Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 6230 424361 332482 2026-04-23T17:07:06Z JackyM59 28146 Actualisation des photographies 424361 wikitext text/x-wiki {{djermon viyaedje}} [[Imådje:Eglise Sainte-Walburge de Wéris.jpg|vignette|l' eglijhe sinte Wåbeû]] '''Werisse''' (fr: ''Wéris'') est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou [[Derbu]]. * Limero del posse: '''6940''' (vî limero '''5471''') * Limero diyalectolodjike: '''Ma&nbsp;15''' ==A vey== [[Imådje:Dolmen_a_Wéris.jpg|thumb|Onk des dolmens di Werisse, veyou di costé]] [[Imådje:Dolmen de Wéris I (Vue globale du sud).jpg|vignette|veyou di dvant]] Grossès pires di Werisse, 5000 ans viyes: * 2 [[dolmen]]s, c' est des vîs monumints k' on sondje esse ene sepulteure; c' est èn emantchaedje di grossès pires dresseyes sopoirtant des ôtès grossès pires pôzêyes dissu, li tot racloyant ene pitite tchambe. * sacwants [[menir]]s, c' est ene simpe pire dressêye ki vijhene avou les dolmens. * li ''pire Hena'' (pire a ledjinde, naturele) * li ''lét do diåle'' (pire a ledjinde, naturele) {{Commons|Category:Wéris}} 51mn1bhi5giusphar93upr8r65juc6v 0 9527 424360 423555 2026-04-23T16:24:51Z Lucyin 16 /* {{HDs}} */ 424360 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Kaart Belgisch Amerika.png|thumb|Destinåcion des ebagants bedjes ezès Stats Unis]] Les '''Walons del Wisconsene''', c' est des Walons k' ont-st [[ebagance des djins|ebagué]] del [[Walonreye]] (bråmint do [[Roman Payis]], et do payis d' [[Djiblou]]), al fén do 19inme sieke, et s' astaler el [[Wisconsene]]. Il ont wårdé l' [[walon]] come lingaedje d' atôtchance disk' å cmince do [[21inme sieke]]. [[Imådje:Walloon Giants Belgian Day Wisconsin.jpg|thumb|Riprindaedje di l' uzance des adjeyants]] [[Imådje:Tchanson longuès pupes tere Walons Wisconsene.jpg|thumb|Riscrijhaedje d' ene tchanson e walon a môde di l' ortografeye di l' inglès]] [[Imådje:Paquet Yves Poude di vî tchinisse coviete.JPG|thumb|[[Dè l'poûde di vîy tchinis']] (rapoirtaedjes da [[Ive Påket]])]] == Parfondès cåzes di l' ebagance == * mestîs ki disparexhèt: [[texheu]] * [[rilidjon protestante]] (fok on cas u deus) * mizere dins les campagnes (ovrîs al djournêye avou des grossès familes). I s' louként come des sclåves, tot fjhant leus 14 eures, et esse må payîs. Cisse cåze la prume so les ôtes. Çoula provént del crexhance del djin. Metans, [[Bôvetchén]] contéve 1021 djins e 1805 eyet 1782 e 1836.<ref>''Bulletin du club philatélique de la vallée du Nethen'', n° 23, måss 1973 p. 3, rilevé pa Françoise Lempereur</ref> Après l' endalaedje des prumîs, c' est les letes k' il evoynut k' ecoraedje les halkineus. Inte 1854 eyet 1856, gn a des meyes di djins do Roman Payis et del Hesbaye namurwesse k' endè vont. Avou ça ki: les cpagneyes di voyaedje e batea fwaiynut del riclame dins tos les viyaedjes, alant minme a fé lére des letes vantant l' vicåreye e l' Amerike après messe. == Les viyaedjes del Wisconsene avou des nos dnés pa des Walons == * [[Brussele-el-Wisconsene]] * [[Grand-Lé-el-Wisconsene]] * [[Lussimbork-el-Wisconsene]] * [[Martchand (viyaedje del Wisconsene)]] * [[Nameur-el-Wisconsene]] * [[Rivire-do-Leu (viyaedje del Wisconsene)]] * [[Rozire-el-Wisconsene]] * [[Tchampion-el-Wisconsene]] * [[Walin-el-Wisconsene]] == Les viyaedjes del Walonreye k' ont-st evoyî des djins el Wisconsene == {| |--- | valign="top" | * [[Ame]] * [[Anret]] * [[Biè]] * [[Bonlé]] * [[Bounéfe]] * [[Bovesse]] * [[Bôvetchén]] * [[Bourci]] * [[Côroe]] * [[Côroe-l'-Grand]] * [[Dåssoû]] * [[Dion-l'-Mont]] * [[Dion-l'-Vå]] * [[Djåce]] * [[Djåçlete]] * [[Djan-Djé]] * [[Djandrin]] * [[Djé-Djerompont]] * [[Djiblou]] * [[Djodogne]] * [[Dongbiè]] * [[El Grosse Tourene]] * [[Élessene]] * [[Élessinea]] * [[Émene]] * [[Ernadje]] * [[Ertchene]] * [[Glime]] | valign="top" | * [[Godetchén]] * [[Grand-Lé]] * [[Gré]] * [[Incoû]] * [[Inguezêye]] * [[Låtu]] * [[Li Rou-dlé-Muroe]] * [[Liernu]] * [[Longue-Veye]] * [[Lonzêye]] * [[Maleve]] * [[Marîle]] * [[Mélin-el-Hesbaye]] * [[Meu]] * [[Mouhagne (viyaedje)|Mouhagne]] * [[Nameur]] * [[Nete]] * [[Ni]] * [[Nodebåy]] * [[Nodwé]] * [[Noveye-so-Mouhagne]] * [[Ocgniye]] * [[Orbåy]] * [[Ôte-Gléjhe]] * [[Oû-l'-Grand]] | valign="top" | * [[Oupåye]] * [[Perwé]] * [[Petbåy]] * [[Pîtrin]] * [[Rénne]] * [[Rozire-dilé-Ricsinsåt|Rozire]] * [[Såvnire]] * [[Séntru]] * [[Scluze]] * [[Sint-Andrî]] * [[Sint-Djri]] * [[Sint-Dni-dlé-Bovesse]] * [[Sint-Må-dlé-Nameur]] * [[Sint-Mårtén]] * [[Sint-Såveu]] * [[Tchåmont]] * [[Tchåsse]] * [[Timplou]] * [[Torebåy]] * [[Torebay-Sint-Trond]] * [[Tourene-les-Ourdons]] * [[Viyé-dlé-Hesse]] * [[Waerijhoû]] * [[Walin]] * [[Yache]] |} == Istwere == === Prumî endalaedje === E 1852, on cinsî d' Gré-Dwecea, lomé Françwès Ptignot [François Petiniot] end eva a Anverse po ses afwaires. Dins on cafè, i voet ene afitche ki dit ki, e l' Amerike, dins l' Wisconsene (divnou estat e 1848). C' est cåzu po rén (75 francs bedjes po èn ectåre). I tuze k' avou les cwårs k' il årè tot rvindant ses 6 ectåres di tere, i s' pôreut atchter 600 ectåres el Wisconsene. I nd a stî tot efoufyî, et, tot rivnant, il a pinsé a çoula tofer. Rarivé e s' måjhone, il a conté l' novele a s' feme et a ses vijhéns, et a des soçons. On nd a berdelé tocosté les djoûs d' après. Après sacwants samwinnes, gn a yeu dijh cinsîs ki s' ont decidé a vinde tos leus béns et-z ebaguer låvå. Diviè l' mitan do moes d' may 1853, i cwitént [[Anverse]] po [[Noû York]].<ref>Austin Allard, on walon-cåzant del Wisconsin, raconté e walon; eredjistrumint do 14 di djulete 1974 pa [[Françoise Lempereur]].</ref> === Rujhes des setleus et aidances === ==== Rujhes ==== * I n' savnut nén djåzer ni [[inglès]], ni [[holandès]] (n a des coloneyes holandesses so leu voye). * I finixhèt pa atchter des teres dins les bwès, mins i lzès dvèt [[drôder]] et i n' ont pont d' bisteu (ni [[tchvå]]s ni [[boû]s). * Les [[ivier]]s sont foirt froed (- 10 a -20), et i n' ont yeu l' tins ki d' fé des cahoutes brouxhires. * Di 1861 a 1865, cåzu tos les omes sont-st egadjîs dins l' årmêye do Nôr tins del [[guere di disraloyaedje (Estats Unis)|guere di disraloyaedje]]. * Nouzome [[målfeu]] di 1871 ==== Aidance ==== * Les Indyins des bwès ([[Menominîs]] et [[Potawatomis]]) les ascoyèt binamêymint, et lzî aprinde a pexhî, tchessî. C' est des [[Algonkins]], et i sont ddja crustins dispu ene tchoke. * Gn a des djins ki cåznut francès, ca ces payis la ont stî colnijhîs on tins pås Francès do Canada. * Les protestants et les catolikes s' etraidnut po basti des eglijhe et des timpes. * Tot rmetant so pî les [[dicåce]]s come e vî payis, les djins ont des amuzmints ki les raprepeynut. * L' etraidance eternåcionåle après l' målfeu di 1871.