Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 4 1387 425280 424987 2026-06-19T09:15:39Z KVaidla (WMF) 28824 Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard 425280 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;overflow:auto;"> [[Imådje:intrez_don1_wi.jpg|thumb|250px|center|[[Intrez don (gazete)|"Intrez don" lº 1]]]] <div style="margin:1em;padding:1em;background:#f9f9f9;border:1px #aaaaaa solid;overflow:auto;text-align:center;">[[Image:File-manager.png|64px]] '''Egurniyaedjes :''' <ol style="list-style:none;margin:1em 0;padding:0;"> <li>[[Wikipedia:Cåbaret/Egurniyaedjes 2005-2010|2005-2010]]</li> <li>[[Wikipedia:Cåbaret/Egurniyaedjes 2011-2015|2011-2015]]</li> <li>[[Wikipedia:Cåbaret/Egurniyaedjes 2016-2020|2016-2020]]</li> <li>[[Wikipedia:Cåbaret/Egurniyaedjes 2021-2025|2021-2025]]</li> </ol> <inputbox> type=fulltext prefix={{FULLPAGENAME}} width=20 searchbuttonlabel=Cweri dins les egurniyaedjes </inputbox> </div> </div> <div style="text-align:center;margin:2em;"> <div style="font-size:200%;">Ni dmanez nén sol soû, intrez don, et s'&nbsp;vinoz boere ene djate di cafè</div> C'&nbsp;est chal, vos ploz leyî vosse messaedje, vos kesses, vos idêyes, vos dotances...<br> Nos vos frans ene response å pus abeye. </div> __TOC__ == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 di djanvî 2026 a 19:44 (UTC) <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Uzeu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzeu copene:MediaWiki message delivery|copene]]) 18 di djanvî 2026 a 13:21 (UTC) <!-- Message envoyé par User:Tiven2240@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Révision annuelle du code universel de conduite et des lignes directrices de l'application</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Nous vous informons que la période de relecture annuelle du Code de conduite universel et des règles d'applications est actuellement ouverte. Vous pouvez faire vos commentaires sur les modifications que vous souhaitez apporter jusqu'au 9 février 2026. C'est la première d'une série d'étapes nécessaires pour la révision annuelle. Vous trouverez [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|d'autres informations et les discussions auxquelles participer sur la page UCoC de Meta]]. Le [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Comité de coordination du code universel de conduite]] (U4C &mdash; Universal Code of Conduct Coordinating Committee) est un groupe global dont le rôle est de fournir une implémentation équitable et cohérente de l'UCoC. Cette relecture annuelle a été envisagée et mise en place par l'U4C. Pour plus d'informations et les responsabilités de l'U4C, veuillez lire la [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Charte de l'U4C]]. Veuillez partager ces informations avec les autres membres concernés de votre communauté. -- En coopération avec l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|discussion]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 di djanvî 2026 a 21:02 (UTC) <!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message envoyé par User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Uzeu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzeu copene:MediaWiki message delivery|copene]]) 3 d' avri 2026 a 17:11 (UTC) <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Uzeu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzeu copene:MediaWiki message delivery|copene]]) 26 d' avri 2026 a 00:58 (UTC) </bdi> <!-- Message envoyé par User:Codename Noreste@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Votez maintenant aux élections 2026 de l'U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Les votants éligibles sont invités à participer à l'élection 2026 du [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Comité de coordination du Code de conduite universel]]. De plus amples informations – notamment sur la vérification de l'éligibilité, le processus de vote, les candidats et un lien vers le scrutin – sont disponibles sur Meta à la [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|page d'informations sur les élections de 2026]]. Le scrutin se termine le 2 juin 2026 à [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00 h 00 UTC]. Veuillez voter si votre compte est éligble. Les résultats seront disponibles avant le 14 juin 2026. -- en coopération avec l'U4C.<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 di may 2026 a 17:15 (UTC) <!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard == Hello-hello! I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[:m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]]. As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[:m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --[[Uzeu:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Uzeu copene:KVaidla (WMF)|copene]]) 19 di djun 2026 a 09:15 (UTC) 1b7mb9y19kj53jis97nw7neiywncb2i 0 1459 425281 396506 2026-06-19T11:22:15Z Lucyin 16 425281 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Atrivå}} '''Atrivå''' (fr: ''Hatrival''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Sint-Houbert (comene)|Sint-Houbert]], e l' [[province do Lussimbork]]. [[Imådje:atrivau_eglijhe.jpg|thumb|Eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]]: ** asteure: '''6870''' ** Di 1969 a 1977: '''6902''' * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ne 15''' (mwaisse pont di l' [[ALW]]). * [[Arondixhmint]]: [[Li Tchestea]] * [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]] des djins did la: Les Coirbås <ref>Documints del [[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece]].</ref>, ricandjî a les Coirnayes so les plakes di 2025. == Tuzance walone == L' accint d' Atrivå, bén studyî e l' [[ALW]], candje li shuvion «-êr» a «âr». Li fråze tipike : <blockquote><i>A Atrivå, gn avot on tchin ki porsîjot on ciâr sul tiâr do tchmin d' fiâr</i><ref>[[S117]] a «Atrivå»</ref></blockquote> == Sourdant == {{Commonscat|Hatrival}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Hinnot]] t6gjr572w8zpvgizxjk2g25na3evvhu 425282 425281 2026-06-19T11:27:29Z Lucyin 16 /* Mwaissès dnêyes */ 425282 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Atrivå}} '''Atrivå''' (fr: ''Hatrival''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Sint-Houbert (comene)|Sint-Houbert]], e l' [[province do Lussimbork]]. [[Imådje:atrivau_eglijhe.jpg|thumb|Eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]]: ** asteure: '''6870''' ** Di 1969 a 1977: '''6902''' * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ne 15''' (mwaisse pont di l' [[ALW]]). * [[Arondixhmint]]: [[Li Tchestea]] * [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]] des djins did la: Les Coirbås<ref>Documints del [[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece]].</ref>, çou ki rime avou «Atrivå»<ref>come dins ç' rimas ci Sapinsèt les Fåminwès / Vozôtes Årdinwès / Vs estoz des magneus d' crompures / Ki vnèt inte les pires / Vs estoz des magneus d' coirbås / Gåre ås efants d' Atrivå ([[Lucien Mahin]], [[s:Nosse mere nos l’ aveut bén dit|lijhåve so Wikisourd]] </ref>, ricandjî a les Coirnayes so les plakes di 2025. <gallery> Wa plake Atrivå coirbås coirnayes.jpg </gallery> == Tuzance walone == L' accint d' Atrivå, bén studyî e l' [[ALW]], candje li shuvion «-êr» a «âr». Li fråze tipike : <blockquote><i>A Atrivå, gn avot on tchin ki porsîjot on ciâr sul tiâr do tchmin d' fiâr</i><ref>[[S117]] a «Atrivå»</ref></blockquote> == Sourdant == {{Commonscat|Hatrival}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Hinnot]] 84hf5byiuoelqfe5wki7qameelnzsqh 0 9547 425279 417378 2026-06-19T03:20:10Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425279 wikitext text/x-wiki {{po=}} Li '''Grand Walin'''<ref>{{grand_comene}}</ref>, pus sovint '''Walin''' /wa.'lɛ̃/ (fr: ''Walhain''), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], e l' [[province do Roman Payis]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''{{wa icon}} Walin'''<br />'''{{fr icon}} Walhain'''</span> | colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Walhain vlag.svg|alt=|124x124px]] |[[Imådje:Blason Walhain.svg|alt=|136x136px]] |- |([[Drapea d' Walin|Detays]]) |([[Armwereyes d' Walin|Detays]]) |} |- | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Eplaeçmint del comene dins l' province'''[[Imådje:Walhain_Brabant-Wallon_Belgium_Map.svg|alt=|299x299px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon do Mitan]] |- |[[No des dmorants|No des dimorants]] |? |- |[[Borguimwaisse]] |[[Xavier Dubois]] |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Arondixhmint di Nivele]] - [[Province do Roman Payis]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |37,93 km²<ref>https://web.archive.org/web/20210716081627/https://www.uvcw.be/fiches-locales/25124</ref> |- |[[Peuplåcion]] (2023) | +/- 7.567 dimorants |- |[[Dinsité]] (asteure) |198,7 dimorants/km²<ref>https://walstat.iweps.be/walstat-fiche-entite.php?entite_id=25124</ref> |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) 010 |} == Ban d' Walin == * [[Walin-Sint-På]] ** [[Perbay]] ** [[Sårt-dilé-Walin]] ** [[Sint-På (Walin)]] * [[Nî-Sint-Vincént-Sint-Mårtén]] * [[Tourene-les-Ourdons]] <center><gallery> WalhainSG.jpg|E Walin, l' mitan djeyografike del Beldjike TourinnesStL.jpg|Eglijhe di [[Tourene Sint-Lambiet]] WalhainSS.jpg|Eglijhe Sint-Serwai Eglijhe di Walin.jpg|Eglijhe Sint-På WalhainPer.jpg|Eglijhe Sinte-Tereze a [[Perbay]] </gallery></center> == Etimolodjeye == L' etimolodjeye do no vént do [[tîxhon]] ''Walha-heim'' (måjhon des Walons). == Istwere == Gn ava des djins d' Walin po-z ebaguer eviè l' [[Wisconsene]] sol difén do 19inme sieke. Et lomer on viyaedje do minme no ([[Walin-el-Wisconsene]]. == [[Politike linwistike eneviè l' walon]] == Li comene di Walin a rci l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] e 2024. Tins des [[Vôtaedjes comunås eyet provinciås del Beldjike di 2024|vôtaedjes comunås di 2024]], li lisse do mayeur (k' a wangnî les vôtaedjes) s' a co egadjî a sotni les accions kè l' comene doet fé po l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] et, emey cesses-cile, les rescontes avou des walon-cåzants et les ocupaedjes sol walon dins les scoles.