinopołi]] ([[1453]]) e el conseguente menàso turco inte'l [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]] zera stàe costruìe ła monumentałe ''Porta da Tera'', che ła se referìva al ròło de Venesia cuało baloàrdo de ła cristianità, e łe do [[tori]] che łe ze in banda a ła porta a acua, po' costruìe inte'l [[XVII secoło|Siesento]]. El portàl de intràda da tera el zera stà costruìo so ła baze dei [[archi de trionfo]] romani, e el ze el primo ezenpio de [[arte rinasimental|arte renasimentałe]] inte ła sità. [[Imàjine:Torri dell'Arsenale.JPG|left|250 px|thumb|Le Tori de l'Arsenàl]] A partir da'l [[1473]] fin al [[1570]] A ze ła tersa granda faze de zviłupo, inte ła cuała ze stài reałizài i ùltemi anpliamenti, co ła reałizasion de rezidense esterne par i laóradori, de fórni pùbleghi e de magazeni par i cereałi (ła ''Darsena Nuovissima'') e de łe ''[[Galiase]]'', 'sto fato el ga portà l'Arsenàl a covèrzar na suparfisie de scuazi 24 [[etari]]. De partegołàr intarese par i so carateri architetòneghi ze el ''Scuero de łe Gagiandre'', tirà su inte'l [[1570]] e atribuìo a [[Jacopo Sansovino]]. In una nova area, dita ''Tana'', ze naseste łe ''corderìe'', indove venjiva produzeste a livèło industriàl łe sóghe navałe, ben presioze inte l'antighità, a'l pì baso costo posibiłe, co'l vantàgio de restàr independenti da tersi in cazo de guèra. La materia prima, el [[cànevo]], uzà anca par el [[całafatagio]] dei scafi) el rivava prevałentemente da'l zbóco de'l [[fiume Don]], so'l [[Mar d'Azov]], indove i Venesiani i gaveva strenzesto inportanti acordi comerciałi. El piàn el varentàva l'asensa de scoàse: łe corde łe insìva da ła cordarìa atraverso dei buzi, par po' èser tagiàe de ła mezura rechiedesta, a'l posto de èsar confesionàe in łónghese stàndar. 'Sto fato el garantìva un bon sparanjo a ła Repùblega e contenporaneamente el consentìva de vénder a łe nave forèste che łe zera in tranzito łe sóghe a un tòco infarior a cueło dei concorenti. In 'sti tre sècołi, senpre sircuìo da un ałón de segretésa, l'Arsenàl el produzeva łe ''[[galìe]]'' e łe grande ''[[galìase]]'', che łe gaveva fisà ła vitòria de ła cristianità de ła [[Bataja de Lèpanto|Bataja de Lepanto]] de'l [[1571]], e el ze deventà el fulcro de'l zviłupo venesian. Inte'l parìodo de ła prima ocupasion franseze ([[1797]]-[[1798]]), [[Napołon|Napołion]] el ga meso fora uzo tute łe nave prezenti inte l'Arsenàl, fora che cuełe che łe gavarìa partisipà a ła guèra co'l barcołàme franseze, e el ga łisensià tuti i 2000 arsenałoti, e el ga abołìo onji destinsion intrà [[marina mercantìl]] e marina da guèra. I napołeòneghi i ga mudà l'oganizasion patòca de l'Arsenàl, parchè oramai difisilmente azibiłe, e i ga verzesto el canàl de ''Porta Nuova'' afidàndoghe ła tore omònema. L'Arsenàl el ze stà in parte riasestà intrà el [[1798]] e el [[1806]], durando el primo goerno austriago. El goerno drìo [[napołeonico|napołeònego]] de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], de'l cuało Venesia ła zera entrada a far parte, el ga portà racuante modifeghe so'l piàn struturałe par remétarlo in atività e inte l'òtega de farghe créser ła produtività. Inte'l 1814 co'l tonbołón de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]] Venesia e l'intièro Veneto i zera tornài a l'[[Inpéro d'Austria]] e l'arsenàl el ze deventà el pì inportante de ła [[Marina Inperiàl Austro- Venesiana]]. El cuarto e grando zviłupo el se łoga parò intrà el [[1876]] e el [[1909]] daspò che inte'l [[1866]] drioman a ła [[tersa guera de indipendensa|tersa guera de independensa]] Venesia ła zera entrada a far parte de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], che'l vołeva reproponer l'Itałia cofà inportante baze navałe inte l'alto [[Mar Adriàtico|Adriàtego]]. Durando 'sta faze a l'Arsenàl se ga zontà l'area nova de'l [[piasal dei Basini]] e łe aree vecie dei tre conventi soprimesti de S. Daniełe, de łe Vèrzene e de ła [[Cełestia]]. Inportante ze stà l'òpara prozetual de [[Giuseppe Morando]], a cheł'èpoga diretor de'l Zenio miłitàr de Venesia<ref>{{it}} Claudio Bruschi,''Giuseppe Morando'' Ancona, 2011</ref>. Drioman a vari progeti par mołàr el movimento de łe nave, ze stàe scavàe łe struture preezistenti infrà ła Darsena Nova e ła Novisima reałizando, a'l só posto, l'atuałe ''Darsena Granda''. Contenporaneamente, par scansàr la somersión, el liveło de'l taren el ze stà łeziermente alsà (de sirca 70&nbsp;[[cm]]). Inte i ani drìo l'Arsenàl el se ga invià in un indołénte declino, oramai marfìza de sodisfàr łe stragrande ezigense de łe moderne forse navałe, fin a'l só parsiàl abandón. In ani resenti A se ga sercà comuncue e redarghe inportansa a l'Arsenàl, insarìndoghe serte atività culturałe e ponéndo el problema de'l só recuparo, che in onji cazo el rezulta problemàdego dazesta ła vastità de l'area. == Curiozidà stòreghe == L'Arsenàl el zera separà da'l resto de ła sità, sircuìo da mure, indove łavorava miàra de parsone. Cua A se produzeva, reparava e se tenjìva łe nave da guèra che łe zera de propietà de'l Stato,e de nùmaro manco grando cuełe adibìe a'l tràfego. L'Arsenàl el zera na tapa d'obligo inte'l cuało łe autorità de ła sità, primi infrà tuti el Doze, el conpanjava in vizita i ospiti séłebri, par mostrarghe ła ponpa de 'sti loghi e el modo inte'l cuało se łaorava drento. de frecuente tanti vizitadori irestava daseno inpresionà da par ezenpio reportarne cofà [[Dante Alighieri]] inte łe só òpare. Tra i antighi vizitadori se ghe conta re, prinsipi, inbasaori par mostrarghe ła potensa de [[Venesia]], co magari el fìn de darghe na bona inpresion inte'l cazo de ałeài probabiłi, cofà par ezenpio el re [[Enrico III de Valois]], o menasàrli sensa mostrarse se i gavese provà a desfidàr Venesia. Ła vizita de 'sto re ła ze restàda scolpìa inte ła storia: el ze stà menà in ponpa a vizitàr l'Arsenàl e menà a senar inte łe Sałe d'Armi che łe zera stàe pareciàe par cuèła cogiontùra (ocazion). El ze restà stupìo patòco co'l se ga incòrzesto che łe posàe, i piati e anca el tovagioło che'l gavea, a torle in man, i se desfregołava parchè i zera fati de sucàro. Ghe ze na łezenda che ła conta che pròpio a'l diznar de'l re, i Arsenałòti i ze stài boni de costruìr na galìa intièra sòra de ła cuała el gavea da ziràr un puòco; ma cuesto no'l zera posìbiłe dao che anca i tenpi par el całafatagio de 4 o 5 dì e altro. Se invese el fuse daseno capità, forse se ga tratà de un manufato co łaorasion za vansàda che'l ze stà refinìo durante el diznàr reàl. Francesco Sansovino el fa saver che'l Re el ze stà stà masime inpresionà daspò aver reałizà 'sta só vizita. Segondo un anonemo che ło gaveva seguìo parò in cueła vizita ze capità un fià de tuto; scominsando dai clandestini che " ''i'' v''ołeva montàr so'l busintoro fazendo finta de èsar de ła só corte''", a l'insidente che'l zera nasesto durante na salva de artiłiaria ''inte l'Arsenal ze stà fato grando onor co tiri d'artiliaria, e dando fògo se gavea bruzà do omeni che ga spirà parchè i stava màl''. 'Sto fato no'l ga rovinà comucue ła festa. In 'ste croniche trovemo anca altri parsonazi co manco rimàrco, cofà par ezenpio Jean de Chambre, cołù che zera stà remetùdo a Venesia inte'l 1459 da'l re de Fransa in parsona Carlo VII, che cusì el conta : "''El Doze el n'à menà a vedér l'Arsenàl dove che ghe l'artiliarìa de ła sità... e donca el n'à mostrà łe galìe... e dopo in t'un altro arsenàl, el n'à fato veder miłe e sincuesento łaoranti, o più, che no fa galìe, e so n'altra banda el n'à mostrà cuaranta o sincuanta òmeni che i fa nome che remi; e so n'altra banda otanta done che łe fa e giusta vełe; e so n'altra banda cuełi che łaora ai caołàmi, e de łe nave e de łe galìe, indove che ghe ze pì de duzento òmeni e tozi : xe el pì łongo edificio che mi gabia mai visto, o almanco credo... e el n'à fato veder anca łe màzene da carbon, solfare, salnìtro (i conponenti che se trova inte ła polvare da zbaro) e n'altra caza indove se rancura ła polvare da zbaro''", e el fenìse : ''"Semo restài łà tuto el dì, dao che tute 'ste robe łe se trova drento seràe de bełe mure''". == Note == <references /> == Bibliografia == * Giovanni Casoni, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 1829. * Guglielmo Zanelli, "Arsenale - storia di industria e di città", in AA.VV "L'Arsenale dei Veneziani", Venezia 1983. * Giorgio Bellavitis, ''L'Arsenale di Venezia'', Venezia 1983, nuova edizione Venezia 2009. * Ennio Concina, "L'Arsenale della Repubblica di Venezia", venezia 1984. * Guglielmo Zanelli, "L'Arsenale di Venezia", Venezia, 1991 * Antonio Manno, ''I Mestieri di Venezia'', Cittadella 1995. * P. Malanima, ''Economia preindustriale'', Milano 1995 * C. M. Cipolla, ''Storia econòmega dell'Europa pre-industriale'', Bologna 1997 * Robert C. Davis. ''Costruttori di navi a Venezia'', Vicenza 1997 * Guglielmo Zanelli, "Giovanni Casoni e le fabbriche dell'Arsenale sotto le occupazioni straniere, in "Venezia intrà arte e guerra", Milano 2003 * Guglielmo Zanelli, Claudio Menichelli. "L'arsenale moderno, dalle occupazioni straniere alla prima guerra mondiale", in "La rinascita dell'Arsenale", Venezia, 2004 * Guglielmo Zanelli, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 2006. * David Celetti ''[[Canapa e potenza navale. L'approvvigionamento dell'Arsenale di Venezia]]'' * Dante Alighieri. "Divina Commedia", Inferno, 21° canto ''Narativa''' * Wu Mung. "Altai". 2009 == Voxe łigàe == * [[Marinaresa venesiana]] * [[Armada venesiana]] * [[Republica de Venesia]] * [[Pian difensivo de ła łaguna de Venesia]] == Gałarìa de qualche somegia == === I łioni de l'Arsenal === <gallery> Arsenale (Venice) - First Ancient Greek lion.jpg| Arsenale (Venice) - Second Ancient Greek lion.jpg| 3e leone dell'arsenale.jpg| 4e leone dell'arsenale 45.434725,12.350059.jpg| </gallery> <gallery> Bucentaur-JacopodeBarbari-PiantadiVenezia-1500-detail.jpg|Pianta de l'Arsenàl de Jacopo De Barbari Ingresso all'Arsenale by Boston Public Library.jpg|Intràda de l'Arsenàl Naya, Carlo (1816-1882) - n. 157 - Notturno - (Venezia - Arsenale).jpg|Arsenàl de Note All est dell Arsenale di Venezia.png|A l'ovest de l'Arsenàl Arsenal venice bacini.png|I basini de l'Arsenàl de Venesia Arsenale - Athena - Venise-2.jpg|Athena 1 Arsenale - stone inscriptions - Venise.jpg|Scrite su pièra Arsenale - Thémis - Venise-2.jpg|Thémis Arsenale - unidentified statue - Venise-2.jpg|Statua non identifegàda 1 Arsenale - unidentified statue - Venise-3.jpg|Statua non identifegàda 2 Arsenale - unidentified statue - Venise-4.jpg|Statua non identifegàda 3 Arsenale - unidentified statue - Venise-5.jpg|Statua non identifegàda 4 Imàjine:Mars by Giovanni Antonio Comino, Arsenale, Venice-6.jpg|Statua non identifegàda 5 Girolamo Campagna Arsenale Venice.jpg|Statua non identifegàda 6 Arsenale (Venice) - The Lion of Venice on the pediment of the arsenal.jpg Arsenale IMG 4144.JPG|Porta de intràda de l'Arsenàl Arsenale IMG 4149.JPG|Tóre de l'Arsenàl Arsenale IMG 4157.JPG Arsenale IMG 4158.JPG Arsenale Mvi4147.ogv Francesco Guardi, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Tor zum Arsenal in Venedig - GG 6234 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Dipinto de Francesco Guardi Venice Arsenal map.png|Mapa de l'Arsenàl Rio de la tana verso est.jpg|El Rio de ła Tana verso Est Venice arsenale 2 1724.JPG Venice0425.JPG </gallery> == Curiosità storiche == == Altri progeti == {{Interprojeto}} == Proverbio so l'Arsenal == * Chi vede Venesia e no vede l'Arsenal, vede el mànego e no'l bocàl. == Ligamenti foresti == * {{it}} [http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm Storia de l'Arsenàl de Venesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127191504/http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm |date=2012-01-27 }} * {{Łéngue|it|en}} [http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 L'Arsenal de gieri e de ancùo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106082124/http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 |date=2012-01-06 }} * {{it}} [http://www.memoro.org/it/Il-lavoro-in-Arsenale_2556.html El soramànego, l'esperiensa de Ferdinando Filippi, che ga laórà ne l'Arsenàl fin al 1960] da ''[[Memoro - ła Banca de ła Memoria]]'' * {{it}} [http://arzana.org/ Par el studio e ła conservasion de łe inbarcasion venesiane] * {{it}} [http://www.marina.difesa.it/storiacultura/ufficiostorico/musei/museostoricove/Pagine/Larsenale.aspx Sito del Muxeo storico Navàl che conta łe orìxeni de l'Arsenàl] * {{it}} [http://www.veneziamuseo.it/ARSENAL/caxa_arsenal.htm Sito che conta de l'Arsenàl co somegie de mape e łinee de indicasion aree] {{Controło de autorità}} [[Categoria:Architeture de Venesia]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] rho2f6l070euia1kehs0lpd7vdhahu1 1227470 1227469 2026-05-14T10:56:57Z Sinucep 7911 /* Curiosità storiche */ cavà sesion voda e ridondante 1227470 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Infrastrutura}} [[Imàjine:Arsenal - Venice, Italy - panoramio.jpg|right|thumb|La parte esterna a l'Arsenàl co a sànca ła porta de intràda a l'Arsenàl]] [[Imàjine:Campo de l'Arsenal.jpg|thumb|Campo de l'Arsenal]] L''''Arsenal''' de [[Venesia]] el costituise na parte un mucio esteza de ła sità insułàr e el ze stà el cuór de l'[[industria naval]] venesiana a partir da'l [[XII secolo|XII sècoło]]. El ze łigà a'l parìodo pì in flòris de ła vita de ła [[Republica de Venesia|Serenisima]]: grasie a łe inponénti navi cua costruìe, Venesia ła ze riusìa a contrastàr i [[Inpero Otoman|Turchi]] inte'l [[Mar Egeo|Mar Ezeo]] e a concuistàr le róte de'l nord [[Eoropa]]. L'[[Arsenal]] de Venesia el ga antisipà de sècołi el moderno conceto de [[fabrica]], inteza cofà conpleso produtivo inte'l cuało maestrànse spesiałizàe łe reałiza in sucesion łe ùnjołe oparasion de [[asenblagio]] de un manufato, łóngo na [[caena de montagio]] e utiłizando [[conponenti stàndar]]. El raprezenta l'ezenpio pì inportante de grando conpleso produtivo a strutura asentràda de l'economìa preindustriałe. La suparfisie ła se estendeva so na area de 46 etari mentre el nùmaro de mandòpere (i ''[[Arsenałoti]]'' i razonzeva, inte i parìodi de piena atività produtiva, ła cuòta mèdia zornałiera de 1500-2000 unità (co un pico de 4500-5000 iscriti al ''Libro de łe mestrànse''), overosìpia del 2% fin al 5% de l'intièra popołasion sitadina de l'èpoga (sirca100&nbsp;000 abitanti). El ze atualmente utiłizà soło che in picoła parte, cofà una de łe sedi espozidive de ła [[Bienal de Venesia]], par algune atività de picoła [[cantieristica|cantieristega]] e altre. == Orìzene de'l nome == El tèrmene ''[[Arsenal]]'', el deriva da l'[[Łéngoa araba|arabo]] ''daras-sina'ah'', overosìpia "[[caxa de industria|caza de industria]]. El tèrmene, noto ai Venesiani tramite i so frecuenti contati comersiałi co l'Oriente, el sarìa pasà al [[venesian]] ''darzanà'', po' małuzà inte'l tenpo inte ła forma ''arzanà'', citàda anca da [[Dante Alighieri|Dante]] inte l'''[[Inferno]]'', cuindi atraverso ''arzanàl'' e ''arsenàl'', a ła forma final de ''arsenàl''<ref>{{it}} Cfr. Fabio Multinelli, Storia documentata di Venezia</ref>. La forma ''darzanà'' e po' ''dàrsena'' ła ze invese restada a indegar i spèci d'acua interni de l'Arsenàl, e da tałe uzo A ze derivà el senjifegar odierno de'l tèrmene [[darsena]]. == Storia == [[Imàjine:View of the entrance to the Arsenal by Canaletto, 1732.jpg|right|250 px|thumb|L'intràda de l'Arsenàl depinzesta da [[Canałeto]], 1732]] [[Imàjine:Lionarsenal 2 082005.jpg|right|250 px|thumb|El łeon arcàego che'l riva da [[Delo]], co cao non pertinente, arénte l'ingreso monumentàl de l'Arsenàl, piciàda de guera de'l [[Morosini]]]]{{quote|Quale nell'arzanà de' Viniziani <br />bolle l'inverno la tenace pece <br />a rimpalmare i legni lor non sani, <br />ché navicar non ponno - in quella vece <br />chi fa suo legno nuovo e chi ristoppa <br />le coste a quel che più vïaggi fece; <br />chi ribatte da proda e chi da poppa; <br />altri fa remi e altri volge sarte; <br />chi terzeroło e artimon rintoppa -; <br />tal, non par foco ma par divin' arte, <br />bollia là giuso una pegola spessa, <br />che 'nviscava la ripa d'ogne parte.