די יידישע אגדות/באַנד 1

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיביבליאָטעק</sitename>
    <dbname>yiwikisource</dbname>
    <base>https://yi.wikisource.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיביבליאָטעק</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיביבליאָטעק רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>די יידישע אגדות/באַנד 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8683</id>
    <revision>
      <id>20576</id>
      <parentid>20444</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alephreish</username>
        <id>854</id>
      </contributor>
      <comment>תיקונים</comment>
      <origin>20576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724845" sha1="r9hz83mpgqebib3fl2zdig1x5kg3r8b" xml:space="preserve">{{אויסגאַבע
|טיטל=די יידישע אגדות
|בילד=
|מחבר=י. ח. ראַווניצקי
|מחבר2=ח. נ. ביאַליק
|אויסגאַבע=בערלין, 1921
|פאַרלאַג=מוריה
|אַרכיוו=diyudisheagodefo01bialuoft
|זייטן=180
|מאָדערנער אויסלייג לינק=די יידישע אגדות/באַנד 1/מאָדערנער אויסלייג
|אינהאַלט לינק=קאַפּיטל-אינהאַלט
|אַלע בענד=
* [[די יידישע אגדות/באַנד 1|באַנד 1]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 2|באַנד 2]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 3|באַנד 3]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 4|באַנד 4]]
}}

{{שער|

{{קעפּל|דִי יוּדִישֶע אַגָדוֹת|5}}

{{קעפּל|פָאלקסטִימלִיכעֶ {{תיקון|עֶרצֵעהלוּנגֶען|דעֶרצֵעהלוּנגֶען|דייטשמע}} זַאגֶען, לֶעגֶענדֶען, מְשָלִים. אַפָארִיזמֶען&lt;br&gt;אוּן שפּרִיכוֶוערטֶער}}

{{קעפּל|גֶעקלִיבֶּען פוּן תַּלְמוּד אוּן מֶדְרָשִים|1}}

{{קעפּל|נאָכ׳ן העֶבּרעֵאיִשעֶן|1}}

{{קעפּל|„סֵפֶר הָאַגָדָה”|4}}

{{קעפּל|בּעֶאַרבּײַט אוּן גרוּפּיִרט נאָכ׳ן איִנהאַלט|1}}

{{קעפּל|{{קליין|דוּרך|1}} י. ח. ראבניצקי {{קליין|אוּן|1}} ח. נ. ביאליק.|3}}

{{ליניע|12%}}

{{קעפּל|עֶרשטעֶר בּאַנד.|2}}

{{קעפּל|{{טרעקינג|צװײטעֶ אויפלאַגעֶ.}}|1}}


{{קעפּל|בּעֶרלין, תרפ״ב.|1}}

{{ליניע|50%}}

{{קעפּל|פאַרלאַג „מוריה” , ירושלים , בּערלין , אָדעֶס|1.5}}

}}

{{זייט|II}}


{{קעפּל|אלע רעכט פאָרבעהאלטען|1}}


{{קעפּל|Offsetdruck E. Heckendorf, Berlin|1}}


{{זייט|III}}

{{קעפּל|אינהאלט:|2|אינהאַלט}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-1|פארװארט]]
| [[#זייט-VI|VI]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-2|די „אגדה” איבער אגדה.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-2.1|אגדה און משל]]
| [[#זייט-XI|XI]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-2.2|הלכה און אגדה]]
| [[#זייט-XII|XII]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-3|די ערשטע דורות.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.1|אדם הראשון]]
| [[#זייט-1|1]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.2|די שעהנע װעלט]]
| [[#זייט-2|2]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.3|די כלה שבת]]
| [[#זייט-2|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.4|גראזען און בײמער]]
| [[#זייט-3|3]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.5|דאס אײזען]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.6|די זון און די לבנה]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.7|אלע בעשעפענישען זענען נוצליך]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.8|חוה]]
| [[#זייט-4|4]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.9|דער ערשטער חטא]]
| [[#זייט-5|5]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.10|דער פעניקס]]
| [[#זייט-6|6]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.11|די נײגיעריגע פרוי]]
| [[#זייט-6|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.12|נאכ׳ן חטא]]
| [[#זייט-7|7]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.13|אנגעװאוירען א טרײען דיענער]]
| [[#זייט-7|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.14|דער ערשטער זון־אונטערגאנג.]]
| [[#זייט-7|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.15|דאס ערשטע פײער]]
| [[#זייט-8|8]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.16|די קורצע טעג]]
| [[#זייט-8|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.17|קין און הבל.]]
| [[#זייט-8|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.18|למך]]
| [[#זייט-11|11]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.19|די געפאלענע מלאכים און די ריעזען]]
| [[#זייט-11|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.20|נח און דער מבול]]
| [[#זייט-13|13]]
|-
|}


{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.21|שקר און פלוך]]
| [[#זייט-15|15]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.22|שכרות]]
| [[#זייט-15|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.23|נמרוד און דער דור הפלגה]]
| [[#זייט-16|16]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-4|די אבות.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.1|אברהם׳ס געבורט]]
| [[#זייט-18|18]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.2|תרח׳ס געטער]]
| [[#זייט-19|19]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.3|ישמעאל און זײנע פרויען]]
| [[#זייט-22|22]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.4|עקדת יצחק]]
| [[#זייט-23|23]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.5|אברהם׳ס טויט]]
| [[#זייט-28|28]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.6|סדום]]
| [[#זייט-29|29]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.7|אליעזר אין סדום]]
| [[#זייט-30|30]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.8|דער סדום׳ער מכניס־אורח]]
| [[#זייט-31|31]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.9|סדום׳ער נדבות]]
| [[#זייט-32|32]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.10|דער גזר־דין.]]
| [[#זייט-32|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.11|לוט׳ס װײב]]
| [[#זייט-33|33]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.12|יעקב און עשו.]]
| [[#זייט-33|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.13|יצחק׳ס בלינדקײט]]
| [[#זייט-33|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.14|די ברכות]]
| [[#זייט-34|34]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.15|לאה]]
| [[#זייט-36|36]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.16|יעקב ראנגעלט זיך מיט׳ן מלאך]]
| [[#זייט-36|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.17|רבקה׳ס טויט]]
| [[#זייט-37|37]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.18|רחל׳ס קבר]]
| [[#זייט-38|38]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.19|יוסף׳ס שעהנהײט]]
| [[#זייט-39|39]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.20|יוסף אין מצרים]]
| [[#זייט-39|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.21|יוסף און זײנע ברידער]]
| [[#זייט-40|40]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.22|שמע, ישראל!]]
| [[#זייט-44|44]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.23|יעקב׳ס קבורה]]
| [[#זייט-45|45]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.24|צוריקװעגס בײ יענער גרוב]]
| [[#זייט-46|46]]
|-
|}

