אסטראנאמיע

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>אסטראנאמיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2684</id>
    <revision>
      <id>600649</id>
      <parentid>589918</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16343" sha1="8frl182si7nyyxd6d042cxpte98rpf0" xml:space="preserve">[[טעקע:Moon_Dedal_crater.jpg|קליין|‫דאָס געזיכט פֿון דער [[לבֿנה]]. אַ בילד פֿונעם [[קאָסמאָסשיף]] &quot;אַפּאָלאָ&quot;, 1969]]

‫'''אַסטראָנאָמיע''' (פון {{שפראך-el|ἀστρονομία}}) איז די [[נאטור-וויסנשאפטן|נאטור-וויסנשאפט]] וואס באהאנדלט [[אסטראנאמישער אביעקט|הימלישע אביעקטן]] און פֿענאמענען, און אַלעס װעגן אַנטװיקלונגען אַרום אונדזער װעלט ווי צ.ב. די זון מיט דער לבֿנה, שטערן און אַלע הימל געשעענישן.

אַסטראָנאָמיע װערט גערעכענט אַלס זײער אַן אַלטע װיסנשאַפֿט, װאָס עס איז דערקענט שױן צום װיינעגסטן ארום 6000 יאָר. סי טוט אנווענדן [[מאטעמאטיק]], [[פיזיק]] און [[כעמיע]] בכדי אויפצוקלערן די היסטאריע פון די הימלישע אביעקטן, כולל [[פלאנעט|פלאנעטן]], [[נאטירלעכער סאטעליט|לבנות]], [[שטערן]], [[נעפל (אסטראנאמיע)|נעפלען]], [[גאלאקסיע|גאלאקסיעס]] און [[קאמעט|קאמעטן]]; די פֿענאמענען שליסן איין סופערנאווע אויפרייסן, קוואסארן, בלאזארן, פולסארן און קאסמישע מיקראכוואליע הינטערגרונט שטראלונג. אין אלגעמיין געהערן אלע פֿענאמענען וואס שטאמען פון אינדרויסן דער [[ערד'ס אטמאספער|ערד׳ס אטמאספער]] צו אסטראנאמיע. א צווייג פון אסטראנאמיע גערופן [[קאסמאלאגיע]] איז די שטודיע פונעם [[אוניווערס]] אינגאנצן.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System – Introduction|date=2001|pages=1}}&lt;/ref&gt; 

אַסטראָנאָמיע העלפֿט אונדז מיט אונדזער צײַט און נוצן זיך מיט דעם נײטיקן [[קאַלענדאַר]] װאָס פֿירט אונדזערע טעג, װאָכן, חדשים, און יאָרן אין זײער שטײגער, לױט די [[זון]] אָדער ([[לבֿנה]]). ‬ 

אין די אמאליגע צייטן איז אסטראנאמיע געווען די אבזערוואציעס און פארויסזאגען פון די באוועגונגען פון די הימלישע קערפער וואס מען קען זען מיט די אויגן. היינט ווערט אסטראנאמיע אפט גערעכנט כמעט די זעלבע ווי [[אסטראפיזיק]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System|date=2001|pages=6–9}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
די ערשטע אסטראנאמען האבן געזען די שטערן נאר מיט זייערע אויגן. זיי האבן געמאכט [[מאפע]]ס פון די שטערן און מיט זיי אויסגערעכנט וועלכע צייט אין יאר איז עס.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=17322&amp;pageno=5|title=An online book - Gutenberg history of Astronomy}}&lt;/ref&gt; די פריערדיקע  [[ציוויליזאציע]]ס, ווי די [[מאיא]] און די [[אוראלט עגיפטן|אוראלטע עגיפטישע]] האבן געבויט [[אבזערוואטאריע]]ס צו קוקן אויף די שטערן און מאכן שטערן מאפעס. זיי האבן אויך אויסגעטראכט וואו די [[ערד-פלאנעט|ערד]] געפינט זיך אינעם [[אוניווערס]].

זיי האבן געהאלטן אז די ערד איז דער צענטער פונעם אוניווערס און די זון, די לבנה און די שטערן דרייען זיך ארום דער ערד. דאס ווערט גערופן דער געאצענטרישער מאדעל פונעם אוניווערס, אדער די פטאלעמי־סיסטעם.&lt;ref&gt;{{cite book|last=DeWitt|first=Richard|title=Worldviews: An Introduction to the History and Philosophy of Science|date=2010|publisher=Wiley|location=Chichester, England|isbn=978-1-4051-9563-8|page=113|chapter=The Ptolemaic System}}&lt;/ref&gt;

א גאר וויכטיגע אנטוויקלונג איז געווען דער אנהייב פון מאטעמאטישער און וויסנשאפטלעכער אסטראנאמיע, וואס האט אנגעהויבן ביי די בבליים, וואס האבן אראפגעלייגט די  יסודות פאר שפעטערדיקע אסטראנאמישע טראדיציעס אין אנדערע ציוויליזאציעס.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Scientific Astronomy in Antiquity|author=Aaboe, A.|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=276|issue=1257|date=1974|pages=21–42|jstor=74272|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A}}&lt;/ref&gt; די בבליים האבן אנטפלעקט אז ליקוי לבנה׳ס חזר׳ן זיך איבער אין א ציקל וואס מען רופט א סאראס.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|title=Eclipses and the Saros|publisher=NASA|accessdate=28סטן אקטאבער 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|archivedate=30סטן אקטאבער 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

נאך די בבליים זענען זינענדיקע פארויסיקע טריט אין אסטראנאמיע געמאכט אין [[אוראלט גריכנלאנד]] און דער העלעניסטישער וועלט. האט געזוכט א ראציאנאלע פיזיקאלישע אויפקלערונג פאר הימלישע פענאמענען.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Krafft|first=Fritz|date=2009|contribution=Astronomy|editor-last=Cancik|editor-first=Hubert|editor2-last=Schneider|editor2-first=Helmuth|title=Brill's New Pauly|ref=harv|title-link=Brill's New Pauly}}&lt;/ref&gt; אין דעם 3טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט [[אריסטארכוס פון סאמאס]] געשאצט די גרייס און דיסטאנץ פון דער לבנה און דער זון, און ער האט פארגעשטעלט א מאדעל פון דער [[זון סיסטעם]] וואו  די ערד און די פלאנעטן דרייען זיך ארום דער זון, וואס מען רופט היינט דעם [[העליאצענטריזם|העליאצענטרישן]] מאדעל.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Aristarchus's On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts|journal=Archive for History of Exact Sciences|date=May 2007|first=J.L.|last=Berrgren|author2=Nathan Sidoli|volume=61|issue=3|pages=213–54|doi=10.1007/s00407-006-0118-4}}&lt;/ref&gt; אין דעם 2טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט היפארכוס אנטפלעקט [[פרעצעסיע]], האט אויסגערעכנט די גרייס און דיסטאנץ פון דער לבנה און האט ערפינדעט די ערשטע אסטראנאמישע געצייג ווי דער [[אסטראלאב]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|title=Hipparchus of Rhodes|last=|first=|date=|website=|publisher=School of Mathematics and Statistics, [[University of St Andrews]], Scotland|accessdate=28סטן אקטאבער 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|archivedate=23סטן אקטאבער 2007|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; היפארכוס האט אויך געשאפן א קאטאלאג פון 1020 שטערן, און מערסטע פון די [[שטערנגרופע|שטערנגרופעס]] פון דעם צפונדיקן האלבקיילעך שטאמען פון גריכישער אסטראנאמיע.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thurston|first=H.|title=Early Astronomy|url=https://books.google.com/books?id=rNpHjqxQQ9oC&amp;pg=PA2|year=1996|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-94822-5|page=2}}&lt;/ref&gt;

=== וויסנשאפטלעכע רעוואלוציע ===
[[טעקע:Galileo_moon_phases.jpg|קליין|[[גאלילעא גאלילעי|גאלילעא׳ס סקיצעס]] און אבסערוואציעס פון דער [[לבנה]] האבן אנטפלעקט אז דער אייבערפלאך איז בערגיק.]]
[[טעקע:Medieval_Astronomy_(f.4v).jpg|קליין|אן אסטראנאמישע קארטע פון א פריערדיגן וויסנשאפטלעכן כתב־יד , בערך 1000|טעקסט=]]
במשך דעם [[רענעסאנס]] האט [[ניקאליי קאפערניק]] פארגעשטעלט א העליאצענטרישן מאדעל פון דער זונסיסטעם. זיין ווערק איז געווארן פארטיידיקט דורך [[גאלילעא גאלילעי]] און פארברייטערט דורך [[יאהאנעס קעפלער]]. קעפלער איז געווען דער ערשטער וואס האט אויסגעקלערט א סיסטעם וואס האט געהעריג באשריבן די פרטים פון דער באוועגונג פון די פלאנעטן ארום דער זון. However, קעפלער האט אבער נישט מצליח געווען צו פארמולירן א טעאריע וואס לינג אונטער די געזעצן וואס ער האט אנגעשריבן.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 49–58&lt;/ref&gt; ענדלעך האט [[אייזיק ניוטאן]], מיט זיין ערפינדונג פון הימלישער דינאמיק און זיין [[גראוויטאציע|געזעץ פון גראוויטאציע]], אויפגעקלערט די באוועגונגען פון די פלאנעטן. אויך האט ניוטאן אנטוויקלט דעם [[שפיגל-טעלעסקאפ]].&lt;ref name=&quot;f58-64&quot;&gt;Forbes, 1909, pp. 58–64&lt;/ref&gt;

פארבעסערונגען אין די גרייס און קוואליטעט פונעם טעלעסקאפ האבן געברענגט נייע אויפדעקונגען. דער ענגלישער אסטראנאם דזשאן פלאמסטיד האט קאטאלאגירט מער ווי 3000 שטערן,&lt;ref&gt;Chambers, Robert (1864) ''[[Chambers Book of Days]]''&lt;/ref&gt; דער אסטראנאם [[וויליאם הערשל]] האט געמאכט א פרטימדיקן קאטאלאג פון נעפלקייט און גרופקעס און אין 1781 האט ער אנטפלעקט דעם פלאנעט [[אוראנוס]]  דעם ערשטן נייעם פלאנעט  וואס מ׳האט געפונען.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 79–81&lt;/ref&gt; דער דיסטאנץ צו א שטערן האט מען אנאנסירט אין 1838 ווען [[פרידריך בעסל]] האט געמאסטן דעם [[פאראלאקס]] פון [[61 Cygni]].&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 147–50&lt;/ref&gt;

דער עקזיסטענץ פון דער ערד׳ס גאלאקסיע, דער [[מילכיגער וועג]], ווי אן אייגענע גרופע פון שטערן האט מען נאר באוויזן אין דעם 20סטן יארהונדערט, צוזאמען מיטן עקזיסטענץ פון ״דרויסנדיקע״ גאלאקסיעס. אז מען האט אבזערווירט ווי יענע גאלאקסיעס ציען זיך צוריק האט דאס געברענגט צו אנטפלעקן די פארברייטערונג פונעם [[אוניווערס]].&lt;ref name=&quot;Belkora2003&quot;&gt;{{cite book|author=Belkora, Leila|title=Minding the heavens: the story of our discovery of the Milky Way|isbn=978-0-7503-0730-7|url=https://books.google.com/?id=qBM-wez94WwC&amp;printsec=frontcover|publisher=[[CRC Press]]|date=2003|pages=1–14}}&lt;/ref&gt; טעארעטישע אסטראנאמיע האט געברענגט צו ספעקולאציעס וועגן דעם עקזיסטענס פון אזעלכע אביעקטן ווי [[שווארצע לאך|שווארצע לעכער]] און [[נייטראנען שטערן]], וואס אסטראנאמען ניצן אויפצוקלערן געוויסע אבזערווירטע פענאמענען ווי [[קוואסאר|קוואסארן]], [[פולסאר|פולסארן]], [[בלאזאר|בלאזארן]] און [[ראדיא גאלאקסיעס]]. אין דעם 20סטן יארהונדערט האט מען פארמולירט די [[אורקנאל]] {{ענ|Big Bang}} טעאריע, און א ראיה דערצו די קאסמישע מיקראכוואליע אונטערשלאק שטראלונג און האבל׳ס געזעץ. אין פעברואר 2016 האט מען אנטפלעקט אז דעם סעפטעמבער פריער האט מען אפגעשפירט גראוויטאציע־כוואליעס.&lt;ref name=&quot;Discovery 2016&quot;&gt;{{cite journal|title=Einstein's gravitational waves found at last|journal=Nature News|url=http://www.nature.com/news/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361|date=11 February 2016|last=Castelvecchi|first=Davide|last2=Witze|first2=Witze|doi=10.1038/nature.2016.19361|accessdate=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abbot&quot;&gt;{{cite journal|title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger|authors=B.P. Abbott (LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration)|journal=Physical Review Letters|year=2016|volume=116|issue=6|pages=061102|doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102|pmid=26918975|bibcode=2016PhRvL.116f1102A|arxiv=1602.03837|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

== אבסערוואציע-אסטראנאמיע ==
דער הויפט מקור פון אינפארמאציע וועגן [[הימלישער קערפער|הימלישע קערפערס]] און אנדערע אביעקטן איז [[ליכט|זעבארע ליכט]] אדער  מער אין אלגעמיין [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|last=|first=|date=|website=|publisher=NASA|accessdate=17טן נאוועמבער 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archivedate=5טן סעפטעמבער 2006|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; אבסערוואציע־אסטראנאמיע קען מען קאטעגאריזירן לויט דעם טייל פונעם [[עלעקטראמאגנעטישער ספעקטער|עלעקטראמאגנעטישן ספעקטער]] וואו מען האט געמאכט די אבסערוואציעס. טיילן פון דעם ספעקטער קען מען אבסערווירן פון דער ערד׳ס אייבערפלאך, אבער אנדערע טיילן קען מען אבסערווירן נאר פון גרויסע הייכן אדער אינדרויסן פון דער ערד׳ס אטמאספער.