<ref>[https://web.archive.org/web/20241203120914/http://avenir-communal.be/WordPress/wp-content/uploads/2024/09/Avenir-Communal-Programme-%C3%89lections_Light.pdf Programe del lisse ''Avenir Communal''], p. 43 : « soutenir le projet “Me comëne dët oye” en faveur du wallon afin de mettre en valeur ce patrimoine culturel, notamment par l’organisation d’animations au sein de nos écoles »</ref> ==Adjermelaedje== Walin est adjermelêye avou : [[Image:Flag of France.svg|20px]] [[Trentels]] (France) {{Wiccionaire|Walin}} == Difoûtrinne hårdêye == [http://www.walhain.be/ Waibe del comene] == Referinces eyet sourdants == <references />{{RC/Walin}}{{ProvinceBW}} [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Comenes di Walonreye]] [[Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)]] nf1z9zlqvorpxlmhiafznrjn2nun0yb 0 9640 425274 418162 2026-06-19T02:51:08Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425274 wikitext text/x-wiki {{po|Spå et spa|Spa (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Spå}} [[Imådje:Héraldique Ville BE Spa.svg|60px|left|Essegne di Spå]] '''Spå''' (/spɔː/) {{odio|Wa Spå.ogg|lang=wa}}<ref>ene miete naziålijhî, respondant å scrijha [[Wikt:Span|Span]] di [[E165]] p. 170.</ref> (la-minme ''Spâ'' /spaː/ fr: ''Spa''), c' est èn [[ancyin ptit ban]] del Walonreye, divnou [[intité]] sins rebaner des ôtes [[viyaedje]]s, el [[province di Lidje]]. [[Imådje:Spa Liège Belgium Map.svg|thumb|Eplaeçmint del comene el province]] <br style="clear:left;" /> == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 10.569 ([[2004]]) S(i)pådwès.<ref>Li cawete a dvou esse come sicrît e rfondou «*Spådoe», ca gn a des scrijha «Spaudeu», inte di zels des Walons protestants k' ont bagué e l' Almagne (prononcî /spawdœ/) et did la e Estats Unis, riscrît «Spaude» [[Qué walon po dmwin ? (live)|Qué walon po dmwin ?]] p. {{?}}</ref> * [[Limero del posse]]: '''4900''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ve 36'''. * Arondixhmint: [[Vervî]] * Sitindêye: 39,82 [[kilomete cwåré|km²]] * Dinsité: 265,41 djins/km² [[Imådje:Spa JPG01.jpg|thumb|Cinte di Spå]] == Etimolodjeye == L' etimolodjeye do no vénreut do latén ''spatium'' (sipace, clairisse, vude sitindêye dins on bwès). Vîs scrijhas: ''Spaas'' (1274), ''Spasse'' (1215), ''Spaz'', ''Spausse'' (1315). == Nos d' plaeces di Spå == Barissåt (''Barisârt''); Crepe (rl a: Vea, Boû); Al Djeronstere; Mårtea (''Mârtê''); Nivzé; Li Pré Fayhé; Al Såvnire; e Watrô; Winan-Plantche. == Istwere == Å cmincî, Spå n' esteut k' on hamtea ki dispindeut do Sårt ([[Li Sårt-dlé-Spå]]). I n' a divnou parotche k' e [[1573]]. [[Imådje:Spa JPG03.jpg|thumb|Eglijhe di Spå]] L' istwere di Spå kimince e [[14inme sieke]], cwand on mwaisse di foidjes, Colin L' Leu, atchete on bwès dilé l' "Poujhon", ene plaece k' on-z î poujhive ene aiwe k' esteut boune pol santêye, et fé ene åbiedje ([[1326]]); c' est la k' a crexhou on novea hamtea, li Noû-Spå, li prumî viyaedje divnant "li Vî Spå". El deujhinme mitan do [[16inme sieke]], gn a ene fouke po-z aler prinde les aiwes. Gn a eto yeu bråmint des protestants k' ont-st abagués, tchessîs evoye di France, et la tot près des payis almands. Li [[Principåté d' Lidje|Prince-eveke di Lidje]] les leya la, sins rén dire (normåldimint, les sudjets divént esse del minme rilidjon k' el prince). A cåze di cisse grande acceptance rilidjeuse la, Spå va divni, pitchote a midjote, li raploû-tot des rwès et des impreurs (li tsar Pire li Grand e [[1717]]) di tote l' Urope. Li mot "spa" divént minme on cmon no e-n inglès, po dire "plaece wice k' on prind les aiwes". E [[1750]], on bastixha les prumirès såles di djeus, çou k' assaetcha co dipus d' djins. [[L' afwaire des djeus di Spå]] ([[1786]]) va esse li cåze del [[Revolucion lidjwesse]], et do baxhaedje di Spå. Ça va rprinde dizo l' redjime holandès, et tot l' [[19inme sieke]], avou des lodjeus del hôte volêye come li mame da [[Guillaume Apollinaire]] (e [[1898]]), li royinne Mareye-Hinriete di [[Beldjike]] (k' î mourt e 1912), l' impreur Wiyåme II (k' î dmane tote li [[guere di 1914-1918]]). == Industreyes == [[Imådje:Spa JPG05.jpg|thumb|right|Casino di Spå|250px]] * Oujhene di spås (aiwe et limonådes), [[tourisse]]. * Nén lon do circût d' F1 di [[Francortchamp]] Dins l' tins on fjheut des ''boesse e bwès di Spå''; boesse di bwès avou des desséns dsu, vindowes come sovnis ås cis k' alént prinde les aiwes, foirt al môde ås 17inme et 18inme siekes. == Tuzance walone == === Waloneus === E [[1956]], [[Paul Bay]] eplaide a Spå ene pitite assaye, «''[[Trésor dialectal et dialecte unique]]''», la k' il esplike k' i fåreut on [[rifondaedje do walon|cmon walon]]. Li Djonne tchambe economike, sitombieye pa [[Jean-Claude Somja]], a fwait mete des plakes di rowes e walon e [[1998]]. Les francofoleyes, on raploû tos ls ans å moes d' djulete di tchanteus e francès, a priyî mo sovint des tchanteus e walon, inte di zels, [[William Dunker]] eyet [[Composs Binde]]. === Accint do pårler walon do 20inme sieke: === Pol [[betchfessî å]], Spå esteut a l' aschate inte les prononçaedje «å» /ɔː/, «â» /aː/ eyet /oː/. Li [[son H]] î est bén wårdé.<ref>Loukîz mes mapes di [[Les variations de l'H secondaire en Ardenne Liégeoise]], pont 36.</ref> * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Spa.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa [[Roland Neuprez]] avou l' accint di ç' coine la, pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. == Difoûtrinnès hårdêyes == {{commons|Category:Spa}} * [https://web.archive.org/web/20100303172658/http://www.spa-info.be/ Waibe del comene] * [https://web.archive.org/web/20120502204311/http://www.sparealites.com/mu030101.html Dipus d' racsegnes (e francès) so les boesses e bwès di Spå] {{ProvinceLidje|Spa}} [[Categoreye:Veye di Walonreye]] [[Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)]] b4cbbb9txoh9zcqpqxnazi97bl9klw3 0 20301 425287 370432 2026-06-19T11:58:20Z Lucyin 16 425287 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Bontins Atrivå åmeyes årdispenes sapéns.jpg|thumb|e l' Årdene]] [[Imådje:31-primavera,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb|Pondaedje do bontins (nén cnoxhou pondeu)]] Li '''bontins''' (on dit eto : li '''prétins''', li '''boune såjhon''', l' '''ervinowe do tins''', li '''rnovea''')<ref>Po les pondants et les djondants, loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3''' 100 [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=185 p. 185].</ref>, c' est l' prumire [[såjhon]] d'&nbsp;l'&nbsp;[[anêye]], k' atake li [[21 di måss]] et-z esse houte li [[20 di djun]] (e l' [[Dimeye-Bole Bijhrece]]). Les moes ki sont sol bontins, c' est l' fén do moes d' [[Moes d' måss|måss]], cwand l' [[ivier]] a leyî ouve, li moes d' [[avri]], di [[may]], di [[djun]], la k' l' [[esté]] cmince. == Li bontins come såjhon dins l' tuzance walone == Nén pus kel [[waeyén-tins]], li bontins n' esteut nén rsintou come ene såjhon a pårt el Walonreye divins l' tins. On djheut : <blockquote><i>Noyé et <br>Pårtixhèt l' an</i></blockquote> Dj' ô bén : li [[Noyé]] et l' [[Sint-Djhan]], c' esteut li cminçmint d' l' [[ivier]] et d' l' [[esté]], les deus seulès såjhons vormint acontêye davance. L' atuze s' a spårdou bråmint avou les [[belès letes]], la k' les scrijheus, e walon eto, tchantît l' boune såjhon. == Sacwants grands moumints do bontins == === el nateure === * li rivnaedje e l' [[Urope]] des [[voyaedjants oujheas]] * li [[florixhåjhe]] * li [[fouyåjhe]] des [[åbe]]s * li [[fenåjhe]] === dins l' societé === * sovint loukeye come li såjhon d' l' [[amour]]. === dins li rlidjon crustinne === * li fiesse di [[Påke]] * li fiesse di l' [[Acinsion]] * li fiesse do [[Céncweme]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/bontins.html Pådje sol bontins] {{Abt}} == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Spring|l' bontins}} [[Categoreye:Cronolodjeye]] o4xusggbled5y737nrjsm41c6j93sv6 425288 425287 2026-06-19T11:58:41Z Lucyin 16 /* Li bontins come såjhon dins l' tuzance walone */ 425288 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Bontins Atrivå åmeyes årdispenes sapéns.jpg|thumb|e l' Årdene]] [[Imådje:31-primavera,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb|Pondaedje do bontins (nén cnoxhou pondeu)]] Li '''bontins''' (on dit eto : li '''prétins''', li '''boune såjhon''', l' '''ervinowe do tins''', li '''rnovea''')<ref>Po les pondants et les djondants, loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3''' 100 [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=185 p. 185].</ref>, c' est l' prumire [[såjhon]] d'&nbsp;l'&nbsp;[[anêye]], k' atake li [[21 di måss]] et-z esse houte li [[20 di djun]] (e l' [[Dimeye-Bole Bijhrece]]). Les moes ki sont sol bontins, c' est l' fén do moes d' [[Moes d' måss|måss]], cwand l' [[ivier]] a leyî ouve, li moes d' [[avri]], di [[may]], di [[djun]], la k' l' [[esté]] cmince. == Li bontins come såjhon dins l' tuzance walone == Nén pus kel [[waeyén-tins]], li bontins n' esteut nén rsintou come ene såjhon a pårt el Walonreye divins l' tins. On djheut : <blockquote><i>Noyé et Djhan<br>Pårtixhèt l' an</i></blockquote> Dj' ô bén : li [[Noyé]] et l' [[Sint-Djhan]], c' esteut li cminçmint d' l' [[ivier]] et d' l' [[esté]], les deus seulès såjhons vormint acontêye davance. L' atuze s' a spårdou bråmint avou les [[belès letes]], la k' les scrijheus, e walon eto, tchantît l' boune såjhon. == Sacwants grands moumints do bontins == === el nateure === * li rivnaedje e l' [[Urope]] des [[voyaedjants oujheas]] * li [[florixhåjhe]] * li [[fouyåjhe]] des [[åbe]]s * li [[fenåjhe]] === dins l' societé === * sovint loukeye come li såjhon d' l' [[amour]]. === dins li rlidjon crustinne === * li fiesse di [[Påke]] * li fiesse di l' [[Acinsion]] * li fiesse do [[Céncweme]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/bontins.html Pådje sol bontins] {{Abt}} == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Spring|l' bontins}} [[Categoreye:Cronolodjeye]] o9uoarsy97cy5kqhqcz2x5v9zzyhvvf 0 22720 425270 419766 2026-06-19T00:53:49Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425270 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gosettes belges à la crème.JPG|vignette|'''Gozete''' avou del crinme dsu.]] El '''gozete''', c' est ene [[påstedjreye]] del cogne d' on triyingue ubén d' on dmey-ceke, ewou çk' est sovint stitchî del compote di peme ubén del confiteure d' åbricot.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20231005195032/https://www.labonnecuisine.be/gozettes-aux-pommes/</ref><ref>https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/62619/1/Gosette.pdf</ref> == Oridjene == === Diferinces === Les '''gozetes''' sont bedjes.