Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 20195 424044 414193 2026-04-02T23:53:38Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 424044 wikitext text/x-wiki '''Albert Rousseau''', c' esteut on [[scrijheu e walon]] k' a skepyî [[Grand-Lé]] li [[3 d' decimbe]] [[1906]]. Moirt e [[1992]]. Il est rprins dins l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]] et dins l' [[Antolodjeye Scrire]]. Di s' [[mestî]], il esteut [[facteur]] a [[Fleuru]]. == Ouve pol walon == A Fleuru, i rescontra [[Henri Petrez]] k' el poûssa a scrire e walon. Come si mwaisse, i scrijha des [[fåve di djåzantès biesses|fåve]] et des ôtes [[arimé]]s, ttossu bén dins l' [[accints do walon|lingaedje]] di [[Grand-Lé]], ki dins l' ci d' [[Fleuru]]. Il a moussî ås [[Relîs Namurwès]] e 1962. Avou ses soçons, meta li soce des [[Romans Scrijheus d' après Djodogne|Romans Scrijheus]] dsu les rayes e 1969.<ref>{{fr}} [[Nos campagnes (antolodjeye)|Nos campagnes]], p. 115.</ref> == Egzimpe di boket da sinne == :::'''Såjhons''' :''Dj' a bén rpelé totes les pî-sintes :''et rpiké des fleurs — gn a ddja mwintes — :''po vs fé plaijhi. :''Dj' a rintré m' frumint et mi avoenne, :''et raminé mes djoyes, mes poennes, :''dins vosse [[tcheri]]. :''Dj' a disk’ a [[mexhnaedje|mexhné]] totes les foyes, :''po-z î mete vosse cour a l' rimouye,<ref>Mwaisse modêye: «fouyes» / «rimouye».</ref> :''dissu l' paxhi. :''Et nos irans dvant k' i n' bijhele, :''Nos deus, sayî d' conter les stoeles<ref>Mwaisse modêye: «bîjèle» / «stwèle».</ref> :''do paradis.''<ref>dins l' [[Noer Boton]], n° 20 decimbe 1972, riprins dins «[[Nos campagnes (antolodjeye)|Nos campagnes]]» (1998), p. 99.</ref><ref>[https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=6778 Mwaisse modêye, come elle aveut stî metowe vaici å prume]</ref> == {{HD}} == [https://web.archive.org/web/20241008192855/https://www.grand-leez-petit-leez.be/poesie.htm Sacwants d' ses powinmes] (e [[sistinme Feller]]) == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:sicrijheus e walon|Rousseau]] g0qn51ykn6cfaxrnxcw8wdmftk2j44d 0 36078 424045 413775 2026-04-03T10:19:32Z Lucyin 16 /* Candjmint d' prononçaedje des cossounes metowes divant l' cawete -ès */ 424045 wikitext text/x-wiki [[File:Tåvlea scolrece coron ès.jpg|thumb|Kékes fråzes di [[lives d' imådjes]] mostrant èn addjectif avou l' coron -ès]] Li '''coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant''', c' est on prononçaedje /ɛ/ (è) do dierin pî des [[addjectif]]s [[femrin]]s epitetes [[pluriyal]]s metous padvant l' [[sustantif|no]], dabôrd ki dins les ôtes [[djinre (croejhete)|djinre]] et [[nombe (linwince)|nombe]], li [[voyale]] E est [[halcrosse E|halcrosse]]. Ele pout eto s' apliker a sacwants [[nén definixhants prezintoes]] (totès, sacwantès, kékès, ôtès, puzieurès) == Egzimpes == === addjectifs === Ci prononçaedje la si scrît '''-ès''' e [[rfondou walon]] ey e [[sistinme Feller]]<ref>aplicåve dins l' pus grande pårteye del Walonreye, loukîz mape ALW '''2''' notule 11.</ref>. ==== Fråzes ==== :''Nos avans yeu les gross'''ès''' aiwes. :''La des bel'''ès''' comeres ! :''Respectez les viy'''ès''' djins :''Les grand'''ès''' rowes di [[strin]] ratindnut d' berôler ''([[A. Gauditiaubois]], tchanté pa [[William Dunker]]) :''C' est nén po les minm'''ès''' råjhons k' mi. ==== Eredjistrumints ==== * [[grossès aiwes]] ** Avou coron -ès: (e [[sistinme Feller]]: ''grossès-êwes'' /ɡʀɔ.sɛ.