=== ראדיא-אסטראנאמיע ===
[[טעקע:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|קליין|א [[ראדיא-טעלעסקאפ]] אין  [[ניו מעקסיקא]]]]
ראדיא-אסטראנאמיע באניצט שטראלונג מיט כוואליעלענג גרעסער פון בערך איין מילימעטער, אינדרויסן פון זעבאר.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;&gt;{{cite book|editor=Cox, A.N.|title=Allen's Astrophysical Quantities|date=2000|url=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA124|publisher=Springer-Verlag|page=124|location=New York|isbn=978-0-387-98746-0}}&lt;/ref&gt; ראדיא-אסטראנאמיע איז אנדערש פון כמעט אלע אנדערע סארטן אבסערוואציע-אסטראנאמיע ווייל די אבזערווירטע [[ראדיא-כוואליע|ראדיא-כוואליעס]]  טוט מען באהאנדלען טאקע ווי [[כוואליע|כוואליעס]] ענדערשט ווי דיסקרעטע [[פאטאן|פאטאנען]]. דערפאר איז איז עס פארהעלטעניש גרינגער צו מעסטן סיי די [[אמפליטוד]] און סיי די [[פאזע|פֿאזע]], וואס מען קען נישט אויספירן אזוי גרינג ביי קערצערע כוואליע-לענג.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot; /&gt;

== ‫זעט אױך ==
* [[רשימה פֿון פּלאַנעטן]]
* [[לבֿנה]]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע|*]]</text>
      <sha1>8frl182si7nyyxd6d042cxpte98rpf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאלענדאר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3611</id>
    <revision>
      <id>600642</id>
      <parentid>522768</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9436" sha1="dicl5ylo0oj6q92mcgfpl3uuql40v4w" xml:space="preserve">[[טעקע:JudischerKalender-1831_ubt.jpg|left|upright]]
'''קאַלענדאַר''' איז א סיסטעם צו ארגינירן [[טאג|טעג]] געווענליך אין א פארם פון [[מאנאט|מאנאטן]] און [[יאר|יארן]].
* דאס ווארט וועט אויך געניצט פאר א סיסטעם פון פלאנירטע צייטן ווי דער קאלענדאר פון א געריכט (Court Calendar).
* א קאלענדאר איז געווענליך ארגאניזירט קעגן אן אסטראנאמישע סיסטעם.
* א קאלענדאר איז אויך א זאך וואס האט אויף זיך פארשריבן די טעג, די זענען געווענליך פארבינדן איינס [[יאר]] אין א באנד.

== קאלענדאר סיסטעם ==
א קאלענדער איז געווענליך באזירט אויף א דרויסנדיגן מחזור, ווי למשל די זון. עס איז זייער אפט וואס א קאלענדאר איז געבויט אויף צוויי סיסטעמען, ווי למשל דער היינטיגער אלגעמיינער קאלענדאר איז געבויט אויף סיי דער זון און די זיבן טעג פון דער וואך.

פאלגנד איז א ליסטע פון די קאלענדאר סיסטעמען:
* א לבנה קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די לבנה. די יידישע לוח איז אזא קאלענדאר.
* א זון קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די פיר צייטן פון די יאר און איז דערפאר קעגן די וועג פון די זון, די אלגעמיינע לוח איז אזא קאלענדאר.
* א צופעליגער קאלענדאר, א וואך איז א צופעליגער לוח ווייל עס האט נישט קיין דרויסענדיגער סבה.
* עס איז אויך דא א קאלענדאר וואס חזרט זיך נישט איבער, נאר איז איין גלייכע צייט פון טעג, ווי די [[יוליען טאג]] וואס ציילט וויפול טאג עס איז אדורך פון א געוויסע צייט.

== לבנה קאלענדאר ==
א לבנה קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז באזירט אויף די מחזור פון א לבנה ווי אפט עס באנייעט זיך. פאר יעדע מאל וואס עס באנייעט זיך מאכט מען א נייע מאנאט. דאס האט א פראבלעם אז נאך עטליכע יאר פארוקט זיך דאס פון די צייטן פון די וועטערס, דערפאר זענען דא קאלענדארן וואס לייגען צו א מאנאט יעדע פאר יאר אז ס'זאל זיך נישט פאררוקען. א לבנה קאלענדאר איז אבער יא גוט פאר אויסרעכענען די צייט פון די הויכע וואלען יעדע טאג ([[טיידס]]).
דער [[אידישער לוח]] איז ארגיניזירט לויט די [[לבנה]]. און לייגט צו א מאנאט אז די וועטער זאל זיך נישט פאררוקען קעגן די מאנאטן.

== זון קאלענדאר ==
א זון קאלענדאר איז געבויט אויף די פיר [[סעזאן|סעזאנען]] פון די [[יאר]], וואס דאס גיבט איינדרוק אז עס גייט קעגן די זון, דערפאר רופט מען דאס א זון קאלענדאר.
דער [[גריגאריאן קאלענדאר]] וואס איז היינט באניצט אלס דער אלגעמיינער קאלענדאר איז ארגיניזירט לויט די זון.

== קאלענדאר צוטיילונגען ==
א קאלענדאר איז אלעמאל צוטיילט אין קלענערע טיילן און האט געווענליך אין זיך:
# [[טאג|טעג]]
# [[וואך|וואכן]]
# [[מאנאט|מאנאטן]]
# [[יאר|יארן]]
צוליב די פאקט אז קאלענדערס זענען אפעהענגיק אין אנדערע זאכן (ווי די זון) דארף מען אסאך יארן צולייגן א טאג צו א מאנאט.

== אנדערע סארטן קאלענדארן ==
עס זענען דא קאלענדארן וואס ווערן אנגערופען אומגעפארטיגטע קאלענדערס, ווי די אלטע קאלענדארן וואס האבן נישט געהאט קיין וועג פון אנרופען די טעג פון די 3 מאנאטן פון ווינטער, נאר פלעגן דאס רופען ווינטער. די [[אידישער לוח]] איז א געפארטיגטע קאלענדאר וויבאלד עס האט א נאמען פאר יעדע טאג פון די יאר, ווי ג' אייר.

=== געשעעניש, טעאראטישער, און געמישטע קאלענדארן ===
עס זענען דא אזעלכע קאלענדארן וואס זענען געבויט אויף זאכן וואס געשעהן און ווען דאס פארסירט, ווי למשל דער אלטער אידישער לוח ווען עס איז גאגענגען דורך דעם [[סנהדרין]] אין [[ירושלים]] איז געווען געבויט אויף ווען מען האט געזען די נייע לבנה. לויט דעם קאלענדאר איז שווער צו וויסן ווען א געוויסער טאג וועט אויסקומען.

א טעארעטישער קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז געבויט אויף רעכענונגען וואס איז באוואוסט. ווי דער היינטיגער אידישער לוח וואס איז געבויט אויף דער רעכענונג פון די זון און לבנה, די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז מען ווייסט פון פאראויס ווען א געוויסער טאג גייט זיין, די חסרון איז אז אויב א מהלך אויף וואס דער קאלענדאר איז געבויט טוישט זיך, דאן ווערט דיערקאלענדער אויס פינקטלעך.

א געמישטער קאלענדאר ניצט ביידע, סיי די געשעעניש, און סיי די טעאריע רעכענונג אויף וואס די קאלענדאר איז באזירט, דער [[גרעגאריאנישער קאלענדאר]] איז אזא קאלענדאר ווייל מען האט דאס געטוישט פון דעם [[יוליאנישער קאלענדאר|יוליאנישן קאלענדאר]] צום גרעגאריאנישן קאלענדאר ווען מען האט באמערקט אז די וועג פון דער זון איז אנדערש.

== באניץ ==
דער עיקר באניץ פון א קאלענדאר איז צו האבן טעג באשריבן אין א וועג וואס עס מאכט דאס גרינג צו ניצן אויף צו פלאנירן פון פאראויס. און צו פארשרייבן זאכן וואס געשען. אויך איז א קאלענדאר זייער וויכטיג אין סאציאלע זאכן, צו וויסען ווער עס איז עלטער, רעליגיעזע זאכן צו וויסען ווען א יום טוב איז, און פאר ביזנעס, צו וויסען צו איבער א געוויסע צייט מאכט מען געלט, און ווען צו צאלן שטייערן.

== היינטיגע באניצטע קאלענדארן ==
* דער [[אידישער לוח]] איז היינט באניצט בעיקר פאר רעליגעזע צוועקן.
* דער [[גרעגאריאנישער קאלענדאר]] איז היינט דער מערסטער באניצטער קאלענדאר פאר אלע צוועקן, וויבאלד ער איז געבויט אויף די געבורט פון [[יוזל]] טוישט מען אסאך די צייכענונג [[AD]] צו [[CE]] וואס מיינט Common Era. און [[BC]] מיט [[BCE]].
* דער [[פערסישער קאלענדאר]] ווערט באניצט אין [[איראן]] און [[אפגאניסטאן]].
* דער [[איסלאמישער קאלענדאר]] איז באניצט דרוך אראבער איבער דער וועלט.
* דער [[כינעזישער קאלענדאר]] איז באניצט דורך כינעזער, בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
* דער [[הינדו קאלענדאר]] איז באניצט דורך הינדוס בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
* דער [[יוליאנישער קאלענדאר]] איז באניצט דורך אסאך קריסטען בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
אויך אין ערטער ווי עס איז דא א געווענליך באניצטע קאלענדאר קען זיין אז עס זאל זיין נאך א קאלענדאר ווי למשל פאר ביזנעס איז דא א [[פיסקאל קאלענדאר]].

== וועבלינקען ==
* א לוח איינטוישער פון גויאישע דאטום'ס ווען דאס איז אין אידישן דאטום, און פארקערט. [http://www.hebcal.com/converter/?gd=30&amp;gm=12&amp;gy=1975&amp;g2h=Compute+Hebrew+Date&amp;hd=6&amp;hm=Tevet&amp;hy=5766 היברו דעיט קאנווערטער]
* [http://www.uzit.co.il/calendarplus.html נאך איינס מיט העברעאישן שריפט]

{{חדשים}}
{{גויאישע מאנאטן}}

[[קאַטעגאָריע:קאלענדארן]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>dicl5ylo0oj6q92mcgfpl3uuql40v4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>600643</id>
      <parentid>600642</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9442" sha1="dlwsxhcq6yu5lrwu9md4gnm592r4cyc" xml:space="preserve">[[טעקע:JudischerKalender-1831_ubt.jpg|left|thumb|upright]]
'''קאַלענדאַר''' איז א סיסטעם צו ארגינירן [[טאג|טעג]] געווענליך אין א פארם פון [[מאנאט|מאנאטן]] און [[יאר|יארן]].
* דאס ווארט וועט אויך געניצט פאר א סיסטעם פון פלאנירטע צייטן ווי דער קאלענדאר פון א געריכט (Court Calendar).
* א קאלענדאר איז געווענליך ארגאניזירט קעגן אן אסטראנאמישע סיסטעם.
* א קאלענדאר איז אויך א זאך וואס האט אויף זיך פארשריבן די טעג, די זענען געווענליך פארבינדן איינס [[יאר]] אין א באנד.

== קאלענדאר סיסטעם ==
א קאלענדער איז געווענליך באזירט אויף א דרויסנדיגן מחזור, ווי למשל די זון. עס איז זייער אפט וואס א קאלענדאר איז געבויט אויף צוויי סיסטעמען, ווי למשל דער היינטיגער אלגעמיינער קאלענדאר איז געבויט אויף סיי דער זון און די זיבן טעג פון דער וואך.

פאלגנד איז א ליסטע פון די קאלענדאר סיסטעמען:
* א לבנה קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די לבנה. די יידישע לוח איז אזא קאלענדאר.
* א זון קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די פיר צייטן פון די יאר און איז דערפאר קעגן די וועג פון די זון, די אלגעמיינע לוח איז אזא קאלענדאר.
* א צופעליגער קאלענדאר, א וואך איז א צופעליגער לוח ווייל עס האט נישט קיין דרויסענדיגער סבה.
* עס איז אויך דא א קאלענדאר וואס חזרט זיך נישט איבער, נאר איז איין גלייכע צייט פון טעג, ווי די [[יוליען טאג]] וואס ציילט וויפול טאג עס איז אדורך פון א געוויסע צייט.