|[[Dante Alighieri]], [[Divina Commedia]], [[Inferno - Canto ventunesimo|Inferno, XXI]], vv. 7-18}} Par l'Arsenàl de Venesia no ghe ze na data de fondasion: ła notisia che ło ga vosùo fondà a i primi de'l [[XII secolo|XII sècoło]], inte'l [[1104]], da'l doze [[Ordelafo Faliero]], par l'ezigensa de darghe mazor zviłupo a ła cantiaristega, na atività stratèzega par ła Serenissima, ła ze derivàda da na dópia medagia comemorativa reałizàda inte'l XIX sècoło.[^{[[sensa façàda]]}] L'istałasion de l'area, conprendesta infrà łe zone conventuałe de [[San Piero de Casteło]] e ła parochia de [[San Zuane in Bragora]] (''Darsena vecia''), ła zera stàda desidesta sia par fondaménti stratezeghi (defeza contro evetuałi atachi nemighi) che łòzisteghi (cua A se catava el pónto de rivo de'l łenjame che'l rivava da'l [[Cador]]). El primo nucleo, documentàbiłe fin dai inisi de'l [[XIII secolo|XIII sècoło]], el ze costituìo da do fiłe de [[squero|scueri]] in banda de ła Darsena Vecia. Se ghe pol intràr da'l [[Basin de San Marco]], soło che atraverso un streto canàl. So'l scominsio de'l [[Tresento]], in sèit łe cresùe ezigense navałe de ła sità, A ze stà zontà el "Lago de S. Daniele" (zontà a l'omònemo monastièr) e costruìo l'Arsenàl Novo (la Darsena Nova), razonzendo cussì na estension de 138.600 m². Drìoman A ze stada zontada ła ''[[Stradal Canpagna]]'' so ła cuała ze naseste łe atuałe fondarìe, łe botéghe dei remi, łe [[Corderie de ła Tana|Cordarie de ła Tana]] e el Reparto [[artiliarìa]]. Co ła cazùa de [[Istanbul|Costantinopołi]] ([[1453]]) e el conseguente menàso turco inte'l [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]] zera stàe costruìe ła monumentałe ''Porta da Tera'', che ła se referìva al ròło de Venesia cuało baloàrdo de ła cristianità, e łe do [[tori]] che łe ze in banda a ła porta a acua, po' costruìe inte'l [[XVII secoło|Siesento]]. El portàl de intràda da tera el zera stà costruìo so ła baze dei [[archi de trionfo]] romani, e el ze el primo ezenpio de [[arte rinasimental|arte renasimentałe]] inte ła sità. [[Imàjine:Torri dell'Arsenale.JPG|left|250 px|thumb|Le Tori de l'Arsenàl]] A partir da'l [[1473]] fin al [[1570]] A ze ła tersa granda faze de zviłupo, inte ła cuała ze stài reałizài i ùltemi anpliamenti, co ła reałizasion de rezidense esterne par i laóradori, de fórni pùbleghi e de magazeni par i cereałi (ła ''Darsena Nuovissima'') e de łe ''[[Galiase]]'', 'sto fato el ga portà l'Arsenàl a covèrzar na suparfisie de scuazi 24 [[etari]]. De partegołàr intarese par i so carateri architetòneghi ze el ''Scuero de łe Gagiandre'', tirà su inte'l [[1570]] e atribuìo a [[Jacopo Sansovino]]. In una nova area, dita ''Tana'', ze naseste łe ''corderìe'', indove venjiva produzeste a livèło industriàl łe sóghe navałe, ben presioze inte l'antighità, a'l pì baso costo posibiłe, co'l vantàgio de restàr independenti da tersi in cazo de guèra. La materia prima, el [[cànevo]], uzà anca par el [[całafatagio]] dei scafi) el rivava prevałentemente da'l zbóco de'l [[fiume Don]], so'l [[Mar d'Azov]], indove i Venesiani i gaveva strenzesto inportanti acordi comerciałi. El piàn el varentàva l'asensa de scoàse: łe corde łe insìva da ła cordarìa atraverso dei buzi, par po' èser tagiàe de ła mezura rechiedesta, a'l posto de èsar confesionàe in łónghese stàndar. 'Sto fato el garantìva un bon sparanjo a ła Repùblega e contenporaneamente el consentìva de vénder a łe nave forèste che łe zera in tranzito łe sóghe a un tòco infarior a cueło dei concorenti. In 'sti tre sècołi, senpre sircuìo da un ałón de segretésa, l'Arsenàl el produzeva łe ''[[galìe]]'' e łe grande ''[[galìase]]'', che łe gaveva fisà ła vitòria de ła cristianità de ła [[Bataja de Lèpanto|Bataja de Lepanto]] de'l [[1571]], e el ze deventà el fulcro de'l zviłupo venesian. Inte'l parìodo de ła prima ocupasion franseze ([[1797]]-[[1798]]), [[Napołon|Napołion]] el ga meso fora uzo tute łe nave prezenti inte l'Arsenàl, fora che cuełe che łe gavarìa partisipà a ła guèra co'l barcołàme franseze, e el ga łisensià tuti i 2000 arsenałoti, e el ga abołìo onji destinsion intrà [[marina mercantìl]] e marina da guèra. I napołeòneghi i ga mudà l'oganizasion patòca de l'Arsenàl, parchè oramai difisilmente azibiłe, e i ga verzesto el canàl de ''Porta Nuova'' afidàndoghe ła tore omònema. L'Arsenàl el ze stà in parte riasestà intrà el [[1798]] e el [[1806]], durando el primo goerno austriago. El goerno drìo [[napołeonico|napołeònego]] de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], de'l cuało Venesia ła zera entrada a far parte, el ga portà racuante modifeghe so'l piàn struturałe par remétarlo in atività e inte l'òtega de farghe créser ła produtività. Inte'l 1814 co'l tonbołón de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]] Venesia e l'intièro Veneto i zera tornài a l'[[Inpéro d'Austria]] e l'arsenàl el ze deventà el pì inportante de ła [[Marina Inperiàl Austro- Venesiana]]. El cuarto e grando zviłupo el se łoga parò intrà el [[1876]] e el [[1909]] daspò che inte'l [[1866]] drioman a ła [[tersa guera de indipendensa|tersa guera de independensa]] Venesia ła zera entrada a far parte de'l [[Regno d'Itałia|Renjo d'Itałia]], che'l vołeva reproponer l'Itałia cofà inportante baze navałe inte l'alto [[Mar Adriàtico|Adriàtego]]. Durando 'sta faze a l'Arsenàl se ga zontà l'area nova de'l [[piasal dei Basini]] e łe aree vecie dei tre conventi soprimesti de S. Daniełe, de łe Vèrzene e de ła [[Cełestia]]. Inportante ze stà l'òpara prozetual de [[Giuseppe Morando]], a cheł'èpoga diretor de'l Zenio miłitàr de Venesia<ref>{{it}} Claudio Bruschi,''Giuseppe Morando'' Ancona, 2011</ref>. Drioman a vari progeti par mołàr el movimento de łe nave, ze stàe scavàe łe struture preezistenti infrà ła Darsena Nova e ła Novisima reałizando, a'l só posto, l'atuałe ''Darsena Granda''. Contenporaneamente, par scansàr la somersión, el liveło de'l taren el ze stà łeziermente alsà (de sirca 70&nbsp;[[cm]]). Inte i ani drìo l'Arsenàl el se ga invià in un indołénte declino, oramai marfìza de sodisfàr łe stragrande ezigense de łe moderne forse navałe, fin a'l só parsiàl abandón. In ani resenti A se ga sercà comuncue e redarghe inportansa a l'Arsenàl, insarìndoghe serte atività culturałe e ponéndo el problema de'l só recuparo, che in onji cazo el rezulta problemàdego dazesta ła vastità de l'area. == Curiozidà stòreghe == L'Arsenàl el zera separà da'l resto de ła sità, sircuìo da mure, indove łavorava miàra de parsone. Cua A se produzeva, reparava e se tenjìva łe nave da guèra che łe zera de propietà de'l Stato,e de nùmaro manco grando cuełe adibìe a'l tràfego. L'Arsenàl el zera na tapa d'obligo inte'l cuało łe autorità de ła sità, primi infrà tuti el Doze, el conpanjava in vizita i ospiti séłebri, par mostrarghe ła ponpa de 'sti loghi e el modo inte'l cuało se łaorava drento. de frecuente tanti vizitadori irestava daseno inpresionà da par ezenpio reportarne cofà [[Dante Alighieri]] inte łe só òpare. Tra i antighi vizitadori se ghe conta re, prinsipi, inbasaori par mostrarghe ła potensa de [[Venesia]], co magari el fìn de darghe na bona inpresion inte'l cazo de ałeài probabiłi, cofà par ezenpio el re [[Enrico III de Valois]], o menasàrli sensa mostrarse se i gavese provà a desfidàr Venesia. Ła vizita de 'sto re ła ze restàda scolpìa inte ła storia: el ze stà menà in ponpa a vizitàr l'Arsenàl e menà a senar inte łe Sałe d'Armi che łe zera stàe pareciàe par cuèła cogiontùra (ocazion). El ze restà stupìo patòco co'l se ga incòrzesto che łe posàe, i piati e anca el tovagioło che'l gavea, a torle in man, i se desfregołava parchè i zera fati de sucàro. Ghe ze na łezenda che ła conta che pròpio a'l diznar de'l re, i Arsenałòti i ze stài boni de costruìr na galìa intièra sòra de ła cuała el gavea da ziràr un puòco; ma cuesto no'l zera posìbiłe dao che anca i tenpi par el całafatagio de 4 o 5 dì e altro. Se invese el fuse daseno capità, forse se ga tratà de un manufato co łaorasion za vansàda che'l ze stà refinìo durante el diznàr reàl. Francesco Sansovino el fa saver che'l Re el ze stà stà masime inpresionà daspò aver reałizà 'sta só vizita. Segondo un anonemo che ło gaveva seguìo parò in cueła vizita ze capità un fià de tuto; scominsando dai clandestini che " ''i'' v''ołeva montàr so'l busintoro fazendo finta de èsar de ła só corte''", a l'insidente che'l zera nasesto durante na salva de artiłiaria ''inte l'Arsenal ze stà fato grando onor co tiri d'artiliaria, e dando fògo se gavea bruzà do omeni che ga spirà parchè i stava màl''. 'Sto fato no'l ga rovinà comucue ła festa. In 'ste croniche trovemo anca altri parsonazi co manco rimàrco, cofà par ezenpio Jean de Chambre, cołù che zera stà remetùdo a Venesia inte'l 1459 da'l re de Fransa in parsona Carlo VII, che cusì el conta : "''El Doze el n'à menà a vedér l'Arsenàl dove che ghe l'artiliarìa de ła sità... e donca el n'à mostrà łe galìe... e dopo in t'un altro arsenàl, el n'à fato veder miłe e sincuesento łaoranti, o più, che no fa galìe, e so n'altra banda el n'à mostrà cuaranta o sincuanta òmeni che i fa nome che remi; e so n'altra banda otanta done che łe fa e giusta vełe; e so n'altra banda cuełi che łaora ai caołàmi, e de łe nave e de łe galìe, indove che ghe ze pì de duzento òmeni e tozi : xe el pì łongo edificio che mi gabia mai visto, o almanco credo... e el n'à fato veder anca łe màzene da carbon, solfare, salnìtro (i conponenti che se trova inte ła polvare da zbaro) e n'altra caza indove se rancura ła polvare da zbaro''", e el fenìse : ''"Semo restài łà tuto el dì, dao che tute 'ste robe łe se trova drento seràe de bełe mure''". === Proverbio so l'Arsenal === * Chi vede Venesia e no vede l'Arsenal, vede el mànego e no'l bocàl. == Note == <references /> == Bibliografia == * Giovanni Casoni, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 1829. * Guglielmo Zanelli, "Arsenale - storia di industria e di città", in AA.VV "L'Arsenale dei Veneziani", Venezia 1983. * Giorgio Bellavitis, ''L'Arsenale di Venezia'', Venezia 1983, nuova edizione Venezia 2009. * Ennio Concina, "L'Arsenale della Repubblica di Venezia", venezia 1984. * Guglielmo Zanelli, "L'Arsenale di Venezia", Venezia, 1991 * Antonio Manno, ''I Mestieri di Venezia'', Cittadella 1995. * P. Malanima, ''Economia preindustriale'', Milano 1995 * C. M. Cipolla, ''Storia econòmega dell'Europa pre-industriale'', Bologna 1997 * Robert C. Davis. ''Costruttori di navi a Venezia'', Vicenza 1997 * Guglielmo Zanelli, "Giovanni Casoni e le fabbriche dell'Arsenale sotto le occupazioni straniere, in "Venezia intrà arte e guerra", Milano 2003 * Guglielmo Zanelli, Claudio Menichelli. "L'arsenale moderno, dalle occupazioni straniere alla prima guerra mondiale", in "La rinascita dell'Arsenale", Venezia, 2004 * Guglielmo Zanelli, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 2006. * David Celetti ''[[Canapa e potenza navale. L'approvvigionamento dell'Arsenale di Venezia]]'' * Dante Alighieri. "Divina Commedia", Inferno, 21° canto ''Narativa''' * Wu Mung. "Altai". 2009 == Voxe łigàe == * [[Marinaresa venesiana]] * [[Armada venesiana]] * [[Republica de Venesia]] * [[Pian difensivo de ła łaguna de Venesia]] == Gałarìa de qualche somegia == === I łioni de l'Arsenal === <gallery> Arsenale (Venice) - First Ancient Greek lion.jpg| Arsenale (Venice) - Second Ancient Greek lion.jpg| 3e leone dell'arsenale.jpg| 4e leone dell'arsenale 45.434725,12.350059.jpg| </gallery> <gallery> Bucentaur-JacopodeBarbari-PiantadiVenezia-1500-detail.jpg|Pianta de l'Arsenàl de Jacopo De Barbari Ingresso all'Arsenale by Boston Public Library.jpg|Intràda de l'Arsenàl Naya, Carlo (1816-1882) - n. 157 - Notturno - (Venezia - Arsenale).jpg|Arsenàl de Note All est dell Arsenale di Venezia.png|A l'ovest de l'Arsenàl Arsenal venice bacini.png|I basini de l'Arsenàl de Venesia Arsenale - Athena - Venise-2.jpg|Athena 1 Arsenale - stone inscriptions - Venise.jpg|Scrite su pièra Arsenale - Thémis - Venise-2.jpg|Thémis Arsenale - unidentified statue - Venise-2.jpg|Statua non identifegàda 1 Arsenale - unidentified statue - Venise-3.jpg|Statua non identifegàda 2 Arsenale - unidentified statue - Venise-4.jpg|Statua non identifegàda 3 Arsenale - unidentified statue - Venise-5.jpg|Statua non identifegàda 4 Imàjine:Mars by Giovanni Antonio Comino, Arsenale, Venice-6.jpg|Statua non identifegàda 5 Girolamo Campagna Arsenale Venice.jpg|Statua non identifegàda 6 Arsenale (Venice) - The Lion of Venice on the pediment of the arsenal.jpg Arsenale IMG 4144.JPG|Porta de intràda de l'Arsenàl Arsenale IMG 4149.JPG|Tóre de l'Arsenàl Arsenale IMG 4157.JPG Arsenale IMG 4158.JPG Arsenale Mvi4147.ogv Francesco Guardi, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Tor zum Arsenal in Venedig - GG 6234 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Dipinto de Francesco Guardi Venice Arsenal map.png|Mapa de l'Arsenàl Rio de la tana verso est.jpg|El Rio de ła Tana verso Est Venice arsenale 2 1724.JPG Venice0425.JPG </gallery> == Altri progeti == {{Interprojeto}} == Ligamenti foresti == * {{it}} [http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm Storia de l'Arsenàl de Venesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127191504/http://www.dse.unive.it/storia/Arsenale.htm |date=2012-01-27 }} * {{Łéngue|it|en}} [http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 L'Arsenal de gieri e de ancùo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106082124/http://www.arsenaledivenezia.it/main/Default.aspx?page=128 |date=2012-01-06 }} * {{it}} [http://www.memoro.org/it/Il-lavoro-in-Arsenale_2556.html El soramànego, l'esperiensa de Ferdinando Filippi, che ga laórà ne l'Arsenàl fin al 1960] da ''[[Memoro - ła Banca de ła Memoria]]'' * {{it}} [http://arzana.org/ Par el studio e ła conservasion de łe inbarcasion venesiane] * {{it}} [http://www.marina.difesa.it/storiacultura/ufficiostorico/musei/museostoricove/Pagine/Larsenale.aspx Sito del Muxeo storico Navàl che conta łe orìxeni de l'Arsenàl] * {{it}} [http://www.veneziamuseo.it/ARSENAL/caxa_arsenal.htm Sito che conta de l'Arsenàl co somegie de mape e łinee de indicasion aree] {{Controło de autorità}} [[Categoria:Architeture de Venesia]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - storia]] 4mr986vjo58wws6slligr29jysj5zjv 0 30900 1227435 1227407 2026-05-13T12:45:32Z Sinucep 7911 sesion e WL 1227435 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Copyright.svg|thumb|right|Simbolo del copyright]] [[Imàjine:Lilik_-_Il_copyright_sulla_cultura-video_Noè.ogv|thumb|300px|thumbtime=0|''El copyright su ła cultura'', breve documentario de mex'ora par spiegare el copyright al publico mèdio (video in itałian)]] El '''copyright''' (termine de [[łéngua inglexe]] che leteralmente signifega ''dirito de copia'') xe l'equivałente del ''dirito d'autore'' inte i paexi de common law, come i [[Stati Unii de ła Mèrica]] e la [[Regno Unìo]], dal cuałe parò diferise soto vari aspeti. 