<ref name=":0" /> El [[Beldjike]], on lzès rtrouve foiravant el [[Waloneye]], a [[Brussele (redjon)|Brussele]] ey a [[Gant]]. E francès, l' on dvize di «&nbsp;''chausson aux pommes&nbsp;''» el [[France]], mins di «''&nbsp;gosette aux pommes&nbsp;''» el [[Beldjike]]. Totfeye, i gn a ene ledjire diferince etur yeusses. Li prumire est cûte avou del påte fouytêye, tins k' el deujhinme est cûte avou del påte briyossêye.<ref>https://lapatysserie.com/gosette-aux-pommes/</ref> Ådzeu d' ça, i n' elzès fåt nén comaxhî avou ene [[wînete]] lomêye schtroudele ([DE] ''strudel'') ås pemes. Li schtroudele est pus djondant del gozete francesse ([FR] ''chausson''), veyanmint k' on s' sieve eto d' ene påte fouyteye po-z end aprester.<ref>https://www.linternaute.fr/dictionnaire/fr/definition/strudel/</ref> === Gozete francesse === Dit-st i&nbsp;: les '''gozetes al mode francesse''' egzistêyreut dispoy li [[16inme sieke]] u l' [[17inme sieke]]. Les sourdants n' si metnut nén d' acoird. Come di djusse, e [[1580]] u e [[1630]], gn ava yeu ene minêye di pesse, a [[Saint-Calais]], ene comene dins l' Coûtchant del [[France]].<ref>https://fr.gaultmillau.com/news/chausson-aux-pommes-son-histoire-et-notre-selection-des-meilleures-adresses</ref><ref name=":1">https://www.edelices.com/medias/histoire-chausson-aux-pommes</ref> Li tchesturlinne di drola åreut dné åzès sorvicants ki dvît dmorer låvå on djeyant «&nbsp;påter ås pemes&nbsp;». C' est pocwè, dispu çoula, on fiesse ene porcession po l' fén d' èç minêye la, tchaeke [[1î d' setimbe]].<ref name=":1" /> == Hårdêye difoûtrinne == [https://web.archive.org/web/20231004032321/https://webtv.hotellerie-restauration.ac-versailles.fr/Chausson-aux-pommes?lang=fr Fôrmule do Ministere francès di l' acseignmint eyet del djonnesse po-z aprester des gozetes francesses.] == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Påstedjreyes]] 3jl1y5z0tieaugy63vry76wzye4l9x4 0 26267 425285 400963 2026-06-19T11:46:34Z Lucyin 16 425285 wikitext text/x-wiki {{po|sapén|sapén (discramiaedje)}} {{Taxobox plante | Epiceya | Picea abies.jpg | '''Picea abies - epiceya''' }} {{Taxobox phylum | ''Pinophyta'' ([[åbes ås carotes et picas]]) }} {{Taxobox classe | ''Pinopsida'' }} {{Taxobox ôre | ''Pinales'' (pareys ås moxhons) }} {{Taxobox famile | ''Pinaceae'' (pinacêyes) }} {{Taxobox djinre | ''Picea'' }} {{Taxobox indje | ''abies'', ''sitchensis''}} {{Taxobox end placement}} {{Taxobox no latén biesse | Picea sp. }} {{Taxobox fén}} Li '''spicia'''<ref>sorlon [[riwalnijhaedje]] shuvant prononçaedje da Jules Lucy, [[gåre di bwès]] so ene videyo e walon prodûte på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e 2023.</ref> (pus sovint dizo cogne francijheye: l' '''epiceya''') ou '''sapén ordinaire''', c' est l' [[åbe sapinrece]] li pus corant el [[Walonreye]]. On l' lome sovint [[sapén]] mins les [[sapén]]s eyet les spicias ni sont nén do minme [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] botanike. {{Djinre}} ''Picea sp.''. == Indjes == On trouve tocosté e [[Walonreye]] li [[cmon epiceya]] (''[[Picea abies]]''). Des côps, on a ossu planté l' epiceya d' Sitka (''Picea sitchensis''). == Istwere == Il a stî planté bråmint al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke so les [[hé (toponimeye)|hés]], les [[trîxhe (toponimeye)|trîxhes]] et po-z assouwer les [[fagne]]s. E 21inme sieke, li [[reschandixhaedje del Daegne]] et les setchresses k' eshuvèt fwaiynut rcrinde bråmint des rujhes des spicias e l' Walonreye sol difén do 20inme sieke. == Vicaedje == I n' leye cåzu pont d' plante crexhe dizo lu. Ça pout fé des rujhes dins des plaeces pol nateure come les [[troufreye]]s oudonbén les [[brouwire|brouwires]], ewou ç' k' on saye di les oister. El Walonreye, on nel pout planter ki dins les aires di bwès. Mins end a k' è plantèt dins les tchamps, tot djhant k' c' est po des [[sapén d' Noyé|sapéns d' Noyé]]. Les spicias sont åjheymint råyîs des [[timpesse]]s, et fé des [[chabli]]s. <gallery> Chabli.jpg Råyîs sapéns chabli.jpg </gallery> == Uzaedjes == On s' endè sierveut voltî come bwès d' mene. On ndè fwait des plantches et des bwès d' tcherpinte. Po çoula, on ratind k' il åyexhe 60 ans. Les spicias ni doeynut nén passer les 100 ans, ca i pierdèt d' leu valixhance. Les spicias scolités si vindèt po pîce di pwin. Si bwès est foirt eployî e mnujhreye, po les bassès ovraedjes, et po fé des måjhons d' bwès. Li "pichpin", c' est ene sôre impôrtêye, pus blanke, k' esteut foirt al môde dins les [[anêyes 1970]]. On pout aler ramasser ås carotes di sapén po-z esprinde li feu. == Maladeyes == Onk des [[scolite]]s: [[scolite di l' epiceya]] ''([[Ips typographus]])''. {{Commonscat|Picea|les spicias}} [[Categoreye:Åbes]] [[Categoreye:Åbes sapinreces]] r78woiju58jjxww3ged91s0e3otvqzv 425286 425285 2026-06-19T11:47:07Z Lucyin 16 425286 wikitext text/x-wiki {{po|sapén|sapén (discramiaedje)}} {{Taxobox plante | Epiceya | Picea abies.jpg | '''Picea abies - epiceya''' }} {{Taxobox phylum | ''Pinophyta'' ([[åbes ås carotes et picas]]) }} {{Taxobox classe | ''Pinopsida'' }} {{Taxobox ôre | ''Pinales'' (pareys ås moxhons) }} {{Taxobox famile | ''Pinaceae'' (pinacêyes) }} {{Taxobox djinre | ''Picea'' }} {{Taxobox indje | ''abies'', ''sitchensis''}} {{Taxobox end placement}} {{Taxobox no latén biesse | Picea sp. }} {{Taxobox fén}} Li '''spicia'''<ref>sorlon [[riwalnijhaedje]] shuvant prononçaedje da Jules Lucy, [[gåre di bwès]] so ene videyo e walon prodûte på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e 2023.</ref> (pus sovint dizo cogne francijheye: l' '''epiceya''') ou '''sapén ordinaire''', c' est l' [[åbe sapinrece]] li pus corant el [[Walonreye]]. On l' lome sovint [[sapén]] mins les [[sapén]]s eyet les spicias ni sont nén do minme [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] botanike. {{Djinre}} ''Picea sp.''. == Indjes == On trouve tocosté e [[Walonreye]] li [[cmon epiceya]] (''[[Picea abies]]'', davance ''[[Picea excelsa]]''). Des côps, on a ossu planté l' epiceya d' Sitka (''Picea sitchensis''). == Istwere == Il a stî planté bråmint al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke so les [[hé (toponimeye)|hés]], les [[trîxhe (toponimeye)|trîxhes]] et po-z assouwer les [[fagne]]s. E 21inme sieke, li [[reschandixhaedje del Daegne]] et les setchresses k' eshuvèt fwaiynut rcrinde bråmint des rujhes des spicias e l' Walonreye sol difén do 20inme sieke. == Vicaedje == I n' leye cåzu pont d' plante crexhe dizo lu. Ça pout fé des rujhes dins des plaeces pol nateure come les [[troufreye]]s oudonbén les [[brouwire|brouwires]], ewou ç' k' on saye di les oister. El Walonreye, on nel pout planter ki dins les aires di bwès. Mins end a k' è plantèt dins les tchamps, tot djhant k' c' est po des [[sapén d' Noyé|sapéns d' Noyé]]. Les spicias sont åjheymint råyîs des [[timpesse]]s, et fé des [[chabli]]s. <gallery> Chabli.jpg Råyîs sapéns chabli.jpg </gallery> == Uzaedjes == On s' endè sierveut voltî come bwès d' mene. On ndè fwait des plantches et des bwès d' tcherpinte. Po çoula, on ratind k' il åyexhe 60 ans. Les spicias ni doeynut nén passer les 100 ans, ca i pierdèt d' leu valixhance. Les spicias scolités si vindèt po pîce di pwin. Si bwès est foirt eployî e mnujhreye, po les bassès ovraedjes, et po fé des måjhons d' bwès. Li "pichpin", c' est ene sôre impôrtêye, pus blanke, k' esteut foirt al môde dins les [[anêyes 1970]]. On pout aler ramasser ås carotes di sapén po-z esprinde li feu. == Maladeyes == Onk des [[scolite]]s: [[scolite di l' epiceya]] ''([[Ips typographus]])''. {{Commonscat|Picea|les spicias}} [[Categoreye:Åbes]] [[Categoreye:Åbes sapinreces]] 1im2825cgi56h789k8qhrjjjwvfnxf4 0 38619 425283 337580 2026-06-19T11:34:08Z Lucyin 16 425283 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} {{po=}} {{Wiccionaire}} Li lomaedje «'''sapén'''», e walon, s' aplike ås [[sapéns vraiys]] (''[[Albies]] spp''), mins eto a totes sôres d' [[åbes sapinreces]] di ds ôtes [[indje (biyolodjeye)|indjes]], foiravant l' [[epiceya]], k' a siervou a rplanter toplin des [[fagne]]s el Walonreye, aprume e [[20inme sieke]]. Tos ces åbes la polèt esse vindou tot ptits come [[sapéns d' Noyé]]. Leu bwès si lomrè eto «do sapén». Li mot "[[pin]]" n' est nén voltî eployî e walon, apus ki dins "pin silvesse", èn åbe k' a eto des ôtes nos pår walons : [[såvadje sapén]], [[poyou sapén]] ou biesmint [[silvesse]]. [[Categoreye:Åbes sapinreces|*]] [[Categoreye:Emacralés mots]] 9rm99ks2ij726imf94tp9ph8euzhnaf 425284 425283 2026-06-19T11:34:31Z Lucyin 16 425284 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} Li lomaedje «'''sapén'''», e walon, s' aplike ås [[sapéns vraiys]] (''[[Albies]] spp''), mins eto a totes sôres d' [[åbes sapinreces]] di ds ôtes [[indje (biyolodjeye)|indjes]], foiravant l' [[epiceya]], k' a siervou a rplanter toplin des [[fagne]]s el Walonreye, aprume e [[20inme sieke]]. Tos ces åbes la polèt esse vindou tot ptits come [[sapéns d' Noyé]]. Leu bwès si lomrè eto «do sapén». Li mot "[[pin]]" n' est nén voltî eployî e walon, apus ki dins "pin silvesse", èn åbe k' a eto des ôtes nos pår walons : [[såvadje sapén]], [[poyou sapén]] ou biesmint [[silvesse]]. [[Categoreye:Åbes sapinreces|*]] [[Categoreye:Emacralés mots]] 0zir7u27xex69upc749259f6yfchikx 0 42455 425268 408664 2026-06-19T00:27:48Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425268 wikitext text/x-wiki [[Image:BISHOP domenico mezzadri.JPG|thumb|Domenico Maria Mezzadri]] [[Imådje:Coat of arms of Domenico Mezzadri.svg|thumb|droite]] '''Domenico Maria Mezzadri''' a skepyî a [[San Rocco al Porto]] li [[30 di djanvî]] [[1867]] ey a morou a [[Chioggia]] li [[11 d' awousse]] [[1936]]. C' esteut on [[curé]] [[itålyin]] k' a divnou [[eveke]] de Chioggia<ref>[https://web.archive.org/web/20160404161858/http://www.iagi.info/araldica/vescovi/secXX/vescovi75.html I Vescovi della Diocesi di Chioggia] {{it}}</ref> li [[2 d' djulete]] [[1920]] disk' a s' moirt. I fourit [[apriyesté]] e 1889. E [[1935]], il a strimé li novele [[pårotche]] des capucins.<ref>[http://www.diocesidichioggia.it/index.php/template-features/storia Diocesi di Chioggia: gli anni tra le guerre mondiali] {{it}}</ref> Les comenes di Caselle Landi eyet di Sant'Angelo Lodigiano, la k' il a stî [[curé]] les vint prumirès annêyes do [[20inme sieke]], lyi ont rindou bon dvwer tot rbatijhant des [[rowe (veye)|rowes]] a s' no. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{it}} [http://www.diocesidichioggia.it/ Waibe do diyoceze Chioggia] == Sourdants == {{Commonscat}} [[Categoreye:Curés Itålyins|Mezzadri, Domenico Maria]] dxzq3ly753munyzyz8sm0z0247wbaq0 0 43868 425264 425260 2026-06-18T12:29:33Z Lucyin 16 /* Come sicrijheu */ 425264 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Jean Hamblenne''', c' est on [[scrijheu e walon]] eyet èn [[eplaideu]] di tecses rilidjeus [[crustin]]s e [[walon]]. I vna å monde li [[8 d' awousse]] [[1953]]. Di s' mestî, il esteut [[mwaisse di scole]], ey eto scoleu ([[boute-po-rén]]) pol teyolodjeye crustinne ([[ortodosse]]). Il est mimbe des [[Relîs Namurwès]] ey il a yeu l’ cocåde e 2021.<ref>[[Christine Decock]], « Rapport d'activités », dins ''[[Cayés walons (gazete)|Les Cahiers wallons]]'', 85inme anêye, {{l°|1}}, djanvî-fevrî 2022, p. 24.</ref> == Ovraedje come eplaideu == D' aboird, i rtrova les ratournaedjes e walon d' on [[moenne]] di l' [[abeye (crustinnisse)|abeye]] di [[Rotchfoirt]] et les replaida ([[Evandjîle sint Mår]], [[såme (priyire)|såmes]]). Adonpwis, e 2016, il enonda on pordjet di ratournaedje e walon di tot l' [[Novea Testamint]]. A fwait k' des noveas tecses moussént foû, i les meteut a môde di livrets. Insi, il eplaida [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)|cénk prumirès letes d' apoisse e walon]] (e [[2020]]), shuvou di [[Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)|cénk ôtes letes d' apoisse e walon]] (e [[2021]]). Li live etir («[[Li Novea Testamint e walon (live)|Li Novea Testamint e walon]]») rexha e [[2022]]. Il a eto replaidî ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Reynolds Hostin]], [[Roukes et pazeas (arimés)|Roukes et pazeas]] (''Rukes èt pazias'') ([[2019]]) pu [[Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin (livret)|deus pîces d' èn ake]] do minme oteur: «[[Cours moudris (teyåte)|Cours moudris]]» eyet «[[L' ome (teyåte)|L' ome]]» ([[2020]]). Eto, todi rapexhîs pa Hostin, ene djivêye di [[spots di dmorants]] des viyaedjes del [[province di Nameur]].<ref>[[Wallonnes]] 4/2019 & 1/2020.</ref> E [[2025]], i replaide deus ptits lives so èn ôte sicrijheu cinacyin, [[Arthur Potier]]: «[[Poèmes wallons (Arthur Potier)|Powinmes walons]]» (ene ramexhnêye d' arimés, ISBN 978-2-87594-057-5) eyet «[[On djoû d' fôre à Cînè (teyåte)|On djoû d' fôre a Cînè]]» (arimêye pîce di teyåte d' èn ake, ISBN 978-2-87594-058-2). == Come sicrijheu == I cminça a scrire des tecses e walon dins les [[Cayés walons]] eyet dins l' [[Bourdon]] diviè 2017. I publeye eto ses ouves dins l' [[Soverdea (gazete)|Soverdea]] dispu 2020; adonpwis, dins l' novea [[Noer Boton]]. E [[2022]], i rashonne tos des scrijhaedjes dedja parexhous dins ces troes rvuwes la, [[L’ istwere do monde racontêye pa les biesses (contes)|L’ istwere do monde racontêye pa les biesses]]. E [[2024]], il a dné on tecse pol [[Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)|ramexhnêye di tchansons a mete e muzike]] del [[Fiesse ås lingaedjes walons]]. Et vudî deus noveas ptits [[live (po lére)|lives]]: «[[Djan qui braît èt Djan qui rît (prôzes)|Djan ki brait et Djan ki rît]]» (ramexhnêyes di ptitès prôzes, ISBN 978-2-87594-053-7) et «[[Mwaîjès rèscontes (arimés)|Mwaijhès rescontes]]» (powinmes sol [[diåle]], les [[macrale]]s, les [[rbouteu]]s, les [[nûton]]s, evnd. Il a scrît l' [[adrovaedje (live)|adrovaedje]] do [[ramexhnêye di noveles|live di noveles]] da Lucyin Mahin, «[[Cwate paskeyes d' asteure]]» et fé on spitch ([[s:Poqwè-ç' qui dj'a bin v'lu yèsse l'androveû do novia lîve da Lucyin Mahin?|lijhåve vaici]] å strimaedje do live a [[Djedene]]. == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Hamblenne]] [[Categoreye:Eplaideus e walon|Hamblenne]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Hamblenne]] 83qb3ypc48dkt1vy69xvl28m62orej1 425266 425264 2026-06-18T14:53:55Z Solwève 8941 /* Come sicrijheu */ 425266 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Jean Hamblenne''', c' est on [[scrijheu e walon]] eyet èn [[eplaideu]] di tecses rilidjeus [[crustin]]s e [[walon]]. I vna å monde li [[8 d' awousse]] [[1953]]. Di s' mestî, il esteut [[mwaisse di scole]], ey eto scoleu ([[boute-po-rén]]) pol teyolodjeye crustinne ([[ortodosse]]). Il est mimbe des [[Relîs Namurwès]] ey il a yeu l’ cocåde e 2021.<ref>[[Christine Decock]], « Rapport d'activités », dins ''[[Cayés walons (gazete)|Les Cahiers wallons]]'', 85inme anêye, {{l°|1}}, djanvî-fevrî 2022, p. 24.</ref> == Ovraedje come eplaideu == D' aboird, i rtrova les ratournaedjes e walon d' on [[moenne]] di l' [[abeye (crustinnisse)|abeye]] di [[Rotchfoirt]] et les replaida ([[Evandjîle sint Mår]], [[såme (priyire)|såmes]]). Adonpwis, e 2016, il enonda on pordjet di ratournaedje e walon di tot l' [[Novea Testamint]]. A fwait k' des noveas tecses moussént foû, i les meteut a môde di livrets. Insi, il eplaida [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)|cénk prumirès letes d' apoisse e walon]] (e [[2020]]), shuvou di [[Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)|cénk ôtes letes d' apoisse e walon]] (e [[2021]]). Li live etir («[[Li Novea Testamint e walon (live)|Li Novea Testamint e walon]]») rexha e [[2022]]. Il a eto replaidî ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Reynolds Hostin]], [[Roukes et pazeas (arimés)|Roukes et pazeas]] (''Rukes èt pazias'') ([[2019]]) pu [[Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin (livret)|deus pîces d' èn ake]] do minme oteur: «[[Cours moudris (teyåte)|Cours moudris]]» eyet «[[L' ome (teyåte)|L' ome]]» ([[2020]]). Eto, todi rapexhîs pa Hostin, ene djivêye di [[spots di dmorants]] des viyaedjes del [[province di Nameur]].<ref>[[Wallonnes]] 4/2019 & 1/2020.</ref> E [[2025]], i replaide deus ptits lives so èn ôte sicrijheu cinacyin, [[Arthur Potier]]: «[[Poèmes wallons (Arthur Potier)|Powinmes walons]]» (ene ramexhnêye d' arimés, ISBN 978-2-87594-057-5) eyet «[[On djoû d' fôre à Cînè (teyåte)|On djoû d' fôre a Cînè]]» (arimêye pîce di teyåte d' èn ake, ISBN 978-2-87594-058-2). == Come sicrijheu == I cminça a scrire des tecses e walon dins les [[Cayés walons]] eyet dins l' [[Bourdon]] diviè 2017. I publeye eto ses ouves dins l' [[Soverdea (gazete)|Soverdea]] dispu 2020; adonpwis, dins l' novea [[Noer Boton]]. E [[2022]], i rashonne tos des scrijhaedjes dedja parexhous dins ces troes rvuwes la, [[L’ istwere do monde racontêye pa les biesses (contes)|L’ istwere do monde racontêye pa les biesses]]. E [[2024]], il a dné on tecse pol [[Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)|ramexhnêye di tchansons a mete e muzike]] del [[Fiesse ås lingaedjes walons]]. Et vudî deus noveas ptits [[live (po lére)|lives]]: «[[Djan qui braît èt Djan qui rît (prôzes)|Djan ki brait et Djan ki rît]]» (ramexhnêyes di ptitès prôzes, ISBN 978-2-87594-053-7) et «[[Mwaîjès rèscontes (arimés)|Mwaijhès rescontes]]» (powinmes sol [[diåle]], les [[macrale]]s, les [[rbouteu]]s, les [[nûton]]s, evnd. Il a scrît l' [[adrovaedje (live)|adrovaedje]] do [[ramexhnêye di noveles|live di noveles]] da Lucyin Mahin, «[[Cwate paskeyes d' asteure]]» et fé on spitch ([[s:Poqwè-ç' qui dj'a bin v'lu yèsse l'androveû do novia lîve da Lucyin Mahin?|lijhåve vaici]]) å strimaedje do live a [[Djedene]]. == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Hamblenne]] [[Categoreye:Eplaideus e walon|Hamblenne]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Hamblenne]] isgayreqsdnspbgozy7qdioyv1ina61 0 47925 425272 403684 2026-06-19T02:05:04Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425272 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''norvedjin''', c' est on lingaedje djåzé el [[Norvedje]]. Li '''norvedjin''' a deus ortografeyes rifondowes. Çk' i est ene piceure. == Famile == Li '''norvedjin''' c' est on lingaedje tîxhon-cåzant bijhrece come li [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès]] u co l' [[daenwès]]. C' est eto on lingaedje del Scandinaveye coûtchantrece.<ref>https://www.britannica.com/topic/Norwegian-language</ref> == Lingaedje == === Croejhete === {{Lka}}[[Croejhete e norvedjin]] === Motlî === Li '''norvedjin''' a bråmint d' mots k' ershonnut avou les cis d' ôtes lingaedjes. Avou ça, k' i gn a des mots inglès k' ont passé ddins&nbsp;: «''&nbsp;paye&nbsp;''» (di « ''pay&nbsp;''») al plaece di «''&nbsp;betale&nbsp;''» u co «''&nbsp;limitere&nbsp;''» (di «''&nbsp;limit&nbsp;''») al plaece di «''&nbsp;begrense&nbsp;''».<ref>Sunde, A. M. (2018). ''A typology of English borrowings in Norwegian'' in. ''Nordic Journal of English Studies''. 17(2), pp. 71-115.</ref> Totfeye, gn a totplin d' mots inglès eyet norvedjins k' ont l' minme raecene, dj' ô bén li [[Norwès|Norwès&nbsp;]]: <center> {| class="wikitable" |+ ! !Norwès !Norvedjin (bokmål) !Norvedjin (nynorsk) !Inglès |- |Diner |Taka<ref name=":0">https://www.etymonline.com/search?q=take</ref><ref name=":1">https://web.archive.org/web/20230330205048/https://ordbokene.no/bm,nn/search?q=ta&scope=ei</ref> |Ta<ref name=":1" /> |Ta<ref name=":1" /> |Take<ref name=":0" /> |- |Prinde |Gefa<ref name=":2">https://www.etymonline.com/search?q=give</ref><ref name=":3">https://web.archive.org/web/20230330205048/https://ordbokene.no/bm,nn/search?q=gi&scope=ei&perPage=20</ref> |Gi<ref name=":3" /> |Gje[[Norwès|&nbsp;]]; Gjeve[[Norwès|&nbsp;]]; Gi<ref name=":3" /> |Give<ref name=":2" /> |} </center> == Varyistés == === Ortografeyes rfondowes === * [[Bokmål]] : «'''&nbsp;bokmål&nbsp;'''» vout dire, li lingaedjes des lives. Cisse rifondou est purade djondant do [[Daenwès]], k' esteut li lingaedje scrît e [[Norvedje]] padvant.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=cntxv3w_xyE</ref> Ciste ortografeye ci est purade djondante des diyalekes cåzés å Levant del [[Norvedje]]. Dj' ô bén, åtou d' [[Ouchlou]]{{?}}. * [[Nynorsk]] : li «'''&nbsp;nynorsk&nbsp;'''», ancyinnmint lomé, '''landsmål''', vout dire platezak, li «'''&nbsp;'''noû-norvedjin'''&nbsp;'''». Cisse-ci est purade djondante des diyalekes do Coûtchant del [[Norvedje]], k' li principåle veye, c' est [[Bergue̊ne]]{{?