== לבנה קאלענדאר ==
א לבנה קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז באזירט אויף די מחזור פון א לבנה ווי אפט עס באנייעט זיך. פאר יעדע מאל וואס עס באנייעט זיך מאכט מען א נייע מאנאט. דאס האט א פראבלעם אז נאך עטליכע יאר פארוקט זיך דאס פון די צייטן פון די וועטערס, דערפאר זענען דא קאלענדארן וואס לייגען צו א מאנאט יעדע פאר יאר אז ס'זאל זיך נישט פאררוקען. א לבנה קאלענדאר איז אבער יא גוט פאר אויסרעכענען די צייט פון די הויכע וואלען יעדע טאג ([[טיידס]]).
דער [[אידישער לוח]] איז ארגיניזירט לויט די [[לבנה]]. און לייגט צו א מאנאט אז די וועטער זאל זיך נישט פאררוקען קעגן די מאנאטן.

== זון קאלענדאר ==
א זון קאלענדאר איז געבויט אויף די פיר [[סעזאן|סעזאנען]] פון די [[יאר]], וואס דאס גיבט איינדרוק אז עס גייט קעגן די זון, דערפאר רופט מען דאס א זון קאלענדאר.
דער [[גריגאריאן קאלענדאר]] וואס איז היינט באניצט אלס דער אלגעמיינער קאלענדאר איז ארגיניזירט לויט די זון.

== קאלענדאר צוטיילונגען ==
א קאלענדאר איז אלעמאל צוטיילט אין קלענערע טיילן און האט געווענליך אין זיך:
# [[טאג|טעג]]
# [[וואך|וואכן]]
# [[מאנאט|מאנאטן]]
# [[יאר|יארן]]
צוליב די פאקט אז קאלענדערס זענען אפעהענגיק אין אנדערע זאכן (ווי די זון) דארף מען אסאך יארן צולייגן א טאג צו א מאנאט.

== אנדערע סארטן קאלענדארן ==
עס זענען דא קאלענדארן וואס ווערן אנגערופען אומגעפארטיגטע קאלענדערס, ווי די אלטע קאלענדארן וואס האבן נישט געהאט קיין וועג פון אנרופען די טעג פון די 3 מאנאטן פון ווינטער, נאר פלעגן דאס רופען ווינטער. די [[אידישער לוח]] איז א געפארטיגטע קאלענדאר וויבאלד עס האט א נאמען פאר יעדע טאג פון די יאר, ווי ג' אייר.

=== געשעעניש, טעאראטישער, און געמישטע קאלענדארן ===
עס זענען דא אזעלכע קאלענדארן וואס זענען געבויט אויף זאכן וואס געשעהן און ווען דאס פארסירט, ווי למשל דער אלטער אידישער לוח ווען עס איז גאגענגען דורך דעם [[סנהדרין]] אין [[ירושלים]] איז געווען געבויט אויף ווען מען האט געזען די נייע לבנה. לויט דעם קאלענדאר איז שווער צו וויסן ווען א געוויסער טאג וועט אויסקומען.

א טעארעטישער קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז געבויט אויף רעכענונגען וואס איז באוואוסט. ווי דער היינטיגער אידישער לוח וואס איז געבויט אויף דער רעכענונג פון די זון און לבנה, די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז מען ווייסט פון פאראויס ווען א געוויסער טאג גייט זיין, די חסרון איז אז אויב א מהלך אויף וואס דער קאלענדאר איז געבויט טוישט זיך, דאן ווערט דיערקאלענדער אויס פינקטלעך.

א געמישטער קאלענדאר ניצט ביידע, סיי די געשעעניש, און סיי די טעאריע רעכענונג אויף וואס די קאלענדאר איז באזירט, דער [[גרעגאריאנישער קאלענדאר]] איז אזא קאלענדאר ווייל מען האט דאס געטוישט פון דעם [[יוליאנישער קאלענדאר|יוליאנישן קאלענדאר]] צום גרעגאריאנישן קאלענדאר ווען מען האט באמערקט אז די וועג פון דער זון איז אנדערש.

== באניץ ==
דער עיקר באניץ פון א קאלענדאר איז צו האבן טעג באשריבן אין א וועג וואס עס מאכט דאס גרינג צו ניצן אויף צו פלאנירן פון פאראויס. און צו פארשרייבן זאכן וואס געשען. אויך איז א קאלענדאר זייער וויכטיג אין סאציאלע זאכן, צו וויסען ווער עס איז עלטער, רעליגיעזע זאכן צו וויסען ווען א יום טוב איז, און פאר ביזנעס, צו וויסען צו איבער א געוויסע צייט מאכט מען געלט, און ווען צו צאלן שטייערן.

== היינטיגע באניצטע קאלענדארן ==
* דער [[אידישער לוח]] איז היינט באניצט בעיקר פאר רעליגעזע צוועקן.
* דער [[גרעגאריאנישער קאלענדאר]] איז היינט דער מערסטער באניצטער קאלענדאר פאר אלע צוועקן, וויבאלד ער איז געבויט אויף די געבורט פון [[יוזל]] טוישט מען אסאך די צייכענונג [[AD]] צו [[CE]] וואס מיינט Common Era. און [[BC]] מיט [[BCE]].
* דער [[פערסישער קאלענדאר]] ווערט באניצט אין [[איראן]] און [[אפגאניסטאן]].
* דער [[איסלאמישער קאלענדאר]] איז באניצט דרוך אראבער איבער דער וועלט.
* דער [[כינעזישער קאלענדאר]] איז באניצט דורך כינעזער, בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
* דער [[הינדו קאלענדאר]] איז באניצט דורך הינדוס בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
* דער [[יוליאנישער קאלענדאר]] איז באניצט דורך אסאך קריסטען בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
אויך אין ערטער ווי עס איז דא א געווענליך באניצטע קאלענדאר קען זיין אז עס זאל זיין נאך א קאלענדאר ווי למשל פאר ביזנעס איז דא א [[פיסקאל קאלענדאר]].

== וועבלינקען ==
* א לוח איינטוישער פון גויאישע דאטום'ס ווען דאס איז אין אידישן דאטום, און פארקערט. [http://www.hebcal.com/converter/?gd=30&amp;gm=12&amp;gy=1975&amp;g2h=Compute+Hebrew+Date&amp;hd=6&amp;hm=Tevet&amp;hy=5766 היברו דעיט קאנווערטער]
* [http://www.uzit.co.il/calendarplus.html נאך איינס מיט העברעאישן שריפט]

{{חדשים}}
{{גויאישע מאנאטן}}

[[קאַטעגאָריע:קאלענדארן]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>dlwsxhcq6yu5lrwu9md4gnm592r4cyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פינטלען</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8274</id>
    <revision>
      <id>600639</id>
      <parentid>529156</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Themeramisin</username>
        <id>61099</id>
      </contributor>
      <origin>600639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="jyafmdx30kfgybygq1c0nxearn30hzn" xml:space="preserve">[[טעקע:Blinking.jpg|קליין|150x150פיקס|א אויגן בלינק]]
'''פינטלען מיט די אויגן''' איז דער וואונק מיטן [[אויג]] וואס דאס [[אויגן-לעדל|אויגנלעדל]] מאכט זיך צו און עפענט זיך צוריק, פון זיך אליינס אויטאמאטיש אן קיין שום אנשטרענגונג.

די דורכשניטליכע צייט פון איינמאל פינטלען איז 0.3 [[סעקונדע|סעקונדעס]].

אלגעמיין טוט א מענטש פינטלען 10 מאל יעדן מינוט, קומט אויס אז דורכן [[יאר]] טוט דער אלגעמיינער [[מענטש]] פינטלען די אויגן בערך 6,205,000 מאל.


זיין הויפט אויפגאבע איז צו ארום שמירן און ווישן און רייניגן מיט די [[טרערן]] אפצואוואשן און פייכט מאכן דאס גאנצע [[אויג]]. 

געוויסע מענטשן וואס האבן א [[קאמפלעקס]] ווי לעביאן פרויען פינטלען מער ווי אנדערע.


[[קאטעגאריע:אויג]]</text>
      <sha1>jyafmdx30kfgybygq1c0nxearn30hzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>600663</id>
      <parentid>600639</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T11:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Themeramisin</username>
        <id>61099</id>
      </contributor>
      <origin>600663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="i10tepsekc8bsfknsq68efdjpc1s9ra" xml:space="preserve">'''פינטלען מיט די אויגן''' איז דער וואונק מיטן [[אויג]] וואס דאס [[אויגן-לעדל|אויגנלעדל]] מאכט זיך צו און עפענט זיך צוריק, פון זיך אליינס אויטאמאטיש אן קיין שום אנשטרענגונג.

די דורכשניטליכע צייט פון איינמאל פינטלען איז 0.3 [[סעקונדע|סעקונדעס]].

אלגעמיין טוט א מענטש פינטלען 10 מאל יעדן מינוט, קומט אויס אז דורכן [[יאר]] טוט דער אלגעמיינער [[מענטש]] פינטלען די אויגן בערך 6,205,000 מאל.


זיין הויפט אויפגאבע איז צו ארום שמירן און ווישן און רייניגן מיט די [[טרערן]] אפצואוואשן און פייכט מאכן דאס גאנצע [[אויג]]. 

געוויסע מענטשן וואס האבן א [[קאמפלעקס]] ווי לעביאן פרויען פינטלען מער ווי אנדערע.


[[קאטעגאריע:אויג]]</text>
      <sha1>i10tepsekc8bsfknsq68efdjpc1s9ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נאכט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8556</id>
    <revision>
      <id>600644</id>
      <parentid>518217</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="smfi9gyyrkpdomo8zoduhl1t9g46k2i" xml:space="preserve">[[טעקע:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (large).jpg|קליין|upright=2|די ערד ביינאכט]]
'''נאכט''' איז די צייט פון טאג וואס די [[זון]] שיינט נישט. אין אלגעמיין נוצט מען אויס די נאכט אויף צו [[שלאפן]], אבער פון זינט ס'איז ארויס די [[עלעקטריק]], טוהען פילע מענטשן ארבייטן און פארבריינגען אויך אין די נאכט.

אויך טוט די נאכט העלפן אין זמן איינציטיילן פאר פארשידענע חכמות.

אויך דינט די נאכט פאר [[טונקלקייט]].

אין דער היינטיקער מאדערנער וועלט נוצט מען אויס די נאכט צו פארבריינגען אין פארשידענע [[קלאב]]ס און [[שענק]]ען, און שטופען די צייט. די רעליגיע נוצן אויס די נאכט צו דינען [[גאט]] מיט [[תפילות]] און [[תיקון חצות]].

== זעט אויך ==
* [[טאג]]
* [[אוונט]]

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]
[[קאַטעגאָריע:צייט]]</text>
      <sha1>smfi9gyyrkpdomo8zoduhl1t9g46k2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>הימל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12708</id>
    <revision>
      <id>600646</id>
      <parentid>510422</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1310" sha1="8ih9p0lnm93oxjne4ty6pq6x2x03gbd" xml:space="preserve">[[טעקע:Skyshot.jpg|קליין|upright|דער הימל, דאס בילד געכאפט פון אן עראפלאן. דא זעט מען אז דער הימל האט פארשיידענע קאלירן]]
דער '''הימל''' איז דער טייל פון דער [[אטמאספער]] וואס מען קען זען פון דער [[ערד]] אדער פון אן אנדער אסטראנאמישן קערפער. ביי טאג זעט אויס דער הימל פון דער ערד גאנץ בלוי, אבער אין אמת'ן איז דאס ווייל דער לופט טוט צעווארפן דאס ליכט פון דער [[זון]]. [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/BlueSky/blue_sky.html]
ביינאכט זעט אויס דער הימל שווארץ באשפרענקלט מיט [[שטערן]].

בייטאג, ווען נאר דער הימל איז נישט [[וואלקן|איבערגעוואלקנט]] זעט מען די זון, און אמאל אויך די [[לבנה]]. ביינאכט זעט מען אין דעם הימל די לבנה, [[פלאנעט]]ן און שטערן.

אנדערער פענאמענען וואס מען זעט אמאל אין דעם הימל זענען וואלקענעס, [[רעגנבויגן]] און דאס [[צפון ליכט]].

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>8ih9p0lnm93oxjne4ty6pq6x2x03gbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אסטערויד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15303</id>
    <revision>
      <id>600648</id>
      <parentid>589970</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6055" sha1="kxkt84stgvqrrm846y75euzvh20acdx" xml:space="preserve">[[טעקע:(253) mathilde.jpg|left|thumb|253 Mathilde]]
'''אסטערוידן''' זיינען קליינע קערפער אין דער [[זון סיסטעם]] וואס פאלן אריין אין דער וועלט פונעם [[קאסמאס]].

ווען אן אסטערויד אדער א מעטעארויד (דאס איז אן אסטערויד קלענער פון 1 מעטער) קומט אריין אין [[אטמאספער]] ווערט ער פארברענט דורך די [[היץ]] וואס עס שאפט, אבער צו מאל קען זיך טרעפן אז עס בלייבט איבער א &quot;קליין שטיקל&quot;, דאס הייסט א קליין חלק דערפון, אבער גענוג גרויס אנצומאכן חורבנות, אזוי ווי עס האט פאסירט אין [[רוסלאנד]] מיט 100 יאר צוריק חרוב מאכנדיג גאנצעטע [[וואלד|וועלדער]].