{{זייט|IV}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-5|די יודען אין מצרים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.1|די גזירה פון װאסער]]
| [[#זייט-47|47]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.2|די גזירה פון לײם און ציגעל]]
| [[#זייט-48|48]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.3|אינ׳ם זכות פון די פרומע פרויען]]
| [[#זייט-48|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.4|נאך דער ארבײט]]
| [[#זייט-49|49]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.5|די מאס איז {{תיקון|איברעפולט|איבערפולט}}]]
| [[#זייט-50|50]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.6|משה׳ס עלטערן]]
| [[#זייט-50|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.7|משה׳ס געבורט]]
| [[#זייט-51|51]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.8|די פרוב]]
| [[#זייט-51|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.9|משה געהט־ארויס צו זײנע ברידער]]
| [[#זייט-52|52]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.10|אנטלאפען]]
| [[#זייט-53|53]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.11|אין לאנד כוש]]
| [[#זייט-53|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.12|יתרו]]
| [[#זייט-54|54]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.13|א טרײער הירט]]
| [[#זייט-55|55]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.14|דער דארנבוים]]
| [[#זייט-55|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.15|משה׳ס שטעקען]]
| [[#זייט-55|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.16|די זקנים האבען זיך אפּגעטראגען]]
| [[#זייט-56|56]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.17|משה און אהרן בײ פרעה׳ן]]
| [[#זייט-56|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.18|פרעה׳ס הארץ]]
| [[#זייט-58|58]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.19|פון שטעקענס שלאנגען]]
| [[#זייט-59|59]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.20|צװישען הירט און װאלף]]
| [[#זייט-59|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.21|די מכה „בלוט״]]
| [[#זייט-60|60]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.22|פרעש]]
| [[#זייט-61|61]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.23|מדה כנגד מדה]]
| [[#זייט-61|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.24|דער האגעל]]
| [[#זייט-62|62]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.25|די דרײ טעג פינסטערניש]]
| [[#זייט-62|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.26|פרעה זוכט משה׳ן]]
| [[#זייט-63|63]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.27|יוסף׳ס ארון]]
| [[#זייט-63|”]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-6|יציאת מצרים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.1|דער שלימ׳מזל]]
| [[#זייט-65|65]]
|-
|}


{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.2|בײדע זיך געפרעהט]]
| [[#זייט-66|66]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.3|שפעט זיך ארומגעקוקט]]
| [[#זייט-66|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.4|די יודען בײ׳ם ים־סוף]]
| [[#זייט-67|67]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.5|קריעת ים־סוף]]
| [[#זייט-67|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.6|דער שר של ים]]
| [[#זייט-68|68]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.7|זה אלי!]]
| [[#זייט-69|69]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.8|די רויב פון ים]]
| [[#זייט-70|70]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-7|די יודען אין מדבר.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.1|דער מן]]
| [[#זייט-71|71]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.2|עמלק]]
| [[#זייט-72|72]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.3|מתן תורה]]
| [[#זייט-73|73]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.4|דער עגל]]
| [[#זייט-78|78]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.5|דער משכן]]
| [[#זייט-81|81]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.6|מחנה ישראל]]
| [[#זייט-83|83]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.7|משה׳ס בילד]]
| [[#זייט-84|84]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.8|קורח]]
| [[#זייט-85|85]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.9|מי מריבה]]
| [[#זייט-88|88]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.10|אהרן׳ס טויט]]
| [[#זייט-89|89]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.11|אין טהאל ארנון]]
| [[#זייט-91|91]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.12|עוג מלך הבשן]]
| [[#זייט-92|92]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.13|די קלײדער אין דער מדבר]]
| [[#זייט-93|93]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.14|דער טויט פון דור המדבר]]
| [[#זייט-94|94]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.15|בלעם]]
| [[#זייט-95|95]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.16|משה׳ס טויט]]
| [[#זייט-98|98]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-8|שופטים און מלכים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.1|יפתח און זײן טאכטער]]
| [[#זייט-107|107]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.2|אלקנה און חנה]]
| [[#זייט-108|108]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.3|שאול]]
| [[#זייט-109|109]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.4|דוד דער טרײער פאסטוך]]
| [[#זייט-110|110]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.5|דוד און דער בופעל]]
| [[#זייט-111|111]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.6|חכמה און שגעון]]
| [[#זייט-111|”]]
|-
|}

{{זייט|V}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.7|הארניס און שפין]]
| [[#זייט-112|112]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.8|דוד און מיכל]]
| [[#זייט-113|113]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.9|דוד׳ס הארפע]]
| [[#זייט-115|115]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.10|דוד און ישבי]]
| [[#זייט-115|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.11|דוד און זײן תהלים]]
| [[#זייט-117|117]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.12|דוד׳ס טויט]]
| [[#זייט-118|118]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.13|שלׂמה׳ס חכמה]]
| [[#זייט-118|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.14|פאר־קאפ]]
| [[#זייט-120|120]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.15|דער משפט מיט דער שלאנג]]
| [[#זייט-122|122]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.16|דער משפט מיט די דרײ רײזענדער]]
| [[#זייט-123|123]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.17|די חכמה פון מצרים]]
| [[#זייט-125|125]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.18|פרעה׳ס טאכטער]]
| [[#זייט-125|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.19|שלׂמה׳ס שטול]]
| [[#זייט-126|126]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.20|מלכת שבא]]
| [[#זייט-128|128]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.21|שלׂמה המלך׳ס אדלער]]
| [[#זייט-132|132]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.22|שלׂמה המלך און דער אשמדי]]
| [[#זייט-133|133]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.23|יונה הנביא אין פיש]]
| [[#זייט-141|141]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.24|מרודך בן בלאדן]]
| [[#זייט-144|144]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.25|מנשה און ישעיה הנביא]]
| [[#זייט-145|145]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.26|מנשה׳ס טויט]]
| [[#זייט-145|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.27|יהויקים און יכניה]]
| [[#זייט-146|146]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-9|דער חורבן פון ערשטען בית־המקדש.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.1|דעֶר הונגער]]
| [[#זייט-149|149]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.3|די שרפה]]
| [[#זייט-150|150]]
|-
|}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זײט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.4|צדקיהו המלך]]
| [[#זייט-151|151]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.5|ירמיה נאכ׳ן חורבן]]
| [[#זייט-152|152]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.6|דער טרויער פון די אבות]]
| [[#זייט-154|154]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.7|זכריה הנביא׳ס בלוט]]
| [[#זייט-158|158]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.8|דאס אכזריות פון ישמעאל׳ס קינדער]]
| [[#זייט-159|159]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.9|בײ די טײכען פון בבל]]
| [[#זייט-159|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.10|בענקעניש]]
| [[#זייט-161|161]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.11|נחמה]]
| [[#זייט-162|162]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-10|צװישען ערשטען און צװײטען בית־המקדש.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.1|חירם מלך צור׳ס לופט־שלאס אין מיטען ים]]
| [[#זייט-164|164]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.2|דניאל און די שלאנג]]
| [[#זייט-165|165]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.3|חנניה, מישאל ועזריה]]
| [[#זייט-166|166]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.4|נס פורים: אחשורוש׳ס סעודה]]
| [[#זייט-167|167]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.5|בגתן ותרש]]
| [[#זייט-167|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.6|װי מיט די אויבערשטע אזוי מיט די אונטערשטע]]
| [[#זייט-167|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.7|המן׳ס גדולה]]
| [[#זייט-168|168]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.8|המן׳ס אונטערנעהמען]]
| [[#זייט-168|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.9|המן׳ס מסירות]]
| [[#זייט-169|169]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.10|די גזירה]]
| [[#זייט-170|170]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.11|המן׳ס מפלה]]
| [[#זייט-176|176]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.12|{{תיקון|המן ס|המן׳ס}} תליה]]
| [[#זייט-179|179]]
|-
|}