'L xe sołitamente abrevià co el sinboło '''[[©]]'''. Quando tałe sinboło nò'l xe utiłixàbiłe se riproduce co ła letera "c" posta tra [[parentexi]]: ''(c)'' o ''(C)''.<ref>Inte i Stati Unii ła registrasion e l'apoxision del sinboło gaveva na eficacia costitutiva fino a ła riforma del 1976, caratere poi perso dopo tałe riforma cfr. Jarach-Pojaghi ''Manuałe del dirito d'autore'' Mursia p.96</ref> == Considerasion xenerałi par el Copyright == === Deroghe ai diriti par publica utiłità === Ła propietà inteletuałe pol esare ogeto de "espropio" par fini de publica utiłità, che prevalgono sull'interese del privato. In un caxo del xenere, rientra ła distrusion o ło spostamento a altro sito de un'opera d'arte anca contenporanea, par reałixar un'autostrada o na ferovia; opùr ła produsion de un farmaco che xe masa costoxo acquistar dal lejitimo produtore, nò riconosendo vałidità al breveto sul teritorio nasionałe e nò pagando el copyright a ło scopritore in deroga a un breveto internasionałe depoxità all'estero (se trata de ła inportasion forsà e registrasion paralela). Ła definision de publica utiłità, par quanto anpia e discresionałe, sołitamente riguarda prodoti tangibiłi, nò ła fruision de [[Servìsio|servisi]], come podarìa esar un intratenimento mùxicałe. === Durata e ereditarietà del copyright === Ła normativa prevede na durata del copyright limità inte el tenpo e variàbiłe significativamente a seconda de ła categoria merceoloxica tutelà (medisinałi, brani mùxicałi, softuér, evc.). El periodo de copyright dovarìa consentir de 'vere un adeguato margine de guadagno e de recuperare i costi che i presede l'entrata in produsion e ła distribusion del prodoto. Ła durata, in linea de prinsipio, xe proporsionałe ai costi da remunerare. Tutavia nò senpre ła proporsion vien rispetà. Par exenpio un brano mùxicałe el ga na durata de copyright de 50 ani, mentre par un medisinałe, che el ga costi de riserca e sviłupo on fià magiori, el periodo de copertura xe d 30 ani. Storicamente, ła morte del'autore cauxava l'estinsion del copyright. In seguito, el dirito d'autore xe pasà agli eredi del sogeto e quindi ła durata prevista da ła lexe xe prescritiva (30/70 ani in ogni caxo). Xe stà canbià anca ła distribusion dei marxini: all'editor toca talvolta pì dell'autore, tałora pì del 50% (a fronte de un equo marxine che par un intermediario xe xeneralmènte intorno al 20%). === Dibatito so łee pene pà ła violasion del copyright === Inte łe lejislasion internasionałi xe frequente na tendensa all'equiparasion intrà ła violasion del copyright e el reato de furto. Existe un dibatito nò soło sull'entità de łe pene che na simiłe equiparasion conporta, ma anca so ła reałe oportunità de acomunare łe do tipołoxie de reato. L'equiparasion al furto conporta infati un considerévołe inasprimento de łe pene. Anałogo dibatito investe el rispeto del proporsionałismo intrà łe pene rispeto a ła gravità del reato. El ''plagio'', infati, prevede pene inferiori al furto (anca se l'utiłixo comerciałe xe un'agravante inte ła violasion de copyright). In sostansa, chi copia e vende opare in forma identica all'orixinałe comete un reato punìo tanto p' severamènte del plagio, o sia de chi aporta lievi modifighe e se apropia de na calche paternità sull'opera, traendone un serto profito. === Ło sviłupo tecnołogico e l'avento de [[Internet]] === Inte el [[XX secoło]], l'avento dei riprodutori e in particołare del [[computer]] e de łe Rete [[internet]], ga sotrtto uno dei cardini a ła baxe del copyright in senso clasico: o sia el costo e ła dificoltà de riprodure e difondare sol teritorio łe opere, aspeti fino a alora gestìi da ła corporasion dei editori dietro congruo conpenso o cesion dei diriti da parte dei autori. Ciò ga rexo masa difisiłe ła tuteła del copyright come tradisionalmènte intexo, e creà novi spasi par i autori. El primo epixodio co eco internasionałe, se ga avuo a cavało intrà el [[XX secoło|XX]] e el [[XXI secoło]] co el cussidito caxo Napster, uno dei primi sistemi de condivixion gratuita de file mùxicałi, ogeto de enorme suceso a cavało del milenio. Ła ciùxura de Napster, avegnùa inte el [[2002]] e xenerà da łe denunse da i editori che i vardava el sistema cofà un concorente ai propi profiti, nò'l ga risolto se nò par breve tenpo i atriti. Novi programi de ''file sharing'' gratuito i xe sorti rinpiasando l'orixinałe Napster e vanificando i scopi de ła ciùxura. Secondo i operatori del mercà dell'intratenimènto, na costante diminusion de łe vendite de CD mùxicałi xe scaturìa da ła difuxion de sti sistemi e de ła progresiva obsołescensa dixitałe de ła presedente tecnołogia, obsolescensa dovùa prinsipalmènte all'ecesivo costo d'acuisto de materiałe orixinałe.<ref>Musica & Memoria, "''[http://www.musicaememoria.com/mercato_musica_2006.htm El mercà de ła mùxega inte el 2006]''", 2006</ref> Questo ga danexà prinsipalmènte el sistema corporativo e ingesà dell'industria discografega. I ghè xe, tutavia, [http://www.ictlex.net/?p=13 autorévułi studi] che i dixe el contrario. El file sharing (scanbio e condivixion de file) de materiałe proteto dal ''copyright'', se ga sviłupà e difondesto co l'inporse de łe tecnołogie enformatighe e del [[web]], e in particołar modo grasie al sistema del [[peer-to-peer]]. Ła vełosità de sta difuxion e sviłupo, ga rexo difisiłe pà'l dirito industriałe internasionałe axornarse co ła medexima prontesa. Tanti anałisti internasionałi i xe drio acuxar infati ła prexensa de vodi normativi nò omoxeneamènte colmai. == Note == <references/> == Voze e pajine corelae == * [[Wikipedia:Copyright|Juto:Copyright]] * [[Derito|Lexe e derito]] == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Derito]] n1hnvjc1owz4skf1ylw4szpzemx1uiq 0 34031 1227447 1096191 2026-05-13T19:43:28Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1227447 wikitext text/x-wiki {{Variansa||deca}} Un '''indariso IP''' (da ła łengua ingreze '''Internet Protocol address''') - in informàtega e inte łe tełecomunegasion - el ze na eticheta numèrega che ła identìfega in modo unìvogo un dispozidivo ciamà ''host'' cołegà a na rete informàtega che ła dòpara el Internet Protocol cofà protocoło de rete. El vien asenjà a na ''intarfasa'' (par ezenpio na scheda de rete) che ła identìfega el host de rete, che el pol èsar un personal [[computer]], un palmare, un [[Tełèfono intełijente|smartphone]], un router, o anca un ełetrodomèstego. Infati, A bezonja tenjer in considerasion che un host el pol contenjer pì de na intarfasa: par ezenpio, un router el ga deverse intarfase (mìnemo do), par onji una de łe cuałe A serve un indariso. == Conpozision e formati == Onji indariso IP el ze dividesto in do parti: * Ła prima ła identìfega ła rete, ciamà ''network'' o ''routing prefix'' (Net_ID) e ła ze doparà par l'instradamento a łiveło de sotoreti. * Ła seconda ła identìfega, rento de ła rete, el host (o l'intarfasa in IPv6) e łe eventuałe sotorete (Host_ID) e el ze doparà par l'instradamento a łiveło łocałe del host na olta rajunjesta ła sotorete łocałe de destinasion e, drioman, ła tradusion o resołusion in indariso MAC par ła consenja efetiva del pacheto dati al destinatario co i protocołi de ła rete łocałe. == Tipołozìe == === Indarisi dinàmeghi === I indarisi dinàmeghi i ze doparài par identifegar i dispozidivi che no i ze mìa parmanenti inte na LAN. Un server prezente inte ła LAN l'asenja dinamegamente e automategamente l'indariso sernéndoło cazualmente da na serie preinpostà. A se pol sernir l'intarvało de indarisi a seconda del nùmaro de łe utense de ła rete inpostando ła netmask, a dir dizéndoghe al server DHCP cuanti bit de l'indariso che i ze asenjàbiłi dinamegamente a onji sìngoło client che el fasa l'aceso. Par ezenpio, se ła netmask ła ga vałor 255.255.255.0 (dove che onji bloco separà da ponti el denota un grupo de 8 bit) sol che i ùltemi 8 bit i ze asenjàbiłi a i host. I fornidori de conesion internet (Internet Service Provider, ISP), par ezenpio, i dòpara un nùmaro variàbiłe de indarisi asenjàbiłi par na clienteła granda asè confidando so l'idea che mìa tuti i client i sarà conesi inte el steso momento. 'Sto sistema cuà el vien doparà sora de tuto par i acesi dial-up, Wi-fi o in calsìasi altro aceso tenporaneo parmeténdoghe cusì, par ezenpio a un computer portàtiłe, de conétarse a na anpia varietà de servisi sensa el bezonjo de dover conósar i detaji de indarisamento de onji rete. === Indarisi stàteghi === I indarisi stàteghi i vien doparài par identifegar i dispozidivi semi-parmanenti co indariso IP parmanente. Server, stanpadora de rete, evc, i dòpara tipegamente 'sto mètodo de indarisamento. Tipegamente A se pol servirse anca de na asenjasion stàtega invese de una dinàmega par dispozidivi de rete mìa parmanenti se el nùmaro de host de ła sotorete el ze contenjùo e/o par motivi de seguresa, podendo tenjer soto controło łe asion de onji host e de l'utente che el ło dòpara. So'l fronte de ła seguresa informàtega l'asenjasion de un IP stàtego, parò, ła rende el dispozidivo pì sojeto a atachi informàteghi. L'indariso stàtego el pol èsar configurà diretamente sol dispozidivo, opur cofà parte de na configurasion DHCP che ła łiga a l'indariso MAC el corespondente indariso IP stàtego. {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Internet]] f5y1sbeb0s332ozjvfs2ix28xy5f8ul 0 40523 1227444 1171709 2026-05-13T19:37:04Z Zio3no 41939 1227444 wikitext text/x-wiki {{Variansa||gvr}} [[Imàjine:Communist-manifesto.png|thumb|Ła coertìna de l'edisión orizinàłe]]{{quote|Un spétro el infèsta l'Eoropa - el spétro del comunìsmo. Tute łe poténse de ła veca Eoropa łe ga méso sù na santa ałeansa par copàr sto spétro: el Papa e el Zar, Metternich e Guizot, radicałi fransézi e połisioti todeschi. [...] Xe romài l'ora che i comunisti i mostra spacataménte, in fasa a tùto el mondo, i só fìni, łe só aspirasión, e che i rebàta a ła favoła del spétro del comunìsmo co un manifesto del partio steso.|Fraze de vertaùra del Manifesto del Partio Comunista}} El '''Manifesto del Partio Comunista''' (''Manifest der Kommunistischen Partei'') el ze un scartafàso in todesco scrito da i fiłozofi [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]]. El ze stà dà fóra ła prima volta a [[Łondra]] intel 1848 su comisión de ła [[Lega Comunista|Lega comunista]], pròpio doménte che scomisiava ła [[Primavèra dei popołi]]. Pi vanti el Manifesto el ze stà recognosùo cofà uno dei testi piasé influénti inte ła storia de ła [[pułìtega|pułitega]].<ref>{{it}} {{cita web|url= http://ricerca.repùblega.it/repùblega/archivio/repùblega/1998/04/28/il-manifesto-che-cambio-il-mondo.html|titolo= Il Manifesto che cambiò il mondo |autore=Eric J. Hobsbawm |sito=repùblega.it |data= 28 aprile 1998 |accesso= 2017-10-17}}</ref> ==Storia== Inte ła primavèra del 1847 Marx e Engels i se ga inscrivesto inte ła [[Lega dei Justi|Lega dei justi]], che ła sa fato sùtio convinta de łe só idee su un "comunismo critego". Intel primo congreso a jugno, ła Lega ła ga dà a Engels da butar zó na "profesión de fede", ma dopo ła ga scartà l'idea, parché un testo de cheła sòrta no'l sarià sta bòn par na organizasión vèrta che no ła vołéa radégi indéntro. Engels parò el ło ga scrito istéso, dando fóra l'aboso de [[Aboso de ła confesión de fede de un comunista|ła confesión de fede de un comunista]], indo' che'l definise el programa de ła Lega. Un póchi de mézi dopo, in otobre, Engels el ze ndà a catar ła rama de [[Parize]] de ła Lega e'l ga scoverzà che [[Moses Hess]] el gavéa scrito un manifesto inadeguà par ła congrèga, che doménte ła gavéa canbià nóme in [[Lega dei Comunisti]]. Engels el ga criticà asè el Manifesto de Hess, e el ze stà bòn de sconvinzare el resto de ła Lega a łasar che'l ge ne scrivése uno nóvo. Ałora el ga butà zó i [[Prinsìpi del Comunismo|Prinsìpi del comunismo]], definìi cofà "pi un fójo de ezame che un credo". [[Imàjine:Iishmarx.jpg|thumb|left|upright|L'ùgnoła pajina óncora ezistente del primo aboso del manifesto, scrita a man da Marx]] El 23 de novenbre, póco prima del secondo congrèso de ła Lega dei comunisti (scomisià el 29), Engels el ga scrito a Marx par esprimare ła vója de łasar perdar el crìn da [[catechismo]] par el manifesto, parché ge paréa che el gavese da contegnère un fià de storia. El 28 Marx e Engels i se ga visti a [[Ostend]], intel [[Belgio|Belzo]], e un par de dì dopo inte ła sede zenerałe de l'''Asocasión educativa dei laóradori todeschi'' intel cuartière de Soho a Łondra par capàr parte al congreso. Drio i 10 dì dopo tra i menbri ge ze stà na gran barùfa, e a ła fin Marx el ge ła ga spuntà fóra e, superando na dura e łonga opozisión,<ref>{{cita|Laschi|p.22}}</ref> el ga fato sù na majoransa a favóre del só programa. Ałora ła Lega ła ga fato sui dei propoziti piasé batajéri de cuei del primo congreso de jugno. De conseguensa Engels e sóratuto Marx i ze stà cargài de butàr zó un manifesto par ła Lega. Dopo èsar ndà a [[Borseła]], Marx el ze ndà de łongo a procrastinar,<ref>{{it}} {{cita libro|cognome=Wheen |nome=Francis |titolo=Karl Marx. Una vita |annooriginale=1999 |anno=2010 |editore=Isbn Edizioni}}</ref> laórando soło ogn tanto al manifesto. El pasava gran parte del só tenpo a tegner de łe conferense su l'[[economia pułitega]] a Asocasión educativa dei laóradori todeschi, a scrivar articołi par ła gazéta ''Deutsche-Brüsseler-Zeitung'' e a far un discorso sul [[Libaro scanbio|libàro scanbio]]. El ga parfìn pasà na setimana, dal 17 al 26 de zenaro 1848, a [[Ghent]] par tirar sù na rama de ła ''Asocasión democratega''. Ałora, dopo do mézi sensa saver gnente de Marx, el Comitado Sentrałe de ła Lega Comunista el ge ga mandà na ultimatum el 26 de zenaro<ref name="Ultimatum">{{en}} {{cita web|url=https://www.worchers.org/cm/ch04.html|titolo=Karl Marx and Fredericc Engels. An Introduction to Their Lives and Worc |autore=David Riazanov |accesso=2017-10-16}}</ref>, dizendoge de finir el scartafàso par el primo de febràro. Sta ultimatum ła ga meso prèsia a Marx che'l se ze sbrigà a finìr par tenpo. In tuto el Manifesto el ze stà scrito in 6-7 setimane. Anca se Engels el ze segnà cofà coautore, l'aboso finałe ze stà scrito soło che da Marx. Da ła łetara del 26 de zenaro<ref name="Ultimatum" /> se capise che anca ła Lega ła considerava Marx l'ùgnoło autore (e anca che el fose soło un só raprezentante, che'l podéa èsar canbià).<ref name="cita|Laschi|p.26">{{cita|Laschi|p.26}}</ref> El stéso Engels el ga scrito intel 1883 che «''el pensiéro de baze drio el ''Manifesto'' [...] el ze soło e unicamente de Marx.''»<ref>{{en}} {{cita web|url=https://www.marzists.org/archive/marz/worcs/1848/communist-manifesto/preface.htm#preface-1883 |titolo=Preface of the 1883 German Edition of the Communist Manifesto|autore=Friedrich Engels |wcautore=Friedrich Engels |accesso=2017-10-16}}</ref> El pułitołogo ingleze [[Harold Laschi]] el ga parò fato notar che intel Manifesto Marx el ga butà zó na mota de idee mauràe insième a Engels, e el motivo che eło el imizerise el só contributo ze łigà a ła só umiltà.