== אנטפלעקונג ==
[[טעקע:Moon_and_Asteroids_1_to_10.svg|קליין|די ערשטע צען אסטערוידן וואס מען האט אנטפלעקט, אין פארגלייך צו דער לבנה]]
[[טעקע:243_ida.jpg|קליין|[[243 Ida]] and its moon [[Dactyl (asteroid)|Dactyl]]. Dactyl is the first satellite of an asteroid to be discovered.]]
דער ערשטער אסטערויד וואס מען האט אנפלעקט, [[צערעס]], האט מען געקלערט צו זיין א נייער פלאנעט.&lt;ref group=&quot;הערה&quot;&gt;צערעס איז דער גרעסטער אסטערויד, און ווערט היינט קלאסיפיצירט ווי א [[קארליק-פלאנעט]]. אלע אנדערע אסטערוידן ווערן היינט קלאסיפיצירט ווי [[קליינער זונסיסטעם קערפער|קליינע זונסיסטעם קערפערס]], צוזאמען מיט קאמעטן, צענטארן און די קלענערע טראנס-נעפטון אביעקטן.&lt;/ref&gt; דערנאך האט מען אנטפלעקט נאך ענלעכע קערפערס, וואס מען האט דעמאלסט געמיינט אז זיי זענען ליכטפונקטן, ווי שטערן, אבער קלאר נישט שטערן צוליב זייערע באוועגונגען. צוליב דעם האט דער אסטראנאם [[וויליאם הערשל|סיר וויליאם הערשל]]  פארגעשטלעט דעם טערמין &quot;אסטערויד&quot;,{{הערה|גרופע=הערה|In an oral presentation,&lt;ref&gt;{{cite web |title=HAD Meeting with DPS, Denver, October 2013  |url=http://had.aas.org/meetings/2013bAbstracts.html#HADII |access-date=14 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140901143955/http://had.aas.org/meetings/2013bAbstracts.html#HADII |archive-date=1 September 2014 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; Clifford Cunningham presented his finding that the word was coined by Charles Burney, Jr., the son of a friend of Herschel,&lt;ref&gt;{{cite news |first=Robert |last=Nolin |title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid' |url=http://www.sun-sentinel.com/news/broward/fl-asteroid-word-origin-20131008,0,501498,full.story |archive-url=https://archive.today/20141130155012/http://www.sun-sentinel.com/news/broward/fl-asteroid-word-origin-20131008,0,501498,full.story |dead-url=yes |archive-date=30 November 2014 |date=8 October 2013 |access-date=10 October 2013 |newspaper=SunSentinel |accessdate=25 August 2019 |archivedate=30 November 2014 |archiveurl=https://archive.ph/20141130155012/http://www.sun-sentinel.com/news/broward/fl-asteroid-word-origin-20131008,0,501498,full.story }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.space.com/10593-post-william-herschel-coin-term-asteroid.html |title=Who Really Invented the Word 'Asteroid' for Space Rocks? |last=Wall |first=Mike |website=SPACE.com |date=10 January 2011 |access-date=10 October 2013}}&lt;/ref&gt;|group=הערה}} אויף גריכיש: ἀστεροειδής, וואס באדייט ׳אזוי ווי א שטערן', און גענומען פון אוראלט גריכיש {{שפראך|grc|[[wikt:ἀστήρ|ἀστήρ]]}} ''אסטער'' 'שטערן, פלאנעט'. אין דעם אנהייב פונעם צווייטן העלפט פונעם ניינצנטן יארהונדערט, האט מען נאך געניצט די טערמינען &quot;אסטערויד&quot; און &quot;פלאנעט&quot; גלייך. &lt;ref group=&quot;הערה&quot;&gt;צום ביישפיל, the [https://books.google.com/books?id=NAMAAAAAMAAJ&amp;pg=PA316 ''Annual of Scientific Discovery for 1871''], quote, p. 316: &quot;Professor J. Watson has been awarded by the Paris Academy of Sciences, the astronomical prize, Lalande foundation, for the discovery of eight new asteroids in one year. The planet [[110 Lydia|Lydia]] (No. 110), discovered by M. Borelly at the Marseilles Observatory [...] M. Borelly had previously discovered two planets bearing the numbers 91 and 99 in the system of asteroids revolving between Mars and Jupiter&quot;.&lt;/ref&gt;

איבערבליק פון אנטפלעקונג צייטליניע:&lt;ref name=&quot;Astronoo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.astronoo.com/en/articles/asteroids-list.html|title=List of asteroids classified by size|last=Simoes|first=Christian|website=www.astronoo.com|access-date=2018-11-07}}&lt;/ref&gt;

* 10 ביז 1849
** [[צערעס|1 צערעס]], 1801
** [[2 פאלאס]] – 1802
** [[3 דזשונא]] – 1804
** [[4 וועסטא]] – 1807
** [[5 אסטראעא]] – 1845
** ''אין 1846, האט מען אנטפלעקט דעם פלאנעט נעפטון''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune|title=Today in science: Discovery of Neptune {{!}} EarthSky.org|website=earthsky.org|language=en-US|access-date=2018-11-13}}&lt;/ref&gt;
** [[6 העבע]] – יולי 1847
** [[7 איריס]] – אויגוסט 1847
** [[8 פלארא]] –  אקטאבער 1847
** [[9 מעטיס]] – 25 אפריל 1848
** [[10 היגיעא]] – 12 אפריל 1849 ''צענטער אסטערויד אנטפלעקט''

==הערות==
&lt;references group=הערה/&gt;

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>kxkt84stgvqrrm846y75euzvh20acdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאמעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15305</id>
    <revision>
      <id>600641</id>
      <parentid>495973</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1244" sha1="pyyqs15cuq80wzpqrauamoqwgr3gr34" xml:space="preserve">[[טעקע:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997 hires adj.jpg|קליין|א קאמעט]]
א '''קאמעט''' (אויף לשון הקודש &quot;שביט&quot;) איז א קליינער קערפער אין דער [[זון סיסטעם]] וואס איז צוזאמגעשטעלט פון [[אייז]] און [[שטיין]], און ווען עס דערנענטערט זיך צו דער [[זון]] הייבט זיך עס אן צו צולאזען, און עס שלעפט זיך נאך א לאנגע וויידל אווען פון דער זון.

אויספארשונגען פון [[קאסמאסשיף|קאסמאסשיפן]] האבן געוויזן אז קאמעטן אנטהאלטן בעיקר אייז.

== אין יידישקייט ==
אין דער יידישע [[טראדיציע]] און [[הלכה]], ווען מען זעט א קאמעט מאכט מען א [[ברכה]] &quot;עושה מעשה בראשית&quot;.

{{דיק|שמואל האט געזאגט אז עס איז מיר באקאנט די וועגן אין הימל אזוי ווי די וועגן אין מיין היימשטאט נהרדעא, אויסער דער שטערן קאמעט| (גמ' מס' ברכות)}}.

== היילי קאמעט ==

{{זונסיסטעם}}

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>pyyqs15cuq80wzpqrauamoqwgr3gr34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גאלילעא גאלילעי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23081</id>
    <revision>
      <id>600660</id>
      <parentid>597388</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>זיי מבטל רי-ווערסיע [[Special:Diff/597388|597388]] פון [[Special:Contributions/204.9.147.235|204.9.147.235]] ([[User talk:204.9.147.235|רעדן]])</comment>
      <origin>600660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1516" sha1="hwz09xld7wifiggccs757frdrs19f9z" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער
|נאמען= גאַלילעא גאַלילעי
|בילד= Galileo.arp.300pix.jpg
|באשרייבונג= פארטרעט פון גאלילעא
|הויפט ביישטייערן= 
|וואוינארט= [[איטאליע]]
|הערות=
}}
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|thumb|220px|]]
[[טעקע:Galileo Galilei01.jpg|קליין|גאלילעא גאלילעי]]
'''גאַלילעא גאַלילעי''' ([[איטאליעניש]]: ''Galileo Galilei'') {{ר}} ([[15טן פעברואר]], [[1564]] – [[18טן יאנואר]], [[1642]]) איז געווען א וויכטיקער [[פיזיק]]ער און [[אסטראנאם]].

געבוירן אין [[פיזא]], [[איטאליע]], ער האט שטודירט [[אסטראנאמיע]]. כדי צו פארשטיין די באוועגונג פון די [[פלאנעט]]ן האט ער אנטוויקלט די שטודיע פון [[קינעמאטיק]]. ער האט אנטדעקט די פיר גרעסטע לבנות פון [[יופיטער]].

ער האט אנטדעקט אז ווען מען ווארפט אראפ פון אן הויכער געביידע צוויי [[טאבע]]ס, וועלן זיי ביידע אנקומען אויף דער ערד צוזאמען, אפילו אויב איין טאבע איז גרעסער און שווערער ווי דער צווייטער.
{{ביא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
[[קאַטעגאָריע:איטאליענער]]</text>
      <sha1>hwz09xld7wifiggccs757frdrs19f9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>600661</id>
      <parentid>600660</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="qvvf3d7jq58lstzhrs8z7d6gn560xja" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער
|נאמען= גאַלילעא גאַלילעי
|בילד= Galileo.arp.300pix.jpg
|באשרייבונג= פארטרעט פון גאלילעא
|הויפט ביישטייערן= 
|וואוינארט= [[איטאליע]]
|הערות=
}}
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|thumb|]]
[[טעקע:Galileo Galilei01.jpg|קליין|upright|גאלילעא גאלילעי]]
'''גאַלילעא גאַלילעי''' ([[איטאליעניש]]: ''Galileo Galilei'') {{ר}} ([[15טן פעברואר]], [[1564]] – [[18טן יאנואר]], [[1642]]) איז געווען א וויכטיקער [[פיזיק]]ער און [[אסטראנאם]].

געבוירן אין [[פיזא]], [[איטאליע]], ער האט שטודירט [[אסטראנאמיע]]. כדי צו פארשטיין די באוועגונג פון די [[פלאנעט]]ן האט ער אנטוויקלט די שטודיע פון [[קינעמאטיק]]. ער האט אנטדעקט די פיר גרעסטע לבנות פון [[יופיטער]].

ער האט אנטדעקט אז ווען מען ווארפט אראפ פון אן הויכער געביידע צוויי [[טאבע]]ס, וועלן זיי ביידע אנקומען אויף דער ערד צוזאמען, אפילו אויב איין טאבע איז גרעסער און שווערער ווי דער צווייטער.
{{ביא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
[[קאַטעגאָריע:איטאליענער]]</text>
      <sha1>qvvf3d7jq58lstzhrs8z7d6gn560xja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קארליק-פלאנעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26881</id>
    <revision>
      <id>600655</id>
      <parentid>595405</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="5hkocyijfw3zm97bneyu83scpsjhr42" xml:space="preserve">א '''קארליק-פלאנעט''', ווערט דעפֿניריט פֿונעם [[אינטערנאציאנאלער אסטראנאמישע פאריין|אינטערנאציאנאלן אסטראנאמישן פאריין]] (IAU), אלס א [[הימלישער קערפער]] וואס [[ארביט]]ירט ארום דער [[זון]] וואס איז גענוג מאסיוו צו ווערן פֿאררונדיגט פֿון זײַן אייגענער [[גראוויטאציע]] אבער וואס קעננישט אפראמען זײַן געגנט פֿון קליינע פלאנעטישע קערפער און איז אויך נישט קיין נאטירלעכן [[סאטעליט]].&lt;ref name=iau&gt;{{ציטיר נייעס|publisher=International Astronomical Union|טיטל=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau.org/iau0603.414.0.html|year=2006|accessdate=2008-01-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwarf&amp;Display=OverviewLong|title=Dwarf Planets|publisher=NASA|accessdate=2008-01-22}}&lt;/ref&gt;

דער טערמין  ''קארליק-פלאנעט'' &lt;!-- (ניצט צעמישן מיט [[minor planet]]) --&gt; איז געווארן אדאפטירט אין 2006 אין דער קלאסיפֿיקאציע פֿון קערפער וואס ארביטירן די זון.לויט דער דאזיגער קלאסיפֿיקאציע אזעלכע קערפער וואס זענען אזוי גרויס אפצוראמען דעם געגנט פֿון זײַער ארביט רופֿט מען ''[[פלאנעט]]ן'', און די וואס זענען אזוי קליין אז זיי זענען נישט פֿאררונדיגט רופֿט מען '' [[קליינער זונסיסטעם קערפער|קליינע זונסיסטעם קערפערס]]''. די קארליק פלאנעטן זענען אינצווישן; טייל אסטראנאמען זאגן אויף זיי אז “כאטש עס קוקט אויס ווי א פלאנעט, איז עס אבער נישט קיין פלאנעט.” 
[[טעקע:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|קליין|[[צערעס]] געזען פונעם האבל קאסמאס טעלעסקאפ.]]

