Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 4 13692 424278 424218 2026-04-20T08:59:26Z Lucyin 16 /* Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» */ 424278 wikitext text/x-wiki == Scoles di walon d' Bive, ashinnes do bontins 2026 == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-07_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 7 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-14_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 14 d' avri] * [[Scoles di Bive|Racsegnes so les scoles di Bive]] == Les tåvlêyes di cåzaedje å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Copinreye|tåvlêyes di cåzaedje]] e lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020df043#page=95 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki cåze eto do [[Decret Valmy Féaux]] et espliker douvént k' il a, å pus sovint, miné a des pordjets so les seulès belès-letes). == Bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|on scrijheu, on djheu]]" 2026 == Evoyîz vosse tecse divant l' 31 di djulete a Annie Rak – Roulotte théâtrale, rue de la Paix 18, 7370 Dour-Elouges. [https://objectifplumes.be/actualites/concours-un-auteur-une-voix-edition-2026 Pus d' infôrmåcion (e francès).] == Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» == Li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] «[[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]]» sicrît pa [[Lucyin Mahin]], ci serè al bibioteke di [[Djedene]] li '''18 d' avri 2026 a 2 eures di l' après-nonne'''. Racsegnes : bibliotheque@gedinne.be * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/riclame_cwate_paskeyes.png Riclame vaici] * [https://www.youtube.com/watch?v=OIjEZ3MjoZo&t=1942s Tos les spitchs do strimaedje] == Cåzaedje so les lives e lingaedje do payis dins li scolaedje == Li 28 di måss, [[Romain Berger]] frè on cåzaedje sol fôre do live di Brussele. Li tinme, c' est "les lives e lingaedje do payis, ene atote po-z ewoeyî les efants al varyisté des lingaedjes". [https://flb.be/wp-content/uploads/2026/01/FLB26_ProJeunesse_OK.pdf Racsegnes (pådje 16)] == Spectåke e walon a Bande == Pol deujhinme anêye, gn årè on spectåke e walon «''Copinans Tortos esson.ne''» a [[Binde (viyaedje)|Bande]] li '''12 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne''' (14e.30). Racsegnes: elodie@ccnassogne.be / 084/214908 ([[aisse del tuzance]] di [[Nassogne]]). == Novea catalogue di lives e walon po les livreyes et les bibiotekes == Les edicions Altura (tinowes pa Primaëlle Vertenoeil, k' a eto bouté so les prumîs lives e walon des edicions [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]] et so les dierins lives des edicions del province di Lidje) ont fwait on novea catalogue po mete a l' oneur les ovraedjes di 10 soces u eplaideus d' lives e walon. Li catalogue egzistêye so papî po les livreyes et les bibiotekes, et on l' pout eto aberweter e PDF. C' est on pordjet moenné tot shuvant l' « contrat-câde del filire do live » (po sotni l' live come ene industreye del tuzance) del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. * [https://www.alturaedition.com/soutien-aux-langues-regionales Pus d' infôrmåcions sol waibe d' Altura] * [https://drive.google.com/file/d/1J0_7sx1qtPHJ7RViWBY-5i4xlaojzu52/view?pli=1 Aberweter l' catalogue] == Ene sicole a pårt so li scrijhaedje e Feller li 24 di fevrî == [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9200 Racsegnes so Berdelaedjes] == Walon e scole : conte-rindou d' on scoleu == Vocial on conte-rindou des scolaedjes d' on scoleu avou l' programe «[[walon e scole]]» del «[[FWB]]» e [[waeyén-tins]] 2025. {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf Aberwetåve vaici (modêye do 22 d' djanvî 2026)] == Scoles di Bive di l' ivier 2025-2026 == Gn a yeu ene coûte ashyinne d' ivier e moes d' decimbe: * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-23_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 23 d' decimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-30_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 30 di decimbe] == Letes toûnreces del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] == === 2025 === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=9554bb879a Lete do 21 di decimbe 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=8ab890b9c9 Lete do 13 di djun 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d9d29e81ae Lete do 29 d' avri 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d0a6a47984 Lete do 27 di fevrî 2025] [https://objectifplumes.be/sabonner-a-la-lettre-dinfo-litterature-en-langues-regionales/#.YnTPm9PP1hE Po rçure ces letes la pa emile] === Årtchives des anêyes di dvant === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6b97213825 Lete do 3 d' may 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=a99c8ac059 Lete do 1î d' djulete 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=adcf4a87e4 Lete do 5 di setimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ba36bb0ecc Lete do 6 di decimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ea15e9aa30 Lete do 17 di fevrî 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=c8f88d6646 Lete do 3 d' may 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6e2c3141b4 Lete do 6 di djulete 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=7c6a446b6e Lete do 11 d' octôbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d2b2012733 Lete do 20 d' decimbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=4c7c850252 Lete do 15 di måss 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=1087b88c58 Lete do 10 di djun 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=5406e004fc Lete do 13 di nôvimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=f19b1e6fb7 Lete do 16 di decimbe 2024] == Messes di Noyé tot e walon == A l' eglijhe di [[Transene]], li djudi 25 di decimbe a 9 eures et dmey å matén. Racsegnes : <u>f.assurances@gmail.com</u> [https://www.youtube.com/watch?v=XMMuFQZA3u4 Kékes bokets] Al tchapele di [[Sint-Serwai]], 75 rowe des scoles [''rue L. de Hulster''], li vénrdi 26 a 7 eures al nute [''19h.'']. Racsegnes : <u>georgestaelens@gmail.com</u> == Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2026 == [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e [[2026]], ci srè: «les årts vicants» (dj' ô bén, les årts k' on fwait so li scanfår, u ôte pårt mins padvant on publik). Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Come l' an passé, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''20 d' avri 2026''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2026 Loukîz cial] == Deus respondas d' oteurs walons (videyos) == * [https://www.youtube.com/watch?v=mV1v1Snnvu8 Lorint Hendschel] * [https://www.youtube.com/watch?v=soYgdOAaxTU Philippe Gillet] == Sint Nicolai sol tévé walon-cåzante == Kimint sint Nicolai arive-t i sol tere ? Response sol [[tévé waloncåzante]]: [https://www.youtube.com/watch?v=ElLStk_gWRQ&feature=youtu.be droci] == Les noûmots walons å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Noûmot do walon|noûmots walons]] å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020dd0c9#page=37 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance.] == Sicoles di walon d' Bive == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] Li mårdi 28 d' octôbe et les 4 mårdis d' après, di 2e. a 5 e. di l' aperdinner (14 eures a 17 eures). Racsegnes : Aisse del tuzance di Bive 061 51 16 14, <u>centre.culturel@bievre.be</u>. * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-18_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 18 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-11_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 11 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-04_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 4 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-10-28_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 28 d' octôbe] == Les motîs d' Ite sont so les fis == Li [[motî d' Ite]] pout esse léjhou [https://gervye.github.io/dico_wallon_francais_ittre/ so cisse waibe ci] Li [[FO105|franwal des minmes diccionairîs]], [https://gervye.github.io/dico_francais_wallon_ittre/ droci] <center><gallery> O105.JPG FO105.JPG Motî d' Ite troes vîs-paltots.jpg </gallery></center> == Teyåte e walon == Li novele såjhon atake. Sovnance del såjhon passêye avou l'… [https://www.youtube.com/watch?v=9tyHT1celVA …dramatike d' Årvaye] == Motlî di noûmots == [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/noumots_walons_15-25.pdf ''Noûmots walons. Néologismes wallons issus des Fêtes aux langues de Wallonie (2015-2025)'' (PDF)] [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/des-neologismes-pour-revitaliser-la-langue-wallonne Po dmander èn egzimplaire papî do motlî] == Ene novele gazete e walon == [[Èl Roman payi èrvike !]] == Sudjets del copinreye do Tchårnoe (dlé Harsin) 2025-2026 == Li [[copinreye]] do [[Tchårnoe-dlé-Harsin]], c' est todi l' 3inme mårdi do moes, al nute (7 eures et dmey e l' ivier, 8 eures di l' esté) {| class="wikitable" |+ Å Tchårnoe (''Tchaurnè, Tchaurnë'') 2025-2026 |- ! Djoû !! Sudjet |- | li 16 di setimbe 2025|| [[Spot]]s et [[ratourneure]]s |- | li 21 d' octôbe 2025|| Li [[tindreye]] |- | li 18 di nôvimbe 2025|| Mesbridjîs, croufieus, bribeus et rôbaleus |- | li 16 di decimbe 2025|| On towe li [[pourcea]] |- | li 20 di djanvî 2026|| Libes sudjets (minés par Fabrice Mars) |- | li 17 di fevrî 2026|| Li djate di [[cafè]] |- | li 17 di måss 2026|| A l’ aiwe ! (abuvroe, lavoe, [[pousse]]) |- | li 21 d' avri 2026|| E corti |- | li 19 di may 2026|| E l’ [[Wikt:apî|apî]] (les [[moxhes al låme]]) |- | li 16 di djun 2026|| Åtoû del [[nexhance]]; li [[saedje-dame]] |} == Peticion po-z awè l' walon come lingaedje so Gogueule == L' idêye a stî enondêye pa Steve Lampereur, li prezidint del «Måjhon d' l' eritance bedje» des [[Walons del Wisconsene]]. [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8981#8981 Loukîz so les Berdelaedjes] por vos l' siner (c' est l' deujhinme [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêye]]). == Ene viye plake e walon == Tchanson «Mamy Blue» pa [[Joanna Lecomte]] (Nanesse et les nanas). * [https://www.youtube.com/watch?v=UW-sJUgRtf0 sortitrêye e rfondou] (so [[VoBuze]]). Si ça vs dene do sortitraedje e-n inglès, clitchîz so «sortites» (ådzeu a droete) pu «francès d' Beldjike» : VoBuze ni sai nén co çou k' c' est l' walon. == Indecse del rivuwe micRomania == L' indecse del rivuwe ''[[MicRomania (gazete)|micRomania]]'', k' a publiyî bråmint des waloneus dispu 1992, a stî achevé. [https://crombel.eu/index/ On l' pout lére vaici.] == Pris do rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele 2025 == Asteure, c' e-st on pris d' 5000 euros. Les ovraedjes sont-st a revoyî divant l' '''1î d' octôbe 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == Videyos e walon fiesse ås lingaedjes walons == === Concerts === * [https://www.youtube.com/watch?v=Wvol27_PIdc ''Djonne macrale''] (tchanson di [[Loriot (binde)|Loriot]], so on tecse di [[Lorint Hendschel]]) === Respondas et bokets des tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=ZZ7dDtG9qB4 Rapoirtaedje videyo] (pa [[Lorint Hendschel]]) === Bate di tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=njtwP3LOOI8 ''Dj’a bén ausse dè l’ tchanter''] (Olivier Terwagne) * [https://www.youtube.com/watch?v=h4LfvmT0sUk ''Sul vôye di Brogne''] (''La Rawette'') Gn a eto ene tchanson e picård: * [https://www.youtube.com/watch?v=B9MO-MF0kmM ''Ërprinde lès viés k’mégn''] (Olivier Terwagne) === Conferince sol tchanson e walon d' asteure === * [https://www.youtube.com/watch?v=T8-tJed8aEU Prumî boket] (prezintaedje des conferincîs, [[Lorint Hendschel]] et [[Zavî Biernî]] * [https://www.youtube.com/watch?v=V3BPGGAMkiw Deujhinme boket] (prezintaedje da [[Wiyam Dinker]], [[Elmore D]], [[Flipe Ansea]] et [[les Slugs]] * [https://www.youtube.com/watch?v=hi43HV5ioJ4 Troejhinme boket] (comintåres so les Slugs, so [[André Gauditiaubois]] come [[cåzaedjisse]], tchanson da [[Djåke Leféve]] so on tecse da [[Guy Fontinne]], tchanson [[des Crapådes]] sicrîte pa [[Emile Hesbois]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=dYx-J5gvjY0 Cwatrinme et dierin boket] (on-z î ôt tchanter : [[William Warnier]], [[Guy Cabay]], [[Vincent Delire]] (Mimile), [[Julos Beaucarne]], [[André Gauditiaubois]] eyet l' tchanteuse di Luttik Transopera) === Egurniyaedje del fiesse di 2018 === [https://www.youtube.com/watch?v=dWcZ0kFFQh4 Fime d' imådjes del sicole del Plante] (sol paskêye «Li diåle e pourcea» da [[Djan-Bietrumé Picård]], adjinçné pa [[Joseph Dewez]] et Madeleine Delvaux) == Po les manaedjeus d' sicoles di walon eyet d' tåvlêyes == Li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] rashonne des racsegnmints po fé ene mape des scoles et des tåvlêyes di walon-cåzants. * {{fr}} [https://objectifplumes.be/doc/appel-aux-organisateurs-de-cours-et-tables-de-conversation-en-langue-regionale/ Leu dmande di racsegnes] * {{fr}} [https://objectifplumes.be/notre-annuaire/?rubrique=cours-et-tables-de-conversation-en-langues-regionales Li mape] == Scoles di Bive do bontins 2025 == [[Imådje:Scoles di Bive 15 d' avri 2025.jpg|thumb|scole do 15 d' avri 2025]] Les [[scoles di Bive]] sont ki s' dinèt ces tins ci (li mårdi 15 d' avri et les cwate mårdis d' après, di deus eures a cénk eures di l' après-nonne. Racsegnes : 061 51 16 14). * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-15_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 15 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-22_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 22 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-06_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 6 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-13_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 13 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-20_Sicole_di_Bive.pdf Ashyinne do 20 di may 2025] (scole påzès scolîs) == Tchansons sol tévé waloncåzante == [[Imådje:Livret plake emacralaedje cwate tchanteus.JPG|thumb]] === del sitroete plake «Emacralaedje» === Sacwants [[tchansons e walon]] del [[sitroete plake «Emacralaedje»]] sont asteure sol tchinne «[[tévé waloncåzante]]» so [[VoBuze]]. * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Californeye «Depårt pol Californeye»] * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Poplinete «Poplinete Blouze»] === ôtès tchansons === * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#verbir Les veres di bire] ([[Willy Marchal]], sol muzike di «[[Le temps des cerises]]») == [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025 == Li fiesse s' a disrôlé li [[24 di may]] a [[Nameur]] so tinme del tchanson d' asteure. [[Fiesse_ås_lingaedjes_walons#Fiesse_2025|Loukîz cial]]. Veyanmint k' on fiestixheut ses dijh ans, li programe aveut veyou grand. Et c' est po ça eto k' el fiesse aveut rvinou a Nameur, ewou çk' elle aveut-st ataké e 2015. {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/fete-aux-langues-de-wallonie-2025-le-programme Tot l' programe] (årtike sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 15 d' avri 2025). === Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2025 === [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e 2025, ci srè: «li muzike et l' industreye del muzike». Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Ci côp ci, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''15 d' avri 2025''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes Loukîz cial] {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2025-les-resultats Rizultats] === Bate di tchansons del Fiesse ås lingaedjes walons 2025 === * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/tremplin-pour-la-chanson-en-langue-regionale Prezintaedje] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_reglement.pdf Reglumint] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_repertoire.pdf Ramexhnêye di tecses di tchansons ki tot l' monde pout mete e muzike] === Campagne so les rantoeles di soçnaedjes === {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/une-campagne-pour-visibiliser-la-chanson-en-langue-regionale Loukîz cial] === Lére sins rla (maraton d' lijhaedje e walon) === Tot l' moes d' avri dins les bibiotekes ki prindèt pårt a «''Lîre sins r'lache''». [https://www.el-mojo.be/index.php?page=collaboration/marathon2017 Racsegnes] [https://objectifplumes.be/doc/marathon-de-lecture-lire-sins-rlache-2025-les-resultats/ Rizultats] Sacwants bibiotekes dins les rangs: * [https://www.namur.be/fr/loisirs/culture/lectures/bibliotheques/agenda-bibliotheques/lire-sins-r2019lache-marathon-de-lecture-en-wallon Nameur] * [https://www.liege-lettres.be/marathon-en-wallon-lire-sins-rlache/ Lidje] * [https://web.facebook.com/reel/9275856625782971 Teu] * [[Rindeu]]: 5 d' avri, d' ene eure a 5 eures di l' après-nonne; info@ourthedocumentation.be * [[Bive]]: les 9 et 12 d' avri; bibliotheque@bievre.be == Noveas motîs walons so les fyis == [[Imådje:Jean Wisimus - Dictionnaire populaire wallon-français en dialecte verviétois , 1947 (couverture).png|thumb|100px|left]] * [[c:File:E34 wa Wisimus.pdf|Motî d' Vervî]] * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/C13_SpC13.pdf Motî d' Cînè et live di spots Hostin, rashonné sol minme fitchî] == Cåbaret walon a Limerlé == Li dimegne '''27 d' avri''' a cwatre eures di l' après-nonne a [[Limerlé]]. Racsegnes : info@peripleenlademeure.com == Novea live eplaidî pa [[Lorint Hendschel]] == '''/!\ Messaedje metou dinsi sol [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=3070&sid=87645247a6f905d32aa8816304066a8a forom Berdelaedjes] /!\''' Dji fé ene miete del reclame, si vos voloz bén: mi novea roman vént d' parete, sicrît trinte ans après l' prumî (!), "So l' anuti", k' aveut paretou amon Weyrich l' an 2006. Gn a sacwantès racsegnes so m' blog: https://amonlorint.wordpress.com/2025/02/02/mi-novea-roman-a-vudi/ Li roman a stî scrît è rfondou walon avou l' tite "Li djoû k’ Monsieu a rivnou" (ISBN 979-10-424-4203-3). Mins dj’ end a fwait ene modêye dins li scrijhaedje da Feller eto po les lijheu(se)s k’ inmèt mî insi. Si tite: « Li djoû qu’ Monsieû a rivnou » (ISBN 979-10-424-4192-0). C’ est l’ minme roman mot po mot, come di djusse. Les deus modêyes vinèt avou on ratournaedje è francès di m’ mwin. Li tot fwait 373 pådjes. Li live e-st oto-edité mins dj' a bråmint des rujhes avou l' distribouweu. Les deus modêyes, rifondou et Feller, polèt esse atchtêyes amon Bookelis: https://livres.bookelis.com/librairie On l' trouve eto sol Toele (Fnac, Amazon...) et on l' sait comander dins les livreyes mins (kéke feye seulmint pol moumint), seulmint li modêye è Feller. Rén n' e-st åjhey... Todi e-st i ki dj’ espere ki vos åroz bon do lére çoula! Mi, dj’ a yeu bon del sicrire po vosse plaijhi, todi! == Concert walon a Binde / Bande == A [[Bande (viyaedje)|Bande]] (u [[Binde (viyaedje)|Binde]]), li djudi 6 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne, concert avou les copineus [[Tchårnoe-dé-Harsin|do Tchårnoe]], les scolîs di [[Chavane-dilé-Harsin]] eyet [[Willy Marchal]] avou s' copleu Léon Jacquot. Racsegnes : http://www.ccnassogne.be; tel. 084 21 49 08. == Pris del Federåcion Walonreye-Brussele po 2025 == C' est èn ovraedje di prôze, a revoyî divant l' '''15 di fevrî 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/espiegles-de-langue-regionale-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == {{HDVs}} == *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2024|Egurniyaedjes 2024]] *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes|Tos les egurniyaedjes]] 769gf4ma6dphsz4lajdmycym831k4br 424279 424278 2026-04-20T09:00:04Z Lucyin 16 424279 wikitext text/x-wiki == Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» == Li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] «[[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]]» sicrît pa [[Lucyin Mahin]], ci serè al bibioteke di [[Djedene]] li '''18 d' avri 2026 a 2 eures di l' après-nonne'''. Racsegnes : bibliotheque@gedinne.be * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/riclame_cwate_paskeyes.png Riclame vaici] * [https://www.youtube.com/watch?v=OIjEZ3MjoZo&t=1942s Tos les spitchs do strimaedje] == Scoles di walon d' Bive, ashinnes do bontins 2026 == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-07_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 7 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-14_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 14 d' avri] * [[Scoles di Bive|Racsegnes so les scoles di Bive]] == Les tåvlêyes di cåzaedje å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Copinreye|tåvlêyes di cåzaedje]] e lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020df043#page=95 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki cåze eto do [[Decret Valmy Féaux]] et espliker douvént k' il a, å pus sovint, miné a des pordjets so les seulès belès-letes). == Bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|on scrijheu, on djheu]]" 2026 == Evoyîz vosse tecse divant l' 31 di djulete a Annie Rak – Roulotte théâtrale, rue de la Paix 18, 7370 Dour-Elouges. [https://objectifplumes.be/actualites/concours-un-auteur-une-voix-edition-2026 Pus d' infôrmåcion (e francès).] == Cåzaedje so les lives e lingaedje do payis dins li scolaedje == Li 28 di måss, [[Romain Berger]] frè on cåzaedje sol fôre do live di Brussele. Li tinme, c' est "les lives e lingaedje do payis, ene atote po-z ewoeyî les efants al varyisté des lingaedjes". [https://flb.be/wp-content/uploads/2026/01/FLB26_ProJeunesse_OK.pdf Racsegnes (pådje 16)] == Spectåke e walon a Bande == Pol deujhinme anêye, gn årè on spectåke e walon «''Copinans Tortos esson.ne''» a [[Binde (viyaedje)|Bande]] li '''12 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne''' (14e.30). Racsegnes: elodie@ccnassogne.be / 084/214908 ([[aisse del tuzance]] di [[Nassogne]]). == Novea catalogue di lives e walon po les livreyes et les bibiotekes == Les edicions Altura (tinowes pa Primaëlle Vertenoeil, k' a eto bouté so les prumîs lives e walon des edicions [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]] et so les dierins lives des edicions del province di Lidje) ont fwait on novea catalogue po mete a l' oneur les ovraedjes di 10 soces u eplaideus d' lives e walon. Li catalogue egzistêye so papî po les livreyes et les bibiotekes, et on l' pout eto aberweter e PDF. C' est on pordjet moenné tot shuvant l' « contrat-câde del filire do live » (po sotni l' live come ene industreye del tuzance) del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. * [https://www.alturaedition.com/soutien-aux-langues-regionales Pus d' infôrmåcions sol waibe d' Altura] * [https://drive.google.com/file/d/1J0_7sx1qtPHJ7RViWBY-5i4xlaojzu52/view?pli=1 Aberweter l' catalogue] == Ene sicole a pårt so li scrijhaedje e Feller li 24 di fevrî == [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9200 Racsegnes so Berdelaedjes] == Walon e scole : conte-rindou d' on scoleu == Vocial on conte-rindou des scolaedjes d' on scoleu avou l' programe «[[walon e scole]]» del «[[FWB]]» e [[waeyén-tins]] 2025. {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf Aberwetåve vaici (modêye do 22 d' djanvî 2026)] == Scoles di Bive di l' ivier 2025-2026 == Gn a yeu ene coûte ashyinne d' ivier e moes d' decimbe: * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-23_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 23 d' decimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-30_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 30 di decimbe] == Letes toûnreces del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] == === 2025 === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=9554bb879a Lete do 21 di decimbe 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=8ab890b9c9 Lete do 13 di djun 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d9d29e81ae Lete do 29 d' avri 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d0a6a47984 Lete do 27 di fevrî 2025] [https://objectifplumes.be/sabonner-a-la-lettre-dinfo-litterature-en-langues-regionales/#.YnTPm9PP1hE Po rçure ces letes la pa emile] === Årtchives des anêyes di dvant === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6b97213825 Lete do 3 d' may 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=a99c8ac059 Lete do 1î d' djulete 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=adcf4a87e4 Lete do 5 di setimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ba36bb0ecc Lete do 6 di decimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ea15e9aa30 Lete do 17 di fevrî 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=c8f88d6646 Lete do 3 d' may 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6e2c3141b4 Lete do 6 di djulete 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=7c6a446b6e Lete do 11 d' octôbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d2b2012733 Lete do 20 d' decimbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=4c7c850252 Lete do 15 di måss 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=1087b88c58 Lete do 10 di djun 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=5406e004fc Lete do 13 di nôvimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=f19b1e6fb7 Lete do 16 di decimbe 2024] == Messes di Noyé tot e walon == A l' eglijhe di [[Transene]], li djudi 25 di decimbe a 9 eures et dmey å matén. Racsegnes : <u>f.assurances@gmail.com</u> [https://www.youtube.com/watch?v=XMMuFQZA3u4 Kékes bokets] Al tchapele di [[Sint-Serwai]], 75 rowe des scoles [''rue L. de Hulster''], li vénrdi 26 a 7 eures al nute [''19h.'']. Racsegnes : <u>georgestaelens@gmail.com</u> == Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2026 == [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e [[2026]], ci srè: «les årts vicants» (dj' ô bén, les årts k' on fwait so li scanfår, u ôte pårt mins padvant on publik). Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Come l' an passé, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''20 d' avri 2026''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2026 Loukîz cial] == Deus respondas d' oteurs walons (videyos) == * [https://www.youtube.com/watch?v=mV1v1Snnvu8 Lorint Hendschel] * [https://www.youtube.com/watch?v=soYgdOAaxTU Philippe Gillet] == Sint Nicolai sol tévé walon-cåzante == Kimint sint Nicolai arive-t i sol tere ? Response sol [[tévé waloncåzante]]: [https://www.youtube.com/watch?v=ElLStk_gWRQ&feature=youtu.be droci] == Les noûmots walons å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Noûmot do walon|noûmots walons]] å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020dd0c9#page=37 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance.] == Sicoles di walon d' Bive == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] Li mårdi 28 d' octôbe et les 4 mårdis d' après, di 2e. a 5 e. di l' aperdinner (14 eures a 17 eures). Racsegnes : Aisse del tuzance di Bive 061 51 16 14, <u>centre.culturel@bievre.be</u>. * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-18_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 18 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-11_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 11 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-04_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 4 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-10-28_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 28 d' octôbe] == Les motîs d' Ite sont so les fis == Li [[motî d' Ite]] pout esse léjhou [https://gervye.github.io/dico_wallon_francais_ittre/ so cisse waibe ci] Li [[FO105|franwal des minmes diccionairîs]], [https://gervye.github.io/dico_francais_wallon_ittre/ droci] <center><gallery> O105.JPG FO105.JPG Motî d' Ite troes vîs-paltots.jpg </gallery></center> == Teyåte e walon == Li novele såjhon atake. Sovnance del såjhon passêye avou l'… [https://www.youtube.com/watch?v=9tyHT1celVA …dramatike d' Årvaye] == Motlî di noûmots == [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/noumots_walons_15-25.pdf ''Noûmots walons. Néologismes wallons issus des Fêtes aux langues de Wallonie (2015-2025)'' (PDF)] [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/des-neologismes-pour-revitaliser-la-langue-wallonne Po dmander èn egzimplaire papî do motlî] == Ene novele gazete e walon == [[Èl Roman payi èrvike !]] == Sudjets del copinreye do Tchårnoe (dlé Harsin) 2025-2026 == Li [[copinreye]] do [[Tchårnoe-dlé-Harsin]], c' est todi l' 3inme mårdi do moes, al nute (7 eures et dmey e l' ivier, 8 eures di l' esté) {| class="wikitable" |+ Å Tchårnoe (''Tchaurnè, Tchaurnë'') 2025-2026 |- ! Djoû !! Sudjet |- | li 16 di setimbe 2025|| [[Spot]]s et [[ratourneure]]s |- | li 21 d' octôbe 2025|| Li [[tindreye]] |- | li 18 di nôvimbe 2025|| Mesbridjîs, croufieus, bribeus et rôbaleus |- | li 16 di decimbe 2025|| On towe li [[pourcea]] |- | li 20 di djanvî 2026|| Libes sudjets (minés par Fabrice Mars) |- | li 17 di fevrî 2026|| Li djate di [[cafè]] |- | li 17 di måss 2026|| A l’ aiwe ! (abuvroe, lavoe, [[pousse]]) |- | li 21 d' avri 2026|| E corti |- | li 19 di may 2026|| E l’ [[Wikt:apî|apî]] (les [[moxhes al låme]]) |- | li 16 di djun 2026|| Åtoû del [[nexhance]]; li [[saedje-dame]] |} == Peticion po-z awè l' walon come lingaedje so Gogueule == L' idêye a stî enondêye pa Steve Lampereur, li prezidint del «Måjhon d' l' eritance bedje» des [[Walons del Wisconsene]]. [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8981#8981 Loukîz so les Berdelaedjes] por vos l' siner (c' est l' deujhinme [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêye]]). == Ene viye plake e walon == Tchanson «Mamy Blue» pa [[Joanna Lecomte]] (Nanesse et les nanas). * [https://www.youtube.com/watch?v=UW-sJUgRtf0 sortitrêye e rfondou] (so [[VoBuze]]). Si ça vs dene do sortitraedje e-n inglès, clitchîz so «sortites» (ådzeu a droete) pu «francès d' Beldjike» : VoBuze ni sai nén co çou k' c' est l' walon. == Indecse del rivuwe micRomania == L' indecse del rivuwe ''[[MicRomania (gazete)|micRomania]]'', k' a publiyî bråmint des waloneus dispu 1992, a stî achevé. [https://crombel.eu/index/ On l' pout lére vaici.] == Pris do rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele 2025 == Asteure, c' e-st on pris d' 5000 euros. Les ovraedjes sont-st a revoyî divant l' '''1î d' octôbe 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == Videyos e walon fiesse ås lingaedjes walons == === Concerts === * [https://www.youtube.com/watch?v=Wvol27_PIdc ''Djonne macrale''] (tchanson di [[Loriot (binde)|Loriot]], so on tecse di [[Lorint Hendschel]]) === Respondas et bokets des tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=ZZ7dDtG9qB4 Rapoirtaedje videyo] (pa [[Lorint Hendschel]]) === Bate di tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=njtwP3LOOI8 ''Dj’a bén ausse dè l’ tchanter''] (Olivier Terwagne) * [https://www.youtube.com/watch?v=h4LfvmT0sUk ''Sul vôye di Brogne''] (''La Rawette'') Gn a eto ene tchanson e picård: * [https://www.youtube.com/watch?v=B9MO-MF0kmM ''Ërprinde lès viés k’mégn''] (Olivier Terwagne) === Conferince sol tchanson e walon d' asteure === * [https://www.youtube.com/watch?v=T8-tJed8aEU Prumî boket] (prezintaedje des conferincîs, [[Lorint Hendschel]] et [[Zavî Biernî]] * [https://www.youtube.com/watch?v=V3BPGGAMkiw Deujhinme boket] (prezintaedje da [[Wiyam Dinker]], [[Elmore D]], [[Flipe Ansea]] et [[les Slugs]] * [https://www.youtube.com/watch?v=hi43HV5ioJ4 Troejhinme boket] (comintåres so les Slugs, so [[André Gauditiaubois]] come [[cåzaedjisse]], tchanson da [[Djåke Leféve]] so on tecse da [[Guy Fontinne]], tchanson [[des Crapådes]] sicrîte pa [[Emile Hesbois]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=dYx-J5gvjY0 Cwatrinme et dierin boket] (on-z î ôt tchanter : [[William Warnier]], [[Guy Cabay]], [[Vincent Delire]] (Mimile), [[Julos Beaucarne]], [[André Gauditiaubois]] eyet l' tchanteuse di Luttik Transopera) === Egurniyaedje del fiesse di 2018 === [https://www.youtube.com/watch?v=dWcZ0kFFQh4 Fime d' imådjes del sicole del Plante] (sol paskêye «Li diåle e pourcea» da [[Djan-Bietrumé Picård]], adjinçné pa [[Joseph Dewez]] et Madeleine Delvaux) == Po les manaedjeus d' sicoles di walon eyet d' tåvlêyes == Li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] rashonne des racsegnmints po fé ene mape des scoles et des tåvlêyes di walon-cåzants. * {{fr}} [https://objectifplumes.be/doc/appel-aux-organisateurs-de-cours-et-tables-de-conversation-en-langue-regionale/ Leu dmande di racsegnes] * {{fr}} [https://objectifplumes.be/notre-annuaire/?rubrique=cours-et-tables-de-conversation-en-langues-regionales Li mape] == Scoles di Bive do bontins 2025 == [[Imådje:Scoles di Bive 15 d' avri 2025.jpg|thumb|scole do 15 d' avri 2025]] Les [[scoles di Bive]] sont ki s' dinèt ces tins ci (li mårdi 15 d' avri et les cwate mårdis d' après, di deus eures a cénk eures di l' après-nonne. Racsegnes : 061 51 16 14). * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-15_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 15 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-22_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 22 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-06_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 6 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-13_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 13 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-20_Sicole_di_Bive.pdf Ashyinne do 20 di may 2025] (scole påzès scolîs) == Tchansons sol tévé waloncåzante == [[Imådje:Livret plake emacralaedje cwate tchanteus.JPG|thumb]] === del sitroete plake «Emacralaedje» === Sacwants [[tchansons e walon]] del [[sitroete plake «Emacralaedje»]] sont asteure sol tchinne «[[tévé waloncåzante]]» so [[VoBuze]]. * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Californeye «Depårt pol Californeye»] * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Poplinete «Poplinete Blouze»] === ôtès tchansons === * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#verbir Les veres di bire] ([[Willy Marchal]], sol muzike di «[[Le temps des cerises]]») == [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025 == Li fiesse s' a disrôlé li [[24 di may]] a [[Nameur]] so tinme del tchanson d' asteure. [[Fiesse_ås_lingaedjes_walons#Fiesse_2025|Loukîz cial]]. Veyanmint k' on fiestixheut ses dijh ans, li programe aveut veyou grand. Et c' est po ça eto k' el fiesse aveut rvinou a Nameur, ewou çk' elle aveut-st ataké e 2015. {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/fete-aux-langues-de-wallonie-2025-le-programme Tot l' programe] (årtike sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 15 d' avri 2025). === Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2025 === [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e 2025, ci srè: «li muzike et l' industreye del muzike». Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Ci côp ci, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''15 d' avri 2025''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes Loukîz cial] {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2025-les-resultats Rizultats] === Bate di tchansons del Fiesse ås lingaedjes walons 2025 === * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/tremplin-pour-la-chanson-en-langue-regionale Prezintaedje] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_reglement.pdf Reglumint] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_repertoire.pdf Ramexhnêye di tecses di tchansons ki tot l' monde pout mete e muzike] === Campagne so les rantoeles di soçnaedjes === {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/une-campagne-pour-visibiliser-la-chanson-en-langue-regionale Loukîz cial] === Lére sins rla (maraton d' lijhaedje e walon) === Tot l' moes d' avri dins les bibiotekes ki prindèt pårt a «''Lîre sins r'lache''». [https://www.el-mojo.be/index.php?page=collaboration/marathon2017 Racsegnes] [https://objectifplumes.be/doc/marathon-de-lecture-lire-sins-rlache-2025-les-resultats/ Rizultats] Sacwants bibiotekes dins les rangs: * [https://www.namur.be/fr/loisirs/culture/lectures/bibliotheques/agenda-bibliotheques/lire-sins-r2019lache-marathon-de-lecture-en-wallon Nameur] * [https://www.liege-lettres.be/marathon-en-wallon-lire-sins-rlache/ Lidje] * [https://web.facebook.com/reel/9275856625782971 Teu] * [[Rindeu]]: 5 d' avri, d' ene eure a 5 eures di l' après-nonne; info@ourthedocumentation.be * [[Bive]]: les 9 et 12 d' avri; bibliotheque@bievre.be == Noveas motîs walons so les fyis == [[Imådje:Jean Wisimus - Dictionnaire populaire wallon-français en dialecte verviétois , 1947 (couverture).png|thumb|100px|left]] * [[c:File:E34 wa Wisimus.pdf|Motî d' Vervî]] * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/C13_SpC13.pdf Motî d' Cînè et live di spots Hostin, rashonné sol minme fitchî] == Cåbaret walon a Limerlé == Li dimegne '''27 d' avri''' a cwatre eures di l' après-nonne a [[Limerlé]]. Racsegnes : info@peripleenlademeure.com == Novea live eplaidî pa [[Lorint Hendschel]] == '''/!\ Messaedje metou dinsi sol [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=3070&sid=87645247a6f905d32aa8816304066a8a forom Berdelaedjes] /!\''' Dji fé ene miete del reclame, si vos voloz bén: mi novea roman vént d' parete, sicrît trinte ans après l' prumî (!), "So l' anuti", k' aveut paretou amon Weyrich l' an 2006. Gn a sacwantès racsegnes so m' blog: https://amonlorint.wordpress.com/2025/02/02/mi-novea-roman-a-vudi/ Li roman a stî scrît è rfondou walon avou l' tite "Li djoû k’ Monsieu a rivnou" (ISBN 979-10-424-4203-3). Mins dj’ end a fwait ene modêye dins li scrijhaedje da Feller eto po les lijheu(se)s k’ inmèt mî insi. Si tite: « Li djoû qu’ Monsieû a rivnou » (ISBN 979-10-424-4192-0). C’ est l’ minme roman mot po mot, come di djusse. Les deus modêyes vinèt avou on ratournaedje è francès di m’ mwin. Li tot fwait 373 pådjes. Li live e-st oto-edité mins dj' a bråmint des rujhes avou l' distribouweu. Les deus modêyes, rifondou et Feller, polèt esse atchtêyes amon Bookelis: https://livres.bookelis.com/librairie On l' trouve eto sol Toele (Fnac, Amazon...) et on l' sait comander dins les livreyes mins (kéke feye seulmint pol moumint), seulmint li modêye è Feller. Rén n' e-st åjhey... Todi e-st i ki dj’ espere ki vos åroz bon do lére çoula! Mi, dj’ a yeu bon del sicrire po vosse plaijhi, todi! == Concert walon a Binde / Bande == A [[Bande (viyaedje)|Bande]] (u [[Binde (viyaedje)|Binde]]), li djudi 6 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne, concert avou les copineus [[Tchårnoe-dé-Harsin|do Tchårnoe]], les scolîs di [[Chavane-dilé-Harsin]] eyet [[Willy Marchal]] avou s' copleu Léon Jacquot. Racsegnes : http://www.ccnassogne.be; tel. 084 21 49 08. == Pris del Federåcion Walonreye-Brussele po 2025 == C' est èn ovraedje di prôze, a revoyî divant l' '''15 di fevrî 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/espiegles-de-langue-regionale-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == {{HDVs}} == *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2024|Egurniyaedjes 2024]] *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes|Tos les egurniyaedjes]] tgzatdicmxkz1550n6688ncxomeduhq 424280 424279 2026-04-20T09:05:46Z Lucyin 16 424280 wikitext text/x-wiki == Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» == Li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] «[[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]]» sicrît pa [[Lucyin Mahin]], s' a passé al bibioteke di [[Djedene]] li '''18 d' avri 2026 a 2 eures di l' après-nonne'''. * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/riclame_cwate_paskeyes.png Riclame vaici] * [https://www.youtube.com/watch?v=OIjEZ3MjoZo&t=1942s Tos les spitchs do strimaedje] == Scoles di walon d' Bive, ashinnes do bontins 2026 == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-07_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 7 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-14_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 14 d' avri] * [[Scoles di Bive|Racsegnes so les scoles di Bive]] == Les tåvlêyes di cåzaedje å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Copinreye|tåvlêyes di cåzaedje]] e lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020df043#page=95 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki cåze eto do [[Decret Valmy Féaux]] et espliker douvént k' il a, å