<ref>Françoise Lempereur, ''Les Wallons d' Amérique du Nord'' (les Walons d' Amerike bijhrece), Duculot, Djiblou, 1976; ISBN 2-8011-0085-4</ref> === Voyaedjes des dierins waloncåzants el Walonreye === [[Imådje:Riguele resconte Walons Wisconsene.webm|thumb|Prumire resconte inte Raymond Riguelle et des Walons del Wisconsene]] Li prumî voyaedje, e [[1972]], il estént leus 150 a-z awè voyaedjî e l' Urope, mins el Beldjike il avént stî minés pa ene soce flamindje (''Flemish-American Friendship Association''). Adon lodjî [[Li Cok (veye di Flande)|å Cok]]. Et n' nén sawè cåzer «[[walon|bedje]]». Al fén do voyaedje, il estént a [[Lovén]], et gn aveut la on studiant di [[Hanrè]] k' els a oyou djåzer walon avou si prôpe accint del [[Hesbaye]], Raymond Riguelle. Et atôtchî e walon Jo Mathu et s' feme Bîtresse (Beatrix) Conåd. El lzès miner vey leu cuzén a [[Få-les-Tombes]]. Adonpwis, aler trover l' govierneu del [[Province di Nameur]] po lzès rçure grandieuzmint divant k' i nd eralénxhe. Adon, e 1973, il ont rivnou ene pus grosse binde, et lodjî dins les familes di leu parintêye. Et esse riçûs a Nameur pa [[Lucyin Léonard]], k' a-st amonté ene soce d' amisté Walonreye-Wisconsene.<ref>Adjåzia da Raymond Riguelle a [[Uzeu:Lucyin]] li 16 di djulete 2020.</ref> === Voyaedjes di walon-cåzants e l' Wisconsene === Ci-ci adjinçna on prumî voyaedje di 250 Walons eviè l' Wisconsin e [[1975]]. Diviè 2000, [[Zavî Istasse]] ala filmer låvå et fé s' fime so les Walon-cåzants del Wisconsene. [[Yves Paquet]] î ala eto e 2001 {{?}}. Adonpwis, eredjistrer les cwate emissions «[[Del poude di vî tchinisse (emissions)|Del poude di vî tchinisse]]» (so Canalzoom). Li dierin voyaedje fourit e moes d' setimbe 2013, adjinçné pa Raymond Riguelle, avou [[Chantal Denis]] et [[Joëlle Spierkel]]. == Li lingaedje walon del Wisconsene == === Agrès istorike === Li walon s' a wårdé divins end kiminålté k' a cwité l' Walonreye inte 1880 et 1900. C' est ene prouve ki les djins d' avår ci eployént a 90 åcint li walon come lingaedje d' atôtchance di tos les djoûs disk' al fén do 19inme sieke. Sacwants istoryins, disk' ås anêye 1990, volént ki tos les Walons åyénxhe adopté "spontanêymint" l' francès dispu divant 1500. === Agrès diyalectolodjike === ==== Accints ==== C' est aprume l' [[Roman Payis (diyalectolodjeye)|accint do Roman Payis]]. ==== Ortografeye ==== Les Walons del Wisconsene dijhnut leu lingaedje impossibe a scrire. Les cis k' ont sayî, come [[Alfred Vondertie]], ni rashît nén si scrijhaedje sol fonetike u l' ortografeye francesse (come li [[sistinme Feller]], boutans). Çoula dene des scrijhas foirt ewaerants po les Walons d' Walonreye. Dispu 1980, sacwants cåzeus u rcwereus ont sayî d' askepyî des sistinmes ortografikes, come Josephine LeGrave-Wautelet (1983, avou assaetchance di l' ortografeye do francès) u Kelly Biers (2023, pus fonetike). Gn a eto on ptit motlî da [[Leonard Lampereur]] k' a s' prôpe sistinme ortografike (diviè 2000-2010). Li [[Wiccionaire walon]] a-st ataké a mete des intrêyes avou ces ortografeyes la («sistinme Wisconsene») a dater d' 2024. {{Lka}} [[Wikt:Categoreye:Walon_scr%C3%AEt_e_sistinme_Wisconsene|Categoreye:Walon_scr%C3%AEt_e_sistinme_Wisconsene]] === Agrès foclorike === Sacwants piceures des amuzmints do 18inme sieke ont stî rtrovés låvå, come li danse del poûssire, Les viyès danses walones ont stî radaptêyes, et divni les [[cwårêyès danses]] (sôre di cwadrile, mins avou djusse 4 copes). === Askepiaedje di noumots === * [[Wikt:plêne|plêne]], [[Wikt:cåler|cåler]], [[Wikt:setler|setler]], [[Wikt:setleu|setleu]], [[Wikt:djob|djob]], [[Wikt:improver|improver]], [[Wikt:côrî|côrî]] (di l' inglès «to care», s' ocuper di. === Ritrovaedje di mots nén rilevés dins les scrijhaedjes e walon === * [[Wikt:dîwe|dîwe]]: li messe a stî dîwe<ref>[[Cayés walons]], 3/1975, p. 54 (hagnon do les [[codjowaedje]]s).