{{זייט|VI}}

{{קעפּל|פאָרװאָרט|1.5|1}}

דיִ יוּדיִשעֶ „אַגָדָה” {{אָנווייז|¹)|VI}} — װאָס פאַר אַ יוּד װײֵסט ניִשט װיִ פיִעל טײַעֶרעֶ אוׂצְרוׂת פוּן שעֶהנהײַט אוּן פאָלקס־שעֶפּפוּנג, װאָס פאַר אַ ליִכטיִגעֶ פּעֶרלעֶן פוּן געֶדאַנקעֶן אוּן טיִעפזיִן {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך דאָרט, צוּזײֵט אוּן צוּשפּרײֵט? הוּנדעֶרטעֶר יאָהרעֶן איִז דיִ יוּדיִשעֶ אגדה געֶװעֶן דיִ אײֵן־אוּן־אײֵנציִגעֶ פרײַעֶ שעֶפּפוּנגס־פאָרם פוּנ׳ם יוּדיִשעֶן פאָלקס־גײַסט. דאָס בּעֶהאַרצליִכסטעֶ אוּן דאָס איִנטיִמסטעֶ װאָס דיִ יוּדיִשעֶ נְשָמָה פעֶרמאָגט — האָט געֶפוּנעֶן זײַן אֱמֶת־פאָלקסטיִמליִכעֶן אוׂיסדרוּק איִן דעֶר אגדה. געֶשאַפעֶן דוּרך אַלעֶ קרײַזעֶן פוּן פאָלק זעֶלבּסט, פוּן זײַנעֶ העֶכסטעֶ פּעֶרזעֶנליִכקײַטעֶן בּיִז דיִ קלעֶנסטעֶ, איִז דיִ אגדה ניִשט אוּמזיִסט געֶװעֶן לאַנגעֶ הוּנדעֶרטעֶר יאָהרעֶן דאָס בעליעבּסטעֶ לעֶזעֶן פאַר דעֶם גאַנצעֶן פאָלק, פאַר גרוׂיס אוּן קלײֵן, פוּנ׳ם גרוׂיסעֶן לַמְדָן בּיִז גאָר אַ פָּשוּט׳עֶן יוּדעֶן; פוּן דעֶם „לעֶבּעֶדיִגעֶן קװאַל” האָט יעֶדעֶר יוּד, לוׂיט זײַן הַשָׂגָה, געֶשעֶפּט פאַר זײַן יוּדיִש האַרץ עֶרפריִשעֶנדעֶס אוּן עֶרקװיִקעֶנדעֶס, לעֶהרעֶ אוּן טרײֵסט איִן אַלעֶ צײַטעֶן.

נאָר דאָס איִז אַלץ געֶװעֶן אַ מאָל: דיִ לעֶצטעֶ יאָהרעֶן אָבּעֶר איִז דאָס פאָלק, {{זייט|VII|ל}} צוּליִעבּ פעֶרשיִדעֶנעֶ סִבּוׂת, לײֵדעֶר, אָפּגעֶריִסעֶן אוּן דעֶרװײַטעֶרט געֶװאָרעֶן פוּן אָט דעֶם גײַסטיִגעֶן קװאַל זײַנעֶם: דיִ אגדה איִז, װיִ געֶװאוּסט, געֶשאַפעֶן צוּמײֵנסטעֶן נוּר איִן לָשון־קוׂדֶש אוּן איִז צוּשפּרײֵט איִן זעֶהר פיִעל פעֶרשיִדעֶנעֶ אַלטעֶ סְפָרִים, װאוּ זיִ איִז, חוּץ דעֶם אַלעֶמעֶן, זעֶהר אָפט אײַנגעֶפלאָכטעֶן אוּן אוׂיסגעֶמיִשט, אָהן אַ שוּם סֵדֶר אוּן צוּזאַמעֶנהאַנג, מיִט זײַטיִגעֶ אָפּגעֶלעֶבּטעֶ זאַכעֶן. כְּדֵי װיִדעֶר אוׂיפצוּלעֶבּעֶן זיִ אוּן װיִ אַמאָל פעֶראיִנטעֶרעֶסיִרעֶן מיִט איִהר דאָס גאַנצעֶ פאָלק — איִן אוּנזעֶרעֶ צײַטעֶן — האָט זיִ געֶמוּזט צוּנוׂיפגעֶקליִבּעֶן װעֶרעֶן פוּן טוׂיזעֶנדעֶר פעֶרװאָרפעֶנעֶ װיִנקעֶליִך, אָפּגעֶרײֵניִגט װעֶרעֶן פוּנ׳ם לאַנגיאָהריִגעֶן שטוׂיבּ, געֶפּוּצט אוּן געֶסטיִליִזיִרט, אוּן איִן אַ געֶװיִסעֶר אָרדנוּנג, כראָנאָלאָגיִש אוּן זאַכליִך, גרוּפּיִרט װעֶרעֶן, — עֶרשט דאַן קעֶן זיִ בּעֶקוּמעֶן איִהר אײֵגעֶנטיִמליִכעֶן אוׂיסזעֶהן אוּן {{תיקון|עֶרשײַנעֶן|דעֶרשײַנעֶן|דייטשמעריזם}} איִן איִהר פוּלעֶן גלאַנץ אוּן אֱמֶת׳עֶן װעֶרטה פאַר׳ן פאָלק אוׂיך איִן הײַנטיִגעֶ צײַטעֶן.

{{הערה|װעֶרטליִך: זאַגעֶ, {{תיקון|עֶרצעֶהלוּנג|דעֶרצעֶהלוּנג|דייטשמעריזם}} (פוּנ׳ם װאָרט „הגד” — זאָגעֶן, {{תיקון|עֶרצעהלעֶן|דעֶרצעֶהלעֶן|דייטשמעריזם}}), אוּן איִנ׳ם פעֶרבּרײֵטעֶרטעֶן זיִן — אַלעֶס װאָס ניִשט „הלכה” (דִינִים), ד. ה. אוׂיך מְשָלִים, אַפאָריִזמעֶן, סעֶנטעֶנצעֶן איִבּעֶר מוּסר אוּן מדוׂת, שפּריִכװעֶרטעֶר א. ז. װ.

הלכה אוּן אַגדה — דאָס זעֶנעֶן דיִ צװײֵ פעֶרשיִדעֶנאַרטיִגעֶ שריִפט-טהײֵלעֶן, װאָס בּײֵדעֶ צוּזאַמעֶן בּיִלדעֶן דעֶם איִנהאַלט פוּן תּוׂרה שבעל־פה (מיִנדליִכעֶ לעהרע) איִן בּײֵדעֶ תּלמוּד׳עֶן, װאָס זעֶנעֶן געֶשאַפעֶן איִן אַ משך פוּן הוּנדעֶרטעֶר יאָהרעֶן דוּרך אוּנזעֶרעֶ גרוׂיסעֶ געֶלעֶהרטעֶ איִן ארץ יִשראל (תַּלמוּד ירוּשלמי) אוּן איִן בּבל (תַּלמוּד בּבלי). פאַר דעֶר „אַגדה” עֶקסיִסטיִרעֶן אוׂיך בּעֶזוּנדעֶרעֶ זאַמלוּנגעֶן עֶלטעֶרעֶ אוּנטעֶר׳ן אַלגעֶמײֵנעֶם נאָמעֶן „מדרשיִם”, אוּן שפּעֶטעֶרעֶ פעֶרשיִדעֶנעֶ צוּנוׂיפשטעֶלוּנגעֶן, װיִ עיִן־יעקב, ילקוׂט, מנוׂרת המאוׂר א. ז. װ.