pus sovint, miné a des pordjets so les seulès belès-letes). == Bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|on scrijheu, on djheu]]" 2026 == Evoyîz vosse tecse divant l' 31 di djulete a Annie Rak – Roulotte théâtrale, rue de la Paix 18, 7370 Dour-Elouges. [https://objectifplumes.be/actualites/concours-un-auteur-une-voix-edition-2026 Pus d' infôrmåcion (e francès).] == Cåzaedje so les lives e lingaedje do payis dins li scolaedje == Li 28 di måss, [[Romain Berger]] frè on cåzaedje sol fôre do live di Brussele. Li tinme, c' est "les lives e lingaedje do payis, ene atote po-z ewoeyî les efants al varyisté des lingaedjes". [https://flb.be/wp-content/uploads/2026/01/FLB26_ProJeunesse_OK.pdf Racsegnes (pådje 16)] == Spectåke e walon a Bande == Pol deujhinme anêye, gn årè on spectåke e walon «''Copinans Tortos esson.ne''» a [[Binde (viyaedje)|Bande]] li '''12 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne''' (14e.30). Racsegnes: elodie@ccnassogne.be / 084/214908 ([[aisse del tuzance]] di [[Nassogne]]). == Novea catalogue di lives e walon po les livreyes et les bibiotekes == Les edicions Altura (tinowes pa Primaëlle Vertenoeil, k' a eto bouté so les prumîs lives e walon des edicions [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]] et so les dierins lives des edicions del province di Lidje) ont fwait on novea catalogue po mete a l' oneur les ovraedjes di 10 soces u eplaideus d' lives e walon. Li catalogue egzistêye so papî po les livreyes et les bibiotekes, et on l' pout eto aberweter e PDF. C' est on pordjet moenné tot shuvant l' « contrat-câde del filire do live » (po sotni l' live come ene industreye del tuzance) del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. * [https://www.alturaedition.com/soutien-aux-langues-regionales Pus d' infôrmåcions sol waibe d' Altura] * [https://drive.google.com/file/d/1J0_7sx1qtPHJ7RViWBY-5i4xlaojzu52/view?pli=1 Aberweter l' catalogue] == Ene sicole a pårt so li scrijhaedje e Feller li 24 di fevrî == [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9200 Racsegnes so Berdelaedjes] == Walon e scole : conte-rindou d' on scoleu == Vocial on conte-rindou des scolaedjes d' on scoleu avou l' programe «[[walon e scole]]» del «[[FWB]]» e [[waeyén-tins]] 2025. {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf Aberwetåve vaici (modêye do 22 d' djanvî 2026)] == Scoles di Bive di l' ivier 2025-2026 == Gn a yeu ene coûte ashyinne d' ivier e moes d' decimbe: * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-23_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 23 d' decimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-12-30_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 30 di decimbe] == Letes toûnreces del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] == === 2025 === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=9554bb879a Lete do 21 di decimbe 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=8ab890b9c9 Lete do 13 di djun 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d9d29e81ae Lete do 29 d' avri 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d0a6a47984 Lete do 27 di fevrî 2025] [https://objectifplumes.be/sabonner-a-la-lettre-dinfo-litterature-en-langues-regionales/#.YnTPm9PP1hE Po rçure ces letes la pa emile] === Årtchives des anêyes di dvant === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6b97213825 Lete do 3 d' may 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=a99c8ac059 Lete do 1î d' djulete 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=adcf4a87e4 Lete do 5 di setimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ba36bb0ecc Lete do 6 di decimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ea15e9aa30 Lete do 17 di fevrî 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=c8f88d6646 Lete do 3 d' may 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6e2c3141b4 Lete do 6 di djulete 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=7c6a446b6e Lete do 11 d' octôbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d2b2012733 Lete do 20 d' decimbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=4c7c850252 Lete do 15 di måss 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=1087b88c58 Lete do 10 di djun 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=5406e004fc Lete do 13 di nôvimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=f19b1e6fb7 Lete do 16 di decimbe 2024] == Messes di Noyé tot e walon == A l' eglijhe di [[Transene]], li djudi 25 di decimbe a 9 eures et dmey å matén. Racsegnes : <u>f.assurances@gmail.com</u> [https://www.youtube.com/watch?v=XMMuFQZA3u4 Kékes bokets] Al tchapele di [[Sint-Serwai]], 75 rowe des scoles [''rue L. de Hulster''], li vénrdi 26 a 7 eures al nute [''19h.'']. Racsegnes : <u>georgestaelens@gmail.com</u> == Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2026 == [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e [[2026]], ci srè: «les årts vicants» (dj' ô bén, les årts k' on fwait so li scanfår, u ôte pårt mins padvant on publik). Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Come l' an passé, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''20 d' avri 2026''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2026 Loukîz cial] == Deus respondas d' oteurs walons (videyos) == * [https://www.youtube.com/watch?v=mV1v1Snnvu8 Lorint Hendschel] * [https://www.youtube.com/watch?v=soYgdOAaxTU Philippe Gillet] == Sint Nicolai sol tévé walon-cåzante == Kimint sint Nicolai arive-t i sol tere ? Response sol [[tévé waloncåzante]]: [https://www.youtube.com/watch?v=ElLStk_gWRQ&feature=youtu.be droci] == Les noûmots walons å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele == I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Noûmot do walon|noûmots walons]] å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. [https://archive.pfwb.be/1000000020dd0c9#page=37 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance.] == Sicoles di walon d' Bive == [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|scole do 11 di nôvimbe 2025]] Li mårdi 28 d' octôbe et les 4 mårdis d' après, di 2e. a 5 e. di l' aperdinner (14 eures a 17 eures). Racsegnes : Aisse del tuzance di Bive 061 51 16 14, <u>centre.culturel@bievre.be</u>. * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-18_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 18 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-11_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 11 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-11-04_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 4 di nôvimbe] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-10-28_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 28 d' octôbe] == Les motîs d' Ite sont so les fis == Li [[motî d' Ite]] pout esse léjhou [https://gervye.github.io/dico_wallon_francais_ittre/ so cisse waibe ci] Li [[FO105|franwal des minmes diccionairîs]], [https://gervye.github.io/dico_francais_wallon_ittre/ droci] <center><gallery> O105.JPG FO105.JPG Motî d' Ite troes vîs-paltots.jpg </gallery></center> == Teyåte e walon == Li novele såjhon atake. Sovnance del såjhon passêye avou l'… [https://www.youtube.com/watch?v=9tyHT1celVA …dramatike d' Årvaye] == Motlî di noûmots == [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/noumots_walons_15-25.pdf ''Noûmots walons. Néologismes wallons issus des Fêtes aux langues de Wallonie (2015-2025)'' (PDF)] [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/des-neologismes-pour-revitaliser-la-langue-wallonne Po dmander èn egzimplaire papî do motlî] == Ene novele gazete e walon == [[Èl Roman payi èrvike !]] == Sudjets del copinreye do Tchårnoe (dlé Harsin) 2025-2026 == Li [[copinreye]] do [[Tchårnoe-dlé-Harsin]], c' est todi l' 3inme mårdi do moes, al nute (7 eures et dmey e l' ivier, 8 eures di l' esté) {| class="wikitable" |+ Å Tchårnoe (''Tchaurnè, Tchaurnë'') 2025-2026 |- ! Djoû !! Sudjet |- | li 16 di setimbe 2025|| [[Spot]]s et [[ratourneure]]s |- | li 21 d' octôbe 2025|| Li [[tindreye]] |- | li 18 di nôvimbe 2025|| Mesbridjîs, croufieus, bribeus et rôbaleus |- | li 16 di decimbe 2025|| On towe li [[pourcea]] |- | li 20 di djanvî 2026|| Libes sudjets (minés par Fabrice Mars) |- | li 17 di fevrî 2026|| Li djate di [[cafè]] |- | li 17 di måss 2026|| A l’ aiwe ! (abuvroe, lavoe, [[pousse]]) |- | li 21 d' avri 2026|| E corti |- | li 19 di may 2026|| E l’ [[Wikt:apî|apî]] (les [[moxhes al låme]]) |- | li 16 di djun 2026|| Åtoû del [[nexhance]]; li [[saedje-dame]] |} == Peticion po-z awè l' walon come lingaedje so Gogueule == L' idêye a stî enondêye pa Steve Lampereur, li prezidint del «Måjhon d' l' eritance bedje» des [[Walons del Wisconsene]]. [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8981#8981 Loukîz so les Berdelaedjes] por vos l' siner (c' est l' deujhinme [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêye]]). == Ene viye plake e walon == Tchanson «Mamy Blue» pa [[Joanna Lecomte]] (Nanesse et les nanas). * [https://www.youtube.com/watch?v=UW-sJUgRtf0 sortitrêye e rfondou] (so [[VoBuze]]). Si ça vs dene do sortitraedje e-n inglès, clitchîz so «sortites» (ådzeu a droete) pu «francès d' Beldjike» : VoBuze ni sai nén co çou k' c' est l' walon. == Indecse del rivuwe micRomania == L' indecse del rivuwe ''[[MicRomania (gazete)|micRomania]]'', k' a publiyî bråmint des waloneus dispu 1992, a stî achevé. [https://crombel.eu/index/ On l' pout lére vaici.] == Pris do rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele 2025 == Asteure, c' e-st on pris d' 5000 euros. Les ovraedjes sont-st a revoyî divant l' '''1î d' octôbe 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == Videyos e walon fiesse ås lingaedjes walons == === Concerts === * [https://www.youtube.com/watch?v=Wvol27_PIdc ''Djonne macrale''] (tchanson di [[Loriot (binde)|Loriot]], so on tecse di [[Lorint Hendschel]]) === Respondas et bokets des tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=ZZ7dDtG9qB4 Rapoirtaedje videyo] (pa [[Lorint Hendschel]]) === Bate di tchansons === * [https://www.youtube.com/watch?v=njtwP3LOOI8 ''Dj’a bén ausse dè l’ tchanter''] (Olivier Terwagne) * [https://www.youtube.com/watch?v=h4LfvmT0sUk ''Sul vôye di Brogne''] (''La Rawette'') Gn a eto ene tchanson e picård: * [https://www.youtube.com/watch?v=B9MO-MF0kmM ''Ërprinde lès viés k’mégn''] (Olivier Terwagne) === Conferince sol tchanson e walon d' asteure === * [https://www.youtube.com/watch?v=T8-tJed8aEU Prumî boket] (prezintaedje des conferincîs, [[Lorint Hendschel]] et [[Zavî Biernî]] * [https://www.youtube.com/watch?v=V3BPGGAMkiw Deujhinme boket] (prezintaedje da [[Wiyam Dinker]], [[Elmore D]], [[Flipe Ansea]] et [[les Slugs]] * [https://www.youtube.com/watch?v=hi43HV5ioJ4 Troejhinme boket] (comintåres so les Slugs, so [[André Gauditiaubois]] come [[cåzaedjisse]], tchanson da [[Djåke Leféve]] so on tecse da [[Guy Fontinne]], tchanson [[des Crapådes]] sicrîte pa [[Emile Hesbois]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=dYx-J5gvjY0 Cwatrinme et dierin boket] (on-z î ôt tchanter : [[William Warnier]], [[Guy Cabay]], [[Vincent Delire]] (Mimile), [[Julos Beaucarne]], [[André Gauditiaubois]] eyet l' tchanteuse di Luttik Transopera) === Egurniyaedje del fiesse di 2018 === [https://www.youtube.com/watch?v=dWcZ0kFFQh4 Fime d' imådjes del sicole del Plante] (sol paskêye «Li diåle e pourcea» da [[Djan-Bietrumé Picård]], adjinçné pa [[Joseph Dewez]] et Madeleine Delvaux) == Po les manaedjeus d' sicoles di walon eyet d' tåvlêyes == Li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] rashonne des racsegnmints po fé ene mape des scoles et des tåvlêyes di walon-cåzants. * {{fr}} [https://objectifplumes.be/doc/appel-aux-organisateurs-de-cours-et-tables-de-conversation-en-langue-regionale/ Leu dmande di racsegnes] * {{fr}} [https://objectifplumes.be/notre-annuaire/?rubrique=cours-et-tables-de-conversation-en-langues-regionales Li mape] == Scoles di Bive do bontins 2025 == [[Imådje:Scoles di Bive 15 d' avri 2025.jpg|thumb|scole do 15 d' avri 2025]] Les [[scoles di Bive]] sont ki s' dinèt ces tins ci (li mårdi 15 d' avri et les cwate mårdis d' après, di deus eures a cénk eures di l' après-nonne. Racsegnes : 061 51 16 14). * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-15_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 15 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-04-22_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 22 d' avri 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-06_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 6 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-13_Sicole_di_Bive.pdf Cours do 13 di may 2025] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-20_Sicole_di_Bive.pdf Ashyinne do 20 di may 2025] (scole påzès scolîs) == Tchansons sol tévé waloncåzante == [[Imådje:Livret plake emacralaedje cwate tchanteus.JPG|thumb]] === del sitroete plake «Emacralaedje» === Sacwants [[tchansons e walon]] del [[sitroete plake «Emacralaedje»]] sont asteure sol tchinne «[[tévé waloncåzante]]» so [[VoBuze]]. * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Californeye «Depårt pol Californeye»] * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#Poplinete «Poplinete Blouze»] === ôtès tchansons === * [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#verbir Les veres di bire] ([[Willy Marchal]], sol muzike di «[[Le temps des cerises]]») == [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025 == Li fiesse s' a disrôlé li [[24 di