}}. === Tåvlea === [[Imådje:XMind Norvedjin.jpg|centré|852x852px]] == Hårdêyes difoutrinnes == Sol lWikimedia, li '''norvedjin''', veyånmint k' il a deus ortografeyes erconoxhowes, a onk [[Wikipedia]], insi k' on [[Wiccionaire]] po tchaeke ortografeye : === Bokmål === [https://nb.wiktionary.org Wiccionaire e bokmål] [https://nb.wikipedia.org Wikipedia e bokmål yet riksmål] === Nynorsk === [https://nn.wiktionary.org Wiccionaire e bokmål] [https://nn.wikipedia.org Wikipedia e bokmål yet riksmål] == Sourdants == <references /> [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Lingaedjes d' Urope]] [[Categoreye:Norvedjin]] cdxt2pougvu4tgcnc1d0w01ga2yxsej 0 48680 425267 410392 2026-06-19T00:25:16Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425267 wikitext text/x-wiki '''Dins des sôres di romances''', c' est on [[mexhon d' arimés]] da [[Laurent Hendschel|Lorint Hendschel]] eplaidî amon l' editeu [[Tétras Lyre]] l' an [[2020]], dins l' rîlêye lomêye «''De Wallonie''». Les powinmes sont scrîts e [[rfondou walon]]. == Contnou == Li live rashonne des bokets saetchîs foû di sacwants ôtes mexhons d' [[arimé]]s: * ''Dins des mwins d' cenes'' (1989), publiyî dvant ça et dzo l' no ''Ridadje'' pal [[SLLW]]]; * ''Rén n' nos rtént/Rén n' nos ratind'' (1990), publiyî dvant ça pal SLLW; * ''Li nute toûne'' (1991), publiyî dvant ça pal SLLW; * ''Hapêyes'' (1992), publiyî dvant ça dins li rvowe «[[Les cahiers wallons]]»; * ''Cénk pititès ôde''s (1992), publiyî dvant ça dins li rvowe Les cahiers wallons; * ''Dins des sôres di romances'' (2000), ki n'aveut måy sitî eplaidî dvant. == Egzimpes == :::'''Po pretchî l' ewaermint''' <blockquote><poem><i>Po pretchî l' ewaermint, Dji m' frè cacaye, Dji m' frè yoyo, Dji m' frè cayô Ezès grandès aiwêyes Ki nourixhèt les niers di vosse divintrin vude. Cwand c' est k' dji di «aiwêyes», C' est les cenes di vosse sonk. Cwand c' est k' dji cåze di niers, C' est les cis ki s' tinkièt A môde di coide di viole e vosse badrike. Et cwand dji di «cacaye», Et cwand dji di «yoyo», C' est l' cayô ki stoprè vos grossès cråssès voennes. Ciste årgudinne, Dji vôreu k' nos l' tchantréns Po pretchî l' ewaermint Eshonne tertos Disca tant k' on soeye sôs Li djoû k' dji srè cacaye, Li djoû k' dji srè yoyo, Li djoû k' dji toûnrè a cayô.</i><ref>p. 88; Mwaisse modêye sins coma, et avou des grandès letes djusse a l' atake des fråzes.</ref></poem></blockquote> == {{HD}} == [https://web.archive.org/web/20210415152410/https://www.editionstetraslyre.be/portfolio/dins-des-sores-di-romances/ Prezintaedje sol waibe di l' eplaideu] == Sourdant == [[Categoreye:Powezeye e walon]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] [[Categoreye:Lives sicrîts e rfondou walon]] [[Categoreye:Lorint Hendschel]] nhaatq5qg7cuq17uwjus4xhuhxg3etj 0 49114 425273 397789 2026-06-19T02:28:27Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425273 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Pleuves''}} [[Imådje:Heymans plouves.JPG|thumb]] '''Plouve''' (''Pleuves''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye di powinmes]] sicrîts pa [[Dominique Heymans]], ey eplaidî pås ''[[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]]''. Il a vudî e [[2018]]. Ci fourit l' prumî tite del [[coleccion Cok di Brouwire di Walonreye]]. Ci live la a rascodou l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele#Powezeye|Pris d' powezeye]] [[2017]] del Federåcion Walonreye-Brussele. ISBN 978-2-930685-34-2 == Modeles des powinmes == Les vers sont foirt courts. I n' sont nén todi [[arimé]]s; c' est co sovint a môde del [[libe powezeye]]. == Egzimpe d' arimé == :::'''Wachotaedjes''' :''Vos ptits mots :''D' gaviote :''Vosse tchanson :''Wachote :''Vo-n amour :''Tchait :''Dins m' rigole == {{HD}} == [https://web.archive.org/web/20210415152021/https://www.editionstetraslyre.be/portfolio/pleuves/ Li live mon l' eplaideu] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] [[Categoreye:Powezeye e walon]] bdy94g8z7ca9epg1688tj94ze9lm3nh 0 49115 425269 403335 2026-06-19T00:38:07Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425269 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Èstwales''}} {{po|estoeles|Estoeles (discramiaedje)}} [[Imådje:Boitte Estoeles.JPG|thumb]] '''Estoeles''' (''Èstwales''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye]] di [[powinme]]s al libe, sicrîts pa [[Jacqueline Boitte]], ey eplaidî pa [[Tétras Lyre]] e [[2020]]. Ces powinmes la ont rascodou l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele#Powezeye|Pris d' powezeye]] [[2020]] del Federåcion Walonreye-Brussele. I sont publiyîs avou l' ratournaedje francès vizon vizu (sol droete pådje). ISBN 978-2-930685-56-4 == Contnou == C' est tos bokets d' [[libe powezeye]] (sins rime ni pîtaedje). == Egzimpe di powinme == :::'''A l' Estoele''' :''Nén l' tins di rsouwer les veres ! :''El robinet del pompe :''Court sins djoke. :''E cåbaret d' l' Estoele, :''Les suporters :''Erfijhèt l' match. :''I n a :''L' pitit Milo :''Ki strive k' i n aveut penalti. :''I n a :''L' feme Djan :''Ki suce ès porto :''Tot e blefant sol dos di s' bele-sour. :''I n a eto :''S' vijhene :''Ki rconoxhe sins poenne :''K' i fåreut ddja k' el kîpe ndalaxhe rade :''Po lyi dmander deus côps. :''I n a :''Les gaméns rujhûles :''Ki fjhèt emarvoyî l' tchén Pepere Victor :''Ki grogne padzo s' moustatche :''Ebernêye d' eschome. :''Adon, :''E moncea ki creye, :''i n a :''Leye :''Mierseule :''Astokêye å contwer. :''Padrî l' bleu fard :''On advene les låmes :''Ki ont trop sovint :''Dilavé ses iys :''Sins pus nole blinkêye… :''Pocwè :''Tenoncô :''Èç'-n inveye la :''Di l' erserer dins mes bresses ? == {{HD}} == [https://web.archive.org/web/20210415152111/https://www.editionstetraslyre.be/portfolio/estwales/ Li live mon l' eplaideu] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] 9dzivnicmm8sdiayr6as3n7qq9tgih6 0 50232 425276 414693 2026-06-19T03:09:24Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425276 wikitext text/x-wiki '''Tétras Lyre''' (pacô rbatijhî e walon ''[[Cok di brouwire]]''<ref>li ratournaedje e walon di cist oujhea la</ref>), c' est ene måjhon d' edicion lidjwesse. Elle a stî metowe so pî pa [[Marc Imberechts]], e 1988, mins après lu, i gn a yeu d' ôtès djins k' ont stî directeurs : [[Maxime Coton]] a pårti di 2010 eyet [[Primaëlle Vertenoeil]] a pårti di 2014. Ådjourdu, c' est Audrey Voos k' est responsåve del måjhon d' edicion. == Ovraedjes ezès lingaedjes di Walonreye == Cisse måjhon d' edicion la, elle a ene coleccion lomêye « Di Walonreye » (''De Wallonie''), ki propôze des lives e walon (oubén scrîts dins èn ôte mancî lingaedje di Walonreye). Asteure, dijh lives ont stî eplaidîs : * [[Dominique Heymans]], ''[[Plouves (powinmes)|Pleuves]]'' * [[Elmore D]], ''[[Hesta 30 (tchansons)|Hèsta. 30 blues wallons]]'' * ''Fragments de vie. Quelques nouvelles en langues régionales'' ** [[Pierre Noël]], « El derni pichon », 2018 ** [[Pascal Winberg]], « Ch'est cha l'amour », 2017 ** [[Christian Colbrant]], « Cronike dou moâs deu julèt' 1914 », 2018 ** [[Jacques Sartiaux]], « Qué n' eûre èst-i ? », 2018 ** [[Éric Monaux]], « Ène djoûrnéye d'octôbe », 2017 ** [[Michelle Fourez]], « Eul momin eu v'nu », 2017 * [[Lorint Hendschel]], ''[[Dins des sôres di romances (live)|Dins des sôres di romances]]'' * [[Jacqueline Boitte]], ''[[Estoeles (arimés)|Èstwales]]'' * [[Jacques Warnier]], ''[[Fåvnale (roman)|Favenale]]'' * [[Jeannine Lemaître]], ''[[Ås tchants di nosse coq]]'' * [[Joseph Dewez]], ''[[Evoye, Abråm (powinmes)|Èvôye, Abrâm. Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?]]'' * [[Jean-Marie Kajdanski]], ''Èd finès forches'' * [[André Leleux]], ''Éplénures du timps. El jour i fait sin tour'' * Les [[Relîs Namurwès]], ''Maurice Carême en wallon. Poèmes francophones traduits en wallon'' == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} [https://www.editionstetraslyre.be Waibe del måjhon d' edicion Tétras Lyre] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20220213164920/https://www.editionstetraslyre.be/#wallonie Pådje del waibe sol coleccion « De Wallonie »] == Sourdants == [[Categoreye:Eplaideus d' lives e walon]] [[Categoreye:Eplaideus d' lives e picård]] hgf4h2908lb273xf0ihyf57fd7d3gwb 0 50311 425261 417100 2026-06-18T12:03:11Z Lucyin 16 425261 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Li Novia Tèstamint è walon}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Li Novea Testamint e walon}} {{po|Novea Testamint|Novea Testamint (discramiaedje)}} [[Imådje:Novea Testamint.JPG|thumb|Coviete do '''Novea Testamint e walon'''.]] '''Li Novea Testamint e walon''' (''Li Novia Tèstamint è walon''), c' est on [[live]] ki rashonne les 27 escrîts do [[Noû Testamint]], tertos rmetous e [[walon]]. Il est l' ouve di 16 ratourneus diferins. Li live fwait 510 pådjes, çou k' endè fwait motoit li pus spès live k' euxhe måy rexhou pår e walon. Il a stî eplaidî so papî pa [[Jean Hamblenne]] e [[2022]]. ISBN 978-2-87594-048-3 == Contnou == # pp: 5-8. Adrovaedje (e francès) pa Jean Hamblenne. Il î cite les eplaidaedjes pa bokets k' avént ddja rexhou divant çoula, inte di zels: [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)]] eyet [[Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)|l' deujhinme live]], mins ossu li lete sint På ås Romins do [[Ké rfondou walon po dmwin ? (live)|live Djôr Staelens avou s' saye di novele ortografeye]]. # p. 9: Kékes mots so l' ortografeye ([[sistinme Feller|Feller]], [[rifondou]], [[sistinme disfrancijhî Djôr]]). # pp. 11-75: [[Evandjîle sint Matî]]: papîscrît ritrové dins ene bibioteke di [[Donostia]]; il aveut stî scrît e [[1862]] pa [[Nicolas Defrecheux]], [[François Bailleux]] et [[Auguste Hock]], tot å cmince di l' [[SLLW]], so ene kimande do prince [[Louwis-Lucyin Bonapåre]], li neveu da [[Napoleyon Bonapåre|Napoleyon]]. # pp. 76-112: [[Evandjîle sint Mår]], pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] (diviè 1975). # pp. 113-176: [[Evandjîle sint Luk]], ratournaedje da [[Djôzef Mignolet]] (1937). # pp. 177-225: [[Evandjîle sint Djhan]], papîscrît da [[Joseph Tilkin]] (diviè 1980), nén etirmint fwait, fini pa [[Jacques Desmet]] (2022). # pp. 226-287: [[Ouve des Apoisses]], ratournêye pa [[Jean-Marie Lecomte]] (2004) rimetou e rfondou (2010); c' est l' modêye e rfondou k' est eplaidêye voci. # pp. 288-316: [[Lete sint På ås Romins]]: rimetowe e walon pa [[Djôr Staelens]]. # pp. 317-340: [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Maurice Debatty]] # pp. 341-359: [[Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Lucien Mahin]] # pp. 360-373: [[Lete sint På ås Galates]]: ratournêye pa Lucien Mahin # pp. 374-382: [[Lete sint På ås djins d' Efeze]]: ratournêye pa [[Bernard Louis]] # pp. 383-389: [[Lete sint På åzès Flipîs]]: ratournêye pa [[Djôr Staelens]] # pp. 390-396: [[Lete sint På åzès Clossîs]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 397-402: [[Prumire lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 403-406: [[Deujhinme lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 407-414: [[Prumire lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa [[Jean Hamblenne]] (tecse riléjhou pa [[Anne-Marie François]]) # pp. 415-420: [[Deujhinme lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 421-424: [[Lete da sint På a Tite]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 425-426: [[Lete da sint På a Filemon]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 427-446: [[Lete da sint På ås Ebreus]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 447-453: [[Lete da sint Djåke]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 454-459: [[Prumire lete da sint Pire]]: ratournêye pa [[Désiré Malet]] # pp. 460-463: [[Deujhinme lete da sint Pire]]: ratournêye pa Désiré Malet # pp. 464-470: [[Prumire lete da Djhan]]: ratournêye pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] # p. 471: [[Deujhinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # p. 472: [[Troejhinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # pp. 473-475: [[Lete da sint Djude]]: ratournêye pa [[Jean-Luc Fauconnier]] # pp. 476-507: l' [[Apocalipe]], redjårbêye pa [[Djôr Staelens]] == Corwaitaedje == Li live est corwaitî insi dins [[Rantoele-gazete|L' Rantoele]]: :''Dins li ptit monde di waloneus la k’ gn a co des pårteyes di topet po des tchitchêyes ortografikes, on n’ pout ki dner l’ tchapurnêye a Djan po s’ lårdjesse d’ idêyes so ç’ pont la. A costé des scrijhaedjes Feller (avou l’ accint lidjwès, namurwès, carolo, roman payis ou maxhî), gn a troes ouves ki sont-st eplaideyes e rfondou et cénk ôtes e « sistinme disfrancijhî Djôr »<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 102 (esté 2022) p. 15.