</ref> (dandjreus on riscrijhaedje di *dihëwe, disfondowe di [[Wikt:dijhowe|dijhowe]]). == Alére == * [[Lucien Léonard]] [[Cayés walons]] 3/1975 (limero a pårt so les Walons del Wisconsene). * {{fr}} Antoine De Smet, ''La communauté belge du nord-est du Wisconsin, ses origines, son évolution jusque vers 1900'', Duculot, Djiblou, 1957. * {{fr}} ''Les Wallons d'Amérique du Nord'', Duculot, [[Djiblou]], 1976, ISBN 2-8011-0085-4 * {{fr}} {{en}} Françoise Lepereur et [[Xavier Istasse]], ''Les Wallons du Wisconsin'', [[Soce di Racsegnes ås Tourisses]] di [[Djambe]], 2011, ISBN 978-2-9540045-1-8. <center><gallery> Lempereur Françoise Walons Wisconsene.JPG Lempereur Istasse Walons Wisconsene.JPG </gallery></center> == Bokets schoûtåves == * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Libin.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Theresa Gerondale Alexander (skepieye e 1938) avou l' accint des Walons del Wisconsene pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * Bokets di l' emission «Del poude di vî tchinisse» da [[Yves Paquet]] ** {{mic}} [http://lucyin.walon.org/tchanson/odio/Hary_Chaudoir_grosse_famile.ogg Cåzaedje so les grossès familes] (Hary Chaudoir) ** {{mic}} [http://lucyin.walon.org/tchanson/odio/cwårêye_danse.ogg Tchantaedje po miner les cwårêyès danses] (Yvan Dreize) ** {{mic}} [[Imådje:Wa mots ritnous djonne Walone Wisconsene.ogg]] (responda d' ene djonne feye, Christine Roberts ki dit kékes mots walons k' ele kinoxhe) * Bokets del plake 33 toûs «Antolodjeye do foclore walon», volume 7. ** {{mic}} [http://lucyin.walon.org/tchanson/odio/Vandertie_mi_tchanson.ogg Pou dj' bén vos tchanter mi tchanson] == {{HDs}} == * [http://rifondou.walon.org/wisconsin.html Pådje so les Walons del Wisconsene] {{Abt}} * [https://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#scolnam Videyo d' ene sicole di walon d' Nameur après on voyaedje e l' Wisconsene] {{Abt}} * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=3208 Cåzaedje d' ene viye tchanson eredjistrêye e l' Wisconsene, ritchantêye pa Al Vandertie] {{Berd}} * {{en}} [http://www.belgianheritagecenter.org/en-us/default.aspx Waibe do Muzêye des Walons del Wisconsene] (''Belgian Heritage center'') * {{en}} [https://www.google.com/maps/d/u/0/viewer?hl=en&ll=44.589810923757646%2C-87.79408419418294&z=8&mid=1FDBOLXwKUHHEP9iUHtHVkCBEmDw7xh4 Pôzicion so ene mape avou les ôtes viyaedjes des Walons del Wisconsene] * {{en}} [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2630 Emilaedjes da Steve Lampereur a Lucyin Mahin (2023)] * {{en}} [https://ohms.library.wisc.edu/viewer.php?cachefile=BelgOHll1-1.xml Waibe avou Leonard Lampereur k' î djåze e walon] * {{en}} [https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/3a2e617b-445b-4bf4-8e0a-d8d331ccda39/content Papî Kelly Biers] (avou l' istwere et ses sayes ortografikes) * {{en}} [https://wisconsinwalloon.org/audiobook/ motlî odio des mots corants do walon del Wisconsene] (Kelly Biers, cåzaedjes da Theresa Alexander et Arlene Jadin) == Sourdant == [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Estats Unis]] [[Categoreye:Ebagance]] [[Categoreye:Walons del Wisconsene|*]] 57ft2mbad022rcytm9iennbhihrqf8z 0 38680 424362 415000 2026-04-23T20:05:32Z Lucyin 16 424362 wikitext text/x-wiki '''Li royinne del nivaye''' (e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]], pol mwaisse modêye : '''Frozen''', édjalé; e francès ''La reine des neiges''), c' est on [[fime d' imådjes]] k' a vudî e [[2013]] des studios [[Walt Disney]]. Les fjheus do fime fourît Chris Buck et Jennifer Lee. Li spoûle est rashiowe sol cene do [[floriconte]] da [[Hans Christian Andersen]] ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «[[Li royinne del nivaye (floriconte)|Li royinne del nivaye]]». Mins l' istwere a stî foirt ricandjeye. == Racourti == [[Imådje:ElsaAnnaFrozen.jpg|thumb|Riprezintåcions d' Elza (a hintche) ey Anna]] Li princesse Elza d' Arendel a li sbarant pouvwer di fé candjî e [[glaece]] tot çou k' ele aduze. C' est po çoula k' elle a stî aclevêye reclôse, minme di s' sour Anna, po nel nén touwer pa edjalaedje. Mins ses parints morèt dins on voyaedje e [[batea]]. Elza va esse coronêye royinne. Ele saye di n' nén mostrer si drole di pouvwer, tot metant des wants. Mins a on metou moumint, elle est so des tchôdès braijhes, pask' ele doet rsaetchî s' want. Adon, tot çk' ele djond si candje e glaece. Po n' nén distrure li [[rweyåme]] di s' pa, ele skiftêye evoye eviè l' Pôle Nôr, la k' ele si va ahiver on palå d' glaece. Mins elle a leyî li rweyåme edjalé. Les barons volnut touwer si djonne sour, Anna, k' a prins s' plaece. Cisse-ciale endè va sayî di fé candjî s' sour. Tote seule dins l' ivier, ki va-t ele divni ? Lacobén k' ele rescontere on mineu d' [[rene]], Cristofe, kel acpagntêyrè tot l' restant do voyaedje. {{Commonscat|Frozen (2013 film)|l' fime}} [[Categoreye:Fimes d' imådjes|Royinne]] 6i4mw5ljgt0bwchnfarkjsyojy8rplm 0 54530 424359 419929 2026-04-23T13:18:08Z Rei Momo 8799 424359 wikitext text/x-wiki '''Vilvôr''' ({{nl}} ''Vilvoorde'', {{fr}} Vilvorde), c' est ene comene di [[Flande]], e l' [[province do Braibant flamind]], e l' [[arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr]] (k' a stî foirt kischoyou e l' deujhinme mitan do 20inme sieke å rgård di l' uzaedje des langues dins les administråcions). == Rapoirt avou l' walon == On moumint, gn aveut on penitincî. Did la li cmon mot walon «on [[Wikt:vilvôr|vilvôr]]» (on [[Wikt:rénnvåt|rénnvåt]]). [[Edmond Wartique]] î a vnou å monde. {{ProvinceBF}} [[Categoreye:Comenes di Flande]] [[Categoreye:Veyes di Flande]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande]] tlluilc1prefru2yr6hrm22y96p7wia 0 54999 424358 424354 2026-04-23T13:17:53Z Rei Momo 8799 424358 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Villa Dirickz, Sint-Genesius-Rode.jpg|thumb|Côp d' ouy sol Villa Dierickz]] '''Rode-Sint-Djineze''' ({{nl}} ''Sint-Genesius-Rode'', {{fr}} Rhode-Saint-Genèse), c' est ene comene di [[Flande]], e l' [[province do Braibant flamind]], e l' [[arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr]]. {{Commons|Rhode-Saint-Genèse}} {{ProvinceBF}} [[Categoreye:Comenes di Flande]] [[Categoreye:Veyes di Flande]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande]] 19h27wj4q7z7itnd6g35vz9wwpxmrjq 2 55000 424363 2026-04-24T09:09:05Z Maris Dreshmanis 28465 Creating user page 424363 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54