may]] a [[Nameur]] so tinme del tchanson d' asteure. [[Fiesse_ås_lingaedjes_walons#Fiesse_2025|Loukîz cial]]. Veyanmint k' on fiestixheut ses dijh ans, li programe aveut veyou grand. Et c' est po ça eto k' el fiesse aveut rvinou a Nameur, ewou çk' elle aveut-st ataké e 2015. {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/fete-aux-langues-de-wallonie-2025-le-programme Tot l' programe] (årtike sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 15 d' avri 2025). === Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons 2025 === [[Imådje:Flw24 bate di noûmots.jpg|thumb]] Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e 2025, ci srè: «li muzike et l' industreye del muzike». Nén pus d' 10 [[noûmot do walon|noûmots]] avou ene pitite esplikêye di cmint k' il a stî trové, ey ene fråze ki l' novea mot est metou dvins. Ci côp ci, on pout eto evoyî des noûmots foû do tinme. Divant li '''15 d' avri 2025''' å [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] : langues.regionales(at)cfwb.be {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes Loukîz cial] {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes-2025-les-resultats Rizultats] === Bate di tchansons del Fiesse ås lingaedjes walons 2025 === * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/tremplin-pour-la-chanson-en-langue-regionale Prezintaedje] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_reglement.pdf Reglumint] * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/Tremplin_repertoire.pdf Ramexhnêye di tecses di tchansons ki tot l' monde pout mete e muzike] === Campagne so les rantoeles di soçnaedjes === {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/une-campagne-pour-visibiliser-la-chanson-en-langue-regionale Loukîz cial] === Lére sins rla (maraton d' lijhaedje e walon) === Tot l' moes d' avri dins les bibiotekes ki prindèt pårt a «''Lîre sins r'lache''». [https://www.el-mojo.be/index.php?page=collaboration/marathon2017 Racsegnes] [https://objectifplumes.be/doc/marathon-de-lecture-lire-sins-rlache-2025-les-resultats/ Rizultats] Sacwants bibiotekes dins les rangs: * [https://www.namur.be/fr/loisirs/culture/lectures/bibliotheques/agenda-bibliotheques/lire-sins-r2019lache-marathon-de-lecture-en-wallon Nameur] * [https://www.liege-lettres.be/marathon-en-wallon-lire-sins-rlache/ Lidje] * [https://web.facebook.com/reel/9275856625782971 Teu] * [[Rindeu]]: 5 d' avri, d' ene eure a 5 eures di l' après-nonne; info@ourthedocumentation.be * [[Bive]]: les 9 et 12 d' avri; bibliotheque@bievre.be == Noveas motîs walons so les fyis == [[Imådje:Jean Wisimus - Dictionnaire populaire wallon-français en dialecte verviétois , 1947 (couverture).png|thumb|100px|left]] * [[c:File:E34 wa Wisimus.pdf|Motî d' Vervî]] * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/C13_SpC13.pdf Motî d' Cînè et live di spots Hostin, rashonné sol minme fitchî] == Cåbaret walon a Limerlé == Li dimegne '''27 d' avri''' a cwatre eures di l' après-nonne a [[Limerlé]]. Racsegnes : info@peripleenlademeure.com == Novea live eplaidî pa [[Lorint Hendschel]] == '''/!\ Messaedje metou dinsi sol [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=3070&sid=87645247a6f905d32aa8816304066a8a forom Berdelaedjes] /!\''' Dji fé ene miete del reclame, si vos voloz bén: mi novea roman vént d' parete, sicrît trinte ans après l' prumî (!), "So l' anuti", k' aveut paretou amon Weyrich l' an 2006. Gn a sacwantès racsegnes so m' blog: https://amonlorint.wordpress.com/2025/02/02/mi-novea-roman-a-vudi/ Li roman a stî scrît è rfondou walon avou l' tite "Li djoû k’ Monsieu a rivnou" (ISBN 979-10-424-4203-3). Mins dj’ end a fwait ene modêye dins li scrijhaedje da Feller eto po les lijheu(se)s k’ inmèt mî insi. Si tite: « Li djoû qu’ Monsieû a rivnou » (ISBN 979-10-424-4192-0). C’ est l’ minme roman mot po mot, come di djusse. Les deus modêyes vinèt avou on ratournaedje è francès di m’ mwin. Li tot fwait 373 pådjes. Li live e-st oto-edité mins dj' a bråmint des rujhes avou l' distribouweu. Les deus modêyes, rifondou et Feller, polèt esse atchtêyes amon Bookelis: https://livres.bookelis.com/librairie On l' trouve eto sol Toele (Fnac, Amazon...) et on l' sait comander dins les livreyes mins (kéke feye seulmint pol moumint), seulmint li modêye è Feller. Rén n' e-st åjhey... Todi e-st i ki dj’ espere ki vos åroz bon do lére çoula! Mi, dj’ a yeu bon del sicrire po vosse plaijhi, todi! == Concert walon a Binde / Bande == A [[Bande (viyaedje)|Bande]] (u [[Binde (viyaedje)|Binde]]), li djudi 6 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne, concert avou les copineus [[Tchårnoe-dé-Harsin|do Tchårnoe]], les scolîs di [[Chavane-dilé-Harsin]] eyet [[Willy Marchal]] avou s' copleu Léon Jacquot. Racsegnes : http://www.ccnassogne.be; tel. 084 21 49 08. == Pris del Federåcion Walonreye-Brussele po 2025 == C' est èn ovraedje di prôze, a revoyî divant l' '''15 di fevrî 2025'''. [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/espiegles-de-langue-regionale-les-candidatures-sont-ouvertes Racsegnes] == {{HDVs}} == *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2024|Egurniyaedjes 2024]] *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes|Tos les egurniyaedjes]] dzw4d23rzfe80dz77d4g14r9bg46hq0 0 22878 424226 331993 2026-04-19T14:02:12Z Lucyin 16 424226 wikitext text/x-wiki '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''bing bang''). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] ra87u0pkla3ht31asfvwvca7bb1k9mq 424227 424226 2026-04-19T14:55:23Z Lucyin 16 424227 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[big bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes. {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] 2uwst00oezgy85qh4t1yehqhlluc6hq 424228 424227 2026-04-19T14:56:11Z Lucyin 16 424228 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[big bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes. {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] 8907t0ktp7eqe3tlyl7gty2lr5l0oi3 424229 424228 2026-04-19T14:59:54Z Lucyin 16 424229 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[big bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] 99oddld9f2d1436ozf1gpu4xi3wcu15 424230 424229 2026-04-19T15:00:33Z Lucyin 16 /* Mwaissès idêyes */ 424230 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[big bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] i64yswwwxq3a50ddrtwqzhi2a95crpw 424231 424230 2026-04-19T15:01:03Z Lucyin 16 /* Mwaissès idêyes */ 424231 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[big bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] 2fo6q4g8l7lcwhtx4dbdc4ti8ws95og 424232 424231 2026-04-19T15:04:02Z Lucyin 16 /* Mwaissès idêyes */ 424232 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Edington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[Big Bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] 9xckv5hhnj1eghjijjqte8i4vzq5wmp 424234 424232 2026-04-19T15:37:59Z Lucyin 16 /* Mwaissès idêyes */ 424234 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]], '''Djôr Limwaisse'''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Eddington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[Big Bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] niu4id8kxlu8qhplnn9nq89nzpaixns 424235 424234 2026-04-19T15:39:55Z Lucyin 16 424235 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]] '''''Djôr Limwaisse'''''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. I divna [[prof d' univ]] a l' [[UCL]]. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Eddington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[Big Bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] r5asq5uzphusnajou56z58o48k311dq 424240 424235 2026-04-19T15:59:07Z Lucyin 16 424240 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]] '''''Djôr Limwaisse'''''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. I divna [[prof d' univ]] a l' [[UCL]]. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univiers]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Eddington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[Big Bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] ee40qxp7rcq44xpi3ofx5t54x3y33gp 424247 424240 2026-04-19T16:16:15Z Lucyin 16 424247 wikitext text/x-wiki [[Imådje:GLemaitre30.jpg|thumb]] '''Georges Lemaître''' ([[riwalnijhåve]] '''''Djôr Limwaisse'''''), c' esteut on [[astrofizike|astrofizicyin]] [[Walonreye|walon]] et [[Beldjike|bedje]]. I vna-st å monde a [[Tchålerwè]] l' [[17 di djulete]] [[1894]] et mora-st a [[Lovén]] l' [[20 di djun]] [[1966]]. Georges Lemaître esteut [[curé]]. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si [[fwè]] eyet ses sincieusès rcwerances. I divna [[prof d' univ]] a l' [[UCL]]. ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]]. == Mwaissès idêyes == Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univiers]] esteut ki si spårdeut. Si teze, ki parexha dins l' «''Annales de la société scientifique de Bruxelles''», esteut etitrêye «''Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant, rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques''» (èn univier omodjinne di masse nén bodjante et d' rai todi pus grand, çou k' est aconté pal felesse des nebuleuses did foû d' nosse [[galacseye]]) ([[1927]]). A ç' moumint la, [[Albert Einstein]] lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén. Mins gn ava, e 1929, ene (ri-)discoviete da [[Arthur Eddington]] come cwè les galacseyes les pus lon erî evoyént ene pus rodje loumire. C' est l' [[efet Doppler]] pol loumire k' aveut ddja stî discrît pa [[Vesto Slipper]] e [[1912]]. Li rodje, di pus ptite [[wachlire]] ki l' blanc, mostere ki l' sourdant del loumire boute å lådje (s' alontixh do rçuveu del loumire). Georges Lemaître est ricnoxhou come estant dins l' veur, et rçure li [[Pris Francqui]] e [[1934]]. Si l' univier si spåd, dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (''[[Big Bang]]''). C' est l' abayeye k' il atåvele e [[1931]]. Mins les sincieus ni l' admetît nén sol côp. Djusse divant s' moirt e 1966, on trova (d' astcheyance) li prouve d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround''), ki Lemaître aveut ddja supôzé a pårti di ses teyoreyes.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Georges Lemaître}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Lemaitre]] [[Categoreye:Rilomés fizicyins|Lemaitre]] skjee8hy3zdkackh9l3t7z5lr5surys 0 24346 424260 401324 2026-04-19T18:05:23Z Lucyin 16 424260 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Daegne}} [[Imådje:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|left|upright=0.5]] Li '''Daegne''' (essegne: [[Imådje:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]; on dit eto li '''Tere''' (u li '''planete Tere''', li '''Monde''' et, imådjreçmint, li '''Bleuwe Bole'''), c' est ene [[planete (astronomeye)|planete]] do [[sistinme solrece]]. == Discrijhaedje == Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' [[oceyan]]s et d' [[mer]]s. So les teres, gn a 21 % ki sont [[erûle tere|erûles]]. Li restant, c' est des [[montinne]]s, des [[dezert]]s, des [[grand bwès|grands bwès]] et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les [[veye]]s et les viyaedjes. <gallery> The Earth seen from Apollo 17.jpg|Nosse Bleuwe Bole, saetcheye e portrait del fuzêye Apollo 17 NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg </gallery> == Rilomêyès ahesses == Dispu les [[anêyes 2000]], li Daegne est rascovrowe del [[Daegntoele]]. == Costés del Daegne == On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des [[ponts cardinås]] lomés eto [[costés del Daegne]]. == Peuplåcion == {{Lka}} [[Peuplåcion del Daegne]] == Dins les belès-letes e walon == Dins l' [[roman]] da [[Saint-Exupéry]] «[[Li Ptit Prince]]», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh [[asteroyide]]s, i shuva l' consey do [[djeyografe]] k' il aveut trové sol shijhinme: :''- A voste idêye, dimanda-t i, cwè çki dji dvreu aler vey ? :''- Li planete Tere, responda-t i l’ djeyografe. Elle a ene boune rilomêye.<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XV|Li tchaptrê avou l' djeyografe est lijhåve vaici]].</ref> Adon, li Tere est prezintêye insi: :''Li Tere n’ est nén ene sakêye bole come totes les ôtes ! I gn a drola cint et onze rwès (sins rovyî, come di djusse, les rwès negues), set meyes djeyografes, nouv cint meyes traeyincieus, set miyons et dmey di sôlêyes, troes cint onze miyons di grandiveus, çou ki fwait a pô près deus miyårds di grandès djins.<ref>L' avirance est l' cene di dviè 1939. L' an [[2023]], end aveut ût miyårds.</ref><ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVI|lére li shûte vaici]]</ref> Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on [[metingue]], on les pôreut fé tni so èn [[iyea]] do [[Påjhûle Oceyan]].<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVII|lére ciddé]].