איִן דעֶר צײַט װאָס מיִט דעֶר שאַרפזיִניִגעֶר אוּן {{תיקון|טריִקיִנעֶר|טרוּקיִנעֶר|דיאַלעקטיזם}} הלכה האָבּעֶן זיִך מעֶהר בּעֶשעֶפטיִגט דיִ בּעלי־מוׂחוׂת אוּן דיִ לוׂמדִים פוּנ׳ם פאָלק, — איִז דיִ בּעֶהאַרצטעֶ אוּן זאַפטיִגעֶ אַגדה געֶװעֶן מעֶהר בּעֶלִיעֶבּט בּײַ׳ם פָּשוּט׳עֶן עוׂלָם.{{אָנווייז|¹)|VI}}

אוּן צוּ אוׂיספיִהרוּנג פוּן דעֶר אוׂיפגאַבּעֶ האָבּעֶן טאַקיִ געֶשטרעֶבּט דיִ מְסַדְרִים פוּן דיִ אֲגָדוׂת איִן יוּדיִשעֶן. נאָך דעֶם װיִ זײֵ האָבּעֶן אָפּגעֶגעֶבּעֶן העֶכעֶר זעֶקס יאָהר שװעֶרעֶ מיִה אוׂיף זאַמלעֶן אוּן גרוּפּיִרעֶן אַלעֶ בּעֶסטעֶ יוּדיִשעֶ אגדוׂת פוּן תַּלְמוּד אוּן אַלעֶרלײֵ מֶדְרָשים פאַר דעֶם גרוׂיסעֶן „ספר האגדה”, װאָס איִז {{תיקון|עֶרשיִנעֶן|דעֶרשיִנעֶן|דייטשמעריזם}} איִן העֶבּרעֶאיִש איִן זעֶקס טהײֵל אוּן האָט געֶהאַט גרוׂיס {{תיקון|עֶרפאָלג|דעֶרפאָלג|דייטשמעריזם}}, — האָבּעֶן זײֵ אוּנטעֶרגעֶנוּמעֶן דיִ נײַעֶ אוׂיסגאַבּעֶ פוּן דיִ זעֶלבּעֶ אגדוׂת איִן דעֶם זעֶלבּעֶן סֵדֶר, מיִט קלײֵנעֶ עֶנדעֶרוּנגעֶן, אוׂיך איִן יוּדיִשעֶן, כְּדֵי דעֶרמיִט צוּ מאַכעֶן דעֶם טײַעֶרעֶן פאָלקס־שאַץ צוּגעֶנגליִך פאַר יעֶדעֶן יוּדעֶן, פאַר׳ן גאַנצעֶן פאָלק.

דיִ איִבּעֶרזעֶצוּנג איִז אוׂיסגעֶפיִהרט געֶװאָרעֶן מיִט דעֶר פאָרזיִכטיִגקײַט אוּן דעֶם עֶרנסט, װאָס אַזאַ פעֶראַנטװאָרטליִכעֶ אַרבּײֵט פעֶרדיִענט. אַלטעֶ אוּן בִּפְרַט פאָלקסטיִמליִכעֶ שעֶפּפוּנגעֶן, װיִ קלאַסיִש אוּן שאַצבּאַר זײֵ זאָלעֶן ניִט זײַן, זעֶנעֶן דאָך צוּמײֵנסטעֶן פּריִמיִטיִװ מִצַד דעֶר פאָרם, סטיִל אָדעֶר איִנהאַלט, אוּן איִבּעֶרגעֶדיִכטעֶטעֶ אוׂיף דאָס נײַ איִן אַן אַנדעֶר שפּראַך, איִז גאַנץ לײַכט איִבּעֶרצוּטרעֶטעֶן דעֶם זעֶהר שמאָלעֶן גרעֶנעֶץ, װאָס טײֵלט־אָפּ דאָס דעֶרהוׂיבּעֶנעֶ פוּן דעֶם געֶמײֵנעֶם, דאָס נאַאיִװעֶ פוּן דעֶם לעֶכעֶרליִכעֶן, דאָס אײֵגעֶנאַרטיִגעֶ פוּן דעֶם װיִלד־פרעֶמדעֶן. דיִ מְסַדְרִים האָבּעֶן זיִך דעֶריִבּעֶר בּעֶמיִהט, אַז דעֶר אַלטעֶר װײַן פוּן דעֶר אַגָדָה איִן זײַן נײַעֶר כֵּלִי, זאָל װיִ װײַט מעֶגליִך ניִט פעֶרליִערעֶן זײַן העֶכסט יוּדיִשעֶן אײֵדעֶלעֶן טַעַם אוּן רֵיחַ אוּן בּלײַבּעֶן אוׂיך בּײַ זײַן אײֵגעֶנאַרטיִגעֶר מַרְאֶה {{אָנווייז|¹)|VII}}.

{{הערה|איִן דעֶר איִבּעֶרזעֶצוּנג פוּנ׳ם עֶרשטעֶן טהײֵל האָט געֶנוּמעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} {{תיקון|אַנטהײֵל|אָנטהײֵל|דייטשמעריזם}} אוׂיך ה׳ ח. טשעֶמעֶריִנסקי, אוּנטעֶר דעֶר רעֶדאַקציִאָן פוּן דיִ מחבּריִם.|¹)|VII}}

{{זייט|VIII}}

דיִ גאַנצעֶ זאַמלוּנג פוּן דיִ יוּדיִשעֶ אַגָדוׂת עֶנטהאַלט 4 בּעֶנדעֶר.

דעֶר עֶרשטעֶר בּאַנד עֶנטהאַלט אוׂיסדעֶרװעֵהלטעֶ אגדוׂת איִבּעֶר פּעֶרזאָנעֶן אוּן געֶשעֶהעֶניִשעֶן פוּן דעֶר בּיִבּליִשעֶר צײַט, פוּן בְּרִיאַת הָעוׂלָם (װעֶלט־שאַפוּנג) בּיִז דעֶר אָנהוׂיבּ צײַט פוּנ׳ם צװײֵטעֶן בֵּית־הַמִקְדָש.

דעֶר צװײֵטעֶר בּאַנד — איִבּעֶר פּעֶרזאָנעֶן אוּן געֶשעֶהעֶניִשעֶן איִן דעֶר צײַט פוּנ׳ם צװײֵטעֶן בּית־המקדש בּיִז נאָך זײַן חוּרְבָּן, אוּן איִבּעֶר׳ן לעֶבּעֶן פוּן דיִ גרעֶסטעֶ שעֶפעֶר פוּנ׳ם תַּלְמוּד, דיִ תַּנָאִים אוּן אֲמוֹרָאִים.

דעֶר גאַנצעֶר אַגַדיִסטיִשעֶר מאַטעֶריִאַל פוּן דיִ בּײֵדעֶ בּעֶנדעֶר איִז גרוּפּיִרט כראָנאָלאָגיִש (נאָכ׳ן היִסטאָריִשעֶן סֵדֶר פוּן דיִ צײַטעֶן).

דעֶר דריִטעֶר בּאַנד — דיִ שעֶהנסטעֶ לעֶגעֶנדעֶן אוּן דיִ שאַרפסטעֶ אַפאָריִזמעֶן איִבּעֶר דעֶם יוּדיִשעֶן פאָלק אוּן איִבּעֶר אַלעֶ זײַנעֶ טײַעֶרסטעֶ נאַציִאָנאַלעֶ װעֶרטהעֶ (לאַנד, שפּראַך, תּוׂרָה, נְבוּאָה א. ז. װ); װיִ אוׂיך איִבּעֶר זײַנעֶ װיִכטיִגסטעֶ גײַסטיִג־רעֶליִגיִעֶזעֶ {{תיקון|אַנשוׂיעֶנגעֶן|אָנשוׂיאוּנגעֶן|דייטשמעריזם}} (איִבּעֶר גאָטהײַט, גוּטס אוּן שלעֶכטס, זיִנד אוּן תְּשוּבָה, יעֶנעֶ װעֶלט א. ז. װ).

דעֶר פיִערטעֶר בּאַנד — איִבּעֶר פּעֶרזעֶנליִכעֶ אוּן סאָציִאַלעֶ פעֶרקעֶהרוּנגעֶן, גוּטעֶ אוּן שלעֶכטעֶ מִדות א. ז. װ.