ˈzɛːw/) {{odio|Wa des grossès aiwes-f.ogg|lang=wa}} u {{odio|Wa des grossès aiwes-o.ogg|lang=wa}} ** Sins coron -ès: (e [[sistinme Feller]]: ''grosses-êwes'' /gʀɔz.'zɛːw/) {{odio|Wa-fel dès grosses-êwes.ogg|lang=wa}} * [[gurzale]]s ** [[noerès gurzales]]: {{odio|Wa fel dès neûrès gurzales wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''neûrès gurzales'') u {{odio|Wa-fel dès nwârès gruzales wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''nwârès gruzales'') u {{odio|Wa-fel dès nwêrès gurzèles wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''nwêrès gurzèles'') ** [[vetès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès vètès gruzales wa des vetès gurzales.ogg|lang=wa}} (''vètès gruzales'') ** [[blankès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès blankès gruzales wa des blankès gurzales.ogg|lang=wa}} (''blankès gruzales'') ** [[grossès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès grossès gruzales wa des grossès gurzales.ogg|lang=wa}} (''grossès gruzales'') * ôtès trokes ** avou des meyeusès idêyes: {{odio|Wa avou des meyeusès idêyes.ogg|lang=wa}} (''avou des meyeusès-idéyes'') ** des bounès lokes: {{odio|Wa des bounès lokes.ogg|lang=wa}} === nén definixhants prezintoes === Li coron -ès n' î est nén oblidjî. Egzimpes la k' il î est : :''[[Pa totès stroetès voyes (roman)|Pa tot'''ès''' stroetès voyes]] ''(tite d' on roman da [[Auguste Laloux]]) :''Dj' a co sacwant'''ès''' kesses :''Dj' a veyou kék'''ès''' måcules dins vosse tecse. :''Vos fåreut trover des ôt'''ès''' råjhons. :''Gn a puzieur'''ès''' sôres di troufe. == Plaeçaedje di l' accint tonike == Li coron -ès '''ni prind nén''' l' [[accint tonike]], ki dmeure sol sillabe di dvant. C' est cåzu l' seu cas e walon la k' l' accint tonike si mete sol divant-dierinne sillabe. == Rujhes d' aplicåcion == === divins les mots avou èn emacralé djinre === Po l' aplicåcion di cisse rîle la, les raprindisses divèt bén prinde asteme ås nos ki sont femrins e walon (ey adon, prinde li coron -ès) et omrins e francès: :''(Aler bagnî e [[Mouze]] !) A des parey'''ès''' [[Wikt:ådje|ådjes]] ! ''([[L. Hendschel]], [[So l' anuti (roman)|So l' anuti]]). Asteme eto ås nos ki sont omrins e walon et femrins e francès (ey adon, ki n' prindèt '''nén''' li coron -ès) :''L' [[ome ås rodjes dints]] ('''nén''' *''rodjès'') ; il a les [[gros dint]]s tot gåtés (''nén'' ''«grossès»'') :''Des beas pieles (''nén'' ''«belès»'')<ref>[[Scoles di Bive]], 13-03-2012</ref> :''Dji va croxhî les bons moumints a plins dints ('''nén''' *''plinnès'') === ezès payis walons ki n' eployént nén cisse rîle la e 20inme sieke === Li [[Basse Årdene]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di [[Sint-Houbert]] Li contrêye tot a Nonne do [[walon do Coûtchant]]<ref>[https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=50 Mape ALW '''2''' 11]].</ref> == Sourdant do coron -ès == I vénreut del cawete latene femrinne pluriyale -as. Elle si rtrouve pacô e [[gåmès]] ey e [[picård]] (a Bijhe).<ref>[[Louis Remacle]], [[Sintake do walon del Gléjhe]] tôme '''1''' p. 139-143.</ref> === Rishonnance avou l' francès === Ça rshonne a on [[halcrosse E]] prononcî e [[francès]] (/ə/) : :''La vert'''e''' campagne où je suis né / douc'''e''' campagne de mes jeunes années… == Candjmint d' prononçaedje des cossounes metowes divant l' cawete -ès == E sacwants [[accints do walon]], gn a on candjmint di prononçaedje del [[cossoune]] metowe divant li coron -ès. E [[walon do Levant]], et kékes ponts åtoû d' [[Flipveye]], on a on rvuzlaedje d' ene divuzlêye [[cossoune]]<ref>Pol 20inme sieke, i sont veyåves so l' [[ALW]] '''2''', mape 11.