היינט צוטאגס זענען דא נאר דריי קארליק פלאנעטן – [[צערעס]], [[פלוטאן]] און  [[עריס]] – אבער מען קלערט אז ס'איז דא לכה&quot;פ נאך 42 אביעקטן אין דער [[זון סיסטעם|זון-סיסטעם]] געהערן אין דער קאטעגאריע. למשל, קלערט מען אז [[012 VP113]] איז א קארליק-פלאנעט.
{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
{{זונסיסטעם}}

[[קאַטעגאָריע:קארליק-פלאנעטן|*]]</text>
      <sha1>5hkocyijfw3zm97bneyu83scpsjhr42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ברכת החמה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29405</id>
    <revision>
      <id>600651</id>
      <parentid>460736</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="k1kf9pa7m1v1cn5rng0ai06lkasoquo" xml:space="preserve">[[טעקע:Sunbeams.jpg|קליין]]
'''ברכת החמה''' אדער '''קידוש החמה''' איז די [[ברכה]] וואס מען זאגט ווען מען זעט די [[זון]] אין דעם אנהייב פון יעדן זון ציקל פון 28 יאר, ווען לויט דער יידישער מסורה קערט צוריק די זון צו איר ארגינעלן ארט אין דער צייט ווען די וועלט איז באשאפן געווארן.

== די ברכה אין די מקורות ==
די ברכה ווערט דערמאנט אין דער [[ברייתא]] וואס די [[תלמוד בבלי|גמרא]] ברענגט אין [[מסכת ברכות]] (נט, ב):
:תנו רבנן (=אונזער רבנים האבן געלערנט): הרואה חמה בתקופתה, לבנה בגבורתה, וכוכבים במסילותם ומזלות כסדרן - אומר 'ברוך עושה בראשית'. ואימת הוי (=ווען פאסירט &quot;חמה בתקופתה&quot;)? אמר [[אביי]]: כל כ&quot;ח שנין והדר מחזור ונפלה [[תקופת ניסן]] בשבתאי באורתא דתלת נגהי ארבע (=יעדע 28 יאר, ווען דער ציקל קומט צוריק און די תקופה פון [[ניסן]] געפאלט אין דעם מזל פון [[שבתאי]] אין דער נאכט צווישן דינסטאג און מיטוואך).

די ברייתא ווערט אויך געברענט אין [[מדרש רבה]] אויף [[ספר ויקרא]] (פרשה כג, פסקה ח). 

אזוי פסקנט אויך דער [[רמב&quot;ם]] (הלכות ברכות י, יח):
:הרואה את החמה ביום תקופת ניסן של תחילת המחזור של שמונה ועשרים, שהתקופה בתחילת ליל רביעי--כשרואה אותה ביום רביעי בבוקר, מברך עושה בראשית...

אין [[שולחן ערוך]] איז דער לשון אזוי (אורח חיים רכט סעיף ב):
:הרואה חמה בתקופתה והוא מכ&quot;ח לכ&quot;ח שנה והתקופה בתחלת ליל ד' כשרואה אותה ביום ד' בבוקר אומר ברוך [[עושה מעשה בראשית]]

== ווען זאגט מען די ברכה ==
דאס לעצטע מאל ווען מ'האט געזאגט די ברכה איז געווען [[י&quot;ד ניסן]] [[ה'תשס&quot;ט]] ([[8טן אפריל]] [[2009]]), און דאס קומענדיקע מאל וועט זיין [[כ&quot;ג ניסן]] [[ה'תשצ&quot;ז]] (8טן אפריל [[2037]]).

די ברכה קען מען זאגן נאר [[מיטוואך]], איין מאל יעדע 10,227 טעג (דאס איז 28 מאל 365.25 טעג).

די טעג פון זאגן די ברכה פונעם [[18טער י&quot;ה|18טן יארהונדערט]] ביזן 22סטן יארהונדערט:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
![[יארהונדערט]]
!צייטן פון דער ברכה
|-valign=&quot;top&quot;
|rowspan=&quot;4&quot;|'''[[18טער י&quot;ה]]'''
|[[כ&quot;ז אדר ב']] [[ה'תס&quot;א]] - [[6טן אפריל]] [[1701]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ז' ניסן]] [[ה'תפ&quot;ט]] - [[6טן אפריל]] [[1729]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ט&quot;ז ניסן]] [[ה'תקי&quot;ז]] - [[6טן אפריל]] [[1757]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[כ&quot;ו ניסן]] [[ה'תקמ&quot;ה]] - [[6טן אפריל]] [[1785]]
|-valign=&quot;top&quot;
|rowspan=&quot;4&quot;|'''[[19טער י&quot;ה]]'''
|[[ז' ניסן]] [[ה'תקע&quot;ג]] - [[7טן אפריל]] [[1813]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ט&quot;ז ניסן]] [[ה'תר&quot;א]] - [[7טן אפריל]] [[1841]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[כ&quot;ו ניסן]] [[ה'תרכ&quot;ט]] - [[7טן אפריל]] [[1869]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ה' ניסן]] [[ה'תרנ&quot;ז]] - [[7טן אפריל]] [[1897]]
|-valign=&quot;top&quot;
|rowspan=&quot;3&quot;|'''[[20טער י&quot;ה]]'''
|[[י&quot;ד ניסן]] [[ה'תרפ&quot;ה]] - [[8טן אפריל]] [[1925]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[כ&quot;ג ניסן]] [[ה'תשי&quot;ג]] - [[8 אפריל]] [[1953]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ד' ניסן]] [[ה'תשמ&quot;א]] - [[8 אפריל]] [[1981]]
|-valign=&quot;top&quot;
|rowspan=&quot;4&quot;|'''[[21טער י&quot;ה]]'''
|[[י&quot;ד ניסן]] [[ה'תשס&quot;ט]] - [[8 אפריל]] [[2009]]
|-valign=&quot;top&quot;
|[[כ&quot;ג ניסן]] ה'תשצ&quot;ז - [[8 אפריל]] 2037
|-valign=&quot;top&quot;
|[[ב' ניסן]] ה'תתכ&quot;ה - [[8 אפריל]] 2065
|-valign=&quot;top&quot;
|[[י&quot;ב ניסן]] ה'תתנ&quot;ג - [[8 אפריל]] 2093

|}

== וועבלינק ==
* [http://www.he.chabad.org/library/article_cdo/aid/840629 ברכת החמה: ווען, וואס און וואו]
{{הלכה}}

[[קאַטעגאָריע:ברכות]]
[[קאַטעגאָריע:זון סיסטעם]]</text>
      <sha1>k1kf9pa7m1v1cn5rng0ai06lkasoquo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גאלאקסיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31713</id>
    <revision>
      <id>600647</id>
      <parentid>594596</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="mbg08kdtxny541dhh7musysbvzqmh2s" xml:space="preserve">[[טעקע:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|קליין|א ספיראלישע גאלאקסיע]]

א '''גאַלאַקסיע''' איז א גרופע פון אסאך [[שטערן]], צוזאמען [[גאז]], [[שטויב]], און [[טונקעלע מאטעריע]]. [[גראוויטאציע]] האלט א גאלאקסיע צוזאמען. אלץ אין א גאלאקסיע באוועגט זיך אום א צענטער. דאס ווארט גאלאקסיע שטאמט פון [[גריכיש]] word ''Galaxia'' וואס איז טייטש [[מילך|מילכיג]], וואס באדייט אונזער גאלאקסיע, דעם [[מילכיגער וועג|מילכיגן וועג]]. 

עס זענען פאראן דריי טיפן גאלאקסיעס: עליפטישע, ספיראלישע און אומרעגולערע. אלע גאלאקסיעס זענען אינעם [[אוניווערס]]. מען שאצט אפ אז ס'זענען דא 100 ביליאן גאלאקסיעס אין דער [[ווייטקייט]] וואו מ'קען זען, דעם מערקלעכן אוניווערס. יעדע גאלאקסיע אנטהאלט עטלעכע 100,000 ביז 1 טריליאן שטערן. לויט דעם איז די צאל שטערן אינעם אוניווערס מער ווי וויפל זעמדלעך ס'איז דא אין אלע פלאזשעס אויף דער [[ערד-פלאנעט|ערד]]. 

מען קען שילדערן גאלאקסיעס לויט דער צאל שטערן אין זיי.די גאלאקסיע דער [[קליינער מאגעלאנישער וואלקן]] האט בערך 1 ביליאן שטערן. דאס איז א קליינע גאלאקסיע פארהעלטנמעסיק מיט רוב אנדערע, אבער זי איז נישט די קלענסטע: [[לעא I]] און [[לעא II]] האבן אומגעפער 1 מיליאן שטערן, און די [[דראקא סיסטעם]] האט &quot;נאר&quot; א פאר הונדערט טויזנט שטערן. אסטראנאמען רופן די גאלאקסיעס &quot;קארליק גאלאקסיעס.&quot;

אין אלגעמיין, מען רופט די קלענערע גרופעס &quot;שטערן הענגלעך,&quot; נישט גאלאקסיעס א &quot;הענגל&quot; איז א גרופע פון [[פרוכט]] א.ד.ג., ווי א הענגל [[טרויב]]ן.
== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Galaxies|גאלאקסיעס}}

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>mbg08kdtxny541dhh7musysbvzqmh2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>צערעס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35951</id>
    <revision>
      <id>600654</id>
      <parentid>576258</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1886" sha1="rauvig3a6e3piqwlq952cfbjcrfx35s" xml:space="preserve">[[טעקע:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|קליין|צערעס]]

'''צערעס''' (סימבאל: [[file:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]],&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22  |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}&lt;/ref&gt; {{שפראך-la|Cerēs}}), אפיציעלער נאמען '''1_Ceres''', איז דער קלענסטער  [[קארליק פלאנעט]] אין דער [[זון סיסטעם]]. ער געפינט זיך אינעם [[אסטערויד פאס]]. דער אסטראנאם [[דזשוסעפע פיאצי]] האט אים אנטפלעקט דעם [[1טן יאנואר]], [[1801]],&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=דזשוסעפע
 | last= פיאצי
 | authorlink=דזשוסעפע פיאצי
 | year=1801
 | language=איטאליעניש
 | title=Risultati delle osservazioni della nuova Stella scoperta il dì 1 gennajo all'Osservatorio Reale di Palermo
 | location=Palermo }}&lt;/ref&gt;. בערך 200 יאר שפעטער, אין [[2006]] האט דער [[אינטערנאציאנאלער אסטראנאמישער פארבאנד]] באשלאסן אז צערעס זאל מער נישט הייסן אן  [[אסטערויד]] נאר א קארליק פלאנעט.

צערעס איז דער גרעסטער קערפער אינעם אסטערויד פאס, מיט א דיאמעטער פון  950&amp;nbsp;ק&quot;מ. אנדעריש ווי די אסטערוידן איז צערעס גאנץ קיילעכדיק. צו זען צערעס דארף מען קוקן דורך  א טעלעסקאפ.&lt;ref&gt;[http://www.solarviews.com/eng/ceres.htm Ceres at Solarviews.com]&lt;/ref&gt;

== זעט אויך ==
* [[רשימה:פלאנעטן]]
{{-}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{זונסיסטעם}}
[[קאַטעגאָריע:קארליק-פלאנעטן]]</text>
      <sha1>rauvig3a6e3piqwlq952cfbjcrfx35s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מילכיגער וועג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36452</id>
    <revision>
      <id>600645</id>
      <parentid>600519</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="pt743hrfaeh2p4mmmy7v34eezfrgqxy" xml:space="preserve">[[טעקע:Milky_Way_Spiral_Arm.svg|קליין|א בילד פונעם מילכיגן וועג. דאס געלע פינטל איז די זון סיסטעם.]]
דער '''מילכיקער וועג''' (אויך: '''מילכיגער וועג''', אדער '''מילכוועג''') איז די [[גאלאקסיע]] וואס אנטהאלט אונזער [[זון סיסטעם]]. זי איז איינע פון מיליארדן גאלאקסיעס אינעם [[אוניווערס]].

דער [[דיאמעטער]] פונעם מילכיגן וועג איז 100,000 [[ליכט יאר]]ן, זיין דיק איז בערך 1,000 ליכט יארן און ער אנטהאלט עטלעכע 200 [[מיליארד]] [[שטערן]] וואס זענען אזוי ווי אונזער [[זון]] וואס דרייען ארום דעם צענטער פון דער גאלאקסיע מיט א גיך פון קרוב צו 220 קילאמעטער א סעקונדע.

דער מילכיגער וועג אנטהאלט א דיסק פון שטערן און א דיקערער דיסק פון גאז,
אסטראנאמען מיינען אז אינעם צענטער פונען מילכיגן וועג געפינט זיך א [[שווארצע לאך]].