{{זייט|IX}}

{{קעפּל|ערשטער באנד.|3}}

{{זייט|XI}}

{{קעפּל|דיִ „אַגָדָה” איִבּעֶר אַגָדָה.|2|2}}

{{קעפּל|אַגָדָה אוּן מָשָל.|1.5|2.1}}

װיִלסטוּ דעֶם װעֶלט־שעֶפעֶר {{תיקון|עֶרקעֶנעֶן|דעֶרקעֶנעֶן|דייטשמעריזם}} — לעֶרן אַגָדָה. דוּרך איִהר װעֶסטוּ גאָט בָּרוּך־הוּא בּעֶגרײֵפעֶן אוּן װיִסעֶן זיִך צוּ האַלטעֶן איִן זײַנעֶ װעֶגעֶן.

{{ליניע}}

דעֶם מָשָל האַלט ניִשט פאַר גריִנג. מיִט אַ גראָשעֶן־ליִכטעֶל זוּכט מעֶן אַמאָל אָפּ אַ פעֶרלוׂירעֶן גאָלדעֶן רעֶנדעֶל אָדעֶר אַ טײַעֶרעֶן פּעֶרעֶל, אוּן דוּרך אַ לײַכטעֶן אײֵנפאַכעֶן מָשָל בּעֶנעֶהמט מעֶן אַמאָל דעֶם טיִעפסטעֶן געֶדאַנק.

{{ליניע}}

„קוׂהֶלֶת {{אָנווייז|¹)|XI}} איִז ניִשט נוּר פאַר {{טרעקינג|זיִך}} {{תיקון|קליִג|קלוּג|דיאַלעקטיזם}} געֶװעֶן, עֶר האָט אוׂיך דעֶם פאָלק װיִסעֶנשאַפט געֶלעֶרעֶנט, פיִעל מְשָלִים צוּגעֶטראַכט”...

— דיִ תּוׂרָה — זאָגט רַב נַחְמָן — איִז בּיִז שְלמה׳ן געֶגליִכעֶן געֶװעֶן צוּ אַ לאַבּיִריִנט, אַ מיִן פּאַלאַץ פוּל מיִט {{תיקון|פעֶרפּלאָנטעֶטעֶ|פעֶרפּלאָנטעֶרטעֶ}} אוּן פעֶרדרעֵהטעֶ ציִמעֶרעֶן; איִז עֶמיִצעֶר אַהיִן אַרײַן האָט עֶר זיִך פעֶרבּלאָנזעֶט, ניִט צוּ װיִסעֶן װיִ אײַן אוּן װיִ אוׂיס; געֶקוּמעֶן שלמה, האָט עֶר אוׂיפגעֶטהוּן דעֶם משל, װאָס האָט געֶדיִענט װיִ יעֶנס קנײַלכעֶן פאָדעֶם, װאָס צוּגעֶבּוּנדעֶן בּײַ׳ם אַרײַנגאַנג אוּן געֶצוׂיגעֶן פוּן דאָרט — װײַזט עֶס פאַר יעֶדעֶן גאָר לײַכט דעֶם װעֶג אַרײַן אוּן אַרוׂיס.

נאָך קעֶן מעֶן גלײַכעֶן דיִ תּוׂרה בּיִז שלמה׳ן צוּ אַ געֶדיִכטעֶן װיִלד־פעֶרװאָקסעֶנעֶם װאַלד; שלמה׳ס משל האָט געֶדיִענט װיִ דאָס העֶקיִל, מיִט װעֶלכעֶן מ׳האַקט דוּרך דאָס עֶרשטעֶ שׁטעֶגעֶלעֶ, פאַר יעֶדעֶן אַ װעֶג אַרײַן אוּן אַרוׂיס.

רַבִּי יוׂסִי גלײַכט דיִ תּוׂרה בּיִז שלמה׳ן צוּ אַ גרוׂיסעֶן קאָרבּ אָנגעֶפוּלט מיִט אַלעֶרלײֵ טײַעֶרעֶ פרוּכט, נאָר אָהן אוׂיעֶרעֶן, קעֶן עֶס קײֵנעֶר פוּן אָרט ניִשט ריִהרעֶן; שלמה׳ס משל איִז פאַר איִהר געֶװעֶן דאָס אוׂיעֶרעֶל, פאַר װעֶלכעֶס יעֶדעֶר האָט זיִ געֶקעֶנט לײַכט הײֵבּעֶן אוּן טראָגעֶן.

{{הערה|שלמה המלך.|¹)|XI}}

רַבִּי חֲנִינָא זאָגט: בּיִז שלמה׳ן איִז דיִ תּוׂרה גלײַך געֶװעֶן צוּ אַ בּרוּנעֶן פוּל מיִט קאַלטעֶ, זיִסעֶ װאַסעֶר, װאָס צוּליִעבּ זײַן אוּנגעֶהײַעֶר טיִעפקײַט קעֶן קײֵנעֶר {{זייט|XII|ל}} דאָס װאַסעֶר ניִשט {{תיקון|געֶנוּסעֶן|געֶניִסעֶן|דיאַלעקטיזם}}, בּיִז עֶס נעֶמט אײֵנעֶר אוּן {{תיקון|בּוּנדט־צוּ|בּיִנדט־צוּ|דיאַלעקטיזם}} אַ שטריִקעֶל צוּ אַ שטריִקעֶל, אַ שניִרעֶל צוּ אַ שניִרעֶל אוּן לאָזט־אַראָפּ איִן דעֶר טיִעף דעֶם עֶמעֶר אוּן שעֶפּט־אָן װאַסעֶר פאַר יעֶדעֶן. דעֶם זעֶלבּעֶן אוׂיפטהוּ האָט בּעֶװיִזעֶן שלמה מיִט זײַנעֶ מְשָלִים: משל צוּ משל, בּײַשפּיִעל צוּ בּײַשפּיִעל — אוּן דיִ טיִעפעֶ תּוׂרה װעֶרט דעֶרגרוּנטעֶװעֶט.

{{קעפּל|הֲלָכָה אוּן אַגָדָה.|1.5|2.2}}

„בּרוׂיט” — דאָס איִז הֲלָכָה {{אָנווייז|¹)|XII}}, „װײַן” דאָס איִז אַגָדָה {{אָנווייז|²)|XII}} — אוּן „ניִט אוׂיף בּרוׂיט אַלײֵן לעֶבּט דעֶר מעֶנש”...

{{ליניע}}

רַבִּי אַבָּהוּ אוּן רַבִּי חִיָא בַּר אַבָּא זעֶנעֶן זיִך צוּנוׂיפגעֶקוּמעֶן איִן אײֵן שטאָדט אוּן דאָרט פאַר׳ן עוׂלָם געֶ׳דַרְש׳עֶט, דעֶר עֶרשטעֶר איִן אַגדה, דעֶר צװײֵטעֶר איִן הלכה. האָט דעֶר גאַנצעֶר עוׂלָם איִבּעֶרגעֶלאָזט ר׳ חִיָא׳ן אוּן זיִך אַ לאָז {{תיקון|געֶטוּהן|געֶטהוּן}} צוּ ר׳ אבּהוּ׳ס דְרָשָה. איִז יעֶנעֶר בּײַ זיִך אַראָפּגעֶפאַלעֶן. האָט איִהם ר׳ אַבּהוּ בּעֶרוּהיִגט מיִט אַזאַ מָשָל:

— איִן אַ שטאָדט זעֶנעֶן אַמאָל געֶקוּמעֶן צװײֵ העֶנדלעֶר, אײֵנעֶר האָט פעֶרקוׂיפט בּריִליִאַנטעֶן אוּן פּעֶרעֶל, דעֶר צװײֵטעֶר — קלײֵן־צעֶלניִק, װיִ נאָדלעֶן, שפּיִלקעֶס אוּן נאָך אַזעֶלכעֶ בּיִליִגעֶ אָבּעֶר נײֵטיִגעֶ קלײֵניִגקײַטעֶן. אוׂיף װעֶמעֶנס סְחוׂרָה {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך מעֶהר בַּעְלָנִים? — פעֶרשטעֶהט זיִך, אוׂיפ׳ן צװײֵטעֶנס...