</ref> :''ene basse messe // gn aveut troes bassès (/s/) messes å Noyé ''(e sacwants plaeces : ''ba'''z'''ès'' /z/). On pout aveur li contråve, dj' ô bén on dvuzlaedje d' ene vuzlêye cossoune : :''ene longue voye // ås longuès (/g/) royes / des longuès voyes ''(e sacwants plaeces : ''lon'''k'''ès'' /k/) :''ene roede dischinte // des roedès montêyes (/d/) ''(e sacwants plaeces : ''reû'''t'''ès'' /t/) :''ene tchôde braijhe // des tchôdès cindes (/d/) ''(e sacwants plaeces : ''tchô'''t'''ès /t/) Mins gn a des côps ki ça n' candje nole pårt : :''del vete salåde / des vetès salådes ''(måy : des *''vèdès'' salådes). == Ôtès ortografeyes == [[File:Tchanson longuès pupes tere Walons Wisconsene.jpg|thumb|Tchanson "Tins d' eraler"; ortografeye des Walons del Wisconsene: coron -ès riscrît come on mot tot seu (deujhinme roye)]] === divins li scrîta === Ele si rascontere, dispu bele ådje, dedja e li [[scrîta]], sovint notêye « et » metou dirî l' addjectif. :''des rouges ET aumailles'' (des rodj'''ès''' åmayes) :''donner petites ET choses'' (diner pitit'''ès''' sacwès) (fén do 13inme sieke) :''…la feme ait tapé plusieurs ET pirs aprè la feme de Linar'' (…k' li feme åye tapé puzieur'''ès''' pires après l' feme da Linå) (1538) :''les bonne ET gens'' (les boun'''ès''' djins) (1551)<ref>Sintake… (come ådzeu) p. 141.</ref> === dins li scrijhaedje walon del Wisconsene === Egzimpe dins on scrijhaedje walon del Wisconsene :''Li societee de lonnk '''eh''' pipp dy tehrr '' (Li societé des longu'''ès''' pupes di tere) (Al Vandertie, Algona)<ref>Françoise Lempereur et [[Xavier Istasse]], ''Les Wallons du Wisconsin'', Chauceheid, Måmdi, 2011, ISBN 978-2-8540045-1-8, p. 119.</ref> =={{HDs}}== * {{fr}} Dins l' grosse croejhete da Lorin Hendschel ** [https://web.archive.org/web/20120315164705/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node30.html Rîle] ** [https://web.archive.org/web/20120118145746/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node20.html#SECTION02144000000000000000 Candjmint del cossoune metowe padvant -ès] ** [https://web.archive.org/web/20170514215018/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node40.html#SECTION03372000000000000000 Po les prezintoesnén definixhants] * Dins li ptite croejhete (e walon) ** [https://web.archive.org/web/20120118104102/http://users.skynet.be/lorint/picr/node7.html#SECTION00322000000000000000 Rîle] * [[Wikt:Categoreye:Addjectifs femrins pluriyals metous padvant|Egzimpes d' addjectifs femrins pluriyals metous padvant]] (sol [[Wiccionaire]]) * {{fr}} [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=50 Mape ALW 2/11] ==Sourdants == [[Categoreye:Croejhete walone]] [[Categoreye:Cawetes do walon]] 7po12f9lj60l62k1upd3ebnrzi6v6ev 0 46532 424039 424035 2026-04-02T20:29:47Z Lucyin 16 /* Did dou vnèt les oûs d' Påke? */ 424039 wikitext text/x-wiki {{po|oû|oû (discramiaedje)}} {{po|Påke|Påke (discramiaedje)}} {{Wiccionaire}} Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''' u '''oûs do cok''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après. Mins gn a eto ene dujhance di mete, estô, des oûs d' tchocolåt. == Did dou vnèt les oûs d' Påke? == [[Imådje:Bg-easter-eggs.jpg|thumb|Oûs d' Påke]] On dit k' c' est les clotches di Rome k' els ont leyî tchaire tot rivnant d' leu voyaedje (les clokes des eglijhes ni sounnut pus dispu l' [[blanc djudi]] pask' ele sont-st evoye a [[Rome]] cweri ces oûs la). On ôt dins ene tchanson d' [[Måmdiy]]: <blockquote><i>So les clokîs di nos cités<br>Les clokes di Rome ont raspité.