</ref> == {{HD}} == {{Wks|Li Novia Testamint è walon}} (pådje do live avou sacwants bokets dedja la) == Sourdant == [[Categoreye:Lives|Novea Testamint]] [[Categoreye:Noû Testamint|*]] [[Categoreye:Crustinnisse|Novea Testamint]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon|Novea Testamint]] [[Categoreye:Lives rilidjeus e walon]] [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Sints lives]] oz0pqkuo8y94r7p7gaiygnvuugejwbx 425262 425261 2026-06-18T12:03:40Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Li Novea Testamint e walon (live)]] viè [[Li Novia Tèstamint è walon (live)]] : vraiy tite 425261 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Li Novia Tèstamint è walon}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Li Novea Testamint e walon}} {{po|Novea Testamint|Novea Testamint (discramiaedje)}} [[Imådje:Novea Testamint.JPG|thumb|Coviete do '''Novea Testamint e walon'''.]] '''Li Novea Testamint e walon''' (''Li Novia Tèstamint è walon''), c' est on [[live]] ki rashonne les 27 escrîts do [[Noû Testamint]], tertos rmetous e [[walon]]. Il est l' ouve di 16 ratourneus diferins. Li live fwait 510 pådjes, çou k' endè fwait motoit li pus spès live k' euxhe måy rexhou pår e walon. Il a stî eplaidî so papî pa [[Jean Hamblenne]] e [[2022]]. ISBN 978-2-87594-048-3 == Contnou == # pp: 5-8. Adrovaedje (e francès) pa Jean Hamblenne. Il î cite les eplaidaedjes pa bokets k' avént ddja rexhou divant çoula, inte di zels: [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)]] eyet [[Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)|l' deujhinme live]], mins ossu li lete sint På ås Romins do [[Ké rfondou walon po dmwin ? (live)|live Djôr Staelens avou s' saye di novele ortografeye]]. # p. 9: Kékes mots so l' ortografeye ([[sistinme Feller|Feller]], [[rifondou]], [[sistinme disfrancijhî Djôr]]). # pp. 11-75: [[Evandjîle sint Matî]]: papîscrît ritrové dins ene bibioteke di [[Donostia]]; il aveut stî scrît e [[1862]] pa [[Nicolas Defrecheux]], [[François Bailleux]] et [[Auguste Hock]], tot å cmince di l' [[SLLW]], so ene kimande do prince [[Louwis-Lucyin Bonapåre]], li neveu da [[Napoleyon Bonapåre|Napoleyon]]. # pp. 76-112: [[Evandjîle sint Mår]], pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] (diviè 1975). # pp. 113-176: [[Evandjîle sint Luk]], ratournaedje da [[Djôzef Mignolet]] (1937). # pp. 177-225: [[Evandjîle sint Djhan]], papîscrît da [[Joseph Tilkin]] (diviè 1980), nén etirmint fwait, fini pa [[Jacques Desmet]] (2022). # pp. 226-287: [[Ouve des Apoisses]], ratournêye pa [[Jean-Marie Lecomte]] (2004) rimetou e rfondou (2010); c' est l' modêye e rfondou k' est eplaidêye voci. # pp. 288-316: [[Lete sint På ås Romins]]: rimetowe e walon pa [[Djôr Staelens]]. # pp. 317-340: [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Maurice Debatty]] # pp. 341-359: [[Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Lucien Mahin]] # pp. 360-373: [[Lete sint På ås Galates]]: ratournêye pa Lucien Mahin # pp. 374-382: [[Lete sint På ås djins d' Efeze]]: ratournêye pa [[Bernard Louis]] # pp. 383-389: [[Lete sint På åzès Flipîs]]: ratournêye pa [[Djôr Staelens]] # pp. 390-396: [[Lete sint På åzès Clossîs]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 397-402: [[Prumire lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 403-406: [[Deujhinme lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 407-414: [[Prumire lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa [[Jean Hamblenne]] (tecse riléjhou pa [[Anne-Marie François]]) # pp. 415-420: [[Deujhinme lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 421-424: [[Lete da sint På a Tite]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 425-426: [[Lete da sint På a Filemon]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 427-446: [[Lete da sint På ås Ebreus]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 447-453: [[Lete da sint Djåke]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 454-459: [[Prumire lete da sint Pire]]: ratournêye pa [[Désiré Malet]] # pp. 460-463: [[Deujhinme lete da sint Pire]]: ratournêye pa Désiré Malet # pp. 464-470: [[Prumire lete da Djhan]]: ratournêye pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] # p. 471: [[Deujhinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # p. 472: [[Troejhinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # pp. 473-475: [[Lete da sint Djude]]: ratournêye pa [[Jean-Luc Fauconnier]] # pp. 476-507: l' [[Apocalipe]], redjårbêye pa [[Djôr Staelens]] == Corwaitaedje == Li live est corwaitî insi dins [[Rantoele-gazete|L' Rantoele]]: :''Dins li ptit monde di waloneus la k’ gn a co des pårteyes di topet po des tchitchêyes ortografikes, on n’ pout ki dner l’ tchapurnêye a Djan po s’ lårdjesse d’ idêyes so ç’ pont la. A costé des scrijhaedjes Feller (avou l’ accint lidjwès, namurwès, carolo, roman payis ou maxhî), gn a troes ouves ki sont-st eplaideyes e rfondou et cénk ôtes e « sistinme disfrancijhî Djôr »<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 102 (esté 2022) p. 15.</ref> == {{HD}} == {{Wks|Li Novia Testamint è walon}} (pådje do live avou sacwants bokets dedja la) == Sourdant == [[Categoreye:Lives|Novea Testamint]] [[Categoreye:Noû Testamint|*]] [[Categoreye:Crustinnisse|Novea Testamint]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon|Novea Testamint]] [[Categoreye:Lives rilidjeus e walon]] [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Sints lives]] oz0pqkuo8y94r7p7gaiygnvuugejwbx 0 51284 425278 413744 2026-06-19T03:20:07Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425278 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Walhain''}} {{po|Walin|Walin (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Walin}} '''Walin-el-Wisconsene''' (e-n inglès, oficirmint: ''Walhain''), c' est on [[viyaedje]] del [[Wisconsene]], ezès [[Stats-Unis]], nén ricnoxhou (''unincorporated''), dins l' canton d' Kewaunee, divins l' cité d' [[Lussimbork-el-Wisconsene]]. [[Imådje:WalhainWisconsinSignWIS54.jpg|thumb|intrêye do viyaedje]] == Istwere == Il a stî lomé insi pa Florian Streyckman, k' a setlé la e 1856, et ki vneut d' [[Walin (viyaedje)|Walin-el-Walonreye]]. Lu-minme aveut arivé e l' Wisconsene e 1855. Kékes moes pus tård, i rala e l' Walonreye, ca il aveut stî payî po raminer des abagants d' avår la. Il è fjha vni 250 ki setlît lavola e moes d' djun 1956.<ref>{{fr}} Antoine De Smet, ''La communauté belge du nord-est du Wisconsin, ses origines, son évolution jusque vers 1900'', Duculot, Djiblou, 1957.</ref> == Djeyografeye == Li viyaedje est metou al croejhlåde del voye di Walin (''Walhain Road'') et del [[mwaisse voye]] del Wisconsene (''Wisconsin Highway'') a deus [[mile (muzeure sol tere)|miles]] (3 [[kilomete]]s) å [[Coûtchant]] del corinveye di Lussimbork. Il est metou a 44,545 digré d' [[latitude]] Nôr eyet 87,754 di [[londjitude]] Ouwess. Li [[hôteur ådzeu del mer]], c' est 239 metes.<ref>{{en}} [[:en:Walhain, Wisconsin|Wikipedia inglès]]</ref> == Rilidjon == Pårotche Sint-Amand dispu 1875.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20230328173028/http://www.belgianheritagecenter.org/App_Uploads_Docs/Events/2023-03.pdf Lete toûnrece do Cinte po l' Eritance bedje]</ref> == {{HD}} == * {{en}} [https://www.google.com/maps/d/u/0/viewer?hl=en&ll=44.589810923757646%2C-87.79408419418294&z=8&mid=1FDBOLXwKUHHEP9iUHtHVkCBEmDw7xh4 Pôzucion so ene mape avou les ôtes viyaedjes des Walons del Wisconsene] == Sourdant == {{Commonscat|Walhain, Wisconsin}} [[Categoreye:Walons del Wisconsene]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes des Estats Unis]] cq7sc59cvk1dwuf5q5wd3gj3py1aq21 0 52052 425271 419359 2026-06-19T01:49:39Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425271 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Merveilleux.jpg|vignette|Ene assîte avou on '''merveyeu'''.]] On '''merveyeu''', c' est on [[rouyot]] k' est sovint ptit, veyanmint k' les '''merveyeus''' sont sovint des wasteas po ene djin. == Oridjene == El '''merveyeu''' a stî askepyî el [[Beldjike]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20231111154012/https://amapatissiere.com/blogs/news/le-merveilleux</ref> Totfeye, on-z ertrouve el [[France]], copuvite dins les redjons do Nôr, insi k' ås [[Uyessês]].<ref name=":0" /><ref>https://web.archive.org/web/20210617042625/https://www.pri.org/stories/2013-12-04/got-sweet-tooth-belgian-pastry-chef-brings-merveilleux-new-york</ref> Les veritåves oridjenes ni sont nén cnoxhowes.<ref>https://www.lalibre.be/archives-journal/2017/12/09/la-merveilleuse-histoire-du-merveilleux-USL3KYVPM5HZHAMYIB2XZR3TRI/</ref> Li mot walon «&nbsp;'''merveyeu&nbsp;'''» vént do [[Francès (lingaedje)|francès]] ki s' lome dinsi'''&nbsp;''': ''merveilleux''. Li no d' ci rouyot ci e [[Francès (lingaedje)|francès]], c' est l' minme ki l' [[addjectif]] «'''&nbsp;'''''merveilleux'''''&nbsp;'''», ki lu s' dit «'''&nbsp;'''merviyeus'''&nbsp;'''» e [[Walon (lingaedje)|walon]]. Tot rwaitant li [[lingaedje da Molière]], ces deus idêyes la ont l' minme no. == Rilomêye == Ådzeu d' esse vindou dins sacwants payis, mwints grands boledjîs d' mestî l' ont fé a leu môde. Metans'''&nbsp;''': [[Pierre Marcolini]] el [[Beldjike]].