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>pt743hrfaeh2p4mmmy7v34eezfrgqxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ליקוי לבנה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37184</id>
    <revision>
      <id>600656</id>
      <parentid>462881</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="4ath638ew4aq5uf8e5d50pywzpi0tm6" xml:space="preserve">[[טעקע:Lunar eclipse June 2011 Total.jpg|קליין|ליקוי לבנה ([[2011]])]]
א '''ליקוי לבנה''' פאסירט ווען די [[לבנה]] גייט הינטער דער [[ערד-פלאנעט|ערד]] אַזוי אַז די ערד פארשטעלט די שטראלן פון דער [[זון]] פון אנקומען צו דער לבנה. דעם קענען געשען נאָר ווען די זון, ערד, און לבנה זענען אַליינד פּונקט, אָדער זייער ענג אַזוי, מיט דער ערד אין דעם מיטל. בכן, אַ ליקוי לבנה קענען נאָר פּאַסירן די נאַכט פון אַ [[גאנצע לבנה|גאנצער לבנה]]. דער טיפּ און לענג פון אַן ליקוי אָפענגען אויף די לבנה ס פּלאַץ קאָרעוו צו זייַן אָרבאַטאַל נאָודז. די מערסט פריש גאַנץ ליקוי לבנה פארגעקומען אום [[15טן יוני]] [[2011]]; עס איז געווען אַ הויפט ליקוי, קענטיק איבער אייראָפּע און דרום אַמעריקע נאָך זונ-ונטערגאַנג, איבער אפריקע און רובֿ פון אזיע, און [[אויסטראליע]] איידער זונופגאַנג. עס דויערט 100 מינוט.

ניט ענלעך אַ [[ליקוי חמה]], וואָס קענען נאָר זיין וויוד פון אַ זיכער לעפיערעך קליין געגנט פון דער וועלט, אַ ליקוי לבנה זאל זיין וויוד פון ערגעץ אויף דער נאַכט זייַט פון די ערד. אַ ליקוי לבנה דויערט  אַ פאר שעה, קעגן אַ גאַנצע ליקוי חמה דויערט בלויז עטלעכע מינוט בייַ קיין געגעבן אָרט, רעכט צו דער קלענערער נומער פון די לבנה ס שאָטן.

==זען אויך==
* [[ליקוי חמה]]

[[קאַטעגאָריע:לבנה]]</text>
      <sha1>4ath638ew4aq5uf8e5d50pywzpi0tm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פראנסוא אראגא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41068</id>
    <revision>
      <id>600662</id>
      <parentid>590276</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13045" sha1="dfku9wpi80hrq8j1obxyac1udg6j36x" xml:space="preserve">{{יתום}}
[[File:Arago Francois portrait.jpg|upright|קליין]]
'''פראַנסואַ זשאן דאמיניק אַראַגאָ''' ({{שפראך-fr|François Arago}}; {{שפראך-ca| Francesc Aragó}}; {{ר}}[[26סטן פעברואר]], [[1786]]- [[2טן אקטאבער]] [[1853]]) איז געווען א [[פראנצויזן|פראנצויזישער]] [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]] און [[פאליטיקער]].

==יונגע יארן==

אַראַגאָ איז געבוירן געווארן אין עסטאַגעל, א קליין דאָרף פון 3000 לעבן פּערפּיניאַן, פֿראַנקרייַך, ווו זיין פאטער האט געהאלטן די פּאָזיציע פון קאנצלער פון די מינט .

אַראַגאָ איז געווען דער עלטסטער פון פיר ברידער. דזשין (1788-1836) האט אימיגרירט אין צפֿון אַמעריקע און איז געווארן א גענעראַל אין דער מעקסיקאַנישער אַרמיי. דזשאַק עטיען וויקטאָר (1799-1855) גענומען אָנטייל אין לוי דע פרייסינעט ס נסיעה אין די עקספּלאָרינג וראַניע 1817-1821 , און אויף זיין צוריקקומען צו פֿראַנקרייַך געטרייַ זיך צו זיין זשורנאליסטיק און די דראַמע . דער פערטער ברודער, עטיען דע ווינסענט (1802-1892) , איז געזאגט צו האָבן קאַלאַבערייטאַד מיט אַנער דע באַלזאַק אין די עראַס פון ביראַגוע , און 1822-1847 געשריבן אַ גרויס נומער פון ליכט דראַמאַטיק ברעקלעך , מערסטנס אין מיטאַרבעט .

מען האט געשיקט פראַנסואַ אַראַגאָ איז געשיקט צו דער שטאָט קאלעגיע פון פּערפּיגנאַן , ווו ער אנגעהויבן צו לערנען מאטעמאטיק אין צוגרייטונג פֿאַר די אַרייַנגאַנג דורכקוק פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע . ין צוויי יאר און די העלפט ער האט מאַסטערד אַלע די סאַבדזשעקס פּריסקרייבד פֿאַר דורכקוק , און אַ גרויס האַנדלען מער, און, אויף גיי אַרויף פֿאַר דורכקוק אין טולוז , ער אַסטאָונדעד זיין עקסאַמינער דורך זיין וויסן פון דזשל לאַגראַנגע .

==וויסנשאפטלעכע שטודיום==

אַראַגאָ האט סאַקסידיד אין פּראַזערווינג די רעקאָרדס פון זיין איבערבליק ; און זיין ערשטער אַקט אויף זיין צוריקקומען היים איז צו זיי אין די אַוועקלייגן ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז אין פּאַריז. ווי אַ באַלוינונג פֿאַר זיין אַדווענטשעראַס קאַנדאַקט אין די גרונט פון וויסנשאַפֿט, ער איז געווען עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער פראנצויזיש אַקאַדעמי פון וויסנשאפטן, אין די רימאַרקאַבלי פרי עלטער פון 23 , און איידער דער נאָענט פון 1809 ער איז געווען אויסדערוויילט דורך די קאָונסיל פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע צו מצליח זיין גאַספּאַרד מאַנדזש אין די שטול פון אַנאַליטיקאַל דזשיאַמאַטרי . אין דער זעלביקער צייַט ער איז געווען געהייסן דורך די עמפּעראָר איינער פון די אַסטראַנאַמערז פון די רויאַל אָבסערוואַטאָרי , וואָס איז געווען אַקאָרדינגלי זיין וווינאָרט ביז זיין טויט, און עס איז געווען אין דעם קאַפּאַציטעט אַז ער איבערגעגעבן זיין מערקווירדיק סעריע פון ​​מצליח רידינגז אין פאָלקס אַסטראַנאַמערז , וואָס זענען פארבליבן 1812-1845 .

אין 1818 אָדער 1819 ער פּראַסידאַד צוזאמען מיט ביאָט אויספירן  געאָדעטישע אפעראציעס אויף די בארטנס פון פֿראַנקרייַך , ענגלאַנד און סקאָטלאַנד . זיי מאַכן זיכער די לענג פון די סעקונדעס - פּענדולום אין ליט , סקאָטלאַנד , און אין די [[שעטלאַנד אינזלען], די רעזולטאטן פון די אבזערוואציעס זייַענדיק ארויס אין 1821 , צוזאמען מיט די געמאכט אין שפאניע. אַראַגאָ איז עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז מיד דערנאָכדעם , און קאַנטריביוטיד צו יעדער פון זייַן אַננואַלס , פֿאַר וועגן 22 יאר, באַטייַטיק וויסנשאפטלעכע נאָוטיסיז אויף אַסטראַנאַמערז און מיטיעראַלאַדזשי און טייל מאָל אויף יידל ינזשעניעריע , נו קום קום טשיקאַווע זכרונות פון מיטגלידער פון די אַקאַדעמי .

אַראַגאָ ס ערליאַסט גשמיות ריסערטשיז זענען אויף די דרוק פון פּאַרע בייַ פאַרשידענע טעמפּעראַטורן, און די גיכקייַט פון געזונט, 1818-1822 . זיין מאַגנעטיק אבזערוואציעס מערסטנס גענומען שטעלן 1823-1826 . ער דיסקאַווערד ראָטאַטאָרי מאַגנאַטיזאַם , וואָס האט שוין גערופן אַראַגאָ ס ראָוטיישאַנז , און די פאַקט אַז רובֿ גופים קען זיין מאַגניטייזד ; די דיסקאַוועריז זענען געענדיקט און דערקלערט דורך מיכאל פאַראַדייַ .

אַוגוסטין - דזשין פרעסנעל געשטיצט וואָרמלי אַראַגאָ ס אָפּטיש טיריז , העלפּינג צו באַשטעטיקן פרעסנעל ס כוואַליע טעאָריע פון ליכט דורך אַבזערווינג וואָס איז איצט די אָרט פון אַראַגאָ באַוווסט קום . די צוויי פאַלאַסאַפערז פירט צוזאַמען די יקספּעראַמאַנץ אויף די פּאָלאַריזאַטיאָן פון ליכט וואָס געפירט צו די ינפעראַנס אַז די ווייבריישאַנז פון די לומיניפעראָוס יטער זענען טראַנזווערס צו די ריכטונג פון באַוועגונג , און אַז די האַכלאָטע פון ​​פּאָלאַריזעד קאָנסיסטעד פון רעקטילינעאַר פּראַפּאַגיישאַן אין קאַמפּאָונאַנץ אין רעכט אַנגלעס צו יעדער אנדערער . די סאַבסאַקוואַנט דערפינדונג פון די פּאָלאַריסקאָפּע און אנטדעקונג פון דריי פּאָלאַריזאַטיאָן זענען רעכט צו אַראַגאָ . ער ינווענטאַד דער ערשטער פּאָלאַריזעד פֿילטריר אין 1812 . 

דער גענעראַל געדאַנק פון די עקספערימענטישער פעסטקייַט פון די גיכקייַט פון ליכט אין דעם שטייגער דערנאָך יפעקטיד דורך היפּפּאָליטע פיזעאַו און לעאן פאָוקאַולט איז סאַגדזשעסטיד דורך אַראַגאָ אין 1838.


אין 1834 , אַראַגאָ ווידער באזוכט סקאָטלאַנד צו באַלייטן די זיצונג פון דער [[בריטישער אַסאָסיאַציע]] אין [[עדינבורג]]. פון דעם צייַט ביז 1848 ער געפירט די לעבן פון קאָמפּאַראַטיווע שטיל - כאָטש ער געצויגן צו אַרבעט אין דע אַקאַדעמיע און די אָבסערוואַטאָריע צו פּראָדוצירער ס פּלעטעראַ פון קאַנטראַביושאַנז צו אַלע דיפּאַרטמאַנץ פון גשמיות וויסנשאַפֿט - אָבער אויף די פאַל פון לוי - פיליפּפּע ער לינקס זיין לאַבאָראַטאָריע צו פאַרבינדן די פּראָוויסיאָנאַל רעגירונג ( 24 פעברואר 1848 ). ער איז געווען ענטראַסטיד מיט צוויי באַטייַטיק פאַנגקשאַנז, איידער אַז האט קיינמאָל געווען געגעבן צו איין מענטש , וויז. דער מיניסטער פון מאַרינע און קאַלאַניסט ( 24 פעברואר 1848 - 11 מאי 1848 ) און מיניסטער פון מלחמה ( 5 אפריל 1848 - מאי 11, 1848 ); געגרינדעט אין די קאַפּאַציטעט ער ימפּרוווד ראַשאַנז אין די יאַמ - פלאָט און אַבאַלישט פלאַגינג . ער אויך אַבאַלישט פּאָליטיש אָוטס פון אַלע קינדס און, קעגן די מענגע פון ​​מאָנייעד אינטערעסן, סאַקסידיד אין פּראָוקיורינג די אַבאַלישאַן פון לאַווערני אין דער פראנצויזיש קאַלאַניסט .

דעם 10טן מיי, 1848 , איז אַראַגאָ געוויילט געווארן אַ מיטגליד פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע , די גאָווערנינג גוף פון דער איטאַליעניש רעפובליק. ער איז געווען געמאכט פרעזידענט פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע ( 11 מאי 1848 ) און געדינט אין דעם קאַפּאַציטעט קום פּראָוויסיאָנאַל קאָפּ פון שטאַט ביז יוני 24, 1848 , ווען דער קאָלעקטיוו רעזאַגניישאַן פון די קאַמישאַן איז דערלאנגט צו די נאַשאַנאַל קאַנסטיטשואַנט אַסעמבלי . אין די אָנהייב פון מאי 1852 , ווען די רעגירונג פון לוי נאַפּאָלעאָן פארלאנגט די שבועה פון טרייַשאַפט פון אַלע זייַן פאַנגקשאַנעריז , אַראַגאָ פּערעמפּטאָרילי געוואלט , און געשיקט אין זיין רעזאַגניישאַן פון זיין פּאָסטן אין די ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז קום אַסטראָנאָם . דעם , אָבער, די פּרינץ פּרעזידענט דיקליינד צו אָננעמען , און געמאכט &quot;די ויסנעם אין די וויסנשאַפטלעך טויווע פון ​​וועמענס אַרבעט האט ארלנגעווארפן גלאָס אויף פֿראַנקרייַך, און וועמענס עקזיסטענץ די רעגירונג וואָלט נעבעכדיק צו עמביטטער .&quot;


קרייטערז אויף [[מאַרס]] און די לבנה , און די רינג פון נעפּטון , זענען געהייסן נאָך אַראַגאָ , ווי געזונט ווי די לערנען אַססאָסיאַטיאָן פֿאַר געווענדט 
פיזיק אין דעם אוניווערסיטעט פון טווענטע . זיין נאָמען איז איינער פון די 72 נעמען איינגעשריבן אויף דעם [[אייפל טורעם]].