{{ליניע}}

רַב אַמִי אוּן רַב אַסִי זעֶנעֶן געֶזעֶסעֶן פאַר זײֵעֶר רֶבִּי׳ן רַבִּי יִצְחָק נַפְחָא. האָט אײֵנעֶר פוּן זײֵ בּײַ׳ם רבּי׳ן געֶבּעֶטעֶן עֶר זאָל עֶפּיִס אַן הלכה־זאַך זאָגעֶן, אוּן דעֶר צװײֵטעֶר — אַן אַגדה־זאַך. הוׂיבּט ר׳ יִצחק אָן זאָגעֶן איִן אַגדה — לאָזט דעֶר ניִשט, װיִל עֶר זאָגעֶן איִן הלכה — לאָזט יעֶנעֶר ניִשט. זאָגט זײֵ ר׳ יִצחק אוׂיף דעֶם אַזאַ משל:

— עֶס קוּמט־אוׂיס װיִ יעֶנעֶר בּעֶיאָהרטעֶר מעֶנש װאָס האָט געֶהאַט צװײֵ פרוׂיעֶן, אַ יוּנגעֶ אוּן {{תיקון|אַ|אַן}} אַלטעֶ. פליִקט איִהם דיִ יוּנגעֶ אוׂיס זײַנעֶ גרוׂיעֶ האָר אוּן דיִ אַלטעֶ זײַנעֶ שװאַרצעֶ האָר. לאָזט זיִך אוׂיס, אַז עֶר בּלײַבּט נעֵבּיִך גאָר אַ פּליִך פוּן אַלעֶ זײַטעֶן.

{{הערה|דִינִים, נאָרמעֶן פוּנ׳ם אַלטעֶגליִכעֶן לעֶבּעֶן, נײֵטיִגעֶ װיִ בּרוׂיט.|¹)|XII}} {{הערה|זיִ קװיִקט אוּן {{תיקון|עֶרפריִשט|דעֶרפריִשט|דייטשמעריזם}} װיִ װײַן.|²)|XII}}

{{זייט|1}}

{{קעפּל|דיִ עֶרשְטעֶ דוׂרוׂת|1.5|3}}

{{קעפּל|אָדָם הָרִאשׁוׂן {{אָנווייז|¹)|1}}|1.5|3.1}}

גאָט האָט אוׂיף דעֶר װעֶלט נוּר {{טרעקינג|אײֵן}} מעֶנשעֶן בּעֶשאַפעֶן, כְּדֵי אײֵנעֶר אַקעֶגעֶן צװײֵטעֶן זאָל זיִך דעֶרנאָך ניִשט קעֶנעֶן איִבּעֶרנעֶהמעֶן אוּן זאָגעֶן: „מײַן יִחוּס איִז גרעֶסעֶר פוּן דײַנעֶם! מײַן עֶלטעֶר־זײֵדעֶ איִז אַ שעֶהנעֶרעֶר!”

אַלעֶ מעֶנשעֶן זעֶנעֶן גלײַך, פוּן אײֵן טאַטעֶן קוּמעֶן זײֵ אַרוׂיס.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

בּעֶשאַפעֶן האָט גאָט פריִהעֶר דיִ װעֶלט אוּן אַלעֶ בְּרוּאִים, אוּן דעֶם מעֶנשעֶן האָט עֶר עֶרֶב־שַׁבָּת, שוׂין נאָך {{טרעקינג|אַלעֶמעֶן}}, בּעֶשאַפעֶן, כְּדֵי אוׂיבּ עֶר װעֶט זיִך װעֶלעֶן איִבּעֶרנעֶהמעֶן, זאָל מעֶן איִהם קעֶנעֶן זאָגעֶן: אַ פליִגעֶל אַפילוּ, אַ קלײֵן װעֶרעֶמיִל, איִז אוׂיך פריִהעֶר פאַר דיִר בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן.

אוּן אוׂיך דעֶרפאַר, כְּדֵי עֶר זאָל קוּמעֶן אוׂיף דעֶר װעֶלט צוּ אַלעֶס גרײֵטעֶן. אַזוׂי בּוׂיעֶט־אוׂיס אַ קעֶניִג אַ שעֶהנעֶם פּאַלאַץ, ציִערט איִהם אוׂיס, גרײֵט־אָן אַ רײַכעֶ סְעוּדָה, אוּן עֶרשט דעֶרנאָך פיִהרט עֶר אַהיִן אַרײַן דעֶם ליִעבּעֶן גאַסט.

{{הערה|דעֶר עֶרשטעֶר מעֶנש.|¹)|1}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

װעֶן גאָט האָט געֶנוּמעֶן דעֶם מעֶנשעֶן בּעֶשאַפעֶן, רוּפעֶן זיִך אָפּ צוּ איִהם דיִ מַלְאָכִים: „האַר פוּן דעֶר װעֶלט: װאָס טוׂיג דיִר אָט דעֶר מעֶנש? װאָס מאַכסטוּ פוּן איִהם אַ װעֶזעֶן?”

— אוׂיבּ אַזוׂי — עֶנטפעֶרט זײֵ גאָט — פאַר װעֶמעֶן זעֶנעֶן שאָף אוּן ריִנדעֶר בּעֵשאַפעֶן געֶװאָרעֶן? דיִ פוׂיגעֶל אוּנטעֶר׳ן היִמעֶל אוּן דיִ פיִש איִן יַמ׳עֶן צוּ װאָס טוׂיגעֶן? בּוׂיעֶט אַ קעֶניִג אוׂיס אַ פּאַלאַץ אוּן פוּלט איִהם אָן מיִט אַלעֶס {{זייט|2|ל}} גוּטס, צוּ װאָס נוּצט דאָס אַלץ, אוׂיבּ קײַן געֶסט זעֶנעֶן ניִשטאָ, אוׂיבּ קײֵנעֶר װעֶט קײַן הֲנָאָה פוּן דעֶם ניִשט האָבּעֶן?

— געֶרעֶכט בּיִזטוּ, מעֶכטיִגעֶר גאָט — זאָגעֶן דיִ מַלְאָכִים — שאַף נאָך דײַן װיִלעֶן, װיִ דיִר געֶפעֶלט.

{{קעפּל|דיִ שעֶהנעֶ װעֶלט.|1.5|3.2}}

בּעֶשאַפעֶן אָדָם הָרִאשׁוׂן, האָט איִהם גאָט בָּרוּך־הוּא אָנגעֶנוּמעֶן אוּן איִבּעֶר אַלעֶ בּײֵמעֶר פוּן גַן־עֵדֶן אַרוּמגעֶפיִהרט אוּן דעֶרבּײַ אַזוׂי געֶזאָגט: זעֶה דיִ װעֶרק מײַנעֶ, בּעֶטראַכט װיִ שעֶהן זײֵ זעֶנעֶן, װיִ פּראַכטפאָל זײֵ זעֶנעֶן! — אוּן דאָס אַלעֶס איִז פוּן דײַניִטװעֶגעֶן. זעֶה־זשעֶ זאָלסט ניִט פעֶרזיִנדיִגעֶן; בּרײֵנג ניִשט אוּם מיִט דײַן שלעֶכט אוׂיפפיִהרוּנג מײַן װעֶלט! װעֶסטוּ איִן איִהר עֶפּיִס פעֶרדאָרבּעֶן, בּלײַבּט ניִשט װעֶר עֶס זאָל פעֶרריִכטעֶן.