<ref>https://web.archive.org/web/20231111154012/https://chefsimon.com/recettes/tag/merveilleux/cuisine%20belge</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Påstedjreyes]] mntmviqe0b6ycv52nowafgw7zrjci2p 0 52756 425275 424892 2026-06-19T02:58:26Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425275 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tshukudu in Goma.jpg|vignette|L' årmêye do [[Congo-Kinchassa]] l' uze voltî po transpoirter des prodûts, come l' amagnî.]] Li '''tchoukoudou''', c' est ene éndjole a deus rowes al môde d' ene [[birôlete]]. == Oridjene == === Etimolodjeye === Li mot «'''&nbsp;tchoukoudou&nbsp;'''», c' est on mot-brut ki discrît li brut k' ça fwait.<ref>Raeymakers, T. (2011, moes di djanvî). ''Forced Displacement and Youth Employment in the Aftermath of the Congo War: From Making a Living to Making a Life''. MICROCON Research Working Paper 38.</ref> Ci mot ci vént d' on [[lingaedje suwahili]], k' est grandmint pus djåzé a [[Goma]] k' li [[Francès (lingaedje)|francès]]. Dins li prumî lingaedje, '''tchoukoudou''' si scrît inla&nbsp;: ''chukudu''.<ref>https://kiswahili.tuko.co.ke/334087-baiskeli-ya-ajabu-inayotumika-nchini-drc-congo.html</ref> El [[neyerlandès]] a wårdé l' ortografeye d' oridjene, tot come l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]].<ref name=":6" /><ref name=":7" /> Do costé des [[Francès (lingaedje)|francès-cåzants]], li «&nbsp;''ch&nbsp;''» a divnou «''&nbsp;tsh&nbsp;''». Çoula dene adon''&nbsp;'': ''tshukudu''.<ref name=":2" /> Tenawete, li prumire ortografeye est ossu uzêye, mins pus rålmint.<ref>https://www.bbc.com/afrique/41824560</ref> === Askepiance === Li '''tchoukoudou''' est foirt uzêye e [[Republike democratike do Congo]], foiravant åtoû d' [[Goma]], k' est ene grande comene d' èç payis la.<ref name=":2">https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140510-rdc-le-tshukudu-roi-goma</ref> Totfeye, l' éndjôle a stî edvintêye e [[Rwanda]], e [[1910]].<ref name=":0">https://observers.france24.com/fr/20140714-tshukudu-trottinette-congolaise-miracles-rdc-goma-nord-kivu-transport-reussite-sociale</ref> Il åreut falou ratinde el [[dijhnêye 1970]], po-z endè vir dins l' [[province do Bijhe-Kivou]].<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20180213021540/http://www.transportgooru.com/2010/02/chukudus-a-no-nonsense-local-transporter-that-changes-lives-of-congos-poor/</ref> La eto k' il est peuprece dins l' redjon do viyaedje di Mouchaki, ki si trouve eto el [[Congo-Kinchassa]].<ref>https://afrique.lalibre.be/42624/rdc-malgre-les-rebelles-ils-fabriquent-le-gouda-du-congo/</ref> On-z aveut cmincî a fabriker des '''tchoukoudous''' po sawè daler a ene sawice avou ene éndjole k' ît cåzumint po rén. Come d' efet, on-z a ataké a lzès vir dins les [[anêyes 1970]], plamour ki l' [[economeye]] do [[Congo-Kinchassa]] esteut dins l' penin.<ref name=":10">https://thefinancialexpress.com.bd/lifestyle/others/chukudu-bikes-congos-local-innovative-solution-to-transportation-challenges</ref> Adon, i faleut saetchî s' plan po pleur transpoirter des djins eyet des tchôzes.<ref name=":6">https://www.pasabon.nl/verkeer-en-vervoer/chukudu-de-ruggengraat-van-het-lokale-transport-in-congo/</ref> Pitchote a midjote, les '''tchoukoudous''' ont rcandjî les berwetes, k' estént moens ahessåves.<ref name=":0" /> Å cminçmint, ci n' ît nén åjhey, paski les '''tchoukoudous''' n' estént k' e bwès. Adon, i faleut todi dåborer les rowes avou di l' [[ôle di påme]].<ref name=":4" /> == Éndjole == [[Imådje:Tshukudu Goma RDC.jpg|vignette|Po miner on '''tchoukoudou''', i fåt poûssî avou on pî eyet mete li schô di l' ôte djambe so l' éndjole. On pout eto dmander a des poûsseus po-z aspaler l' mineu a pårti. Come les ôtès éndjoles&nbsp;; metans les otos eyet les motos&nbsp;; les '''tchoukoudous''' rôlnut so les voyes.<ref name=":9">https://www.youtube.com/watch?v=IfGIyAN9vqU</ref>]] === Compôzucion === L' adierça do '''tchoukoudou''', c' est d' s' e siervi come éndjole po transpoirter des pezantès tchedjes, sins awè dandjî d' on moteur. On s' endè sait siervi eto po miner des voyaedjeus a ene sadju.<ref name=":6" /> Come d' efet, les djins k' ont on '''tchoukoudou''', c' est sovint des apoirteus.<ref>https://www.fmreview.org/fr/RDCongo/raeymaekers.htm</ref> Les tchedjes polnut daler åjheymint disk' a 300 kilogrames.<ref name=":4" /> On-z ertrouve sovint, come tchedjes, des bananes, do tcherbon u co des materiås po basti.<ref name=":7">Schouten, P. (2014, 1î di djanvî). ''Chukudu Politics: The Relevance of Infrastructural Absences for Governmental Power and State Failure in the Post-Colonial world''. In&nbsp;: Carpes ''et al''. (epl.). ''The Global Politics of Science and Technology'', Vol. 2.</ref> Télcôp, les '''tchoukoudeus''' vont dé les cinsîs, a l' amåtén. Pwis, i dischindnut å mårtchî po-z apoirter les dinrêyes.<ref name=":4" /> Cwand les '''tchoukoudeus''' dischindnut, il ont ene djambe come so l' deujhinme imådje. Mins nerén, cwand i rôlnut so do plat, i lzès tchabôrnut come sol dierinne foto.<ref name=":9" /> Cwand on moenne on '''tchoukoudou''', i fåt prinde asteme, plamour ki c' est rwaitî tot-z estant riscant d' rôler avou. C' est lourd, ça n' a pont di froye eyet ça balzene tofer.<ref>https://web.archive.org/web/20240511121857/https://kivu-press-agency.ghost.io/la-politique-tshukudu-de-tshisekedi-qui-veut-convaincre-la-sadc-de-se-battre-contre-le-m23-est-tres-sujette-a-lechec/</ref> Al copete do mårtchî, s' i sont vraiymint peuprece åtoû d' [[Goma]], c' est paski ci veye ci si trouve dins on vå.<ref name=":8">https://www.teunvoeten.com/pdf/congo-chukudu-photo-stories.pdf</ref> Po-z endè fabriker, on pout rprinde do bwès eyet do metå k' on-z end a ddja siervi.<ref name=":3">https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/societe-africaine/a-goma-si-t-as-un-chukudu-t-es-le-roi-de-la-rue_3059807.html</ref> I gn a nén bråmint d' mecanike eyet d' electronike, il egzistêye des guides po-z endè fabriker onk tot seu so les fîs.<ref>https://makezine.com/projects/chukudu-wooden-scooter/</ref> Tot çk' i fåt, c' est l' poûssî po-z avanci.<ref>https://web.archive.org/web/20240419144925/https://www.slateafrique.com/491511/le-tshukudu-la-trottinette-congolaise-qui-peut-tout</ref> Po l' poûssî, les mineus ont kécfeye mezåjhe di deus sakîs ki l' aspalnut.<ref name=":0" /> Li guidon est hôt eyet lådje. On '''tchoukoudou''' est djenerålmint deus metes lon.<ref name=":4">https://www.lexpress.fr/styles/le-tshukudu-la-trottinette-congolaise-qui-peut-tout_1556450.html</ref> Avou l' tins, les fabricaedjes s' ont amidré. Ouy, i gn a, afeye, des froyes. Enute, les rowes ont ossu des pneus.<ref name=":0" /> A l' atake del [[dijhnêye 2020]], on-z a cmincî a mete so pî des '''tchoukoudous''' avou ene cadjolete ey ene troejhinme rowe.<ref>https://web.archive.org/web/20240426201600/https://oyebi.net/goma-les-jeunes-ont-fabrique-un-nouveau-modele-de-chukudu-avec-une-cabine</ref> === Costaedje === Les costaedjes si trouvnut etur 49.500 francs congolès (16,55 €) eyet 99.000 francs congolès (33,11 €). La k' c' est possibe d' e louwer onk po 5.000 CDF (1,67 €).<ref name=":5">https://web.archive.org/web/20241127181203/http://www.impi.ch/01-ica-rdc-ch/files/chukudu-depl.pdf</ref> Pol kestion di l' [[ecolodjeye]], les '''tchoukoudous''' sont neutes'''&nbsp;''': dj' ô bén ki n' rinådnut rén e l' air.<ref name=":1" /> === Stîle === [[Imådje:Velogemel.jpg|vignette|Foto d' on [[veloguémel]] ki rote avou l' minme principe k' on '''tchoukoudou'''. Ci-ci, come l' éndjole sol foto, n' est podbon veyåve ki d' ene redjon. Come d' efet, on n' s' endè sieve nén a ene ôte sadju do [[Congo-Kinchassa]], virpus a ene ôte sawice del [[Daegne]].<ref name=":8" />]] Come les ôtes djinres di birôletes, on n' est nén oblidjî d' aveur on permis po rôler avou.<ref name=":1" /> Tolminme ki ça rshonne podbon a ene [[birôlete]], c' est afeye rwaitî tot-z estant ene varyisté d' [[velo]].<ref>https://web.archive.org/web/20240427105240/https://eprints.lse.ac.uk/57890/</ref> Å minme livea ki mwintès [[Biciclete|bicicletes]], metans les [[Velobike|velobikes]], les '''tchoukoudous''' dmeurnut des éndjoles aprestêyes po totes les djinres di voyes.<ref name=":0" /> L' éndjole li pus djondante do '''tchoukoudou''', ça dmeure li [[veloguémel]]. Ci-ci ni s' ertrouve nén el [[Congo-Kinchassa]], mins e l' [[Swisse]]. Li [[veloguémel]], ça rote puvite come on [[ski]].<ref>https://hupi.org/HPeJ/0030/0030.html</ref> == Tuzance == === Impôrtance economike === [[Imådje:Tshukudu.jpg|vignette|Foto del statuwe dorêye ki rind bon dvwer å '''tchoukoudou''', a [[Goma]].]]Les '''tchoukoudous''' sont veyous come on moyén d' peter evoye del pôvrité, ubén come ene mårke di ritchesse a [[Goma]].<ref name=":3" /><ref name=":5" /> On-z î pout aschoûter k' esse maryî a on '''tchoukoudeu''' vout dire k' on n' va nén mori di fwin.<ref>https://www.bbc.com/afrique/region-41837546</ref> Bouter avou ene éndjole inla pout acdiner les ovreus a-z awè des grands pordjets, come basti ene måjhone åtoû d' ene veye.<ref name=":2" /> Avou les liårds k' les '''tchoukoudeus''' wangnèt, i polnut egadjî kékès sakîs po poûssî l' éndjole. On-z elzès lome les «'''&nbsp;poûsseus&nbsp;'''».<ref name=":0" /> On rmet sovint les '''tchoukoudous''' do [[Congo-Kinchassa]] å [[Biciclete|velos]] del [[Neyerlande]].<ref>https://allafrica.com/stories/201012200100.html</ref> Contravmint a ç' payis la, les '''tchoukoudous''' sont prezints dins ene redjon ewou çki les sistinmes di transpoirt ni sont nén foirt diswalpés.<ref name=":10" /> === Coûsse === Dins l' erî-tins, e [[2013]], l' [[ONU]] aveut uzé les '''tchoukoudou''' po-z organizer des coûsses, dins l' idêye d' ecoraedjî l' påye å [[Province do Bijhe-Kivou|Bijhe-Kivou]]. C' ît ossu po riscompinser les cis k' ont tchoezi d' bouter, sins s' erôler dins l' årmêye.<ref>https://www.unv.org/fr/node/1166</ref> El deujhinme adierça, c' ît d' aspaler les efants ki viként dins l' mizere.<ref>https://www.radiookapi.net/sport/2013/03/16/goma-120-personnes-participent-la-course-de-velos-en-bois-tshukudu</ref> Ene ôte coûsse a stî metowe so pî, [[2017|cwatre ans après]], po mostrer k' on-z esteut conte les menes. C' est todi l' [[ONU]] k' ît padrî cisse boutêye la.