== רעפערענצן==

* [http://www.1911encyclopedia.org/Dominique_Francois_Jean_Arago Arago] in the 1911 ''Encyclopædia Britannica'' – the original source for almost all of this page's content
* {{gutenberg author|id=Arago_(1786–1853)|name=Fran Arago}}
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0014//0000102.000.html Obituary] ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'', 1854, volume 14, page 102
* {{MacTutor Biography|id=Arago}}
* [http://www.kunstgeografie.nl/dibbets.htm The 0 meridian in Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111124647/http://www.kunstgeografie.nl/dibbets.htm |date=2006-01-11 }} misused in ''The Da Vinci Code'' is in fact an art project by the Dutch artist [[Jan Dibbets]] (1941) made in 1987 as a tribute to the astronomer François Arago (1786–1853)
* [http://www.arago.utwente.nl/ S.V. Arago The study association] (Dutch) at the [[University of Twente]] is named after François Arago.

{{גרונטסארטיר:אראגא, פראנסוא}}
[[קאַטעגאָריע:פראנצויזן]]
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]</text>
      <sha1>dfku9wpi80hrq8j1obxyac1udg6j36x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וויליאם ראאן האמילטאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41102</id>
    <revision>
      <id>600659</id>
      <parentid>549357</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1817" sha1="nsmfxxzzuunrcwawvndkdjkdex9l2t7" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער
}}
[[טעקע:William Rowan Hamilton portrait oval combined.png|קליין|upright|וויליאם ראאן האמילטאן (1805 - 1865)]]
'''סיר וויליאם ראאַן האַמילטאן''' ({{שפראך-en|William Rowan Hamilton}}; {{ר}}[[4טן אויגוסט]] [[1805]] - [[2טן סעפטעמבער]] [[1865]]) איז געווען אן [[אירלאנד|אירישער]] [[פיזיקער]], [[אסטראנאם]] און [[מאטעמאטיקער]] וואס האט וויכטיק בייגעשטייערט צו [[קלאסישע מעכאניק|קלאסישער מעכאניק]], [[אפטיק]] און [[אלגעברע]]. זיינע שטודיעס פון מעכאנישע און אפטישע סיסטעמען האבן אים געברענגט צו אנטפלעקן נייע מאטעמאטישע באגריפן און טעכניקן. זיין גרעסטע ביישטייערונג איז אפשר די ווידער־פארמולירונג פון [[קלאסישע מעכאניק|ניוטאן-מעכאניק]] אויף [[האמילטאן-מעכאניק]]. פון דער דאזיקער ארבעט איז ארויסגעקומען די קלאסישע פעלד־טעאריע פון [[עלעקטראמאגנעטיזם]] און די אנטוויקלונג פון [[קוואנטן-מעכאניק]]. אין מאטעמאטיק איז ער ברייט באקאנט פאר דער דערפינדונג פון [[קוואטערניאן|קוואטערניאנען]].

{{-}}
== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}

{{גרונטסארטיר:האמילטאן}}
{{ביא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:אירלענדער]]
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]</text>
      <sha1>nsmfxxzzuunrcwawvndkdjkdex9l2t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נאטירלעכער סאטעליט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43748</id>
    <revision>
      <id>600652</id>
      <parentid>500784</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1528" sha1="cikn5ruzj9rf5wiaz8ph5ybma82jx61" xml:space="preserve">[[טעקע:Moons of solar system-de.svg|קליין|upright=1.5|גרייס פון די לבנות אין דער זונסיסטעם אין פארגלייך מיט דער ערד]]
א '''נאַטירלעכער סאַטעליט''' אדער '''לבָנה''' איז א [[הימלישער קערפער]] וואס ארביטירט ארום אן אנדער קערפער ( א [[פלאנעט]], [[קארליק פלאנעט]] אדער [[קליין זונסיסטעם קערפער]]) וואס איז נישט געקינצלט. אין דעם [[זון סיסטעם|זונסיסטעם]] ווייסט מען פון 173 נאטירלעכע סאטעליטן.

פון די אינעווייניגע פלאנעטן האבן [[מערקור]] און [[ווענוס]] נישט קיין לבנות; [[ערד-פלאנעט|ערד]] האט איין גרויסן סאטעליט, די [[לבנה]]; און [[מארס]] האט צוויי קליינטשיקע לבנות, פאבאס און דעמאס. די [[ריז פלאנעט]]ן האבן פארשפרייטע סאטעליט סיסטעמען, איינשליסנדיק עטלעכע זעקס וואס זענען גרויס ווי די [[לבנה]]—די פיר [[גאלילעא לבנה|גאלילעא לבנות]], [[סאטורן|סאטורנס]] [[טיטאן]], און [[נעפטון|נעפטונס]] [[טריטאן]].

אויך דער קארליק פלאנעט [[פלוטאן]] האט דעם סאטעליט טשאראן מיט נאך פיר קלענערע סאטעליטן.

{{זונסיסטעם}}</text>
      <sha1>cikn5ruzj9rf5wiaz8ph5ybma82jx61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קעפלער-452b</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44145</id>
    <revision>
      <id>600650</id>
      <parentid>540538</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="576" sha1="esexosxoms5mre79pe13bbyhm70pfhm" xml:space="preserve">{{יתום}}
[[טעקע:Kepler-452b artist concept.jpg|קליין|קעפלער-452b]]

'''קעפלער-452b''' ([[ענגליש]]: ''Kepler-452b'') איז אן עקסטראסאלישער [[פלאנעט]] וואס ארביטירט ארום דעם שטערן [[קעפלער-452]]. ער איז געווארן אידענטיפיצירט דורכן [[קעפלער]] [[קאסמאס טעלעסקאפ]]. זיין אופדעקונג איז געווען געמאלדן דורך [[NASA]] דעם 23סטן יולי 2015.

{{וויסן-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:פלאנעטן]]</text>
      <sha1>esexosxoms5mre79pe13bbyhm70pfhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קעפלער'ס געזעצן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44282</id>
    <revision>
      <id>600640</id>
      <parentid>504454</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="gc9vc4vbbav4ap6fojx2wsrcu02qv5j" xml:space="preserve">[[טעקע:Kepler laws diagram.svg|קליין|upright=1.25|פיגור 1: אילוסטראציע פון [[יאהאנעס קעפלער|קעפלער'ס]] דריי געזעצן מיט צוויי פלאנעטארישע ארביטן.&lt;br&gt; (1) די ארביטן זענען עליפסן, with פֿאקוס־פונקטן ''&amp;fnof;''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; און ''&amp;fnof;''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; פֿאַרן ערשטן פלאנעט ''&amp;fnof;''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; און ''&amp;fnof;''&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; פֿאַרן אנדערן פלאנעט. די זון איז פלאצירט ביי פאקוס־פונקט ''&amp;fnof;''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;. &lt;br&gt;&lt;br&gt; (2) The two shaded sectors ''A''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; and ''A''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; have the same surface area and the time for planet 1 to cover segment ''A''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; is equal to the time to cover segment ''A''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. &lt;br&gt;&lt;br&gt; (3) The total orbit times for planet 1 and planet 2 have a ratio ''a''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;3/2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;:&amp;nbsp;''a''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;3/2&lt;/sup&gt;.]]
'''קעפלער'ס געזעצן פון פלאנעטארישער באוועגונג''' זענען דריי געזעצן וואס באשרייבן די באוועגונג פון [[פלאנעט]]ן ארום דער [[זון]]:
#פלאנעטן באוועגן זיך ארום דער זון אין [[עליפס|עליפטישע]] [[ארביט]]ן. די זון איז ביי איינע פון די צוויי פאקוסן פונעם ארביט.
#א ליניע-אפשניט צווישן א פלאנעט און דער זון קערט אויס גלייכע שטחים אין גלייכע צייט אפרוקן.
#דער קוואדראט פון דער ארביט-פעריאד פון א פלאנעט איז פראפארציאנעל צום קוב פון דעם גרויסן-האלב-אקס פון זיין ארביט.
[[יאהאנעס קעפלער]] האט אויסגעטראפן די געזעצן צווישן 1609 און 1619. 

==פארגלייך מיט קאפערניק==
קעפלער'ס געזעצן זענען א פארבעסערונג פונעם [[וויסנשאפטלעכער מאדעל|מאדעל]] פון קאפערניק. אז מען נעמט די עקצענטריציטעטן פון די פלאנעטארישע [[ארביט]]ן אלס נול, איז דעמאלטס קעפלער'ס מאדעל גלייך מיט קאפערניק:
#דער פלאנעטארישער ארביט איז א קרייז
#די זון איז ביים צענטער פון ארביט
#די גיך פונעם פלאנעט איז קאנסטאט

די פלאנעטן וואס זענען געווען באוואוסט צו קאפערניק און קעפלער האבן עקצענטריציטעטן וואס זענען גאנץ קליין, קומט אויס אז דער קאפערניק מאדעל האלט זיך זייער גוט, אבער די קעפלער געזעצן שטימען בעסער מיט וואס מען זעט.

&lt;!--
Kepler's corrections are not at all obvious:
#The planetary orbit is ''not'' a circle, but an ''ellipse''.
#די זון איז ''נישט'' ביים צענטער but at a ''focal point'' of the elliptical orbit.
#Neither the linear speed nor the angular speed of the planet in the orbit is constant, but the ''area speed'' is constant.
--&gt;
צוליב דער עקצענטריציטעט פונעם ארביט פון דער ערד דויערט 186 טעג פונעם [[מערץ גלייכנאכט]] צו דער [[סעפטעמבער גלייכנאכט]], און אומגעפער 179 טעג פון דער סעפטעמבער גלייכנאכט צו דער מערץ גלייכנאכט. א דיאמעטער וואלט צעשניטן דעם ארביט אין גלייכע טיילן, אבער דער פלוין אדורך דער זון פאראלעל צום [[עקוואטאר]] פון דער ערד צעטיילט דעם ארביט אין צוויי טיילן מיט שטחים אין א פארהעלטעניש 186 צו 179, אזוי איז דער עקצענטריציטעט  פונעם ארביט אומגעפער
:&lt;math&gt;\varepsilon\approx\frac \pi 4 \frac {186-179}{186+179}\approx 0.015,&lt;/math&gt;
וואס איז זייער נאנט צום עכטן ווערט (0.016710219) (זעט [[ערד'ס ארביט]]).
דער חשבון איז גענוי ווען [[פעריהעליאן]], דער טאג ווען ערד איז נענטסטן צו דער זון, געפאלט אום א [[זונשטיל]]. דער אקטועלער פעריהעליאן, בערך 4טן יאנואר, איז גאנץ נאענט צום זונשטיל, וואס געפאלט 21סטן אדער 22סטן דעצעמבער.

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>gc9vc4vbbav4ap6fojx2wsrcu02qv5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>חיים זעליג סלאנימסקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46400</id>
    <revision>
      <id>600657</id>
      <parentid>599456</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6466" sha1="sguwnp56im20t3nui0357ysp4t150nj" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}
'''חיים זעליג סלאָנימסקי'''; [[ראשי תיבות]]: '''חז&quot;ס''' או '''רחז&quot;ס'''; [[כ&quot;ה אדר ב']] [[ה'תק&quot;ע|ה׳תק״ע]], [[ביאליסטאק]], גראדנער גובערניע, [[רוסלענדישע אימפעריע]] – , [[א' סיון]] [[ה'תרס&quot;ד]], [[ווארשע]], [[קאנגרעס פוילן]]) איז געווען א יידישער פארעפנטלעכער, אסטראנאם, ערפינדער, און דער גרינדער און ערשטער רעדאקטאר פון דער צייטונג &quot;[[הצפירה]]&quot;.[[טעקע:Slonimski_Chaim_Zelig.jpg|לינקס|קליין|upright|חיים זעליג סלאנימסקי]]

== זיין לעבנס געשיכטע ==
[[טעקע:POL_JCP_grob_chaim_slonimski.jpg|קליין|דער קבר פון חיים זעליג סלאנימסקי אין דעם אידישן בית-עולם אין ווארשע]]
סלאנימסקי האט געלערנט אין תלמוד[[תלמוד תורה| תורה]] און ישיבה, און איז באצייכנט געווארן דורך נחום סאקאלאוו אין זיין ביאגראפיע אלס &quot;דער עילוי&quot; און &quot;חריף&quot;. פּאַראַלעל צו זייַן פאָרשונג אין דער [[תלמוד|גמרא]] האט ער עוסק געווען אין [[פיזיק]] און [[מאטעמאטיק|מאַטעמאַטיק]]. אויך האט ער געלערנט [[דייטש|דייַטש]], [[פויליש]], [[רוסיש]] און [[פראנצויזיש]].


אין [[1838]] איז ארויס זייַן בוך &quot;תולדות השמים&quot; וואס איז א פארשונג אויף דעם חשבון פון [[יידישער לוח|דעם אידישן לוח]]. דאס בוך איז ארויסגעקומען איבערגעדרוקט מיט דרייַסיג יאר שפּעטער גערופן &quot;יסודי העיבור&quot;.