<ref name="cita|Laschi|p.26"/> ==Contegnùo== El Manifesto del Partio Comunista el se conséntra sul radégo tra łe clasi<ref>{{cita|Marx|I.Borgézi e Prołedàri}}<br>«Ła storia de ogn socetà ezistìa fin dèso ła ze na storia de lòte de clasi»</ref> (inte ła storia e ai só tenpi) e i problemi del [[capitałismo|capitałìsmo]] e de łe só manière de produsión, pitòsto che star drio a strołegàr come ła sarìa ła futura socetà [[comunismo|comunista]]. Vién parò sutaménte spiegà come che i pensa che'l [[sociałismo|socałìsmo]] el caparà el posto del capitałìsmo. ===Borgézi e Prołedàri=== [[Imàjine:Marx3.jpg|thumb|[[Karl Marx]]]] Marx e Engels i ezaminà ła storia cofà na lòta de clase che ła ze sènpre ezistìa e ła ze conbatùa tra oprèsi e opresori. Sto contrasto no'l ze soło oncora prezente inte ła moderna socetà [[Borghezia|borgéze]], ma ansi el se ga inasprìo, parché dopo łe grande trasformasión dei modèłi de produsión ze restae soło do grande clasi: ła borgezìa e'l prołetariado. Ła prima, che ła jèra sta ła clase rivołusionaria intel [[età de mezo|medioevo]] e intel prinsípio de l’[[età modèrna]], dopo avèr terà el sistema economego e pułitego de chel perìodo romái inadeguà e obsołèto, ła ze vegnùa sù a tùti i efèti cofà ła clase dominante co ła [[Rivołusion endustriałe|Rivołusión endustriàłe]]. Ła seconda, nasùa dal nóvo modèło economego capitałísta, ła ze cueła oprèsa ma bôna de deventàr ła clase dominante. Ła baze sóra che ła borgezìa ła ga tirà sù ła só forsa ła ze praticamente el sfrutamento del prołetariado, co l'juto dei govérni, definìi da Marx e Engels «''un comitato che l'aministra i trafeghi comuni de tùta ła clase borgéze''». Ma manman che vién granda l'[[endùstria|endustria]], vién sù anca ła clase dei laóradori, che ła ciapa dentro anca parti de ła picoła borgezìa e de ła borgezìa imizerìa, devéntando cusìta piasé numaroza e forte. I sałari sènpre pi strucài i fa sì che łe condisión de vita dei prołedàri łe deventa sènpre pi conpàgne, ałora i prołedàri i se ingruma in asociasión stabiłi par diféndar i só drìti. Co ste premese, el prołetariado el ze destinà a tiràr zò ła clase borgeze insième al modèl economego suo de eła: el capitałìsmo. ===Ła ditatura del prołetariado=== [[Imàjine:Engels 1856.jpg|thumb|[[Friedrich Engels]]]] Dopo ła [[Rivołusion|rivołusión]] indove che'l prołetariado el caparà el podére pułitego, gavarà da èsarge par forsa na faze de tranzisión, camà [[ditatura del prołetariado]], indo' che'l [[stato]] el metarà via via a dispozisiòn i mèzi de produsión borgézi che i vegnarà doparài da łe asocasión de laóradori par canbiàr radicalménte ła socetà: al posto de un stato borgéze vegnarà tirà su un stato prołedàrio, al posto de na ditatura borgéze na ditatura del prołetariado. Cogna spesifegàr parò che Marx el ga doparà sto tèrmine sołaménte dopo el Manifesto<ref>{{cita|Abbagnano|p.356}}</ref>, intel 1852, inte na łetera a [[Joseph Wejdemejer]],<ref>{{it}} {{cita web|http://www.marz-Karl.com/jmla/it/news/554-la-lettera-di-marz-a-wejdemejer-del-5-marzo-1852.html|La lettera di Marx a Wejdemejer del 5 marzo 1852|2017-10-13}}</ref> e intel 1875, inte ła [[Critica al programa de Gotha|Critica al Programa de Gotha]].<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Marx |nome=Karl |titolo= Critique of the Gotha Programme|annooriginale=1875 |url=https://en.wichisource.org/wichi/Critique_of_the_Gotha_Programme |datadiaccesso= |annodiaccesso= |mesediaccesso= |edizione= |data= |anno=1908|capitolo=IV |url_capitolo=https://en.wichisource.org/wichi/Critique_of_the_Gotha_Programme/Part_IV |citazione=Between capitalist and communist societj there lies the period of the revolutionarj transformation of the one into the other. Corresponding to this is also a political transition period in which the state can be nothing but the revolutionarj dictatorship of the proletariat.}}</ref> Intel Manifesto Marx e Engels i buta zó 10 provedimenti che, co ze stà scrito el Manifesto, i paréa tùti asè progresisti e rivołusionari. Co sti interventi, che int'un primo momento i podària parére despotisi dal punto de vista borgéze, se inviarìa el rabaltòn del sistema capitałìsta. #Espropiasión de ła propietà fondiaria e ùzo de ła só réndeda par łe spéze del stato. #Inposta progresiva forte. #Abołisión del drìto de redità. #Confisca de ła propietà de tuti i emigrati e rebèłi. #Rancurada del credito in man al stato par mèzo de na [[banca]] nasionałe col capitałe del stato e manopolìo escluzìvo. #Ingrumada de tuti i mèzi de traspòrto inte łe man del stato. #Moltiplegasión de łe fabriche nasionałi, dei struménti de produsión, zvegràda e mejoramento dei teréni par mèzo de un programa cołetivo. #Yusto òbligo de laóro par tùti, costitusión de ezersiti endustriałi, sóratuto par l'[[agricoltura]]. #Unificasión de l'ezersito de l'agricoltura e cueło de l'[[endùstria|endustria]], co interventi che pónta a scansełàre piàn piàn l'antagonìsmo tra sità e canpàgna. #Istrusión publica e gratùita par tùti i putełi. Ełiminasión del laóro dei putełi su łe fabriche cofà che'l ze oncó. Xmisiotaménto de l'istrusión co ła produsión materiałe e 'vanti cusìta... Par Marx ła ditatura del prołetariado ła ze soło che un sésto de tranzisión (anca se a łongo tèrmine), che parò ła pónta a superarse da eła eła soła, sensa łasàr nisùna altra forma de stato.<ref>{{cita|Abbagnano|p. 365-366}}</ref><ref>{{Cita|Marx|II.}}<br>«El podère pułitego, inte el senso vèro e pròpio de ła paroła, no'l ze altro che el podére organizà de na clase par opilàrgene n'altra.»</ref> Soło dopo sta faze se podarà inviàr el [[Comunismo|comunìsmo]], che'l crearà na socetà sensa clasi, sensa opresori e oprèsi, indo' che i mèzi de produsión i ze in man ai laóradori. ===Comunismo e Socałismo=== Marx e Engels i ezamina tuti i projèti e łe teorie socałiste che ge jèra in chel momento. I cata fóra vari tipi de socałismo: un socałismo reasionaro, un socałismo conservadore, o borgéze, e un socałismo utopistego. A ste corenti i ge riconose el mèrito (sóratuto al socałismo utopistego) de aver cata fóra łe contradisión del capitałismo e el radégo tra łe clasi e de avèr butà zò de łe proposte de canbiamento par ła socetà, ma i critica do robe: no i ze stà bòni de capàr spacatamente łe parti del prołetariado, tentando de restàr sóra łe parti, e no i ga recognosù al prołetariado el só róło storego e na só autonomia. I propone ałora un socałismo sientifego, che no'l se baza su invensión o idee, ma su fati enpireghi. Vién infati spiegà che el partio comunista no'l renuìse i altri partii dei laóradori, ma a difarénsa de łori, el sparpagna ła vołontà zenerałe e el difénde i interési comùni del prołetariado intel mondo intièro, indipendentemente da ła nasionałità. El manifesto el méte zò cusìta łe bazi de l'[[Internasionałismo]] de stanpo socałista: i prołedari dai vari paezi i ga i stesi fìni, e ałora i ga da unìrse. Da qua el famózo mòto che'l sara el scartafàso: {{quote|Prołedari da tuto el mondo, unìve!<ref>{{cita|Marx|IV.Pozisión dei comunisti vèrso i vari partii de opozisión}}</ref>}} ==Difuzion== El Manifesto del Partio Comunista el ze stà dà fóra intel stéso ano che ze scopàe łe [[Primavera dei popołi|rivołusión del 1848]]. Ma el róło del Manifesto, che oncora no jèra stà tradoto in nisuna łengua, inte ła Primavèra dei popołi el se fèrma al panorama [[Germania|todesco]], par mèzo del zornałe de ła Lega Comunista ''Nóva Gazeta de ła [[Renania]]'' (''Neue Rheinische Zeitung'').<ref name="vita_marz">{{it}} {{cita libro|cognome=Mercher |nome=Nicolao |titolo=Karl Marx. Vita e opere. |annooriginale=2010 |formato=ebooc |anno=2015 |editore=Laterza |capitolo=VI. Dal 1848 all'esilio in Inghilterra}}</ref> Un róło che Marx el ga pagà co l'espulsión da ła Xermania intel majo del 1849, che dopo na breve sosta a [[Parize]] ła ło gavarìa portà a [[Łondra]]<ref name="vita_marz"/>, 'ndo' che'l ga pasà el resto de ła só vita. [[Imàjine:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|thumb|upright|Bóło de l'Union Sovietega che'l sełebra i 100 ani del Manifesto del Partio Comunista]] Dopo ła sopresión de łe rivolte del '48 ze scomisià un periodo scuro par el scartafàso, cofà tuta la produsión de Marx. Inte i ani '60 de l'otosénto gnente de cueło che gavéa scrito Marx el vegna piasè stanpà.<ref name="Manifesto70">{{en}} {{cita libro|cognome=Hobsbawm |nome=Eric |titolo=How To Change The World: Tales of Marx and Marxism |anno=2012 |editore=Abacus |città=Łondra |capitolo=5. On the Communist Manifesto |ISBN=ISBN 978-0349123523}}</ref> Inte i ani '70 Marx e el Manifesto i ga catà na nóva fama, grasie al róło sentrałe de Marx inte l'[[Asociasion internasionałe dei laoradori|Asocasión internasionałe dei laoradori]] (piasè cognosùa cofà ''Prima Internasionałe'') e a ła publicasión de ''[[Ła guera siviłe in Fransa]]'' indo' che Marx el ga prezià ła [[Comune de Parize]] del 1871. Inazónta intel proceso par tradimento ai leader del Partio Socałista Democratego Todesco sti ultimi i ga lèto el Manifesto del Partio Comunista cofà prova, e cuesto el fazea sì che el scartafàso el podese èsar dà fóra legalménte inte ła Xermania.<ref name="Manifesto70"/> Ałora Marx e Engels i ga dà fóra in prèsia na nóva edisión in todesco, che el titoło par ła prima volta jèra stà scursà intel ''Manifesto Comunista'' (''Das Communistische Manifest''), come oncó el ze cognosùo in racuànti paezi. Dai ani inpó el Manifesto el ze stà tradoto e el se ze sparpagnà tra i partii de sanca de tuto el mondo. Intel 1917, co ła [[Rivolusión rusa]], jèra nasùo el primo stato socałista: l'[[Union Sovietica|Union Sovietega]]. L'[[Leninismo|ideołozìa]] del pàre de ła rivołusión e primo presidente de l'Union [[Lenin|Vladimir Lenin]] jèra spacatamente inspirà al marzismo. Inte l'opéra de Lenin ''[[Stato e Rivołusion]]'', scrita pròpio intel 1917, el Manifesto el ga un róło sentrałe. Ło sparpagnamento del Manifesto, cofà de altri testi socałisti, jéra un inportante fin pułitego par l'URSS, sia intel paeze che a l'estero. Xà intel 1948, l'ano del zentenaro del scartafàso, dapartuto ła só publicasión no ła ge interesava pi soło ai marzisti, ma anca al publico zenerałe, cofà un clasego de ła [[pułìtega|pułitega]]. ===In Itałia=== Da ła publicasión del Manifesto intel 1848 Marx e el só pensièro jèra restai praticamente scognosùi in Itałia. Łe prime tradusión dei só scriti łe vién fate inte i ani '60 de l'otosénto, e łe se limitava a l'indiriso e i statuti de ła Prima Internasionałe. El primo vèro interese par Marx el ze maurà inte i ani '70, restando in ogn cazo fiapo. Infati int'un Itałia oncora sensa un moderno capitałismo endustriałe, tra i movimenti socałisti el pensièro anarchico, ben raprezentà da [[Michail Bacunin]], el catava piasè consenso de cueło marzista. Ma el pensiéro marzista, manman che'l vegnéa autorevołe intel resto de l'Eoropa, el rivava de riflesso, almanco inte i só contegnùi, inte i movimenti socalisti itałiani.<ref>{{cita|Musto|II. Karl Marx: il misconoscimento italiano}}</ref> Intel 1889 ze stà dà fóra, dopo 41 ani, la prima tradusión del Manifesto in Itałia, che parò ła qualità jèra asé basa e alcune parti łe mancava. Intel 1891 ze vegnù fóra n'altra tradusión sènpre mediocre. Na tersa tradusión del 1892 ła ga catà invese piasè interese, seitando a èsar publicà fin intel 1926. Doménte el marzismo jèra drio capar fama inte ła penizoła e a ła fin de l'otosénto Marx jèra deventà una de łe figure de referimento del socałismo itałian.<ref>{{cita|Musto|IV. Le prime pubblicazioni del manifesto in Italia}}</ref> Sóto el [[fasismo]] el Manifesto, cofà na mota de altri testi de sanca, el ze stà bandìo, e tute łe copie in sircołasión łe ze stà desfà. A parte cuindi calche edisión ilegałe e 3 tradusión dà fóra a l'estero, par vent'ani lèzar el Manifesto in Itałia jèra praticamente inposìbiłe ([[Benedetto Croce]] el rivara a definir "morto" el marzismo itałian).<ref>{{cita|Musto|V. Il ''Manifesto'' tra la fin dell'ottocento e il fascismo}}</ref> Co'l rabaltòn del fasismo łe publicasión del scartafàso łe ze zcomisià de bòto: łe prime edisión łe vién dà forà zà intel 1943, inte l'Itałia meridionałe dełibarà dai ałeati. ==Redità== {{quote|Co na gran carésa e intejiénsa, sta òpara ła definìse na nóva idea de mondo, un materiałismo sensà, che'l se intèrna inte ła sfèra de ła vita socałe; ła [[dialettica|diałetega]] cofà ła pi conpleta e fónda dotrina de sviłupo; ła teorìa del radégo de clase e del ròło rivołusionaro del prołetariado inte ła storia mondiałe come el creadór ne na nóva socetà comunista.|—[[Vladimir Lenin]] sul Manifesto del Partio Comunista, 1914<ref>{{en}} {{cita libro|titolo=Marx/Engels Collected Worcs, Volume 6 |annooriginale=1976 |url=http://www.coorosh-modaresi.com/MarxEngels/V6.pdf |formato=PDF |datadiaccesso=2017-10-14 |anno=2010 |editore=General Worcs |città=Łondra |pagina= p. XXVI |capitolo= Preface|ISBN= ISBN 978-1-84327-950-1}}</ref>}} [[Imàjine:Tessera PCI 1945.jpg|thumb|left|Tésara de iscrisión al [[Partio Comunista Itałian]] del 1945, co ła famóza fraze de saràda del Manifesto]] Na mota de scritóri del XX e del XXI secoło i ga comentà ła riłevànsa storega del Manifesto del Partio Comunista. Int'un edisión strazordenara del ''[[Socialist Register]]'' dedicà ai 150 ani del Manifesto, [[Peter Osborne (fiłozofo)|Peter Osborne]] el ło ga definìo «''...sensa dùbio l'ùgnoło piasè influénte testo scrito intel diznovézimo secoło, in cuałuncue łengua''» <ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Osborne |nome=Peter |altri= |titolo=Vol34: Socialist Register 1998: Communist Manifesto Now |url=http://socialistregister.com/indez.php/srv/issue/view/434#.WeHpOFt-q01 |datadiaccesso=2017-10-14 |edizione= |anno=1998|editore=Merlin Press |città=Łondra |pagina= p. 190 |capitolo=Remember the Future? The Communist Manifesto as Historical and Cultural Form |url_capitolo=http://socialistregister.com/indez.php/srv/article/view/5706/2602#.WeHpRlt-q00 |citazione=...without doubt the most influential single tezt written in the nineteenth centurj, in agn language, bj some considerable waj }}</ref> El profesor John Raines inte el 2002 el ga considerà che «''Oncó sta [[rivołusion]] [[capitałismo|capitałista]] ła ze rivà inte i cantòni piasé infratài del mondo. I [[Vałuta|scèi]] i ga fato sù el miracoło del nóvo marcà mondiałe e ła prezensa dapartùto de zentri comercałi. Lezì el ''Manifesto del Partio Comunista'', scrito pi de 150 fa, e scoverzarì che Marx el gavéa strołegà tuto''».<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Raines |nome=John |titolo= Marx on Religion |datadiaccesso=2017-10-14 |anno=2002 |editore=Temple Universitj Press |città=Fiładelfia |pagina=p. 5 |capitolo=Introduction |url_capitolo=http://www.temple.edu/tempress/titles/1617_reg.html |citazione=In our daj this Capitalist Revolution has reached the farthest corners of the earth. The tool of monej has produced the miracle of the new global marchet and the ubiquitous shopping mall. Read ''The Communist Manifesto'', written more than one hundred and fiftj jears ago, and jou will discover that Marx foresaw it all.}}</ref> El Manifesto el ze stà definìo, a distansa de pi de 150 ani, oncora bon intel XXI secoło.