„אוּן גאָט האָט געֶזעֶהן אַלעֶס װאָס עֶר האָט געֶמאַכט אוּן ס׳איִז זעֶהר גוּט” — אַלעֶס איִז פוּן גאָט בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן גוּט, איִן דעֶר רעֶכטעֶר צײַט. אוׂיך דיִ װעֶלט איִז איִן איִהר צײַט פוּן גאָט׳ס האַנד אַרוׂיס, פריִהעֶר האָט זיִ ניִשט בּעֶדאַרפט בּעֶשאַפעֶן װעֶרעֶן.

גאָט בָּרוּך־הוּא האָט װעֶלטעֶן בּעֶשאַפעֶן אוּן אוּמגעֶבּראַכט, בּעֶשאַפעֶן אוּן אוּמגעֶבּראַכט, בּיִז עֶר האָט זיִך אוׂיף {{טרעקינג|דעֶר}} װעֶלט אָפּגעֶשטעֶלט: אָט דיִ געֶפעֶלט מיִר!

בּעֶטראַכט דיִ נײַעֶ שעֶהנעֶ װעֶלט זײַנעֶ, האָט גאָט געֶזאָגט: װעֶלט מײַנעֶ, װעֶלט מײַנעֶ! הַלְואַי זאָלסטוּ תָּמִיד איִן אַלעֶ צײַטעֶן האָבּעֶן איִן מײַנעֶ אוׂיגעֶן דעֶם איִצטיִגעֶן חֵן!

געֶשטאָלציִרט האָט גאָט מיִט זײַן װעֶלט: „זעֶהט דיִ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן, בּעֶטראַכט דיִ בּיִלדעֶר! אָט װאָס פאַר אַ היִמעֶל אוּן עֶרד!” — דעֶר בּעֶשעֶפעֶר {{תיקון|רוּהמט|ריִהמט|דיאַלעקטיזם}} זײֵ, װעֶר־זשעֶ קעֶן שעֶנדעֶן! דעֶר {{תיקון|קוּנסטלעֶר|קיִנסטלעֶר|דיאַלעקטיזם/דייטשמעריזם}} נעֶהמט זיִך איִבּעֶר, װעֶר קעֶן אוׂיסזעֶצעֶן אַ פעֶהלעֶר? יאָ, שעֶהן זעֶנעֶן זײֵ, פּראַכטפאָל זעֶנעֶן זײֵ!

{{קעפּל|דיִ כַּלָה שַׁבָּת.|1.5|3.3}}

„אוּן גאָט האָט זײַן גאַנצעֶ אַרבּײַט מיִט דעֶם זיִבּעֶטעֶן טאָג פעֶרעֶנדיִגט” — אַ קעֶניִג האָט געֶמאַכט אַ חוּפָּה־ציִמעֶר אוּן עֶס שעֶהן פעֶרפּוּצט, געֶפעֶהלט האָט נוּר אײֵן זאַך — דיִ כַּלָה זאָל אַהיִן אַרײַנקוּמעֶן.

גאָט בָּרוּך־הוּא האָט בּעֶשאַפעֶן דיִ װאוּנדעֶר־שעֶהנעֶ װעֶלט, אַלעֶס איִז {{זייט|3|ל}} איִן איִהר פאַרטיִג געֶװעֶן, געֶפעֶהלט האָט איִהר אײֵן זאַך — שַׁבָּת! מיִט׳ן שַׁבָּת איִז געֶװאָרעֶן אַלעֶס פעֶרעֶנדיִגט.

{{קעפּל|גראָזעֶן אוּן בּײֵמעֶר.|1.5|3.4}}

דאָס קלײֵנסטעֶ גרעֶזעֶלעֶ, דאָס מיִנדסטעֶ {{תיקון|בּלוּמעֶלעֶ|בּליִמעֶלעֶ|דיאַלעקטיזם}}, האָט זיִך זײַן מַלְאָך איִן היִמעֶל, װאָס װעֶקט עֶס אוּן טרײַבּט־אוּנטעֶר: װאַקס!

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

גריִנעֶ בּײֵמעֶר שמוּעֶסעֶן זיִך דוּרך אײֵנעֶר מיִט׳ן אַנדעֶרעֶן, גריִנעֶ בּײֵמעֶר שמוּעֶסעֶן זיִך דוּרך מיִט לײַטעֶן. צוּ׳ם מעֶנשעֶנ׳ס פעֶרגניִגעֶן זעֶנעֶן גריִנעֶ בּײֵמעֶר בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן. 

{{קעפּל|דאָס אײַזעֶן.|1.5|3.5}}

אַ ציִטעֶרניִש האָט אָנגעֶחאַפּט דיִ בּײֵמעֶר װעֶן דאָס אײַזעֶן איִז בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן.

— װאָס ציִטעֶרט איִהר? — האָט דאָס אײַזעֶן זײֵ אַ זאָג געֶטהוּן — װעֶן איִהר אַלײֵן װעֶט מיִר האָלץ אוׂיף אַ שטיִל ניִשט געֶבּעֶן, קעֶן מײַן האַק אײַך גאָר ניִשט שאַדעֶן.

{{קעפּל|דיִ זוּן אוּן דיִ לְבָנָה.|1.5|3.6}}

דיִ זוּן מיִט דעֶר לְבָנָה זעֶנעֶן תְּחִלַת אײֵן גרוׂיס בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן, אוּן בּײֵדעֶ האָבּעֶן געֶלוׂיכטעֶן גלײַך. האָט דיִ לְבָנָה געֶנוּמעֶן טַעְנֶה׳ן פאַר גאָט: רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, פּאַסט דעֶן אײֵן קרוׂין פאַר צװײֵ קעֶניִגעֶן?

— געֶה־זשעֶ דוּ אוּן װעֶר קלעֶנעֶר — האָט איִהר גאָט געֶעֶנטפעֶרט.

— האַר פוּן דעֶר װעֶלט — טַעְנֶה׳ט זיִ װײַטעֶר — ציִ דעֶרפאַר װאָס איִך האָבּ דיִר געֶזאָגט אַ גלײַכעֶ זאַך קוּמט מיִר קלעֶנעֶר װעֶרעֶן?

— האָסטוּ דיִ שטעֶרעֶן דיִר פאַר אַ צוּגאָבּ.

{{קעפּל|אַלעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן זעֶנעֶן נוּצליִך.|1.5|3.7}}

פוּן אַלעֶ גאָט׳ס בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן איִז קײַן אײֵנס אוּננוּצליִכעֶס ניִשטאָ.

אַפילוּ דיִ זאַכעֶן װאָס דיִר דאַכט זיִך, אַז זײֵ זעֶנעֶן אוׂיף דעֶר װעֶלט גאָר איִבּריִג, װיִ אַ שטײֵגעֶר פליִגעֶליִך, פלײֵ אוּן מיִקעֶן — האָבּעֶן אוׂיך זײֵעֶר אָרט {{זייט|4|ל}} צװיִשעֶן דיִ בְּרוּאִים {{אָנווייז|¹)|4}} אוׂיף דעֶר װעֶלט. דוּרך אַלעֶמעֶן פיִהרט גאָט אוׂיס זײַן שְׁלִיחוּת, אֲפִילוּ דוּרך אַ שלאַנג, דוּרך אַ פראָש, דוּרך אַ פליִגעֶלעֶ.