</i></blockquote> Oudon-bén k' c' est l' cok k' els a ponou (oû do cok). Dins l' [[Payis d' Måmdiy]], ey eto e l' [[Grande Dutcheye]] et dandjreus e l' [[Almagne]], c' est l' [[lapén d' Påke]] ki ls a apoirté. Dins l' minme tchanson d' Måmdiy, on dit: <blockquote><i>Li lapén d' Påke est tot foû d' lu;<br> Poirter des oûs, i ndè pout pus<ref>[[Francis Schumacker]], Påke, Plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]]'', djive l° 6.</ref></i></blockquote> == Sourdants == {{Commonscat|Easter eggs|les oûs d' Påke}} [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Efance]] [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Crustinnisse]] 80dl3a9hbmsk43t697bdbec2um9vnfy 424041 424039 2026-04-02T20:38:51Z Lucyin 16 424041 wikitext text/x-wiki {{po|oû|oû (discramiaedje)}} {{po|Påke|Påke (discramiaedje)}} {{Wiccionaire}} Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''' u '''oûs do cok''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après. Mins gn a eto ene dujhance di mete, estô, des oûs d' tchocolåt. == Did dou vnèt les oûs d' Påke? == [[Imådje:Oûs d' Påke.jpg|thumb|Oûs d' Påke; li ci d' hintche figueure li [[lapén d' Påke]]]] On dit k' c' est les clotches di Rome k' els ont leyî tchaire tot rivnant d' leu voyaedje (les clokes des eglijhes ni sounnut pus dispu l' [[blanc djudi]] pask' ele sont-st evoye a [[Rome]] cweri ces oûs la). On ôt dins ene tchanson d' [[Måmdiy]]: <blockquote><i>So les clokîs di nos cités<br>Les clokes di Rome ont raspité.</i></blockquote> Oudon-bén k' c' est l' cok k' els a ponou (oû do cok). Dins l' [[Payis d' Måmdiy]], ey eto e l' [[Grande Dutcheye]] et dandjreus e l' [[Almagne]], c' est l' [[lapén d' Påke]] ki ls a apoirté. Dins l' minme tchanson d' Måmdiy, on dit: <blockquote><i>Li lapén d' Påke est tot foû d' lu;<br> Poirter des oûs, i ndè pout pus<ref>[[Francis Schumacker]], Påke, Plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]]'', djive l° 6.</ref></i></blockquote> == Sourdants == {{Commonscat|Easter eggs|les oûs d' Påke}} [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Efance]] [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Crustinnisse]] c7bea9j2ney05mfqpun2y1crvhpwtdt 424042 424041 2026-04-02T21:03:16Z Lucyin 16 424042 wikitext text/x-wiki {{po|oû|oû (discramiaedje)}} {{po|Påke|Påke (discramiaedje)}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Påke wa oûs do cok.jpg|thumb]] Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''' u '''oûs do cok''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après. Mins gn a eto ene dujhance di mete, estô, des oûs d' tchocolåt. <gallery> Tindaedje oûs Påke agnons.jpg|tindaedje ås peletes d' agnon Oûs d' Påke tindous ås peletes d' agnon.jpg|oûs cûts deurs tindous (hintche) et nén tindous Oûs d' Påke catchîs.jpg|oû d' Påke trové Påke ramassaedje oûs.jpg|ramassaedje des oûs d' Påke (di tchocolåt) </gallery> == Did dou vnèt les oûs d' Påke? == [[Imådje:Oûs d' Påke.jpg|thumb|Oûs d' Påke; li ci d' hintche figueure li [[lapén d' Påke]]]] On dit k' c' est les clotches di Rome k' els ont leyî tchaire tot rivnant d' leu voyaedje (les clokes des eglijhes ni sounnut pus dispu l' [[blanc djudi]] pask' ele sont-st evoye a [[Rome]] cweri ces oûs la). On ôt dins ene tchanson d' [[Måmdiy]]: <blockquote><i>So les clokîs di nos cités<br>Les clokes di Rome ont raspité.</i></blockquote> Oudon-bén k' c' est l' cok k' els a ponou (oû do cok). Dins l' [[Payis d' Måmdiy]], ey eto e l' [[Grande Dutcheye]] et dandjreus e l' [[Almagne]], c' est l' [[lapén d' Påke]] ki ls a apoirté. Dins l' minme tchanson d' Måmdiy, on dit: <blockquote><i>Li lapén d' Påke est tot foû d' lu;<br> Poirter des oûs, i ndè pout pus<ref>[[Francis Schumacker]], Påke, Plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]]'', djive l° 6.