<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Callinicos |nome=Alez |altri=Karl Marx, Friedrich Engels |titolo=The Communist Manifesto |anno=2010 |editore=Boocmarcs Publication |città=Bloomsburj, Łondra |pagina=p. 8 |capitolo=The Manifesto and the Crisis Todaj |citazione=This is indeed a manifesto for the 21st centurj.}}</ref> Intel 2003 el marzista ingleze [[Chris Harman]] el ga dichiarà che «''ge ze oncora na quałità rispetàbiłe inte ła só pròza, che ła rièse co na intuisión drio l'altra a lèzar da indo' che ła vién e'ndo' che ła ze drio ndar ła socetà indo' che vivémo. Ła ze ocnora bòna de spiegàr, inte na manièra che łe teorie economeghe e socołozeghe piasè acreditàe no łe ze, el mondo de oncò pièn de guere continue e crizi economeghe una drio l'altra, de zentenari de milioni de omeni che móre de fame da na parte e ła "soraprodusión" da cheł'altra. Ge ze dei tòchi che i podarìa vegnèr dai testi piasè nóvi su ła globałizasión.''»<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Harman |nome=Chris |altri=Karl Marx, Friedrich Engels |titolo=The Communist Manifesto |anno=2003 |editore=Boocmarcs Publication |città=Bloomsburj, Łondra |pagina=p. 3 |capitolo=The Manifesto and the World of 1848 |ISBN=ISBN 978-1-89887-698-4 |citazione=There is still a compulsive qualitj to its prose as it provides insight after insight into the societj in which we live, where it comes from and where its going to. It is still able to ezplain, as mainstream economists and sociologists cannot, todaj's world of recurrent wars and repeated economic crisis, of hunger for hundreds of millions on the one hand and 'overproduction' on the other. There are passages that could have come from the most recent writings on globalisation.}}</ref> Par cóntro, dei criteghi, cofà el [[Revizionismo (Marxismo)|revizionista marzista]] e [[socałismo|socałista]] reformista [[Eduard Bernstein]] che'l ga fato na distinsion tra un primo marzismo "garbo" che'l Manifesto, scrito da Marx e Engles da zoìni, el ze n'ezenpio, che Bernstein el renuìse par el crìn viołento (un anemo incarnà par ezenpio dal [[Blanquismo]], e un marzismo "maùro" che eło el sostegnéa.<ref name="Steger, Manfred B. 1997. pg. 236-237">{{en}} {{cita libro|cognome=Steger |nome=Manfred B. |titolo=The Quest for Evolutionarj Socialism: Eduard Bernstein And Social Democracj |url=https://rosswolfe.files.wordpress.com/2016/02/manfred-b-steger-the-quest-for-evolutionarj-socialism-eduard-bernstein-and-social-democracj.pdf |datadiaccesso=2017-10-15 |anno=1997 |editore=Cambridge Universitj Press |città=Cambridge |pagina= pp.236-237 |capitolo=Blanquist Marxism come true: Bernstein's critique of Bolshevism}}</ref> Sta lìnia de pensièro ła se inspira a un Marx pi vèco, che'l gavéa recognosù che'l socałismo el podéa èsar tirà sù co dei mèzi pasifeghi cofà ła reforma lejizlativa inte łe socetà [[Democrasia|democradeghe]].<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Ishaj |nome=Micheline |titolo=The Historj of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |annooriginale=2004 |anno=2008 |editore=Universitj of California Press |città=Berchelej, Los Angeles, Łondra |pagina= p.148}}</ref> Par Bernstein cheła clase de laóradori granda e òmozenea che'l parla el Manifesto del Partio Comunista no ła eziste, e che roversamente da łe strołegàde che sarìa spuntà sù na majoransa prołedara, ła clase mèdia jèra drio vegner sù sóto el capitałismo invése che scomparir come che dizea Marx. Bernstein el sostegnéa che ła clase dei laóradori ła fóse eterozenea, e cuindi co divizioni in mèzo, conprèzi sindacati socałisti e non socałisti. Marx stéso, pi vanti inte ła só vita, el gavéa recognosùo che ła clase média no ła jèra invià a scomparir su łe [[Teorie del plusvałore]] del 1863, un testo póco cognosùo, che vołe dire che ste considerasión pi tardive de Marx no łe ze gran famóze.<ref>{{en}} {{cita libro|cognome=Harrington |nome=Michael |titolo=Socialism: Past and Future |annooriginale=1989 |anno=2011 |editore=Arcade Publishing |città=Nóva Yorc |pagina= pp. 249-250}}</ref> [[George Bojer]] el ga descrito el Manifesto cofà «''n'òpera d'altri tenpi, un testo de cuełi che ze stà camài i "famadìni" ani 40 de l'otosento''» <ref>{{en}} {{cita pubblicazione |nome=George R. |cognome=Bojer |titolo=The Historical Baccground of the Communist Manifesto |rivista=[[Journal of Economic Perspectives]] |volume=12 |numero=4 |anno=1998 |pp= 151 |url=http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.12.4.151 |doi=10.1257/jep.12.4.151 |accesso=2017-10-15}}</ref> Na fraze del Manifesto ła ga fato asè parlar parché ła pare intendar che i omeni de campagna i sarìa bałùchi. {{Quote|Ła bòrgezia ła ga sótomeso ła campagna al dominìo de ła sità. Ła ga tirà sù sità asè grande, ła ga sgonfà ła popołasión urbana su gran scała zvódando cueła de campagna, e ła ga tirà fóra cusìta un gran tòco de ła popołasiónn da l'"idiotismo" [sic] de ła vita in mèzo ai campi.<ref>{{cita|Marx|I.Borgézi e Prołedàri}}</ref>}} Eric Hobsbawn el ga parò meso in càro che, sensa negar un póca de anda da zgrandesón, uzuałe tra i abitanti de łe sità de chei tenpi, ła fraze orizinàłe todesca ("''dem Idiotismus des Landlebens entrissen''") no ła vołeva dir "póca intejiénsa" ma pitòsto "mentałità sarà", riferendose a "l'isolamento da ła socetà", che i abitanti de łe campagne i vivéa. Ła paroła, el zónta Hobsbawn, ła ge và drio al só senso orizinałe in greco de uno che'l ténda soło ai só trafeghi de eło.<ref>{{en}} {{Cita libro |cognome= Hobsbawm |nome= Eric |wcautore= Eric Hobsbawm |anno= 2011 |capitolo= On the ''Communist Manifesto'' |titolo= How To Change The World |Editore=Little, Brown |pagina= p.108 |ISBN= 978-1-408-70287-1}}</ref> ==Note== <references/> ==Bibliografia== *{{it}} {{cita libro|cognome=Marx |nome=Karl |coautori=Friedrich Engels |titolo=Manifesto del Partio Comunista |anno=1848 |città=Łondra |cid=Marx}} *{{it}} {{Cita web|url=http://www.academia.edu/30652321/Il_Manifesto_del_Partio_Comunista_in_Italia._Dalle_origini_al_1945 |titolo=Il Manifesto del Partio Comunista in Italia. Dalle origini al 1945 |autore=Marcello Musto |wcautore=Marcello Musto |sito=academia.edu|formato=PDF |cid=Musto |accesso=2017-10-17}} *{{it}} {{cita libro|autore=Nicolà Abbagnano |coautori=Giovanni Fornero |titolo= Protagonisti e testi della filosofia |anno=2000 |editore=Paravia |capitolo=Il contributo di Marx alla teoria delle classi|cid=Abbagnano}} *{{en}} {{cita libro|cognome=Laschi |nome=Harold |wcautore=Harold laschi |titolo=Communist Manifesto: Socialist Landmarc |anno=1948 |mese= |editore=George Allen and Unwin |capitolo=Introduction |cid=Laschi}} *{{en}} {{cita libro|cognome=Schumpeter |nome=Joseph |wcautore=Joseph Schumpeter |titolo=Ten Great Economists: From Marx to Chejnes |annooriginale=1952 |anno=1997|Città=Łondra |editore=Routledge |ISBN=ISBN 978-0-415-11079-2}} ==Altri projeti== {{interprojeto |testo=it:Il Manifesto del Partio Comunista|testo_oggetto=el testo intero in itałian |testo_preposizione=del |commons=Categorj:Communist Manifesto |commons_preposizione=sul }} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Sociałismo]] [[Categoria:Comunismo]] hgyvvyfpmtzmywn7z159l1pu84los5u 0 42209 1227449 1170270 2026-05-13T19:54:41Z Zio3no 41939 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1227449 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|right|thumb]] [[Imàjine:Net Migration Rate.svg|500px|right|thumb|I paexi in blé i xe cheli co [[saldo migratorio]] ativo (andove o sia xe pì i migranti che riva de cheli che parte), in naranson cheli co el saldo pasivo (andove o sia xe pì i migranti che parte de cheli che riva) e in verde i paexi co saldo xero.]] L''''emigrasion''' xe el fenomano sociale che porta na persona o on grupo de persone a spostarse, de so volontà o in manjiera forsada, dal so logo de orixane, verso un altro. Sto fenomano el pole esar ligà a problemi anbientali, relijoxi, economisi e sociali, tante olte tra de łori intrigai. L'emigrasion xe el fenomeno oposto de l'''[[imigrasion]]''. Segondo l'Articolo 13 de la dichiarasion Universale dei diriti Umani, ogni anima la ga el dirito de "''movarse libaramente drento de on stato e sieliere libaramente andove chel se cata''" e de "''dasar ogni paexe, ciapando drento anca el soo, e tornar inte el so paexe''". ==Aspeti== I aspeti de ogni emigrasion, i xe do: * '''La situasion inte el paexe donadore''': Se sperde la popolasion e de talenti, ma anca na felisità inte el caxo de risorse squaxi finie, cusì come la granda dispersion de la xente che ghe sta. * '''La situasion inte el paexe che se i tole su''': problemi de aculturasion (in particolare a la conosensa de le lengue) e integrasion, ma anca imigrasion de laoro, conpetense e diversità culturale. ==Carateristeghe== Co vien a finir le condision nesesarie pal pien conpimento dei dexideri de l'Omo, st'ultimo el xe spenxesto a ndar in serca de on logo difarente de chelo de orixane "andove ver mejo fortuna". Le motivasion le pole esar difarenti: economeghe, puliteghe, guere in ato o persecusion. La separasion da la tera de orixane xe senpre sentia come na rotura doloroxa inte la vida personal. Xe senpre existio do tipi de emigrasion: chela tenporanea e chela definitiva. *L''''emigrasion tenporanea''' xe chela che la caraterixa i fenomani migratori de riserca de fortuna, de laoro, anca se no se xe spesalixai o studiai. Inte el otosento, tanti laoradori agricoli veneti, {{citasion nesesaria|i ndava in Arxentina inte i periodi de pauxa inte la so tera}}. *L''''emigrasion permanente''' che xe pì difisile da dirghe, ma se pole dire che inte lo stato che li tole sù par vari ani. Ste persone le serca de far fortuna e de torse sù chel capitale nesesario par cronparse na tera o n'atività propria inte la tera d'orixane. == Storia de l'emigrasion de l'Italia == [[Imàjine:GermanEmigrantsBoardingAShipInHamburg.jpg|200px|miniatura|Migranti todeschi i monta sora on piroscafo par migrar inte i Stati Unii (sù par xò al 1850)]] Inte la penixola Italiana del [[1860]], sta parola la xe la pì doparada par dirghe a l'espatrio de chi che jera pulitegamente conpromeso, prima col rexime Napoleonego e dopo co i vari moti rivolusionari. Sti qua i jera par de pì inteletuali, militari e artexani. Dopo el [[1830]] tanti de lori i ndava inte la Lejon Straniera che la [[Fransa]] la ghea fato in [[Algeria]], se conta che squaxi la metà dei lejonari i vegnea da la penixola Italiana. Dopo l'Unità d'Italia e na faxe andove i primi a partir i xe stai i inteletuali e industriali favorevoi ai Borbone de Napuli, la parola emigrasion la jera ligada a chela economega. El fenomano el ghea na granda rilevansa inte l'Italia meridionale: In fati i marinari napuletani, a exenpio, i jera prexenti in tuto el Mediteraneo e a 'olte i se catava anca sol Danubio. Dopo sto qua e anca se oncò no se ghe pensa altro, la prima granda emigrasion corente in Italia unida, la provegneva da la xona de Comachio, da l'Abruso e on grande rolo in tuto ciò, lo ga avuo anca l'[[emigrasion Veneta]]. I pescadori de coralo Italiani, i jera prexenti so i mari alxerini, in particolare a Anaba. A l'inisio del Novesento, ghe xe sta na granda ondada de emigrasion da le rejon meridionali, in particolar la Sicilia, verso i Stati Unii e l'Arxentina. Colegamenti direti da i porti de Palermo e de Castelamare del Golgo i raxonxeva [[New York]]. Dopo la [[Seconda guera mondiałe|segonda guera mondiale]] l'emigrasion meridional la se gavea spostà rente la Svisera, el Belxo e la Xermania osidentale. Ghe xe sta anca na granda emigrasion in diresion de le rejon de l'alta Italia, in particolare i Siciliani in Piemonte (par laorar a la FIAT de Torin) e i calabrexi in [[Łonbardia|Lombardia]]. == Storia de l'emigrasion inte el mondo == L'emigrasion no xe mai sta on fenomano solo che italian, ma ga coinvolto e oncora coinvolxe tante aree in tuto el mondo. Tra i popoli che i ga d'asà la so tera, i xe stai i Irlandexi, i Todeschi e i ebrei d'Eoropa. El paexe che, in raporto a la popolasion, el ga pì emigrati xe l'Irlanda, andove la povartà e el malgoerno britanico, i xe stai le cauxe prinsipali. Inte l'inisio dei ani diexe del 2000, ghe xe sta na forte emigrasion dai paexi del terso mondo, America Latina e Africa, par guere, ditature, sfrutamento, mancansa de diriti umani. == Notasion == <references /> {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Soçietà]] [[Categoria:Migrasion umane]] 9dp01xatf0m116t13synlf4fs7hzfjy 1227457 1227449 2026-05-14T00:53:06Z Sinucep 7911 sesion finali 1227457 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|right|thumb]] [[Imàjine:Net Migration Rate.svg|500px|right|thumb|I paexi in blé i xe cheli co [[saldo migratorio]] ativo (andove o sia xe pì i migranti che riva de cheli che parte), in naranson cheli co el saldo pasivo (andove o sia xe pì i migranti che parte de cheli che riva) e in verde i paexi co saldo xero.]] L''''emigrasion''' xe el fenomano sociale che porta na persona o on grupo de persone a spostarse, de so volontà o in manjiera forsada, dal so logo de orixane, verso un altro. Sto fenomano el pole esar ligà a problemi anbientali, relijoxi, economisi e sociali, tante olte tra de łori intrigai. L'emigrasion xe el fenomeno oposto de l'''[[imigrasion]]''. Segondo l'Articolo 13 de la dichiarasion Universale dei diriti Umani, ogni anima la ga el dirito de "''movarse libaramente drento de on stato e sieliere libaramente andove chel se cata''" e de "''dasar ogni paexe, ciapando drento anca el soo, e tornar inte el so paexe''". ==Aspeti== I aspeti de ogni emigrasion, i xe do: * '''La situasion inte el paexe donadore''': Se sperde la popolasion e de talenti, ma anca na felisità inte el caxo de risorse squaxi finie, cusì come la granda dispersion de la xente che ghe sta. * '''La situasion inte el paexe che se i tole su''': problemi de aculturasion (in particolare a la conosensa de le lengue) e integrasion, ma anca imigrasion de laoro, conpetense e diversità culturale. ==Carateristeghe== Co vien a finir le condision nesesarie pal pien conpimento dei dexideri de l'Omo, st'ultimo el xe spenxesto a ndar in serca de on logo difarente de chelo de orixane "andove ver mejo fortuna". Le motivasion le pole esar difarenti: economeghe, puliteghe, guere in ato o persecusion. La separasion da la tera de orixane xe senpre sentia come na rotura doloroxa inte la vida personal. Xe senpre existio do tipi de emigrasion: chela tenporanea e chela definitiva. *L''''emigrasion tenporanea''' xe chela che la caraterixa i fenomani migratori de riserca de fortuna, de laoro, anca se no se xe spesalixai o studiai. Inte el otosento, tanti laoradori agricoli veneti, {{citasion nesesaria|i ndava in Arxentina inte i periodi de pauxa inte la so tera}}. *L''''emigrasion permanente''' che xe pì difisile da dirghe, ma se pole dire che inte lo stato che li tole sù par vari ani. Ste persone le serca de far fortuna e de torse sù chel capitale nesesario par cronparse na tera o n'atività propria inte la tera d'orixane. == Storia de l'emigrasion de l'Italia == [[Imàjine:GermanEmigrantsBoardingAShipInHamburg.jpg|200px|miniatura|Migranti todeschi i monta sora on piroscafo par migrar inte i Stati Unii (sù par xò al 1850)]] Inte la penixola Italiana del [[1860]], sta parola la xe la