אין פעברואר [[1862]] האט ער געגרינדעט אין ווארשע, די צייַטונג &quot;הצפירה&quot;. די צייַטונג האט געלאזט ברייט פלאץ אין די ערשטע יאָרן פאר באריכטן נייַעס אויף וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע. סלאמניסקי האט געשריבן דערין אין זיין נאָמען און מיט א פסעוודאנים, אויך האט ער פארעפנטלעכט ארטיקלען אין ״[[המליץ]]״, ״הכרמל״ און ״האסיף״. די צייטונג איז געווארן פארמאכט נאָך זעקס חדשים און איז געווארן באנייט אין [[1874]].

ער איז געשטארבן אין [[1904]] אין זיין היים פון א [[גריפע]], אין טיפן עלטער. איז געווארן באערדיגט מיט אַ מאַסן לויה.

סלאנימסקי האט געהאלטן א איִדיש לעבן, אָבער, זיינע צוויי זין האבן ליידער געטויפט צו קריסטנטום.{{הערה|אלינה צאלה, '''תנועת ההתבוללות בפולין&quot; בתוך: [[ישראל ברטל]] ו[[ישראל גוטמן]] (עורכים), '''קיום ושבר: יהודי פולין לדורותיהם''', כרך א', 1997, עמ' 344–345.}} זיינע אייניקלעך זענען דער מוזיקער ניקאלאַס סלאנימסקי, דער שרייַבער מיכאַיל סלאנימסקי און דער דיכטער אַנטאָני סלאנימסקי.

== פאר מער אינפארמאציע ==
* אלכסנדר גוטרמן, &quot;על משפחה אחת (על משפחת סלונימסקי שאחד מבניה היה מדען ומן העורכים הראשונים של העתונות העברית ואילו הבנים המירו דתם)&quot;, '''עת-מול''', י&quot;ב, 2 (1986), 19–21.
* אברהם אריה עקביא, &quot;חז&quot;ס [חיים זליג סלונימסקי], חיים יחיאל בורנשטיין, פסח שפירא&quot;, '''ארשת: ספר שנה לחקר הספר העברי''' ה', ירושלים: מוסד הרב קוק, תשל&quot;ב, 387–411.
* יעקב שביט ויהודה ריינהרץ, '''&quot;האל המדעי&quot;: מדע פופולרי בעברית במזרח אירופה במחצית השנייה של המאה ה-19''', הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2011, עמ' 10–12, 113–122.
* ניקאלאס סלונימסקי, &quot;[https://www.commentarymagazine.com/articles/my-grandfather-invented-the-telegraph/ My grandfather invented the telegraph]&quot;, קומנטרי, ינואר 1977

== וועבלינקען ==
* {{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}אנציקלופדיה אוצר ישראל{{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}HebrewBooks
* {{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}Jewish Encyclopedia{{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}
* דוד פרישמן, [http://www.benyehuda.org/frischmann/slonim.html חַיִּים-זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי], באתר פרויקט בן יהודה
* נחום סוקולוב{{הצפירה|[[נחום סוקולוב]]|חיים זעליג סלאָנימסקי|1904/05/19|00700}}הצפירה (מאמר נרחב בלווית תמונות; גרסת html בפרויקט בן-יהודה: [http://www.benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html חַיִּים זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי])
* [http://benyehuda.org/blog/?p=1301 מכתבי בוקי בן-יגלי, משכיל צעיר מגלה את קופרניקוס באמצעות סלונימסקי]
'''זיינע ווערק'''
* {{היברובוקס|2=מוסדי חכמה|3=19703|4=וילנה - הורדנה, תקצ&quot;ד 1834}}
* {{היברובוקס|2=כוכבא דשביט|3=24848|4=וילנה, תקצ&quot;ה}}
* {{היברובוקס|2=מציאות הנפש: וקיומה חוץ לגוף, מבואר על פי ראיות נכוחות הלקוחות מן בחינות הטבע|3=19703|4=ורשה, תרי&quot;ח 1858}}

== זייטיגע הערות ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:פוילישע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:רעדאקטארן]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
{{DEFAULTSORT:סלאנימסקי, חיים זעליג}}
[[קאַטעגאָריע:משכילים]]</text>
      <sha1>sguwnp56im20t3nui0357ysp4t150nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>600658</id>
      <parentid>600657</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6474" sha1="0581rtai0mnwi77pnen99lr1vmk9iyl" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}
'''חיים זעליג סלאָנימסקי'''; [[ראשי תיבות]]: '''חז&quot;ס''' או '''רחז&quot;ס'''; [[כ&quot;ה אדר ב']] [[ה'תק&quot;ע|ה׳תק״ע]], [[ביאליסטאק]], גראדנער גובערניע, [[רוסלענדישע אימפעריע]] – , [[א' סיון]] [[ה'תרס&quot;ד]], [[ווארשע]], [[קאנגרעס פוילן]]) איז געווען א יידישער פארעפנטלעכער, אסטראנאם, ערפינדער, און דער גרינדער און ערשטער רעדאקטאר פון דער צייטונג &quot;[[הצפירה]]&quot;.[[טעקע:Slonimski_Chaim_Zelig.jpg|לינקס|קליין|upright|חיים זעליג סלאנימסקי]]

== זיין לעבנס געשיכטע ==
[[טעקע:POL_JCP_grob_chaim_slonimski.jpg|קליין|upright|דער קבר פון חיים זעליג סלאנימסקי אין דעם אידישן בית-עולם אין ווארשע]]
סלאנימסקי האט געלערנט אין תלמוד[[תלמוד תורה| תורה]] און ישיבה, און איז באצייכנט געווארן דורך נחום סאקאלאוו אין זיין ביאגראפיע אלס &quot;דער עילוי&quot; און &quot;חריף&quot;. פּאַראַלעל צו זייַן פאָרשונג אין דער [[תלמוד|גמרא]] האט ער עוסק געווען אין [[פיזיק]] און [[מאטעמאטיק|מאַטעמאַטיק]]. אויך האט ער געלערנט [[דייטש|דייַטש]], [[פויליש]], [[רוסיש]] און [[פראנצויזיש]].


אין [[1838]] איז ארויס זייַן בוך &quot;תולדות השמים&quot; וואס איז א פארשונג אויף דעם חשבון פון [[יידישער לוח|דעם אידישן לוח]]. דאס בוך איז ארויסגעקומען איבערגעדרוקט מיט דרייַסיג יאר שפּעטער גערופן &quot;יסודי העיבור&quot;.

אין פעברואר [[1862]] האט ער געגרינדעט אין ווארשע, די צייַטונג &quot;הצפירה&quot;. די צייַטונג האט געלאזט ברייט פלאץ אין די ערשטע יאָרן פאר באריכטן נייַעס אויף וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע. סלאמניסקי האט געשריבן דערין אין זיין נאָמען און מיט א פסעוודאנים, אויך האט ער פארעפנטלעכט ארטיקלען אין ״[[המליץ]]״, ״הכרמל״ און ״האסיף״. די צייטונג איז געווארן פארמאכט נאָך זעקס חדשים און איז געווארן באנייט אין [[1874]].

ער איז געשטארבן אין [[1904]] אין זיין היים פון א [[גריפע]], אין טיפן עלטער. איז געווארן באערדיגט מיט אַ מאַסן לויה.

סלאנימסקי האט געהאלטן א איִדיש לעבן, אָבער, זיינע צוויי זין האבן ליידער געטויפט צו קריסטנטום.{{הערה|אלינה צאלה, '''תנועת ההתבוללות בפולין&quot; בתוך: [[ישראל ברטל]] ו[[ישראל גוטמן]] (עורכים), '''קיום ושבר: יהודי פולין לדורותיהם''', כרך א', 1997, עמ' 344–345.}} זיינע אייניקלעך זענען דער מוזיקער ניקאלאַס סלאנימסקי, דער שרייַבער מיכאַיל סלאנימסקי און דער דיכטער אַנטאָני סלאנימסקי.

== פאר מער אינפארמאציע ==
* אלכסנדר גוטרמן, &quot;על משפחה אחת (על משפחת סלונימסקי שאחד מבניה היה מדען ומן העורכים הראשונים של העתונות העברית ואילו הבנים המירו דתם)&quot;, '''עת-מול''', י&quot;ב, 2 (1986), 19–21.
* אברהם אריה עקביא, &quot;חז&quot;ס [חיים זליג סלונימסקי], חיים יחיאל בורנשטיין, פסח שפירא&quot;, '''ארשת: ספר שנה לחקר הספר העברי''' ה', ירושלים: מוסד הרב קוק, תשל&quot;ב, 387–411.
* יעקב שביט ויהודה ריינהרץ, '''&quot;האל המדעי&quot;: מדע פופולרי בעברית במזרח אירופה במחצית השנייה של המאה ה-19''', הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2011, עמ' 10–12, 113–122.
* ניקאלאס סלונימסקי, &quot;[https://www.commentarymagazine.com/articles/my-grandfather-invented-the-telegraph/ My grandfather invented the telegraph]&quot;, קומנטרי, ינואר 1977

== וועבלינקען ==
* {{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}אנציקלופדיה אוצר ישראל{{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}HebrewBooks
* {{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}Jewish Encyclopedia{{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}
* דוד פרישמן, [http://www.benyehuda.org/frischmann/slonim.html חַיִּים-זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי], באתר פרויקט בן יהודה
* נחום סוקולוב{{הצפירה|[[נחום סוקולוב]]|חיים זעליג סלאָנימסקי|1904/05/19|00700}}הצפירה (מאמר נרחב בלווית תמונות; גרסת html בפרויקט בן-יהודה: [http://www.benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html חַיִּים זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי])
* [http://benyehuda.org/blog/?p=1301 מכתבי בוקי בן-יגלי, משכיל צעיר מגלה את קופרניקוס באמצעות סלונימסקי]
'''זיינע ווערק'''
* {{היברובוקס|2=מוסדי חכמה|3=19703|4=וילנה - הורדנה, תקצ&quot;ד 1834}}
* {{היברובוקס|2=כוכבא דשביט|3=24848|4=וילנה, תקצ&quot;ה}}
* {{היברובוקס|2=מציאות הנפש: וקיומה חוץ לגוף, מבואר על פי ראיות נכוחות הלקוחות מן בחינות הטבע|3=19703|4=ורשה, תרי&quot;ח 1858}}

== זייטיגע הערות ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:פוילישע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:רעדאקטארן]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
{{DEFAULTSORT:סלאנימסקי, חיים זעליג}}
[[קאַטעגאָריע:משכילים]]</text>
      <sha1>0581rtai0mnwi77pnen99lr1vmk9iyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ערדישער פלאנעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48111</id>
    <revision>
      <id>600653</id>
      <parentid>595423</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1317</id>
      </contributor>
      <origin>600653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="7k2fkajfcci4rsgy5gmtv8t0rty56q9" xml:space="preserve">[[טעקע:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|קליין|upright=1.5|די ערדישע פלאנעטן, פון לינקס אויף רעכטס: [[מערקור]], [[ווענוס]], [[ערד-פלאנעט|ערד]] און [[מארס]]]]
אן '''ערדישער פלאנעט''' אדער '''פעלדזיקער פלאנעט''' איז צוזמאנגעשטעלט מערסנטס פון שטיין אדער פֿעלדז (סיליקאט) דער ערד-פלאנעט איז דער מוסטער פון אן ערדישן פלאנעט. אסטראנאמען געבן דעם נאמען ערדישער פלאנעט צו די נאענטע פעלדזיקע שכנים פון ערד: [[מערקור]], [[ווענוס]] און [[מאדים]].

די דאזיקע פלאנעטן זענען ענלעך צו ערד אין סטרוקטור, אויבוואויל די אייבערפלאך און אטמאספער זענען אנדערש.אן ערדישער פלאנעט קען זיין אדער אסך הייסער אדער אסך קילער פון דער ערד, און קען האבן מער אדער ווייניגער אטמאספער.

אז מען איז געוואויר געווארן אז פלאנעטן ארביטירן אויך אנדערע שטערן (עקסאפלאנעטן), האט מען פארברייטערט ווייטער דעם טערמין ערדישער פלאנעט איינצושפארן  יעדן פעלדזיקן פלאנעט וואס ארביטירט א שטערן.

== סטרוקטור ==
אלע ערדישע פלאנעטן האבן א יאדער, א צודעק און א סקארע. די סקארע פון אן ערדישן פלאנעט איז גאנץ דין, און דער פלאנעט איז בעיקר צודעק און יאדער, אמאל איז דער יאדער זייער גרויס, אמאל קלענער. דער יאדער פון אן ערדישן פלאנעט איז מערסטנס אייזן, און דער צודעק און די סקארע זענען פעלדזיק.

די [[לבנה]] איז גאנץ ענלעך, אבער מיט א קלענערן אייזערנעם יאדער. איא און אייראפא זענען אויך [[סאטעליט|סאטעליטן]] מיט אן אינערלעכער סטרוקטור ענלעך צו די ערדישע פלאנעטן. ערדישע פלאנעטן קענען האבן בארגשפאלטן, קראטערס, בערג, וואולקאנען און אנדערע אייבערפלאך סטרוקטורן.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}{{זונסיסטעם}}
[[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]]</text>
      <sha1>7k2fkajfcci4rsgy5gmtv8t0rty56q9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>