</ref></i></blockquote> == Sourdants == {{Commonscat|Easter eggs|les oûs d' Påke}} [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Efance]] [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Crustinnisse]] 26up8nragakj4tlle1xmafkg5ekzxgt 0 54724 424046 422943 2026-04-03T11:42:36Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Dermatôze matneuse]] viè [[Diermatôze matneuse]] : diftongaedje come dins "diele" (minme tayon-bodje) 422943 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Lumpy Skin Disease 03.jpg|thumb|vea acsût]] Li '''dermatôze matneuse'''<ref>li mot «dermatôze» a stî epronté å lomaedje e francès «''Dermatose nodulaire contagieuse''», li mot [[Wikt:matneus|matneus]], c' est l' mot ki ratoûne li mî l' inglès «lumpy» do prumî no del maladeye, «''lumpy skin disease''», discrîte e l' Rodezeye bijhrece (asteure li [[Zambeye]]) e 1929.</ref>, c' est ene awiyante maladeye prindåve des [[bovrins]] et des [[bufe doumiesse|bufes]], avou del [[five]], tos des [[nucrê]]s matneus dins l' [[pea]] et des [[crexhioûle]]s ([[guinglons linfatikes]] houzés) totavå l' coir.<ref name=":0">{{en}} ''Handbook on Animal Diseases in the Tropics'', Alexander Robertson, editeu, British Veterinary Association, Londe, 3inme edicion, 1976, ISBN 0 901028 10 X, p. 31.</ref> == Spårdaedje == [[Imådje:Pays atteint par la dermatose nodulaire en 2022.jpg|thumb|spårdaedje di 1929 a 2022]] Li maladeye esteut resserêye e l' Afrike, la k' elle a stî discrîte pol prumî côp e [[1929]]. Divant 1970, elle n' esteut cnoxhowe k' e l' [[Afrike levantrece]]. Dins les [[anêyes 1970]] eyet [[anêyes 1980|1980]], ele s' a spårdou dins tote l' Afrike, apus ki l' [[Magrebe]]. Dins les [[anêyes 1990]] eyet [[anêyes 2000|2000]], elle a-st evayi li [[Mîtrin Levant]]. Dins les [[anêyes 2010]], elle a wangnî tote l' [[Azeye]], eyet avinde l' [[Urope]] nonne-levantrece ([[Grece]] et [[Bulgareye]]). E [[2022]], e l' [[Inde]], on a conté 184.447 biesses k' ont crevé del plôke (djusse inte li moes d' djun et l' moes d' setimbe). E [[2023]], gn ava ene minêye e [[Nepal]] ki touwa 50.000 bovrins et bufes.<ref>{{en}} [[:en:Lumpy_skin_disease#History|sol wiki inglès]]</ref> E moes d' djun [[2024]], gn a yeu les prumîs cas e l' [[Aldjereye]].<ref>{{en}} [https://wileyopenresearch.authorea.com/users/834226/articles/1226918-first-report-of-lumpy-skin-disease-in-algeria-a-real-threat-for-cattle-industry Prumî rapoirt]</ref> E 2025, li maladeye a stî diyagnostikêye e l' [[France]], aprume e l' [[Savoye (contrêye)|Savoye]] (e moes d' djun), pu lon did la, dins les [[Pirenêyes]] (e moes d' nôvimbe). == Cåze == Elle est cåzêye pa on [[pocvirûsse]], près-parint do ci do [[clavea (maladeye des bedots)|clavea des bedots]]. Elle passe d' ene biesse a l' ôte pa ene hagneure di [[tawon]]. E l' Afrike, gn a eto des [[boschet]]s ki cpoirtèt l' virûsse. Portant, gn a des [[minêye]]s k' on n' sait espliker pa l' etervinaedje d' èn inseke u d' on tiket.<ref name=":1">{{en}} [https://www.merckvetmanual.com/integumentary-system/pox-diseases/lumpy-skin-disease-in-cattle Live Merck d' årtisyince]</ref> == Minêyolodjeye == Dins les payis rascråwés dispu bele ådje, li maladeye n' arive ki plicplocmint. Ele si voet å pus sovint tins des [[esté]]s tchôds et setchs (la k' les tawons sont pår hagnûles). Mins on l' sait rescontrer afeye di l' [[ivier]]. Dins les payis Li [[rascråwance]] est di 5 a 50 åcint do ståve; li [[morance]] sait varyî inte 1 et 75 åcint. Les veas crevnut pus vite ki les vatches.