pì doparada par dirghe a l'espatrio de chi che jera pulitegamente conpromeso, prima col rexime Napoleonego e dopo co i vari moti rivolusionari. Sti qua i jera par de pì inteletuali, militari e artexani. Dopo el [[1830]] tanti de lori i ndava inte la Lejon Straniera che la [[Fransa]] la ghea fato in [[Algeria]], se conta che squaxi la metà dei lejonari i vegnea da la penixola Italiana. Dopo l'Unità d'Italia e na faxe andove i primi a partir i xe stai i inteletuali e industriali favorevoi ai Borbone de Napuli, la parola emigrasion la jera ligada a chela economega. El fenomano el ghea na granda rilevansa inte l'Italia meridionale: In fati i marinari napuletani, a exenpio, i jera prexenti in tuto el Mediteraneo e a 'olte i se catava anca sol Danubio. Dopo sto qua e anca se oncò no se ghe pensa altro, la prima granda emigrasion corente in Italia unida, la provegneva da la xona de Comachio, da l'Abruso e on grande rolo in tuto ciò, lo ga avuo anca l'[[emigrasion Veneta]]. I pescadori de coralo Italiani, i jera prexenti so i mari alxerini, in particolare a Anaba. A l'inisio del Novesento, ghe xe sta na granda ondada de emigrasion da le rejon meridionali, in particolar la Sicilia, verso i Stati Unii e l'Arxentina. Colegamenti direti da i porti de Palermo e de Castelamare del Golgo i raxonxeva [[New York]]. Dopo la [[Seconda guera mondiałe|segonda guera mondiale]] l'emigrasion meridional la se gavea spostà rente la Svisera, el Belxo e la Xermania osidentale. Ghe xe sta anca na granda emigrasion in diresion de le rejon de l'alta Italia, in particolare i Siciliani in Piemonte (par laorar a la FIAT de Torin) e i calabrexi in [[Łonbardia|Lombardia]]. == Storia de l'emigrasion inte el mondo == L'emigrasion no xe mai sta on fenomano solo che italian, ma ga coinvolto e oncora coinvolxe tante aree in tuto el mondo. Tra i popoli che i ga d'asà la so tera, i xe stai i Irlandexi, i Todeschi e i ebrei d'Eoropa. El paexe che, in raporto a la popolasion, el ga pì emigrati xe l'Irlanda, andove la povartà e el malgoerno britanico, i xe stai le cauxe prinsipali. Inte l'inisio dei ani diexe del 2000, ghe xe sta na forte emigrasion dai paexi del terso mondo, America Latina e Africa, par guere, ditature, sfrutamento, mancansa de diriti umani. == Notasion == <references /> == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Soçietà]] [[Categoria:Migrasion umane]] sqhx1fnie6ynys58y3zpi1umjn2r89i 1227458 1227457 2026-05-14T00:53:25Z Sinucep 7911 Xontada [[Categoria:Voze sensa fonti]] doparando HotCat 1227458 wikitext text/x-wiki [[Imàjine:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|right|thumb]] [[Imàjine:Net Migration Rate.svg|500px|right|thumb|I paexi in blé i xe cheli co [[saldo migratorio]] ativo (andove o sia xe pì i migranti che riva de cheli che parte), in naranson cheli co el saldo pasivo (andove o sia xe pì i migranti che parte de cheli che riva) e in verde i paexi co saldo xero.]] L''''emigrasion''' xe el fenomano sociale che porta na persona o on grupo de persone a spostarse, de so volontà o in manjiera forsada, dal so logo de orixane, verso un altro. Sto fenomano el pole esar ligà a problemi anbientali, relijoxi, economisi e sociali, tante olte tra de łori intrigai. L'emigrasion xe el fenomeno oposto de l'''[[imigrasion]]''. Segondo l'Articolo 13 de la dichiarasion Universale dei diriti Umani, ogni anima la ga el dirito de "''movarse libaramente drento de on stato e sieliere libaramente andove chel se cata''" e de "''dasar ogni paexe, ciapando drento anca el soo, e tornar inte el so paexe''". ==Aspeti== I aspeti de ogni emigrasion, i xe do: * '''La situasion inte el paexe donadore''': Se sperde la popolasion e de talenti, ma anca na felisità inte el caxo de risorse squaxi finie, cusì come la granda dispersion de la xente che ghe sta. * '''La situasion inte el paexe che se i tole su''': problemi de aculturasion (in particolare a la conosensa de le lengue) e integrasion, ma anca imigrasion de laoro, conpetense e diversità culturale. ==Carateristeghe== Co vien a finir le condision nesesarie pal pien conpimento dei dexideri de l'Omo, st'ultimo el xe spenxesto a ndar in serca de on logo difarente de chelo de orixane "andove ver mejo fortuna". Le motivasion le pole esar difarenti: economeghe, puliteghe, guere in ato o persecusion. La separasion da la tera de orixane xe senpre sentia come na rotura doloroxa inte la vida personal. Xe senpre existio do tipi de emigrasion: chela tenporanea e chela definitiva. *L''''emigrasion tenporanea''' xe chela che la caraterixa i fenomani migratori de riserca de fortuna, de laoro, anca se no se xe spesalixai o studiai. Inte el otosento, tanti laoradori agricoli veneti, {{citasion nesesaria|i ndava in Arxentina inte i periodi de pauxa inte la so tera}}. *L''''emigrasion permanente''' che xe pì difisile da dirghe, ma se pole dire che inte lo stato che li tole sù par vari ani. Ste persone le serca de far fortuna e de torse sù chel capitale nesesario par cronparse na tera o n'atività propria inte la tera d'orixane. == Storia de l'emigrasion de l'Italia == [[Imàjine:GermanEmigrantsBoardingAShipInHamburg.jpg|200px|miniatura|Migranti todeschi i monta sora on piroscafo par migrar inte i Stati Unii (sù par xò al 1850)]] Inte la penixola Italiana del [[1860]], sta parola la xe la pì doparada par dirghe a l'espatrio de chi che jera pulitegamente conpromeso, prima col rexime Napoleonego e dopo co i vari moti rivolusionari. Sti qua i jera par de pì inteletuali, militari e artexani. Dopo el [[1830]] tanti de lori i ndava inte la Lejon Straniera che la [[Fransa]] la ghea fato in [[Algeria]], se conta che squaxi la metà dei lejonari i vegnea da la penixola Italiana. Dopo l'Unità d'Italia e na faxe andove i primi a partir i xe stai i inteletuali e industriali favorevoi ai Borbone de Napuli, la parola emigrasion la jera ligada a chela economega. El fenomano el ghea na granda rilevansa inte l'Italia meridionale: In fati i marinari napuletani, a exenpio, i jera prexenti in tuto el Mediteraneo e a 'olte i se catava anca sol Danubio. Dopo sto qua e anca se oncò no se ghe pensa altro, la prima granda emigrasion corente in Italia unida, la provegneva da la xona de Comachio, da l'Abruso e on grande rolo in tuto ciò, lo ga avuo anca l'[[emigrasion Veneta]]. I pescadori de coralo Italiani, i jera prexenti so i mari alxerini, in particolare a Anaba. A l'inisio del Novesento, ghe xe sta na granda ondada de emigrasion da le rejon meridionali, in particolar la Sicilia, verso i Stati Unii e l'Arxentina. Colegamenti direti da i porti de Palermo e de Castelamare del Golgo i raxonxeva [[New York]]. Dopo la [[Seconda guera mondiałe|segonda guera mondiale]] l'emigrasion meridional la se gavea spostà rente la Svisera, el Belxo e la Xermania osidentale. Ghe xe sta anca na granda emigrasion in diresion de le rejon de l'alta Italia, in particolare i Siciliani in Piemonte (par laorar a la FIAT de Torin) e i calabrexi in [[Łonbardia|Lombardia]]. == Storia de l'emigrasion inte el mondo == L'emigrasion no xe mai sta on fenomano solo che italian, ma ga coinvolto e oncora coinvolxe tante aree in tuto el mondo. Tra i popoli che i ga d'asà la so tera, i xe stai i Irlandexi, i Todeschi e i ebrei d'Eoropa. El paexe che, in raporto a la popolasion, el ga pì emigrati xe l'Irlanda, andove la povartà e el malgoerno britanico, i xe stai le cauxe prinsipali. Inte l'inisio dei ani diexe del 2000, ghe xe sta na forte emigrasion dai paexi del terso mondo, America Latina e Africa, par guere, ditature, sfrutamento, mancansa de diriti umani. == Notasion == <references /> == Altri projeti == {{Interprojeto}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Soçietà]] [[Categoria:Migrasion umane]] [[Categoria:Voze sensa fonti]] awsy44qx6qi4u49tnqu40a619tbi6fu 0 78215 1227438 1196633 2026-05-13T17:39:09Z Birdie 1608 Birdie el ga spostà ła pajina [[Cormeilles]] a [[Cormeilles (Eure)]]: Homonymy 1196633 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |Nome = Cormeilles |Bandiera = |Stato = FRA |Grado aministrativo = 5 |Divixion am grado 1 = Normandia |Divixion am grado 2 = Eure |Divixion am grado 3 = Arrondissement de Bernay |Divixion am grado 4 = Canton de Beuzeville |Latitudine desimałe = 49.248055555556 |Longitudine desimałe = 0.3775 |Codexestatistego = 27170 |Sito = http://www.cormeillesenpaysdauge.com/ }} '''Cormeilles''' el xe on comun de 1 161 abitanti del departemento de [[Eure]] che el fa parte del rejon [[Normandia]] in Fransa. == Evołusion demogràfega == {{Demografia/Cormeilles (Eure)}} == Altri projeti == {{Interprojeto|Cormeilles (Eure)}} == Łigamenti foresti == * [http://www.cormeillesenauge.com/ Sito ofisiałe de ła sità] {{Comuni del departemento Eure}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Comuni del departemento de Eure]] 0mi7ei67n94x4h3a4cwdk83do7l41tw 0 108665 1227453 1208527 2026-05-13T23:58:07Z InternetArchiveBot 27875 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1227453 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Zeografia pułìtega |Nome = Dambach |Bandiera = |Stato = FRA |Grado aministrativo = 5 |Divixion am grado 1 = Grand Est |Divixion am grado 2 = Bas-Rhin |Divixion am grado 3 = Arrondissement de Haguenau-Wissembourg |Divixion am grado 4 = Canton de Reichshoffen |Latitudine desimałe = 49.003055555556 |Longitudine desimałe = 7.6311111111111 |Codexestatistego = 67083 |Sito = http://www.dambach-neunhoffen.com }} '''Dambach''' el xe on comun de 736 abitanti del departemento de [[Bas-Rhin]] che el fa parte del rejon [[Grand Est]] in Fransa. == Evołusion demogràfega == {{Demografia/Dambach}} == Altri projeti == {{Interprojeto|Dambach (Bas-Rhin)}} == Łigamenti foresti == * [http://www.dambach-neunhoffen.com Sito ofisiałe de ła sità] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302035105/http://www.dambach-neunhoffen.com/ |date=2022-03-02 }} {{Comuni del departemento Bas-Rhin}} {{Controło de autorità}} [[Categoria:Comuni del departemento de Bas-Rhin]] f2ustymtil2s41gn8zen0k9fameala9 0 140863 1227451 1105747 2026-05-13T21:01:30Z Wiki User 555555 41954 1227451 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Sito web|Nome=Ecosia|stato_corente=Ativo|lengua=[[Inglexe|Ingleze]], [[Łéngoa spagnoła|Spanjoło]], [[Łéngua fransexe|Franseze]], [[Łéngua todesca|Todesco]], [[Łéngua ołandexe|Ołandeze]], [[Łéngua svedexe|Svedeze]], [[Łengua itałiana|Itałiàn]]|sede legałe=[[Berlin|Berlìn]]|tipo=Motore de reserca, [[Navegadore web par tełefonin|Navegadore web par tełefonìn]]|url={{cita web|https://www.ecosia.org}}|propietàrio=Christian Kroll|autore=Christian Kroll|data_de_lanso=[[7 de diçenbre|7 de desenbre]] [[2009]]|xlogan=Im Web suchen und Bäume pflanzen|Logo=Ecosia product images.jpg|logo=Ecosia product images.jpg|alt=300px}} '''Ecosia''' (Ecozia) el ze un motore de reserca [[Xermània|todesco]], par computer e tełefonìn. El declara de doparàr el 80% de tuti i [[schei]] che el ciapa da i anunsi online par ła reforestasión in vari [[Stato|stadi]] del [[Tera|Mondo]].<ref>{{Cita web}}</ref> == Storia == Ecosia ła ze stà fondà inte el [[2009]], da Christian Kroll a [[Vitenberga]] en [[Xermània|Zermania]]. El fondator el gavéa fondà anca Xabbel, Forestle e Znout, deso serài, in fovór a Ecosia. == Zlogan == El zlogan en [[Łéngua todesca|todesco]] (Im Web suchen und Bäume pflanzen) el senjifega: Serca sol web e pianta [[Albaro|àlbari]]. == Paezi andove Ecosia ła declara de piantàr àlbari == [[Imàjine:Ecosia Trees Map.svg|miniatura|Rejón andove Ecosia ła inpianta àlbari]] * [[Canada|Canadà]] * [[Stati Unii de ła Mèrica|Stati Unii]] * [[Haiti]] * [[Nicaragua]] * [[Cołónbia|Cołonbia]] * [[Perù]] * [[Braxil|Braziłe]] * [[Bołivia]] * [[Regno Unìo|Renjo Unìo]] * [[Spagna|Spanja]] * [[Maroco]] * [[Senegal|Sènegal]] * [[Mauritania]] * [[Burkina Faso]] * [[Costa d'Avòrio|Costa d'Avołio]] * [[Ghana]] * [[Madagascar|Madagascàr]] * [[Sudan|Sudàn]] * [[Etiopia]] * [[Kenya|Chenia]] * [[Tanzania|Tanzanìa]] * [[Uganda]] * [[Ruanda]] * [[India]] * [[Indonexia|Indonezia]] * [[Austrałia]] == Par saverghene de pì == * https://www.ecosia.org/ * https://info.ecosia.org/ * https://blog.ecosia.org/ * https://www.youtube.com/user/EcosiaORG == Altre vozi == * [[Navegadore web par tełefonin|Navegadore web par tełefonìn]] == Notasión == [[Categoria:Motori de riserca]] hwqz6mn12uoristaxs7tizm3wdd6ve2 10 142794 1227452 1226343 2026-05-13T22:22:10Z ListeriaBot 27070 Wikidata list updated [V2] 1227452 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?date ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1 && day(?date) = (29) && month(?date) = (4)) ?item p:P569/psv:P569 ?date_node . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)} OPTIONAL {?item wdt:P1087 ?e} FILTER (!bound(?e)) #saturates ranking ?item wikibase:statements ?stct . ?item wikibase:sitelinks ?slct . MINUS { ?item wdt:P19/wdt:P131*/^wdt:P527 wd:Q47588 } } ORDER BY DESC(?rank) LIMIT 4 |columns=item,P18,label |thumb=60 |autolist=fallback |links=red |row_template=Wikidata list/Nasesti |skip_table=1 |short = true |chart=true }} {{Wikidata list/Nasesti | item = [[:d:Q81082|Q81082]] | p18 = [[File:Henri Poincaré-2.jpg|center|60px]] | label = [[Henri Poincaré]] }} {{Wikidata list/Nasesti | item = [[:d:Q34479|Q34479]] | p18 = [[File:Hirohito in dress uniform.jpg|center|60px]] | label = [[Hirohito]] }} {{Wikidata list/Nasesti | item = [[:d:Q159778|Q159778]] | p18 = [[File:Michelle Pfeiffer 2007.jpg|center|60px]] | label = [[Michelle Pfeiffer]] }} {{Wikidata list/Nasesti | item = [[:d:Q125017|Q125017]] | p18 = [[File:1994 Uma Thurman 06.jpg|center|60px]] | label = [[Uma Thurman]] }} {{wikidata list end}}<noinclude>[[categoria:modeło intestasion date/nasesti]]</noinclude> rujjibo4qhlrvbl80h5rctbk7cpexj4 10 142822 1227467 1226559 2026-05-14T08:26:08Z ListeriaBot 27070 Wikidata list updated [V2] 1227467 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?date ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1 && day(?date) = (7) && month(?date) = (4)) ?item p:P570/psv:P570 ?date_node . OPTIONAL {?item wdt:P1087 ?e} FILTER (!bound(?e)) #saturates ranking ?item wikibase:statements ?stct . ?item wikibase:sitelinks ?slct . MINUS { ?item wdt:P19/wdt:P131*/^wdt:P527 wd:Q47588 } } ORDER BY DESC(?rank) LIMIT 4 |columns=item,P18,label |thumb=60 |autolist=fallback |links=red |row_template=Wikidata list/Moresti |skip_table=1 |short = true |chart=true }} {{Wikidata list/Moresti | item = [[:d:Q301|Q301]] | p18 = [[File:El Greco - Portrait of a Man - WGA10554.jpg|center|60px]] | label = [[El Greco]] }} {{Wikidata list/Moresti | item = [[:d:Q8768|Q8768]] | p18 = [[File:Henry ford 1919.jpg|center|60px]] | label = [[Henry Ford]] }} {{Wikidata list/Moresti | item = [[:d:Q166876|Q166876]] | p18 = [[File:Isidore de Séville.jpg|center|60px]] | label = [[Izidoro de Sevija]] }} {{Wikidata list/Moresti | item = [[:d:Q156889|Q156889]] | p18 = [[File:(Barcelona) Autoretrat al mirall - by Suzanne Valadon.jpg|center|60px]] | label = [[Suzanne Valadon]] }} {{wikidata list end}}<noinclude>[[categoria:modeło intestasion date/moresti]]</noinclude> tathhvo9rjt0bvmyv9vvhw72tyfjhfc 0 147299 1227460 1218002 2026-05-14T00:56:25Z Sinucep 7911 [[Projet:Scripts et gadgets/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : + [[Categoria:Voxe sensa fonti - pulitega]] 