<ref>https://www.radiookapi.net/2017/04/04/actualite/societe/une-course-de-chukudu-goma-pour-sensibiliser-la-lutte-antimines</ref> So on plan pus spôrtif, il egzistêye ene coûsse ki s' passe tos les ans, a [[Goma]].<ref>https://www.alfred-mueller.ch/fr/forum/article/curieux-en-route</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [https://www.youtube.com/watch?v=-x4Q7d4bIYU Videyo ki mostere comint fabriker si prôpe '''tchoukoudou'''.] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Congo-Kinchassa]] [[Categoreye:Éndjole]] 5t8sgv22xe77bfe6267rw6fyz673gq3 0 53295 425277 424505 2026-06-19T03:17:51Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425277 wikitext text/x-wiki Les '''vôtaedjes comunås eyet provinciås di 2024''', c' est des vôtaedjes metous so pî li [[13 d' octôbe]] [[2024]], e l' [[Beldjike]]. I shuvént les cis di [[Vôtaedjes po les comenes et les provinces di 2018|2018]]. == Lingaedje walon == === Atåvlaedje === ==== A [[Cînè]] ==== Li lisse ''Intérêts Cinaciens'', k' a wangnî les vôtaedjes, s' a egadjî a porshure li sotnaedje do teyåte e walon et do lingaedje e djenerå.<ref>[https://www.facebook.com/photo/?fbid=947087684125628&set=pcb.947087787458951 Pont 128 do programe] : ''« Continuer le soutien au théâtre dialectal et à la langue wallonne. »''</ref> ==== A [[Djalhé]] ==== Li lisse do [[Mouvmint Rifômrece]] a dediyî on hagnon di s'-t aberteke å walon. Elle î cåze do label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] (k' el comene a ddja), des tåvlêyes, des årtikes e walon dins l' gazete del comene, des spitchs et do [[scolaedje do walon]]. Les politikîs del lisse si dijhnut ''Fîrs du djåser walon duvins nosse bèle commune du Djalhè !''<ref>[https://de8f48d7-ebb1-40f2-afa1-0325ace38ce2.filesusr.com/ugd/b2d921_cdf9e5dcdab94f2c82e7ce34224958a3.pdf Aberteke del lisse], p. 14.</ref> Li novele mayoresse, Victoria Vandeberg, est mimbe di cisse lisse la. ==== A [[Dweche]] ==== Li lisse ''« Doische à Cœur »'' (lisse do mayeur) s' a egadjî a dmander l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] si ele wangne les vôtaedjes.<ref>https://www.facebook.com/photo?fbid=122117405798475206</ref> Elle a yeu 8 xhames so 11 å consey. Ene candidate di cisse lisse la, Rosine Lefèbvre, a disfindou l' [[scolaedje do walon|sicolaedje do walon]] dins les scoles del comene. Elle end a cåzé dins s' videyo d' prezintåcion<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1596655531262824</ref>, dins ene videyo k' elle a fwait avou ene ôte candidate, Evelyne Charlier, po cåzer des scoles del comene<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1596655531262824</ref> et dins ene dierinne videyo avou tos les candidats di s' lisse<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=389894530854701</ref>. Elle a stî relîte å consey, avou 271 vwès<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/doische-5680</ref>. ==== A [[Fosse-li-Veye (rebanêye comene)|Fosse-li-Veye]] ==== Li lisse UD, k' a wangnî les vôtaedjes, s' a egadjî a porshure si ovraedje avou l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]].<ref>[https://www.ud-fosses.be/_files/ugd/5a2b9b_9c35e995809943ae83b6016a35499924.pdf Programe del lisse UD], p. 3.</ref> ==== A [[Lidje]] ==== Li lisse do [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] a noté dins s' programe ki, tot shuvant l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]], elle aléve rafoirci l' sicolaedje des [[Mwaisse di scole|mwaisses et dames di scole]] a vni (les cis ki shuvnut les cours del [[Hôte Sicole del Veye di Lidje|sicole normåle del veye]], don). Ele vout eto acsegnî l' walon et s' tuzance ås eleves des ptitès scoles del veye.<ref>[https://www.willydemeyer.be/sites/willydemeyer.be/files/attachments/blog/programme_communales_def.pdf Programe do PS lidjwès], p. 53 : ''« Dans le cadre de l’opération « Ma commune dit awé », intensifier le programme de formation didactique au wallon. La culture et la langue wallonne feront l’objet d’une activité et d’un enseignement spécifique dans les écoles fondamentales. »''</ref> Li PS a-st arivé prumî et [[Willy Demeyer]], li tchîf di lisse, va dmorer mayeur.<ref>Julien Covolo, ''[https://www.rtbf.be/article/elections-communales-a-liege-les-premiers-resultats-tombent-pas-de-grand-bouleversement-pour-l-instant-11448120 Élections communales à Liège : Willy Demeyer réélu bourgmestre, vers une reconduction de la majorité PS-MR ?]'', sol waibe del [[RTBF]], 13 d' octôbe 2024.</ref> ==== A [[Måmdiy]] ==== Li lisse ''Alternative'' s' a egadjî a bouter po rafoirci l' aprindaedje do walon et do foclore del veye.<ref>Lisse ''Alternative'', ''[https://web.archive.org/web/20241215203225/https://alternative-2024.be/wp-content/uploads/2024/09/ALTERNATIVE_Programme-2024-WEB.pdf Notre programme 2024/30]'', p. 9.</ref> Li prezidint do [[Rweyå Club walon d' Måmdiy]], [[Jacques Remy-Paquay]], s' a prezinté so cisse lisse la. Il a stî relî å consey, avou 1218 vwès.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/malmedy-4960</ref> ==== A [[Nameur]] ==== I gn a yeu deus [[Riclame e walon|riclames e walon]] sol gazete ''[[L'Avenir]]'' (edicion d' Nameur) do semdi des [[Fiesses del Walonreye]], po des candidats do [[Mouvmint Rifômrece]]. Li prumire, al pådje 19, prezinte deus candidats, Loïc Demarteau (pol comene) et Marie-Frédérique Charles Antoine (pol province), et dit (tot roviant l' [[coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant]] : ''Bones fiesses a tortos''. Li deujhinme, al pådje 25, mostere tos les candidats al veye et dit : ''Bon' fiesse di Wallonie à tortos !''<ref>''[[L'Avenir]]'' (edicion d' Nameur), 107inme anêye, {{l°|216}}, semdi 14 di setimbe 2024.</ref> Dins leu programe po les vôtaedjes comunås, les mimbes del troke MR di Nameur dijhnut k' i volnut sotni li scolaedje et l' sipårdaedje do walon pa diferins moyéns.<ref>[https://namur.mr.be/wp-content/uploads/2024/09/Programme-MR-Namur.pdf Programe del troke MR di Nameur], p. 28 : ''« Soutenir l’apprentissage et la diffusion du wallon par diverses actions. »''</ref> [[Gérard Beaumont]], des [[Relîs Namurwès]], s' a prezinté sol lisse des [[Les Egadjîs|Egadjîs]] (pol comene). Il a fwait deus ptitès videyos sol walon lingaedje avou ene ôte candidate, Delphine Wrincq.<ref>[https://www.facebook.com/delphine.wrincq/videos/1015383893673664 Prumire pårteye], [https://www.facebook.com/delphine.wrincq/videos/550737267429884 deujhinme pårteye].</ref> Il a rçû 406 vwès, mins i n' a nén stî relî å consey.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/namur-5000</ref> ==== A [[Waime]] ==== Li lisse ''Waimes Avenir'' a dediyî on hagnon di s' programe å walon, tot djhant k' ele vout k' Waime ridjonde li label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]].<ref>[https://www.waimesavenir.be Waibe del lisse ''Waimes Avenir''] : ''« Nous reconnaissons l'importance de préserver et de promouvoir notre langue locale, le wallon, qui fait partie intégrante de notre patrimoine culturel. C'est pourquoi nous soutiendrons les initiatives citoyennes visant à encourager l'utilisation du wallon dans notre communauté. En collaboration avec les écoles, nous soutiendrons des activités parascolaires en wallon, permettant aux jeunes générations de découvrir et d'apprécier leur langue régionale. Nous encouragerons également les événements culturels, tels que les roles, les pièces de théâtre et les lectures publiques en wallon, pour célébrer et revitaliser cette langue vivante. Nous souhaitons que la commune obtienne le label “ma commune dit oui au langue régionale” »</ref> Mins ele serè dins l' opôzicion pol termene a vni.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/waimes-4950</ref> ==== A [[Walin (rebanêye comene)|Walin]] ==== Li lisse ''« Avenir Communal »'' (lisse do mayeur) s' a egadjî a sotni les accions kè l' comene doet fé po l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] et, emey cesses-cile, les rescontes avou des walon-cåzants et les ocupaedjes sol walon dins les scoles.<ref>[https://web.archive.org/web/20241203120914/http://avenir-communal.be/WordPress/wp-content/uploads/2024/09/Avenir-Communal-Programme-%C3%89lections_Light.pdf Programe del lisse ''Avenir Communal''], p. 43 : « soutenir le projet “Me comëne dët oye” en faveur du wallon afin de mettre en valeur ce patrimoine culturel, notamment par l’organisation d’animations au sein de nos écoles »</ref> Li lisse a yeu 13 xhames so 19 å consey.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/walhain-1457</ref> Ene mimbe del lisse, Bernadette Vandenbosch, a metou l' walon å dvant-plan dins s' prezintåcion.<ref>[https://web.archive.org/web/20241203120914/http://avenir-communal.be/WordPress/wp-content/uploads/2024/09/Avenir-Communal-Programme-%C3%89lections_Light.pdf Programe del lisse ''Avenir Communal''], p. 31 : « J’aime la convivialité des commerces de proximité, les fêtes et les traditions de nos différents villages et l’usage du wallon qui fait partie de nos racines. »</ref> Elle a stî relîte å consey, avou 457 vwès. === Rizultats === Li novea consey del [[province di Lidje]] vout mete so pî on grand pôle åtoû do walon lingaedje. Si plan, ci sereut del diswalper ttåtoû do [[Muzêye do Vicaedje des Walons]].<ref>{{fr}} ''[https://web.archive.org/web/20250131015342/https://www.provincedeliege.be/sites/default/files/media/19432/D%C3%A9clarationdePolitiqueProvinciale20242030-ProvincedeLi%C3%A8ge-20250130.pdf Agir pour ne pas subir, anticiper pour maîtriser. Déclaration de politique provinciale 2024-20230 du Conseil provincial de Liège]'', 30 di djanvî 2025, p. 24 : ''« Le Musée de la Vie wallonne doit […] développer des synergies autour d’un Pôle Wallon (Langue et Folklore) avec la Bibliothèque dialectale du MVW, le Fonds d’histoire du Mouvement Wallon (MVW), le secteur Théâtre Wallon, le Musée Tchantchès et le Trianon. »''</ref> == Referinces eyet sourdants == <references/> {{Commons category|2024 Belgian local elections}} [[Categoreye:Politike]] [[Categoreye:2024]] [[Categoreye:Vôtaedjes]] qze3g2f5vaw3gbuvg98zve9372seohb 0 55081 425263 2026-06-18T12:03:41Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Li Novea Testamint e walon (live)]] viè [[Li Novia Tèstamint è walon (live)]] : vraiy tite 425263 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Li Novia Tèstamint è walon (live)]] ad4ak4y9lr6kkdthlmbnvrq8oxouub4 0 55082 425265 2026-06-18T12:30:46Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Moustî]] 425265 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[moustî]] dqhkgs9of2y5r61ju50vb4ai6srj3on