<ref name=":1" /> Après rascråwaedje på virûsse, li må va cover deus a cwate samwinnes å long. == Senes clinikes == Li biesse atrape tenoncô del five, avou on catåre. Pu l' five baxhe tote seule. El five riprind avou li spitaedje-foû di nucrês matneus totavå l' coir. I sont ronds, plats, et nén foirt bricants. I mzurnut di 0,5 a 5 cintimetes. Leu grandeur est l' a pô près l' minme po ene metowe biesse malåde. Leu contnou est djaene crinmeus (did la, leu lomaedje di «maton», et del maladeye «dermatôze matneuse»). Tos les [[guinglons linfatikes]] sont houzés. S' i gn a d' l' evilmeure ki s' î mete, tos les nucrês kiminçnut a sûner et l' pea tome. Mins i savèt eto si rfé sins leyî nole traece. Dins les cognes sorawiyantes, les matons s' metnut ossu dins les peumons. Li biesse tanfele et creve dins les dijh djoûs. Dins les awiyantès cognes, gn a l' minme sôre di nucrês matneus so les [[fenès peas]] divintrinnes, aprume e [[sistinme didjerrece]]. Gn a d' l' [[aiwlinne]] [[dorleuse]] ezès pates, å pés, al nateure des vatches et ås saetch tiesticulrece des gayets. Li pea ådzeu pout mori, et tchaire djus, tot leyant des grandès sûnantès plåyes. Dins les cognes pardurantes, les biesses si savèt rfé, avou djusse ene plaece di pea sins poys. Mins les nucrês si polèt ossu aduri, et dmorer.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> <center><gallery> Lumpy Skin Disease 05.jpg|ene vatche rifwaite (taetches di pea pelêye) Lumpy Skin Disease 02.jpg|on vea dins l' minme cas </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Lumpy Skin Disease|l' dermatôze matneuse}} [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] 1rl3rh5d862uwytff2psxl7tku0voxn 424048 424046 2026-04-03T11:44:08Z Lucyin 16 424048 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Lumpy Skin Disease 03.jpg|thumb|vea acsût]] Li '''diermatôze matneuse'''<ref>li mot «diermatôze» a stî epronté å lomaedje e francès «''Dermatose nodulaire contagieuse''», avou [[diftongaedje]] come «[[diele (maladeye)|diele]]» et «[[diermite]]». Li mot [[Wikt:matneus|matneus]], c' est l' mot ki ratoûne li mî l' inglès «lumpy» do prumî no del maladeye, «''lumpy skin disease''», discrîte e l' Rodezeye bijhrece (asteure li [[Zambeye]]) e 1929.</ref>, c' est ene awiyante maladeye prindåve des [[bovrins]] et des [[bufe doumiesse|bufes]], avou del [[five]], tos des [[nucrê]]s matneus dins l' [[pea]] et des [[crexhioûle]]s ([[guinglons linfatikes]] houzés) totavå l' coir.<ref name=":0">{{en}} ''Handbook on Animal Diseases in the Tropics'', Alexander Robertson, editeu, British Veterinary Association, Londe, 3inme edicion, 1976, ISBN 0 901028 10 X, p. 31.</ref> == Spårdaedje == [[Imådje:Pays atteint par la dermatose nodulaire en 2022.jpg|thumb|spårdaedje di 1929 a 2022]] Li maladeye esteut resserêye e l' Afrike, la k' elle a stî discrîte pol prumî côp e [[1929]]. Divant 1970, elle n' esteut cnoxhowe k' e l' [[Afrike levantrece]]. Dins les [[anêyes 1970]] eyet [[anêyes 1980|1980]], ele s' a spårdou dins tote l' Afrike, apus ki l' [[Magrebe]]. Dins les [[anêyes 1990]] eyet [[anêyes 2000|2000]], elle a-st evayi li [[Mîtrin Levant]]. Dins les [[anêyes 2010]], elle a wangnî tote l' [[Azeye]], eyet avinde l' [[Urope]] nonne-levantrece ([[Grece]] et [[Bulgareye]]). E [[2022]], e l' [[Inde]], on a conté 184.447 biesses k' ont crevé del plôke (djusse inte li moes d' djun et l' moes d' setimbe). E [[2023]], gn ava ene minêye e [[Nepal]] ki touwa 50.000 bovrins et bufes.<ref>{{en}} [[:en:Lumpy_skin_disease#History|sol wiki inglès]]</ref> E moes d' djun [[2024]], gn a yeu les prumîs cas e l' [[Aldjereye]].