1227460 wikitext text/x-wiki {{Infobox de Organizasion}} L''''Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie''' ('''''United Nations General Assembly - UNGA''''') el ze el prinsipałe e pì raprezentativo òrgan istitusionałe de łe [[Organizasion de łe Nasion Unie|Nasion Unie]]. A l'asenblea i partèsipa tuti i [[Stati menbri de łe Nasion Unie]] e racuanti stati e organizasion col status de [[oservatori de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie]]; ła prima sesion ła se ghea vesto inte el [[10 de zenaro]] del [[1946]] inte ła [[Westminster Sentral Hall]] dea [[Londra]] e ła zera formada dai raprezentanti de sincuanta-uno stati. == Descrision == === Cònpiti e poderi === L'asenblea zenerałe ła ga prinsipalmente funsion consultive: ła ezàmena ''de facto'' i prinsìpi zenerałi de cooparasion par el mantegnimento de ła paze e de ła seguresa internasionałe, e adota, inte el confronto de sti prinsìpi, racomandasion sia ai stati menbri che al [[Consejo de Seguresa de łe Nasion Unie|Consejo de Seguresa]]. Ła discore so ogni cuestion rełasionada al mantegnimento de ła paze e de ła seguresa internasionałe a eła sotoponesta. Ogni cuestion andove se ga da intervegner ła vien diferia al [[Consejo de Seguresa]], parché ła asenblea no ła ga podere ezecutivo (che el resta in man al Consejo de Seguresa), l'Asenblea zenerałe ła połe reclamar l'atension del Consejo su situasion vałutae cofà pericułoze. Dal 1950, co ła resołusion "Uniting for Peace", in cazo de inèrsia del Consejo de Seguresa (par ezénpio blocà dal veto de un menbro permanente su decizion reputae urzenti) l'Asenblea Zenerałe de l'[[ONU]] ła połe tórghene łe veci, devegnindo de consevensa un òrgano ezecutivo bon de inponer sansion o tore decizion anca sul dòparo de ła forsa. === Conpozision e funsionamento === Ogni stato menbro el połe gavere finmente sìncue raprezentanti inte l'Asenblea, ma el ga solché un voto dispunìbiłe. Le decizion de l'Asenblea zenerałe su łe prinsipałi cuestion łe vien tolte co ła majoransa de du tersi dei menbri prezenti e votanti. L'Asenblea zenerałe ła se reunise in sesion ordenàrie anuałi. Na sesion ordenària ła scumìsia ła terso zoba de setenbre e ła dura finmente a metà disenbre. L'asenblea ła se reunise parimenti in sesion spesałi andove łe sircostanse i ło dimanda e łe ze convocae dal segretàrio zenerałe su dimanda del Consejo de Seguresa o de ła majoransa dei menbri de łe Nasion Unie. I dełegai de l'Asenblea, prima de łe sentae plenàrie, i lavora in comision temàteghe che łe ze: * I comision - '''DISEC''' (''Disarmament & International Security''): dezarmo e seguresa internasionałe; * II comision - '''ECOFIN''' (''Economic & Financial''): cuestion econòmeghe e finansiàrie; * III comision - '''SOCHUM''' (''Social, Cultural & Humanitarian''): cuestion sociałi, culturałi e umanitàrie; * IV comision - '''SPECPOL''' (''Special Political & Decolonization''): pułìteghe spesałi e decołonizasion; * V comision - ''Administrative & Budgetary'': aministrasion e budget; * VI comision - ''Legal'': afari legałi. == Sesion == {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" !Num. !Durada ![[Segretàrio Zenerałe de łe Nasion Unie|Segretàrio zenerałe]] ![[Presidenti de l'Asenblea Zenerałe de łe Nasion Unie|Presidente de l'Asenblea]] !Resołusion !Decizion |- style="background:lightgreen;" |[[1ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|1ª]] |24 de zenaro- 19 de novenbre [[1946]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Paul-Henri Spaak]] {{bandiera|BEL}} |A/RES/1-103 (I) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[1ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|1ª spesałe]] |28 de apriłe - 15 de majo [[1947]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |{{bandiera|AUS}} |A/RES/104-107 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Pałestina. |- style="background:lightgreen;" |[[2ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|2ª]] |30 de setenbre - 15 de novenbre [[1947]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Oswaldo Aranha]] {{bandiera|BRA}} |A/RES/108-184 (II) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[2ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|2ª spesałe]] |16 de apriłe - 14 de majo [[1948]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[José Arce]] {{bandiera|ARG}} |A/RES/185-189 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Pałestina. |- style="background:lightgreen;" |[[3ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|3ª]] |3 de novenbre [[1948]] - 18 de majo [[1949]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Herbert Vere Evatt]] {{bandiera|AUS}} |A/RES/190-287 (III) | |- style="background:lightgreen;" |[[4ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|4ª]] |18 de novenbre - 6 de disenbre [[1949]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Carlos Peña Rómulo]] {{bandiera|PHL}} |A/RES/288-375 (IV) | |- style="background:lightgreen;" |[[5ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|5ª]] |7 de otobre [[1950]] - 5 de novenbre [[1951]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Nasrollah Entezam]] {{bandiera|IRN}} |A/RES/376-501 (V) | |- style="background:lightgreen;" |[[6ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|6ª]] |7 de disenbre [[1951]] - 5 de febraro [[1952]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Luis Padilla Nervo]] {{bandiera|MEX}} |A/RES/502-608 (VI) | |- style="background:lightgreen;" |[[7ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|7ª]] |25 de otobre [[1952]] - 28 de agosto [[1953]] |[[Trygve Lie]] {{bandiera|NOR}} |[[Lester Pearson]] {{bandiera|CAN}} |A/RES/609-712 (VII) | |- style="background:lightgreen;" |[[8ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|8ª]] |29 de setenbre - 9 de disenbre [[1953]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Vijaya Lakshmi Pandit]] {{bandiera|IND}} |A/RES/713-806 (VIII) | |- style="background:lightgreen;" |[[9ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|9ª]] |21 de otobre - 17 de disenbre [[1954]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Eelco van Kleffens]] {{bandiera|NLD}} |A/RES/807-907 (IX) | |- style="background:lightgreen;" |[[10ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª]] |25 de otobre - 14 de disenbre [[1955]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[José Maza]] {{bandiera|CHL}} |A/RES/908-995 (X) | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[1ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|1ª emerzensa]] |1-10 de novenbre [[1956]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Rudecindo Ortenga]] {{bandiera|CHL}} |A/RES/996-1003 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Mèdio Oriente. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[2ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|2ª emerzensa]] |4-10 de novenbre [[1956]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Rudecindo Ortenga]] {{bandiera|CHL}} |A/RES/1004-1008 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |[[Revołusion ungareze del 1956|Ungaria]]. |- style="background:lightgreen;" |[[11ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|11ª]] |[[1956]]-[[1957]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Wan Waithayakon]] {{bandiera|THA}} |A/RES/1009-1133 (XI) | |- style="background:lightgreen;" |[[12ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|12ª]] |[[1957]]-[[1958]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Leslie Munro]] {{bandiera|NZL}} |A/RES/1134-1236 (XII) | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[3ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|3ª emerzensa]] |8-21 de agosto [[1958]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Leslie Munro]] {{bandiera|NZL}} |A/RES/1237-1238 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Medio Oriente. |- style="background:lightgreen;" |[[13ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|13ª]] |[[1958]]-[[1959]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Charles Habib Malik]] {{bandiera|LBN}} |A/RES/1239-1350 (XIII) | |- style="background:lightgreen;" |[[14ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|14ª]] |[[1959]]-[[1960]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Víctor Andrés Belaúnde]] {{bandiera|PER}} |A/RES/1351-1473 (XIV) | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[4ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|4ª emerzensa]] |17-19 de setenbre [[1960]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Víctor Andrés Belaúnde]] {{bandiera|PER}} |A/RES/1474-1475 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |[[Crize del Congo|Congo]]. |- style="background:lightgreen;" |[[15ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|15ª]] |[[1960]]-[[1961]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Frederick Henry Boland]] {{bandiera|IRL}} |A/RES/1476-1620 (XV) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[3ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|3ª spesałe]] |21-25 de agosto [[1961]] |[[Dag Hammarskjöld]] {{bandiera|SWE}} |[[Frederick Henry Boland]] {{bandiera|IRL}} |A/RES/1621-1622 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |[[Crize de Biserta|Tunizia]]. |- style="background:lightgreen;" |[[16ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|16ª]] |[[1961]]-[[1962]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Mongi Slim]] {{bandiera|TUN}} |A/RES/1623-1747 (XVI) | |- style="background:lightgreen;" |[[17ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|17ª]] |[[1962]]-[[1963]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Muhammad Zafarullah Khan]] {{bandiera|PAK}} |A/RES/1748-1871 (XVII) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[4ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|4ª spesałe]] |14 de majo - 27 de zugno [[1963]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Muhammad Zafarullah Khan]] {{bandiera|PAK}} |A/RES/1872-1880 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Situasion finansiària de łe Nasion Unie. |- style="background:lightgreen;" |[[18ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|18ª]] |[[1963]]-[[1964]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Carlos Sosa Rodriguez]] {{bandiera|VEN}} |A/RES/1881-1993 (XVIII) | |- style="background:lightgreen;" |[[19ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|19ª]] |[[1964]]-[[1965]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Alex Quaison-Sackey]] {{bandiera|GHA}} |A/RES/1994-2007 (XIX) | |- style="background:lightgreen;" |[[20ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|20ª]] |[[1965]]-[[1966]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Amintore Fanfani]] {{bandiera|ITA}} |A/RES/2008-2132 (XX) | |- style="background:lightgreen;" |[[21ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|21ª]] |[[1966]]-[[1967]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Abdul Rahman Pazhwak]] {{bandiera|AFG 1930-1973}} |A/RES/2133-2247 (XXI) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[5ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|5ª spesałe]] |21 de apriłe-13 de zugno [[1967]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Abdul Rahman Pazhwak]] {{bandiera|AFG 1930-1973}} |A/RES/2248-2251 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Africa Sud-Osidentale (Namìbia). |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[5ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|5ª emerzensa]] |17 de zugno-18 de setenbre [[1967]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Abdul Rahman Pazhwak]] {{bandiera|AFG 1930-1973}} |A/RES/2252-2257 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Mèdio Oriente. |- style="background:lightgreen;" |[[22ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|22ª]] |[[1967]]-[[1968]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Corneliu Mănescu]] {{bandiera|ROU}} |A/RES/2258-2375 (XXII) | |- style="background:lightgreen;" |[[23ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|23ª]] |[[1968]]-[[1969]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Emilio Arenales Catalan]] {{bandiera|GTM}} |A/RES/2376-2492 (XXIII) | |- style="background:lightgreen;" |[[24ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|24ª]] |[[1969]]-[[1970]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Angie Elisabeth Brooks]] {{bandiera|LBR}} |A/RES/2493-2619 (XXIV) | |- style="background:lightgreen;" |[[25ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|25ª]] |12 de otobre - 17 de disenbre [[1970]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Angie Elisabeth Brooks]] {{bandiera|LBR}} |A/RES/2620-2750 (XXV) | |- style="background:lightgreen;" |[[26ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|26ª]] |21 de setenbre - 22 de disenbre [[1971]] |[[U Thant]] {{bandiera|BUR 1948-1974}} |[[Edvard Hambro]] {{bandiera|NOR}} |A/RES/2751-2903 (XXVI) | |- style="background:lightgreen;" |[[27ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|27ª]] |26 de setenbre - 19 de disenbre [[1972]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Adam Malik]] {{bandiera|IDN}} |A/RES/2904-3049 (XXVII) | |- style="background:lightgreen;" |[[28ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|28ª]] |18 de setenbre - 18 de disenbre [[1973]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Stanisław Trepczyński]] {{bandiera|POL}} |A/RES/3050-3199 (XXVIII) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[6ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|6ª spesałe]] |9 de apriłe - 2 de majo [[1974]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Leopoldo Benites]] {{bandiera|ECU}} |A/RES/3200-3202 (S-VI) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |[[Materia prima|Matèrie prime]] e desvilupo. |- style="background:lightgreen;" |[[29ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|29ª]] |17 de setenbre - 18 de disenbre [[1974]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Leopoldo Benites]] {{bandiera|ECU}} |A/RES/3203-3360 (XXIX) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[7ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|7ª spesałe]] |1-16 de setenbre [[1975]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Abdelaziz Bouteflika]] {{bandiera|DZA}} |A/RES/3361-3362 (S-VII) | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Desvilupo e cooperasion econòmega internasionałe. |- style="background:lightgreen;" |[[30ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|30ª]] |16 de setenbre - 17 de disenbre [[1975]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Gaston Thorn]] {{bandiera|LUX}} |A/RES/3363-3541 (XXX) | |- style="background:lightgreen;" |[[31ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|31ª]] |21 de setenbre - 22 de disenbre [[1976]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Hamilton Shirley Amerasinghe]] {{bandiera|LKA}} |A/RES/31/1-208 | |- style="background:lightgreen;" |[[32ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|32ª]] |20 de setenbre - 21 de disenbre [[1977]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Lazar Mojsov]] {{bandiera|YUG 1943-1992}} |A/RES/32/1-215 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[8ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|8ª spesałe]] |20-21 de apriłe [[1978]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Lazar Mojsov]] {{bandiera|YUG 1943-1992}} |S-8/1-2 |S-8/11-14, S-8/21 |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Finansiamento de ła [[Forsa de interpozision in Libano de łe Nasion Unie|Forsa de interpozision in Libano]]. |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[9ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|9ª spesałe]] |24 de apriłe - 3 de majo [[1978]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Lazar Mojsov]] {{bandiera|YUG 1943-1992}} |S-9/1-2 |S-9/11-15, S-9/21-22 |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Namibia. |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[10ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª spesałe]] |23 de majo - 30 de zugno [[1978]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Lazar Mojsov]] {{bandiera|YUG 1943-1992}} |S-10/1-2 |S-10/11-15, 2S-10/1-24 |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Dezarmamento. |- style="background:lightgreen;" |[[33ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|33ª]] |19 de setenbre [[1978]] - 31 de majo [[1979]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Indalecio Liévano]] {{bandiera|COL}} |A/RES/33/1-206 | |- style="background:lightgreen;" |[[34ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|34ª]] |18 de setenbre - 20 de disenbre [[1979]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Salim Ahmed Salim]] {{bandiera|TZA}} |A/RES/34/1-233 | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[6ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|6ª emerzensa]] |10-14 de zenaro [[1980]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Salim Ahmed Salim]] {{bandiera|TZA}} |A/RES/ES-6/1-2 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |La [[Guera in Afghanistan (1979-1989)|situazione in Afghanistan]] e le so inplegasion par ła paze e la seguresa internasionałe. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[7ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|7ª emerzensa]]<br />(renovada) |22-29 de lujo [[1980]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Salim Ahmed Salim]] {{bandiera|TZA}} |A/RES/ES-7/1-9 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Cuestion de ła Pałestina. |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[11ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|11ª spesałe]] |25 de agosto - 15 de setenbre [[1980]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Salim Ahmed Salim]] {{bandiera|TZA}} |S-11/1-4 |S-11/11-24 |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |[[Novo órdene econòmego internasionałe]]. |- style="background:lightgreen;" |[[35ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|35ª]] |16 de setenbre [[1980]] - 3 marso [[1981]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |[[Rüdiger von Wechmar]] {{bandiera|DEU}} |A/RES/35/1-227 | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[8ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|8ª emerzensa]] |13-14 de setenbre [[1981]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}} |n.d. |ES-8/1-2 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Cuestion de ła Namibia. |- style="background:lightgreen;" |[[36ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|36ª]] |15 de setenbre [[1981]] - 28 de apriłe [[1982]] |[[Kurt Waldheim]] {{bandiera|AUT}}<br />[[Javier Pérez de Cuéllar]] {{bandiera|PER}} |[[Ismat Kittani]] {{bandiera|IRQ 1963-1991}} |A/RES/36/1-244 | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[7ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|7ª emerzensa]]<br />(concludesta) |20-28 de apriłe, 25-26 de zugno, 16-19 de agosto, 24 de setenbre [[1982]] |[[Javier Pérez de Cuéllar]] {{bandiera|PER}} |[[Ismat Kittani]] {{bandiera|IRQ 1963-1991}} |A/RES/ES-7/1-9 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Cuestion de ła Pałestina. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[9ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|9ª emerzensa]] |29 de zenaro -5 de febraro [[1982]] |[[Javier Pérez de Cuéllar]] {{bandiera|PER}} |n.d. |A/RES/ES-9 | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Situasion inte i teritori arabi ocupai. |- style="background:lightgreen;" |[[53ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|53ª]] |[[1998]]-[[1999]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Didier Opertti]] {{bandiera|URY}} |A/RES/53/1-243 | |- style="background:lightgreen;" |[[54ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|54ª]] |[[1999]]-[[2000]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Theo-Ben Gurirab]] {{bandiera|NAM}} |A/RES/54/1-283 | |- style="background:lightgreen;" |[[55ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|55ª]] |[[2000]]-[[2001]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Harri Holkeri]] {{bandiera|FIN}} |A/RES/55/1-285 | |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[10ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª emerzensa]]<br />(renovada) |24 de apriłe - 13 de novenbre [[1997]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Razali Ismail]] {{bandiera|MYS}} | | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Asion iłegali israeliane a Jeruzaleme Est ocupada e inte el resto del Teritòrio Pałestineze ocupà. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[10ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª emerzensa]]<br />(renovada) |17 de marso [[1998]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Hennadiy Udovenko]] {{bandiera|UKR}} | | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Asion iłegali israeliane a Jeruzaleme Est ocupada e inte el resto del Teritòrio Pałestineze ocupà. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[10ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª emerzensa]]<br />(renovada) |5-9 de febraro [[1999]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Didier Opertti Badan]] {{bandiera|URY}} | | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Asion iłegali israeliane a Jeruzaleme Est ocupada e inte el resto del Teritòrio Pałestineze ocupà. |- style="background:lightpink;" | rowspan="2" |[[10ª sesion spesałe d'emerzensa de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|10ª emerzensa]]<br />(renovada) |18-20 de otobre [[2000]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Harri Holkeri]] {{bandiera|FIN}} | | |- style="background:lightpink;" | colspan="5" |Asion iłegali israeliane a Jeruzaleme Est ocupada e inte el resto del Teritòrio Pałestineze ocupà. |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[25ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|25ª spesałe]] |6-9 de zugno [[2001]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Harri Holkeri]] {{bandiera|FIN}} |S-25/1-2 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Atuasion dei rezultai de ła [[Programa de łe Nasion Unie par i Insediamenti Umani|conferensa de łe Nasion Unie par i Insediamenti Umani (Habitat II)]]. |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[26ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|26ª spesałe]] |25-27 de zugno [[2001]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Harri Holkeri]] {{bandiera|FIN}} | | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Problema del [[HIV|virus de l'imunodeficensa umana]] / [[AIDS|sindrome da imunodeficensa acuizia]] ([[HIV]]/[[AIDS]]) in tuti i so èsari. |- style="background:lightgreen;" |[[56ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|56ª]] |[[2001]]-[[2002]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Han Seung-soo]] {{bandiera|KOR}} |A/RES/56/1-299, 500-512 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[27ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|27ª spesałe]] |8-10 de majo [[2002]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Han Seung-soo]] {{bandiera|KOR}} |A/RES/S-27/1-24 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Sùmmit mondiale par l'infànsia. |- style="background:lightgreen;" |[[57ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|57ª]] |[[2002]]-[[2003]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Jan Kavan]] {{bandiera|CZE}} |A/RES/57/1-338 | |- style="background:lightgreen;" |[[58ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|58ª]] |[[2003]]-[[2004]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Julian Hunte]] {{bandiera|LCA}} |A/RES/58/1-318 | |- style="background:lightgreen;" |[[59ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|59ª]] |[[2004]]-[[2005]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Jean Ping]] {{bandiera|GAB}} |A/RES/59/1-314 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | rowspan="2" |[[28ª sesion speciałe de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|28ª spesałe]] |24 de zenaro [[2005]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Nassir Abdulaziz Al-Nasser]] {{bandiera|QAT}} |A/RES/59/26 | |- style="background:lightgoldenrodyellow;" | colspan="5" |Comemorasion del sesantèzemo aniversàrio de ła libarasion dei canpi de consentramento nazisti. |- style="background:lightgreen;" |[[60ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|60ª]] |16 de setenbre [[2005]] - 8 de setenbre [[2006]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Jan Eliasson]] {{bandiera|SWE}} |A/RES/60/1-289 | |- style="background:lightgreen;" |[[61ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|61ª]] |19 de setenbre [[2006]] - 17 de setenbre [[2007]] |[[Kofi Annan]] {{bandiera|GHA}} |[[Haya Rashed Al-Khalifa]] {{bandiera|BHR}} |A/RES/61/1-296 | |- style="background:lightgreen;" |[[62ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|62ª]] |15 de otobre [[2007]] - 15 de setenbre [[2008]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Srgjan Kerim]] {{bandiera|MKD}} |A/RES/62/1-278 | |- style="background:lightgreen;" |[[63ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|63ª]] |22 de setenbre [[2008]] - 14 de setenbre [[2009]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Miguel d'Escoto Brockmann]] {{bandiera|NIC}} |A/RES/63/1-311 | |- style="background:lightgreen;" |[[64ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|64ª]] |6 de otobre [[2009]] - 13 de setenbre [[2010]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Ali Abdussalam Treki]] {{bandiera|LBY 1977-2011}} |A/RES/64/1-301 | |- style="background:lightgreen;" |[[65ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|65ª]] |22 de setenbre [[2010]] - 12 de setenbre [[2011]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Joseph Deiss]] {{bandiera|CHE}} |A/RES/65/1-316 | |- style="background:lightgreen;" |[[66ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|66ª]] |15 de setenbre [[2011]] - 24 de setenbre [[2012]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Nassir Abdulaziz Al-Nasser]] {{bandiera|QAT}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[67ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|67ª]] |18 de setenbre [[2012]] - 11 de setenbre [[2013]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Vuk Jeremić]] {{bandiera|SRB}} | | |- style="background:lightgreen;" |- style="background:lightgreen;" |[[69ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|69ª]] |16 de setenbre [[2014]] - 15 de setenbre [[2015]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Sam Kutesa]] {{bandiera|UGA}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[70ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|70ª]] |15 de setenbre [[2015]] - 12 de setenbre [[2016]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Mogens Lykketoft]] {{bandiera|DNK}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[71ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|71ª]] |13 de setenbre [[2016]] - 12 de setenbre [[2017]] |[[Ban Ki-moon]] {{bandiera|KOR}} |[[Peter Thomson]] {{bandiera|FJI}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[72ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|72ª]] |13 de setenbre [[2017]] - 18 de setenbre [[2018]] |[[António Guterres]] {{bandiera|PRT}} |[[Miroslav Lajčák]] {{bandiera|SVK}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[73ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|73ª]] |19 de setenbre [[2018]] - 17 de setenbre [[2019]] |[[António Guterres]] {{bandiera|PRT}} |[[María Fernanda Espinosa]] {{bandiera|ECU}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[74ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|74ª]] |18 de setenbre [[2019]] - 16 de setenbre [[2020]] |[[António Guterres]] {{bandiera|PRT}} |[[Tijjani Muhammad-Bande]] {{Bandiera|NGA}} | | |- style="background:lightgreen;" |[[75ª sesion de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie|75ª]] |17 de setenbre [[2020]] - 15 de setenbre [[2021]] |[[António Guterres]] {{bandiera|PRT}} |[[Volkan Bozkir]] {{Bandiera|TUR}} | | |} <!-- Sesion de pie voze, NO ZONTAR GNENTE ALTRO! --> == Notasion == {{Notasion}} ==Altri projeti== {{Interprojeto}} == Linganbi foresti == {{Linganbi foresti}} {{Controło de autorità}} <!-- Scrìvar cuà, dopo de ła freceta łe categorie --> [[Categoria:ONU]] [[Categoria:Voxe sensa fonti - pulitega]] dqagc0e7jxhupg02l2v6ds6m18i5jvd 14 154533 1227441 1227112 2026-05-13T17:42:42Z Trigenibinion 34965 Normalixare 1227441 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Partii pułìteghi par stato| ]] [[Categoria:Partii puliteghi nasionalisti| ]] lp4w7gk7hpj7bf96qlgurofcsa38qmm 14 154553 1227440 1226956 2026-05-13T17:39:37Z Trigenibinion 34965 Ajornamento 1227440 wikitext text/x-wiki #VARDA [[:Categoria:Partii puliteghi indipendentisti - Stati Unii de l'America]] hbtsd0czqu48u4un7jhii9juv1qvv91 14 154555 1227437 1226967 2026-05-13T17:37:13Z Trigenibinion 34965 Ajornamento 1227437 wikitext text/x-wiki #VARDA [[:Categoria:Partii puliteghi verdi]] m97z7oymaw1yh784p9nnj8mn983orup 1 154568 1227430 1227428 2026-05-13T12:34:40Z Sinucep 7911 Sinucep el ga spostà ła pajina [[Discusion:Conpagno a conpagno (informadega)]] a [[Discusion:Peer-to-peer]] sensa metarghe on rimando: Titolo errato 1227428 wikitext text/x-wiki == nome voxe == secondo mi la voxe se dovaria ciamare peer-to-peer [[Utensa:Zio3no|Zio3no]] ([[Discusion Utensa:Zio3no|msj]]) 21:28, 12 maj 2026 (CEST) :Concordo anca mi sul fato che in sti caxi cua el titolo no el sia da tradure e che el vada spostà. Ciao--[[Utensa:Davy1509|Davy1509]] ([[Discusion Utensa:Davy1509|msj]]) 09:54, 13 maj 2026 (CEST) nxyr7wcshxyf2vz7tfkfdvjo6rprpq5 1227431 1227430 2026-05-13T12:36:29Z Sinucep 7911 /* nome voxe */ Resposta 1227431 wikitext text/x-wiki == nome voxe == secondo mi la voxe se dovaria ciamare peer-to-peer [[Utensa:Zio3no|Zio3no]] ([[Discusion Utensa:Zio3no|msj]]) 21:28, 12 maj 2026 (CEST) :Concordo anca mi sul fato che in sti caxi cua el titolo no el sia da tradure e che el vada spostà. Ciao--[[Utensa:Davy1509|Davy1509]] ([[Discusion Utensa:Davy1509|msj]]) 09:54, 13 maj 2026 (CEST) ::Fato. [[Utensa:Sinucep|Sinucep]] ([[Discusion Utensa:Sinucep|msj]]) 14:36, 13 maj 2026 (CEST) atebaykmjy8mzb8yaoh6yneojlyjy7p 0 154571 1227439 2026-05-13T17:39:10Z Birdie 1608 Birdie el ga spostà ła pajina [[Cormeilles]] a [[Cormeilles (Eure)]]: Homonymy 1227439 wikitext text/x-wiki #VARDA [[Cormeilles (Eure)]] pgmrjicn57575oqvzkx7vwhol2pqlq1