</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * Istwere del Daegne : [[Trevéns djeyolodjikes]] * [[Wikipedia:Pordjet Aiwes del Daegne|Aiwes del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet payis del Daegne|Payis del Daegne]] ** [[Drapeas del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|Lingaedjes del Daegne]] {{SistinmeSolrece}} [[Categoreye:Djeyografeye]] [[Categoreye:Daegne|*]] 7px0s4nlpr89ks6an0goda9jv1raiqo 424261 424260 2026-04-19T18:06:05Z Lucyin 16 424261 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Daegne}} [[Imådje:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|left|upright=0.5]] Li '''Daegne''' (essegne: [[Imådje:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]; on dit eto li '''Tere''' (u li '''planete Tere''', li '''Monde''' et, imådjreçmint, li '''Bleuwe Bole'''), c' est ene [[planete (astronomeye)|planete]] do [[sistinme solrece]]. == Discrijhaedje == Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' [[oceyan]]s et d' [[mer]]s. So les teres, gn a 21 % ki sont [[erûle tere|erûles]]. Li restant, c' est des [[montinne]]s, des [[dezert]]s, des [[grand bwès|grands bwès]] et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les [[veye]]s et les viyaedjes. <center><gallery> The Earth seen from Apollo 17.jpg|Nosse Bleuwe Bole, saetcheye e portrait del fuzêye Apollo 17 NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg </gallery></center> == Rilomêyès ahesses == Dispu les [[anêyes 2000]], li Daegne est rascovrowe del [[Daegntoele]]. == Costés del Daegne == On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des [[ponts cardinås]] lomés eto [[costés del Daegne]]. == Peuplåcion == {{Lka}} [[Peuplåcion del Daegne]] == Dins les belès-letes e walon == Dins l' [[roman]] da [[Saint-Exupéry]] «[[Li Ptit Prince]]», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh [[asteroyide]]s, i shuva l' consey do [[djeyografe]] k' il aveut trové sol shijhinme: :''- A voste idêye, dimanda-t i, cwè çki dji dvreu aler vey ? :''- Li planete Tere, responda-t i l’ djeyografe. Elle a ene boune rilomêye.<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XV|Li tchaptrê avou l' djeyografe est lijhåve vaici]].</ref> Adon, li Tere est prezintêye insi: :''Li Tere n’ est nén ene sakêye bole come totes les ôtes ! I gn a drola cint et onze rwès (sins rovyî, come di djusse, les rwès negues), set meyes djeyografes, nouv cint meyes traeyincieus, set miyons et dmey di sôlêyes, troes cint onze miyons di grandiveus, çou ki fwait a pô près deus miyårds di grandès djins.<ref>L' avirance est l' cene di dviè 1939. L' an [[2023]], end aveut ût miyårds.</ref><ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVI|lére li shûte vaici]]</ref> Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on [[metingue]], on les pôreut fé tni so èn [[iyea]] do [[Påjhûle Oceyan]].<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVII|lére ciddé]].</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * Istwere del Daegne : [[Trevéns djeyolodjikes]] * [[Wikipedia:Pordjet Aiwes del Daegne|Aiwes del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet payis del Daegne|Payis del Daegne]] ** [[Drapeas del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|Lingaedjes del Daegne]] {{SistinmeSolrece}} [[Categoreye:Djeyografeye]] [[Categoreye:Daegne|*]] c686eezxcz1hmnprdfrgv2ajyaxjxgd 424262 424261 2026-04-19T18:08:33Z Lucyin 16 424262 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Daegne}} [[Imådje:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|left|upright=0.5]] Li '''Daegne''' (essegne: [[Imådje:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]; on dit eto li '''Tere''' (u li '''planete Tere''', li '''Monde''' et, imådjreçmint, li '''Bleuwe Bole'''), c' est ene [[planete (astronomeye)|planete]] do [[sistinme solrece]]. == Discrijhaedje == Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' [[oceyan]]s et d' [[mer]]s. So les teres, gn a 21 % ki sont [[erûle tere|erûles]]. Li restant, c' est des [[montinne]]s, des [[dzert]]s, des [[grand bwès|grands bwès]] et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les [[veye]]s et les viyaedjes. <center><gallery> The Earth seen from Apollo 17.jpg|Nosse Bleuwe Bole, saetcheye e portrait del fuzêye Apollo 17 NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg </gallery></center> == Rilomêyès ahesses == Dispu les [[anêyes 2000]], li Daegne est rascovrowe del [[Daegntoele]]. == Costés del Daegne == On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des [[ponts cardinås]] lomés eto [[costés del Daegne]]. == Peuplåcion == {{Lka}} [[Peuplåcion del Daegne]] == Dins les belès-letes e walon == Dins l' [[roman]] da [[Saint-Exupéry]] «[[Li Ptit Prince]]», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh [[asteroyide]]s, i shuva l' consey do [[djeyografe]] k' il aveut trové sol shijhinme: :''- A voste idêye, dimanda-t i, cwè çki dji dvreu aler vey ? :''- Li planete Tere, responda-t i l’ djeyografe. Elle a ene boune rilomêye.<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XV|Li tchaptrê avou l' djeyografe est lijhåve vaici]].</ref> Adon, li Tere est prezintêye insi: :''Li Tere n’ est nén ene sakêye bole come totes les ôtes ! I gn a drola cint et onze rwès (sins rovyî, come di djusse, les rwès negues), set meyes djeyografes, nouv cint meyes traeyincieus, set miyons et dmey di sôlêyes, troes cint onze miyons di grandiveus, çou ki fwait a pô près deus miyårds di grandès djins.<ref>L' avirance est l' cene di dviè 1939. L' an [[2023]], end aveut ût miyårds.</ref><ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVI|lére li shûte vaici]]</ref> Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on [[metingue]], on les pôreut fé tni so èn [[iyea]] do [[Påjhûle Oceyan]].<ref>[[s:Li_Ptit_Prince_(Hendschel-Mahin,_2023)/XVII|lére ciddé]].</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * Istwere del Daegne : [[Trevéns djeyolodjikes]] * [[Wikipedia:Pordjet Aiwes del Daegne|Aiwes del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet payis del Daegne|Payis del Daegne]] ** [[Drapeas del Daegne]] * [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|Lingaedjes del Daegne]] == Sourdants == <references/> {{SistinmeSolrece}} [[Categoreye:Djeyografeye]] [[Categoreye:Daegne|*]] abqesb55x3wmgubnjzp6hbzzb5rqxo5 0 24473 424277 421393 2026-04-20T08:38:02Z CommonsDelinker 238 Replaeçaedje otomatike di Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg avou Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg. 424277 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:P_culture.svg|thumb|150px|essegne do teyåte]] [[File:Cayé_Ane_Frank.jpg|thumb|après l' pîce, les acteurs, li mwaisse del djowe, et les ôtes ovreus]] [[File:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Teyåte]] Li '''teyåte''', c' est on djeu d' personaedjes ki djhèt l' tecse d' ene [[pîce di teyåte]], å pus sovint dins ene [[såle di teyåte]]. ''Li teyåte e [[walon]] est studyî so [[teyåte e walon|ene pådje tote seule]].'' == Motlî == Sol sinne, on-z a stampé des '''decôrs'''. Les cenes et les cis ki djouwnut des roles sont lomés les '''[[acteur di teyåte|acteurs]]''' u les '''[[comedyin]]s'''. On dit eto, tot biesmint, les '''[[djouweus d' role]]''' ou '''[[djouweus d' teyåte]]'''). Cwand ces acteurs la djouwnut todi eshonne, i s' assoçnèt voltî et monter ene [[dramatike (soce)|dramatike]]. Po s' end ocuper, on lome on '''redjixheu'''. Li mouvmint des acteurs sol sinne est acvierné på [[mwaisse del djowe]] (eto: l' [[essinneu]], li [[meteu el sinne]]. Li prumî côp k' on djowe ene pîce ki vént d' esse sicrîte, ça s' lome li '''creyåcion'''. Gn a eto des ôtès ovraedjes po-z adiercî ene pîce di teyåte : les repetaedjes, li shoflaedje (ovraedje do [[shofleu (teyåte)|shofleu]] u del shofleuse]], les fjhaedjes di bruts et l' metaedje des loumires (li bouye des [[loumiraedjisses]]). Onk (ene) ki scrît des pîces, k' elzès djowe, ki fwait do (del) mwaisse del djowe et do redjixheu (del redjixheuse), on l' lome voltî on '''[[teyåtreu]]''' (ene '''teyåtreuse''') Ene sôre especiåle di teyåte, c' est l' [[teyåte di marionetes]]. Do teyåte ki s' fwait pol [[radio]] si lome ene [[pîce radiofonike]]. Pol [[tévé]] : on [[tévéfime]]. {{Commonscat|Theatre|l'&nbsp;teyåte}} [[Categoreye:Teyåte|*]] b99vso35pvtvu2vuo4whfacq80tgr5k 0 40433 424264 423789 2026-04-19T18:13:23Z Lucyin 16 /* Avou des viebes di sintaedje */ 424264 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes do Coûtchant walon, l' infinitif riprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === :''Dji vôreu bén '''magnî''' :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon n' fwait nén come li francès tot metant l' infinitif djusse après l' codjowa di viebes di sintaedje. * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, C' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === dirî ene divancete === :''Dj' a håsse di '''pixhî''', såf vosse respet === tot seu, fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje nén motelrece === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» :''[[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] 4uffkxt7vyjckdm2kkg09vb1opueyhe 424265 424264 2026-04-19T18:14:39Z Lucyin 16 /* Sustantifs-viebes */ 424265 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes do Coûtchant walon, l' infinitif riprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === :''Dji vôreu bén '''magnî''' :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon n' fwait nén come li francès tot metant l' infinitif djusse après l' codjowa di viebes di sintaedje. * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, C' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === dirî ene divancete === :''Dj' a håsse di '''pixhî''', såf vosse respet === tot seu, fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje nén motelrece === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] hr32g92933g172ssd3agky1ngyc5iqa 424267 424265 2026-04-19T18:27:54Z Lucyin 16 424267 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === :''Dji vôreu bén '''magnî''' :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === dirî ene divancete === :''Dj' a håsse di '''pixhî''', såf vosse respet === infinitif d' intincion === {{Lka}} [[infinitif d' intincion]] C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. === tot seu, fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje nén motelrece === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] tn93tcxkqsm6inzuafmyl97exdoxva4 424268 424267 2026-04-19T18:57:35Z Lucyin 16 /* Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif */ 424268 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono == Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete po nozôtes fé les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. (l' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «di» (çou ki s' pout fé ossu): dji vén di rçure… === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] 1m8dhuqcnz11m365r909wr8j8r5lgtu 424269 424268 2026-04-19T18:57:59Z Lucyin 16 /* = avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono */ 424269 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete po nozôtes fé les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. (l' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «di» (çou ki s' pout fé ossu): dji vén di rçure… === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] q6tcvp9fstuetbhyt4zp1np9s0y0nfg 424270 424269 2026-04-19T18:58:20Z Lucyin 16 /* infinitif d' intincion */ 424270 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. (l' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «di» (çou ki s' pout fé ossu): dji vén di rçure… === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] 3irjk6n631ij3mn1fcoi6siw1ft5a7j 424271 424270 2026-04-19T19:39:13Z Lucyin 16 /* infinitif d' intincion */ 424271 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> :''I fåt on gros cwårt d’ eure '''po on camion tcherdjî ariver''' d’ l’ ôte costé do pont. === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. (l' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «di» (çou ki s' pout fé ossu): dji vén di rçure… === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] kzygyjtliseg51yuexmf5hsn80733l7 424272 424271 2026-04-19T19:40:54Z Lucyin 16 /* sustantivaedje avou «do» et «å» */ 424272 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> :''I fåt on gros cwårt d’ eure '''po on camion tcherdjî ariver''' d’ l’ ôte costé do pont. === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. L' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «a» u «di» (çou ki s' pout fé ossu): :''A ôre les djins… :''Dji vén di rçure ene lete å facteur. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] 107xf2nt2l4t4x4dy1l0bu4n2bd47ef 424273 424272 2026-04-19T19:41:43Z Lucyin 16 /* Sustantifs-viebes */ 424273 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> :''I fåt on gros cwårt d’ eure '''po on camion tcherdjî ariver''' d’ l’ ôte costé do pont. === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. L' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «a» u «di» (çou ki s' pout fé ossu): :''A ôre les djins… :''Dji vén di rçure ene lete å facteur. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == {{Lka}} «[[sustantif viebe]]» * [[Wikt:dinner|dinner]], [[Wikt:soper|soper]], [[Wikt:pårler|pårler]], [[Wikt:riciner|riciner]] == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] k7zvqfzi7u6nciwj9v9o04evvpo2v5e 424274 424273 2026-04-19T19:45:34Z Lucyin 16 /* Sustantifs-viebes */ 424274 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> :''I fåt on gros cwårt d’ eure '''po on camion tcherdjî ariver''' d’ l’ ôte costé do pont. === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. L' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «a» u «di» (çou ki s' pout fé ossu): :''A ôre les djins… :''Dji vén di rçure ene lete å facteur. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == C' est des infinitifs ki sont eto divnous plinnmint des sustantifs, come: * no des eurêyes: «[[Wikt:didjuner|didjuner]]», «[[Wikt:dinner|dinner]]», «[[Wikt:soper|soper]]», «[[Wikt:riciner|riciner]]». * ôtes cas : «[[Wikt:pårler|pårler]]». == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] hpw9cqx8soi2rxm4eu9ddfw2496mcht 424275 424274 2026-04-19T19:54:28Z Lucyin 16 /* infinitif d' intincion */ 424275 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]». I pout esse [[sustantivé]] (tot fjhant on novea djivion ou nén). C' est les [[cawetes di codjowaedje]] di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e [[troke di viebes|sacwants trokes]] (les [[trokes da Hendschel]] e [[rfondou walon]]). Dins bråmint des lingaedjes di l' [[Urope]], c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les [[motî]]s. == Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif == === dirî èn aidant viebe === L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn [[aidant viebe]]. :''Dji vôreu bén '''magnî'''. :''Cwand i fårè-z '''eraler''', nos erirans tertos. :''Dji vs lai '''tuzer''' a tot ça. :''Pou dj' '''cwiter''' cénk munutes divant l' eure ? :''Les costumes, on les fjheut '''fé''' å taeyeu. === avou des viebes di sintaedje === Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus). * ''Si on-z ôt '''souner''' les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.''<ref>[[François Barillié]], ''Li camarâd' d'èl joie, 1852, p. 90.</ref> * ''Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele '''tchacter''' ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.''<ref>[[Nicolas Defrêcheux]]</ref> * ''Dji veya '''ponde''' li crolêye tiesse,<br>D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.''<ref>[[Martin Lejeune]], ''L’amour vint dè passer'', dins « L’année des poètes » (1892), cité dvins « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune », p. 230</ref> * ''Nos loukéns '''voler''' les påwions.''<ref>[[Jean Dessard]], ''D'ine cohe so l'aute'', 1939, p. 37, « È pazê d' Notru-Dame » (1926)</ref> * ''Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant '''intrer''' ene sakî.''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake II, sinne I, p.20</ref> * ''On-z ôt '''patrafter''' al valêye des montêyes.''<ref>[[Marcel Fabry]], ''Li hatche di bronze'', 1937, p.62</ref> * ''Come les batayons, les yebes, les oizires,<br>[...] Veyèt '''rivni''' l' trûte, k' a cwité l' lexhive<br>Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !''<ref>[[Louis Lagauche]], ''L'aimant'', 1947, p.157, « Tchanson po l'êwe d'Oûte »</ref> * ''Dji veyeu '''aploure''' les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.''<ref>[[Albert Maquet]]</ref> Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès : * ''Tot veyant Mareye '''sôrti''' radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.''<ref>[[Jean Dumont]] ratournant [[sint Djhan l' Evandjilî]]</ref> * ''Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins '''cåzer'''.''<ref>[[Jean-François Brackman]]</ref> Minme uzaedje avou on viebe a prono : * ''Po èn efant k’ on hossive<br>E s’ banse et k’ on loukive<br>'''S’ edoirmi''' påjhûlmint,<br>Nole tchanson ni valeut<br>Li Côpareye ki vneut<br>L’ edoirmi doûçmint.'' <ref>[[Charles-Nicolas Simonon]], ''Li côparèye'' divins ''[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poèsies en patois de Liège]]'', 1843</ref> * ''Dj' veya '''s' såver''' troes djonnès sotes,<br>Et pwis rpasser … troes panea-cous !''<ref>Martin Lejeune, ''Trop′ èhåstés !'', « Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune » p.104</ref> * ''Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse<br>Wice ki m' mame vineut do mori,<br>Dji sinta '''si dismiyter''' l' assize<br>K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.''<ref>[[Louis Lagauche]], ''Lès bèlès-eûres'', 1928, p. 55</ref> * ''Ali les louca '''si piede''' å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.''<ref>[[Joseph Mignolet]], ''[[L' amour a l' Alambra]]'', p. 64</ref> Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif : * ''Et l' peupe sol rowe breya «vivå»<br>Cwand veya '''ricdure''' e s' hobete<br>Et avou ça si bén fiesti<br>Li savtî divnou recolete.''<ref>Ep. Martial, ''Li sav'tî dès rècolètes'', divins l' ''Bulletin de la Société de Littérature wallonne, 1858, pp.69-73</ref> === avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono === Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on [[viebe å prono]] ki shût, on s' passe voltî do prono: :''I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…) :''Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…) === infinitif d' intincion === C' est èn infinitif ki shût li dvancete «[[Wikt:|po]]», et l' sudjet di ç' viebe la. :''Dinez mu mes fadêyes '''por mi aler''' å bwès. :''C' est ene novele cote '''por leye aler''' ås noices. :''I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes '''por mi moenner''' l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.<ref>[[Lucien Mahin]], [[Cwate paskeyes d' asteure]], p. 109.</ref> :''Elle î apice di l’ amindjî et des covietes '''por leye coûtchî''' al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.<ref>pareymint, p. 47.</ref> :''Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete '''po nozôtes fé''' les martchîs.<ref>pareymint, p. 31.</ref> :''I fåt on gros cwårt d’ eure '''po on camion tcherdjî ariver''' d’ l’ ôte costé do pont. {{Lka}} [https://croejhete.walon.org/node121.html#SECTION04163000000000000000 sol grosse croejhete Hendschel] === infinitif fôrmant ene troke sudjet === :'''''Mete''' mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss ! === sustantivaedje avou «do» et «å» === {{Lka}} «[[Wikt:do|do]]» et a «[[Wikt:å|å]]» dins l' [[Wiccionaire]] :''Å-z '''ôre''' les djins, ci sereut lu l' coupåbe. :''Dji vén do '''rçure''' ene lete å facteur. L' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «a» u «di» (çou ki s' pout fé ossu): :''A ôre les djins… :''Dji vén di rçure ene lete å facteur. === emantchaedjes a pårt === :''Ci n' est nén '''lure''' ki l' solea fwait, c' est '''maker'''. == Sustantifs-viebes == C' est des infinitifs ki sont eto divnous plinnmint des sustantifs, come: * no des eurêyes: «[[Wikt:didjuner|didjuner]]», «[[Wikt:dinner|dinner]]», «[[Wikt:soper|soper]]», «[[Wikt:riciner|riciner]]». * ôtes cas : «[[Wikt:pårler|pårler]]». == Codjowant infinitif == {{Lka}} «[[Codjowant infinitif]]» :''I lyi raetcha e vizaedje, pu '''prinde''' les djambes foû di s' cou. Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' [[divancete]] «[[Wikt:di|di]]». :''Et lu di '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di» :''Et lu '''djurer''' ki ç' n' esteut nén lu. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] juvgu199bocz68e9gy658c6mcjc1ixf 0 42637 424276 424166 2026-04-19T20:11:34Z Lucyin 16 /* {{HDs}} */ 424276 wikitext text/x-wiki '''Pådje di sinteze po li scolaedje do walon''' == Ôtes ahessåvès pådjes == * [[Walon e scole]] * [[Scole di walon]] == Documintåcion po li scolaedje do walon == === Rifondou walon === * [http://rifondou.walon.org/sicole/ Les scoles da Djihinne]: 57 luçons mitan scolaedje del croejhete, mitan lijhaedje di tecses po ls efants (pa [[Lucyin Mahin]], 2000-2005, sol [[Daegntoele]]) * [http://rifondou.walon.org/sicole/index0.html Les scoles da Souzane]: kékes cours sovint avou on videyo (pa [[Lucyin Mahin]], 2014-2021, sol [[Daegntoele]]) * [http://rifondou.walon.org/cours/scole_nou-lovin.html Cours do Noû Lovén] (pa [[Laurent Hendschel]], diné å [[Noû Lovén]] po des grandès djins, 1999-2001). * Li walon rade et bén (Lorint Hendschel, 1998): live et cassete eredjistrêye. * Deus waibes di croejhete da Hendschel ([https://croejhete.walon.org/ Grosse croejhete e francès]; [http://picr.walon.org/ Pitite croejhete e walon]) * [[Scoles di Bive]] (scoles po des grandès djins, di livea uniersitaire, avou del croejhete, di l' eciclopedeye, studiaedje d' ene tchanson et d' on scrijheu (d' ene sicrijheuse), (pa [[Lucyin Mahin]], 2000-2005, tos wårdés sol sol [[Daegntoele]]) * [http://rifondou.walon.org/cours/ Des ôtes hårdêyes] === Walon do Levant === * "Lectures wallonnes" tecses ramexhnés pa Robert Grafé e 1959 (live). * [[Live Meurice]] d' aprindaedje pa les spots et les ratourneures, 2e eplaidaedje e 2017; tos les djåzaedjes sont [https://web.archive.org/web/20180512001724/http://www.provincedeliege.be/fr/viewallonne/wallonliegeois cial so les fis]. * Li walon po tertos (''li walon po turtos''), DVD åjheymint ricopiåve ki rote so les troes sistinmes d' operance (Mac, Linux, Windows) (metou sol [[schayete USB]] "Fiesse ås lingaedjes walons, Bive 2017"). * Totès sôres di documints fwaits på [[CRIWE]] ([https://web.archive.org/web/20180321023723/http://www.ecl.be/ECL_Site/3p_serv_spec/ss_4criwe.html loukîz leu waibe]). === Walon do Mitan === * "Mes prumîs mots d' walon" DVD amonté pa [[Luc Baufays]] sol cours da [[Chantal Denis]]; odio åjheymint rcopiåve, walon pu francès (metou sol [[schayete USB]] "Fiesse ås lingaedjes walons, Bive 2017"). * Li walon pate a pate (sillabusse da [[Chantal Denis]]). * Efantijhes (''èfantîses''): ramexhnêye di tecses po ls efants. * Totès sôres di documints fwaits på [[CIWEN]]. === Walon do Coûtchant === * troes [[stroetès plakes]], tchaeke so on tinme (moes d' may, rintrêye, djårdén) avou l' livret ki va avou (metou sol [[schayete USB]] "Fiesse ås lingaedjes walons, Bive 2017"). * Tchansons po ls efants (sitroete pale et livret) (metou sol [[schayete USB]] "Fiesse ås lingaedjes walons, Bive 2017"). * Totès sôres di documints fwaits på [[CHADWE]] ([https://web.archive.org/web/20160831023302/http://www.fcwph.be/chadwe.htm waitîz so leu waibe]). * Scoles da [[Jean Goffart]] so [[Fesbok]]. === Walon d' Nonne === * Tecse po les recitaedjes d' efants (ramexhnés pa [[Raymond Mouzon]], diviè 1985. * [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] sistinme di 21 "shijhes" a môde di lçon, avou on tecse e walon, si [[motlî]], li ratournaedje e francès et des hagnons d' [[croejhete]] ([[Lucien Mahin]], (1984-1993). * Totès sôres di documints ramexhnés å [[CIDWEL]]. === Puzieurs accints === * [[Assimil walon Gui Fontinne]] (spots d' après Lidje, Nameur et Tchålerwè). * [[Grosse croejhete Hendschel]] ([https://croejhete.walon.org/ ki l' waibe est ciddé]) == Tåvleas scolreces eplaidîs so Wikipedia == Dispu 2017, [[Lucyin Mahin]] eplaide so les [[Cmons d' Wikipedia]] des tåvleas scolreces k' il eploye lu-minme po scoler des efants, et rashiou so li [[rfondou walon]]. === Letes et sons === <gallery> Letes do walon.jpeg|[[Lete]]s do walon Scole voyales walon.jpg|[[voyale]]s Tåvlea scolrece spotchåvès voyales.jpg|Spotchåvès voyales Scole walon son eu.jpg|[[son eu]] Lete p tchant Walons.jpg|[[lete p]] Mots son yod.jpg|[[son yod]] Scole walon son dj.jpg|[[son dj]] Diftongaedje w et y.jpg|[[diftongaedje]] (w et y) Diftongaedje w-rac.jpg|[[diftongaedje]] (w) Betchfessî xh.jpg|[[betchfessî xh]] Tåvlea scolrece betchfessî xh.jpg|item est i Tåvlea scolrece betchfessî jh.jpg|[[Betchfessî jh]] Tåvlea scolrece betchfessî sch.jpg|[[Betchfessî sch]] Fr tchapea wa en it S-rac.jpg|lete S divnowe on [[toetea (diyacritike)|toetea]] e francès Scolaedje son é.jpg|[[son é]] Betchfessî ai wi.jpg|[[betchfessî ai]] Tåvlea scolreye divuzlaedje cossoune coron.jpg|[[Divuzlaedje des cossounes å coron]] </gallery> === Classes croejhetreces === ==== Viebes ==== <gallery> Dessén viebes.jpg|Sacwants codjowas Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|l' [[infinitif]] des [[cénk trokes di viebes]] Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|item est i avou sacwants [[aidants viebes]] Tåvlea scolrece aidants viebes.jpg|les [[aidants viebes]] Scoles viebe esse.jpg|Viebe "esse" Tåvlea viebe voleur.jpg|Viebe "voleur" Scoles wa codjowaedje aler.jpg|Viebe "aler" Tåvlea scolrece viebes sins djins.jpg|[[viebe sins djin|viebes sins djin]] </gallery> ==== Adviebes ==== <gallery> Scolaedje adviebes.jpg|candjant on viebe Tåvlea scolrece adviebes 2.jpg|candjant èn addjectif </gallery> ==== Sustantifs ==== <gallery> Scoles troke å sustantif.jpg|troke å [[sustantif]] </gallery> ==== Pronos ==== <gallery> Pronos tot seus et pronos sudjets.jpg|[[prono]]s Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|prono droet coplemint Tåvlea scolrece dobes pronos.jpg|dobes pronos coplemints </gallery> ==== Divancetes ==== <gallery> Tåvlea scolrece divancetes.jpg|thumb|mots raloyîs Tåvlea alofômes divancetes.jpg|alofômes avou R Tåvlea scolrece divancetes3.jpg|candjmint do sinse do viebe </gallery> ==== Addjectifs==== <gallery> Addjectifs djondreces et et sudjetreces tåvlea.jpg|kékes egzimpes Tåvlea scolrece plaeçaedje addjectif djondrece padvant.jpg|[[Plaeçaedje des addjectifs|addjectifs djondreces metous padvant]], eneviè des minmes e francès Tåvlea plaçaedje addjectifs djondreces padrî.jpg|[[Plaeçaedje des addjectifs|addjectifs djondreces metous padrî]] Tåvlea scolrece coron ès.jpg|[[Coron -ès]] </gallery> ==== Årtikes et prezintoes ==== <gallery> Scolaedje årtikes.jpg|[[årtike (croejhete)|årtikes]] Scolaedje pårtixhrês.jpg|Mots pårtixhrês </gallery> === Tins d' codjowaedje === <gallery> Tåvlea scolrece Indicatifs erireces.jpg|Indicatifs erireces </gallery> === Sintake === <gallery> Scolaedje fråzlete vo l' la.jpg|emantchåjhe "vo l' la" Tåvlea scolrece noyaedje.jpg|fråzes di [[noyaedje (croejhete)|noyaedje]] Tåvlea scolrece fråzlete condicionante.jpg|[[fråzlete]] [[condicioneu|condicionante]] </gallery> === Motyince === <gallery> Tåvlea scolrece sinonimes.jpg|sacwants Piron-pareys Tåvlea scolrece contråves.jpg|sacwants contråves </gallery> == Betchetes et cawetes == <gallery> Tåvlea scolrece betchete ri-.jpg|Betchete ri- </gallery> == {{HDs}} == * [https://rifondou.walon.org/sicole/index.html Sicoles da Djihinne] * [https://rifondou.walon.org/sicole/index0.html Sicoles da Souzane] * [http://www.ecoledewallon.be/ Waibe del sicole di walon d' Nameur] * [http://www.criwe-walonescole.be/ Waibe do CRIWE] [[Categoreye:Lingaedje walon]] 574kmccfhhf8xk7z4964wcryuvk8qb9 0 42861 424241 418099 2026-04-19T16:00:07Z Lucyin 16 424241 wikitext text/x-wiki L' '''Univiers''', c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon: li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]] et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]] == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] jyzbqhtt1soc9lheldqm303pipiskic 424253 424241 2026-04-19T16:51:24Z Lucyin 16 424253 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univier cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''', c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon: li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]] et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]] == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] e891awltim0vo3v98l1ac3b39b40eek 424254 424253 2026-04-19T17:55:33Z Lucyin 16 424254 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''', c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon: li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]] et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]] == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] grfprr719mf7ba1xevb5c9d93tjqt9v 424255 424254 2026-04-19T17:59:43Z Lucyin 16 /* Kinoxhances soûmintreces */ 424255 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''', c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]]) et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]]. == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] 3y8mz2jwb3tclk1wbxb1eygijmae683 424256 424255 2026-04-19T18:00:45Z Lucyin 16 /* {{HD}} */ 424256 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''', c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]]) et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]]. == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] 6sei4l0tw7btue1yq5qb7r0gg9uzr49 424257 424256 2026-04-19T18:02:14Z Lucyin 16 424257 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''' u l' '''univiers'''<ref>avou ene [[grande lete]] e francès, mins ene pitite e-n inglès.</ref>, c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]]) et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]]. == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] 1c66cle52kbhj1mbm1z27e5982rgpnp 424258 424257 2026-04-19T18:03:32Z Lucyin 16 424258 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''' u l' '''univiers'''<ref>avou ene [[grande lete]] e francès, mins ene pitite e-n inglès ey e-n espagnol.</ref>, c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li [[Tere]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]]) et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]]. == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] lc2pu1oo63bzv2eow4w8uvhkeycx0gm 424259 424258 2026-04-19T18:03:49Z Lucyin 16 /* Kinoxhances soûmintreces */ 424259 wikitext text/x-wiki [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] L' '''Univiers''' u l' '''univiers'''<ref>avou ene [[grande lete]] e francès, mins ene pitite e-n inglès ey e-n espagnol.</ref>, c' est tot çou k' egzistêye, li [[Tere]] et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' [[anêyès-loumire]] lon. == Viyesse di l' univiers == Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «[[Grand Cpetaedje]]». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant. Dins les [[creyances rilidjeuses]] [[rilidjon abramrece|abramreces]], l' univiers a stî fwait på [[Bon Diu]] (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' [[Djineze]], et rprins dins l' [[Alcoran]]. == Kinoxhances soûmintreces == Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li [[Tere]] u [[Daegne]], li [[Stoele do Bierdjî]], [[Måss (planete)|Måss]], [[Mierkeure]], [[Nûtone]] et les ôtès [[planete (astronomeye)|planetes]]. Des [[stoele]]s: li [[Stoele di Bijhe]] ([[Pôcet (stoele)|Pôcet]]) et l' [[Croes d' Nonne]], et totes les [[stoele]]s k' on voet e-n on [[telescope]], ene claire nuteye do moes d' awousse. Les [[stoelreye]]s :li [[Rustea (stoelreye)|Rustea]], li [[Poye et ses Poyons (stoelreye)|Poye et ses Poyons]], li [[Tchår Pôcet]] (li [[Grand Tchår]]), li [[Ptit Tchår]], li [[Fiermint (stoelreye)|Fiermint]] et l' [[Îpe (stoelreye)|Îpe]], li [[Voye Sint-Djåke (sitoelreye)|Voye Sint Djåke]]. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene [[planete (asterlodjeye)|planete]]. == Spepieuse compôzucion == L' '''Univiers''' sereut a [[Brane|3-branes]] sorlon l' [[teyoreye des coides]]. L' univiers, ci n' est nén fok del matire. Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les [[stoele]]s, les [[stoeles al cawe]], les [[volantès pires]], et les [[stoeles ki schitnut]]), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers. Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto: * li [[Noere Matire Dirîtrinne]] Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers. * li [[Noere Exhowe Dirîtrinne]]. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint. Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.<ref>[[Lucien Mahin]], Nost univiers: les dierinnès codowes, {{Abt}}.</ref> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#univier Nost univiers] {{Abt}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astronomeye]] 5dbpo4o0yfkvaia08dtytaflscmrf0k 0 54977 424233 2026-04-19T15:33:56Z Lucyin 16 Pådje ahivêye avou «[[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome...» 424233 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins (ki passe)|tins]] (skepiaedje di l' espåce-tins). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], mins bén esplikêye dins on live «L'hypothèse de l' atome primitif» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént portant ricnoxhou li prumire teyoreye da Lemaître so li spårdaedje di l' univier, n' acceptît nén cisse-ciale. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di curé, po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître et Einstein (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Lemaître et Eddington (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 81-90.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} [[Categoreye:Astrofizike]] o66p7run8yxpo76anoqh47m3oc30z38 424236 424233 2026-04-19T15:40:54Z Lucyin 16 424236 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif'» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître et Einstein (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Lemaître et Eddington (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] ju1443a9gmi6hmlzo94xr2ud654ohem 424237 424236 2026-04-19T15:41:19Z Lucyin 16 424237 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître et Einstein (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Lemaître et Eddington (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] iwwjmvjqct38dkn3qizuujf7xpxud4e 424238 424237 2026-04-19T15:57:38Z Lucyin 16 /* Acceptance di l' idêye */ 424238 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 5ntlzpg82ifovjj5ws7s04lrlr44qfv 424239 424238 2026-04-19T15:58:18Z Lucyin 16 /* Dins les belès-letes e walon */ 424239 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje''' u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] nsmvfoqd3krkzw5qvpegdbnda8kojq2 424242 424239 2026-04-19T16:02:49Z Lucyin 16 424242 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>xhinaedje di l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]].</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 84ik7al24boivgzfyg5ddf716cw0dvk 424244 424242 2026-04-19T16:07:07Z Lucyin 16 424244 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>mot radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di cisse atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje di l' atuze e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 6ujkwtdrmfxxugtan6bzprfo9382pfk 424245 424244 2026-04-19T16:08:07Z Lucyin 16 424245 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l' atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 4fzi8h4p0qpubl3wmed0itu4x47q4xz 424246 424245 2026-04-19T16:10:05Z Lucyin 16 424246 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaxhes cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] n70gumgi1gjkdkupibanwpnitcgrm0c 424248 424246 2026-04-19T16:16:26Z Lucyin 16 424248 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univier cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike]] Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] bgx82e2w1wzbzhqn4jbrztuzsa88s54 424249 424248 2026-04-19T16:20:01Z Lucyin 16 /* Acceptance di l' idêye */ 424249 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univier cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé. Les spoutniks COBE, WMAP et Planck ont permetou d' endè saetchî ene imådje, eplaideye pa Georges Smoot e 1991.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 2oeyzn96egcnla3dkmvd00g6p2na3ja 424250 424249 2026-04-19T16:46:06Z Lucyin 16 /* Acceptance di l' idêye */ 424250 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univier]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univier cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé. Les spoutniks COBE, WMAP et Planck ont permetou d' saetchî ene imådje di ç' fond d' microwache la. Ele fourit eplaideye pa Georges Smoot e 1991.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] j6nvqd9woavvwi348mfttu76ks45qwz 424251 424250 2026-04-19T16:49:45Z Lucyin 16 /* Acceptance di l' idêye */ 424251 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univier]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumrece», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univier. Cist atome prumrece la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univier, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univiers]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé. Les spoutniks COBE, WMAP et Planck ont permetou d' saetchî ene imådje di ç' fond d' microwache la. Ele fourit eplaideye pa Georges Smoot e 1991.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] lg0wdkazwodkk4yz2pykjsn5k5yc1zr 424252 424251 2026-04-19T16:50:59Z Lucyin 16 424252 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Musée L 0032.jpg|thumb|Li live esplicant l' cayet]] Li '''Grand Cpetaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so [[Georges Lemaître]] l' an 2006.</ref> u '''Grand Boumboum'''<ref>radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa [[Fred Hoyle]] e [[1949]], mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.</ref>, c 'est l' atuze ki l' [[univiers]] a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumî», rashonnant tote li [[matire (fizike)|matire]] et tote l' [[exhowe (fizike)|exhowe]] di l' univiers. Cist atome prumrî la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univiers, ey adon kimincî li contaedje possibe do [[tins ki passe]] (skepiaedje di l' [[espåce-tins]]). L' idêye a stî trovêye pa [[Georges Lemaître]] e [[1931]], pu bén resplikêye dins s' live «''L'hypothèse de l'atome primitif''» eplaidî a l' [[Univiersité d' Lovén]] e [[1946]]. == Acceptance di l' idêye == Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li [[spårdaedje di l' univiers]], n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire. [[Arthur Eddington]] el trova «reboutante». [[Albert Einstein]] esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di [[curé]], po prover l' [[creyåcion do monde]] på [[Bon Diu]]. <gallery> MillikanLemaitreEinstein.jpg|Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933) Georges Lemaître and Arthur Eddington 1938.jpg|Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938) </gallery> [[Imådje:WMAP 2012.png|thumb|l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på [[fond d' microwaches]] cosmike (Smoot, 1991)]] Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on [[fond d' microwaches cosmike]] (''Cosmic Microwave Backbround'') e [[1966]] pa [[Robert W. Wilson]] et [[Arno Penzias]], ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé. Les spoutniks COBE, WMAP et Planck ont permetou d' saetchî ene imådje di ç' fond d' microwache la. Ele fourit eplaideye pa Georges Smoot e 1991.<ref>{{fr}}Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, ''Dieu, la science, les preuves'', Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Robert Stainier]] a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.{{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Astrofizike]] [[Categoreye:Astrofizike]] 32i4fze72b3krqlyl9o0ewyfhty4up9 0 54978 424243 2026-04-19T16:03:33Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Grand Cpetaedje]] 424243 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Grand Cpetaedje]] sa0wv32er8v7kswxq8wewou2rvejiit 0 54979 424263 2026-04-19T18:09:04Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Wastene (dizert)]] 424263 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Wastene (dizert)]] q2h2nbyod6nc6c9994zpsqrrx2uj8sn 0 54980 424266 2026-04-19T18:15:36Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Nicolas Defrecheux]] 424266 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Nicolas Defrecheux]] ko4wicem9cznnx7kq16n7l4do3rnf9m