<ref>{{en}} [https://wileyopenresearch.authorea.com/users/834226/articles/1226918-first-report-of-lumpy-skin-disease-in-algeria-a-real-threat-for-cattle-industry Prumî rapoirt]</ref> E 2025, li maladeye a stî diyagnostikêye e l' [[France]], aprume e l' [[Savoye (contrêye)|Savoye]] (e moes d' djun), pu lon did la, dins les [[Pirenêyes]] (e moes d' nôvimbe). == Cåze == Elle est cåzêye pa on [[pocvirûsse]], près-parint do ci do [[clavea (maladeye des bedots)|clavea des bedots]]. Elle passe d' ene biesse a l' ôte pa ene hagneure di [[tawon]]. E l' Afrike, gn a eto des [[boschet]]s ki cpoirtèt l' virûsse. Portant, gn a des [[minêye]]s k' on n' sait espliker pa l' etervinaedje d' èn inseke u d' on tiket.<ref name=":1">{{en}} [https://www.merckvetmanual.com/integumentary-system/pox-diseases/lumpy-skin-disease-in-cattle Live Merck d' årtisyince]</ref> == Minêyolodjeye == Dins les payis rascråwés dispu bele ådje, li maladeye n' arive ki plicplocmint. Ele si voet å pus sovint tins des [[esté]]s tchôds et setchs (la k' les tawons sont pår hagnûles). Mins on l' sait rescontrer afeye di l' [[ivier]]. Dins les payis Li [[rascråwance]] est di 5 a 50 åcint do ståve; li [[morance]] sait varyî inte 1 et 75 åcint. Les veas crevnut pus vite ki les vatches.<ref name=":1" /> Après rascråwaedje på virûsse, li må va cover deus a cwate samwinnes å long. == Senes clinikes == Li biesse atrape tenoncô del five, avou on catåre. Pu l' five baxhe tote seule. El five riprind avou li spitaedje-foû di nucrês matneus totavå l' coir. I sont ronds, plats, et nén foirt bricants. I mzurnut di 0,5 a 5 cintimetes. Leu grandeur est l' a pô près l' minme po ene metowe biesse malåde. Leu contnou est djaene crinmeus (did la, leu lomaedje di «maton», et del maladeye «dermatôze matneuse»). Tos les [[guinglons linfatikes]] sont houzés. S' i gn a d' l' evilmeure ki s' î mete, tos les nucrês kiminçnut a sûner et l' pea tome. Mins i savèt eto si rfé sins leyî nole traece. Dins les cognes sorawiyantes, les matons s' metnut ossu dins les peumons. Li biesse tanfele et creve dins les dijh djoûs. Dins les awiyantès cognes, gn a l' minme sôre di nucrês matneus so les [[fenès peas]] divintrinnes, aprume e [[sistinme didjerrece]]. Gn a d' l' [[aiwlinne]] [[dorleuse]] ezès pates, å pés, al nateure des vatches et ås saetch tiesticulrece des gayets. Li pea ådzeu pout mori, et tchaire djus, tot leyant des grandès sûnantès plåyes. Dins les cognes pardurantes, les biesses si savèt rfé, avou djusse ene plaece di pea sins poys. Mins les nucrês si polèt ossu aduri, et dmorer.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> <center><gallery> Lumpy Skin Disease 05.jpg|ene vatche rifwaite (taetches di pea pelêye) Lumpy Skin Disease 02.jpg|on vea dins l' minme cas </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Lumpy Skin Disease|l' dermatôze matneuse}} [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] 2h4sic3pnycdrmsn2ntln5te7gzeeh3 0 54950 424037 2026-04-02T20:05:48Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Lapén d' Påke (tolu)]] 424037 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Lapén d' Påke (tolu)]] sejmhzw2pdus5jogtc524bbvau5y9en 0 54951 424038 2026-04-02T20:28:30Z Lucyin 16 Pådje ahivêye avou «{{po|Lapén d' Påke|Lapén d' Påke (discramiaedje)}} Li '''lapén d' Påke''', c' est ene [[tolu|forveyowe biesse]] k' apoite les [[oûs d' Påke]] ås efants li djoû d' Påke. == Spårdaedje do tolu == E l' Walonreye, i n' est bén cnoxhou ki dins l' [[Payis d' Måmdey]]. Il est foirt rilomé e l' Almagne (la k' i s' ome «Osterhase»); ça fwait eto, e l' [[Grande Dutcheye]] ey e l' [[Alzace]]. E l' inglès, on l' lome «Easter Bunny». == Dins les belès l...» 424038 wikitext text/x-wiki {{po|Lapén d' Påke|Lapén d' Påke (discramiaedje)}} Li '''lapén d' Påke''', c' est ene [[tolu|forveyowe biesse]] k' apoite les [[oûs d' Påke]] ås efants li djoû d' Påke. == Spårdaedje do tolu == E l' Walonreye, i n' est bén cnoxhou ki dins l' [[Payis d' Måmdey]]. Il est foirt rilomé e l' Almagne (la k' i s' ome «Osterhase»); ça fwait eto, e l' [[Grande Dutcheye]] ey e l' [[Alzace]]. E l' inglès, on l' lome «Easter Bunny». == Dins les belès letes e walon == Gn a ene tchanson da [[Freddy Schumacher]] di [[Måmdiy]] k' endè djåze : <blockquote><i><poem>So les clokîs di nos cités Les clokes di Rome ont raspité. Li lapén d' Påke est tot foû d' lu; Poirter des oûs, i ndè pout pus. Cweroz, ls efants ! i sont catchîs; Cwand vs les åroz, les fåt ketchî.</i><ref>[[Francis Schumacker]], Påke, Plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]], djive l° 6.</ref><poem></blockquote> == Sourdant == [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Tolus]] eyljrh7oq79v93xxy86ekej6c6n0y87 424040 424038 2026-04-02T20:35:13Z Lucyin 16 /* Dins les belès letes e walon */ 424040 wikitext text/x-wiki {{po|Lapén d' Påke|Lapén d' Påke (discramiaedje)}} Li '''lapén d' Påke''', c' est ene [[tolu|forveyowe biesse]] k' apoite les [[oûs d' Påke]] ås efants li djoû d' Påke. == Spårdaedje do tolu == E l' Walonreye, i n' est bén cnoxhou ki dins l' [[Payis d' Måmdey]]. Il est foirt rilomé e l' Almagne (la k' i s' ome «Osterhase»); ça fwait eto, e l' [[Grande Dutcheye]] ey e l' [[Alzace]]. E l' inglès, on l' lome «Easter Bunny». == Dins les belès letes e walon == Gn a ene tchanson da [[Freddy Schumacher]] di [[Måmdiy]] k' endè djåze : <blockquote><i><poem>So les clokîs di nos cités Les clokes di Rome ont raspité. Li lapén d' Påke est tot foû d' lu; Poirter des oûs, i ndè pout pus. Cweroz, ls efants ! i sont catchîs; Cwand vs les åroz, les fåt ketchî.</i><ref>«Påke», sol plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]]'', djive l° 6.</ref></poem></blockquote> == Sourdant == [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Tolus]] jpxr2vfwm4lv9n9lm60dpun4e0boc5x 424043 424040 2026-04-02T21:08:45Z Lucyin 16 424043 wikitext text/x-wiki {{po|Lapén d' Påke|Lapén d' Påke (discramiaedje)}} [[Imådje:Oûs d' Påke.jpg|thumb|oû d' Påke avou l' figuraedje do lapén d' Påke]] Li '''lapén d' Påke''', c' est ene [[tolu|forveyowe biesse]] k' apoite les [[oûs d' Påke]] ås efants li djoû d' Påke. == Spårdaedje do tolu == E l' Walonreye, i n' est bén cnoxhou ki dins l' [[Payis d' Måmdey]]. Il est foirt rilomé e l' Almagne (la k' i s' ome «Osterhase»); ça fwait eto, e l' [[Grande Dutcheye]] ey e l' [[Alzace]]. E l' inglès, on l' lome «Easter Bunny». == Dins les belès letes e walon == Gn a ene tchanson da [[Freddy Schumacher]] di [[Måmdiy]] k' endè djåze : <blockquote><i><poem>So les clokîs di nos cités Les clokes di Rome ont raspité. Li lapén d' Påke est tot foû d' lu; Poirter des oûs, i ndè pout pus. Cweroz, ls efants ! i sont catchîs; Cwand vs les åroz, les fåt ketchî.</i><ref>«Påke», sol plake ''[[Chants Folkloriques Malmédiens]]'', djive l° 6.</ref></poem></blockquote> == Sourdant == [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Tolus]] hf1cyj9ta46jh9g99coi5x17hsjttln 0 54952 424047 2026-04-03T11:42:37Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Dermatôze matneuse]] viè [[Diermatôze matneuse]] : diftongaedje come dins "diele" (minme tayon-bodje) 424047 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Diermatôze matneuse]] kxnvjewnc7hb4wdwf85b6gs9cl2xxxc