מ׳האָט געֶפרעֶגט אַ מאָל דעֶם תַּנָא רַבִּי נְהוׂרָאי: צוּליִעבּ װאָס האָט גאָט אוׂיף דעֶר װעֶלט בּעֶשאַפעֶן שְקָצִים וּרְמָשִׂים {{אָנווייז|²)|4}}?

— מעֶ דאַרף זײֵ — האָט עֶר געֶעֶנטפעֶרט — װעֶן דעֶר מעֶנש פעֶרזיִנדיִגט זיִך פאַר גאָט אוּן ס׳קוּמט איִהם אוּמגעֶבּראַכט צוּ װעֶרעֶן, גיִט גאָט בָּרוּך־הוּא אַ קוּק אוׂיף דיִ שְקָצִים וּרְמָשִׂים אוּן טראַכט זיִך: מיִט װאָס איִז דעֶר מעֶנש עֶרגעֶר פוּן אָט דיִ בְּרוּאִים? אוׂיבּ זײֵ, װאָס נוּצעֶן צוּ גאָר ניִשט, לאָז איִך לעֶבּעֶן, בִּפְרַט דעֶם מעֶנשעֶן, װאָס קעֶן נאָך בּרײֵנגעֶן דעֶר װעֶלט אַזוׂי פיִעל נוּצעֶן.

{{קעפּל|חַוָה.|1.5|3.8}}

ניִשט פוּן אָדָם׳ס קאָפּ אַרוׂיס האָט גאָט חַוָה׳ן בּעֶשאַפעֶן — זיִ זאָל ניִשט פעֶררײַסעֶן דעֶם קאָפּ, ניִט פוּנ׳ם אוׂיג — זיִ זאָל ניִשט זײַן קײַן נאָכקוּקעֶריִן, ניִט פוּנ׳ם אוׂיעֶר — זיִ זאָל ניִשט זײַן קײַן אוּנטעֶרהעֶרעֶריִן, ניִט פוּנ׳ם מוׂיל — זיִ זאָל ניִשט זײַן קײַן פּלאַפּלעֶריִן, ניִט פוּן דעֶר האַנד — זיִ זאָל ניִשט זײַן קײַן חאַפּעֶריִן, ניִט פוּנ׳ם פוּס — זיִ זאָל ניִשט זײַן קײַן אַרוּמלוׂיפעֶריִן; נאָר פוּן דעֶר ריִפּ, פוּן אַזאַ אֵבֶר װאָס איִז בּעֶהאַלטעֶן איִנ׳ם מעֶנשעֶן, כְּדֵי זיִ זאָל זײַן גוּט אוּן פרוּם אוּן בּעֶשײַדעֶן.

אוּן דאָך {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך בּײַ איִהר פוּן דעֶם אַלעֶמעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

— אײַעֶר גאָט איִז אַ גַנָב — האָט אַ רוׂימיִשעֶר קֵיסָר געֶזאָגט דעֶם תַּנָא רַבָּן גַמְלִיאֵל — עֶר האָט אָנגעֶװאָרפעֶן אַ שלאָף אוׂיפ׳ן מעֶנשעֶן אוּן אַװעֶקגעֶנוּמעֶן בּײַ איִהם אַ ריִפּ!

— לאָז, איִך װעֶל איִהם גיִבּעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} עֶנטפעֶר — האָט געֶזאָגט דיִ טאָכטעֶר, אוּן װעֶנדעֶנדיִג זיִך צוּם קֵיסָר האָט זיִ צוּגעֶגעֶבּעֶן: שיִק רוּפעֶן אַ ריִכטעֶר.

— צוּ װאָס? — פרעֶגט דעֶר קֵיסָר.

— רוׂיבּעֶר זעֶנעֶן אוׂיף אוּנז בּײַ־נאַכט בּעֶפאַלעֶן, צוּגעֶנוּמעֶן אַ זיִלבּעֶרנעֶם קרוּג אוּן איִבּעֶרגעֶלאָזט אַ גאָלדעֶנעֶם.

— אַזעֶלכעֶ גַנָבִים — זאָגט דעֶר קֵיסָר — הַלְוַאי אַלעֶ נאַכט!

{{הערה|בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן.|¹)|4}} {{הערה|קריִכעֶנדיִגעֶ אוּמרײֵנעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן.|²)|4}}

{{זייט|5}}

— נוּ, אוּן פאַר אָדָם הָרִאשוׂן איִז דעֶן ניִשט בּעֶסעֶר: צוּגעֶנוּמעֶן האָט מעֶן בּײַ איִהם אַ {{טרעקינג|ריִפּ}} אוּן געֶגיִבּעֶן דעֶרפאַר אַ {{טרעקינג|פרוׂי}}.

{{קעפּל|דעֶר עֶרשטעֶר חֵטְא {{אָנווייז|¹)|5}}.|1.5|3.9}}

אָדָם הָרִאשוׂן איִז זיִך געֶזעֶסעֶן איִן גַן־עֵדֶן אוּן דיִ מַלְאָכִים האָבּעֶן פאַר איִהם פלײֵש געֶבּראָטעֶן אוּן װײַן געֶזײַעֶט. דעֶר שלאַנג האָט צוּגעֶזעֶהן זײַן גרוׂיסקײַט אוּן ס׳האָט זיִך איִן איִהם אָנגעֶציִנדעֶן דיִ קִנְאָה.

„דעֶר שלאַנג איִז געֶװעֶן אַ קליִגיִטשקעֶר” — װעֶן עֶר האָט געֶװאָלט דעֶם מעֶנשעֶן צוּם חֵטְא פוּן „עֵץ־הַדַעַת” בּרײֵנגעֶן, האָט עֶר זיִך אַזוׂי מְיַשֵׁב געֶװעֶן: זאָל איִך אָנהוׂיבּעֶן גלײַך פוּן אָדָם׳ן, װײֵס איִך גוּט אַז עֶר װעֶט מיִך ניִשט העֶרעֶן, אַ מאַנסבּיִל איִז האַרט. בּעֶסעֶר װעֶל איִך זיִך אַ נעֶהם טהוּן פאַר חַוָה׳ן, זיִ װעֶט מיִר געֶװיִס פאָלגעֶן, אַ פרוׂי איִז גריִנג אוׂיף דעֶר דֵעָה {{אָנווייז|²)|5}}.

קוּמט עֶר צוּ חַוָה׳ן אוּן נעֶהמט קוׂדֶם גאָט בּעֶרעֶדעֶן. „זעהט איִהר — גיִט עֶר אַ זאָג — אָט פוּן דעֶם בּוׂים האָט „עֶר” אַלײֵן געֶגעֶסעֶן אוּן דיִ װעֶלט בּעֶשאַפעֶן, אוּן דעֶרפאַר טאַקיִ האָט עֶר אײַך שטרעֶנג פעֶרבּאָטעֶן צוּ עֶסעֶן פוּן דעֶם בּוׂים, כְּדֵי איִהר זאָלט ניִשט קעֶנעֶן שאַפעֶן, גלײַך װיִ עֶר, װעֶלטעֶן. יעֶדעֶר מײַסטעֶר װיִל איִן זײַן פאַך זײַן אַ יָחִיד” {{אָנווייז|³)|5}}. אוּן נאָך האָט דעֶר שלאַנג געֶזאָגט: יעֶדעֵר װאָס איִז צוּם לעֶצטעֶן בּעֶשאַפעֶן האָט מֶמְשָלָה אוׂיף דיִ בְּרוּאִים װאָס בּיִז איִהם. דעֶר מעֶנש איִז צוּם סוׂף בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן, עֶר זאָל אוׂיף אַלעֶס געֶװעֶלטיִגעֶן; חאַפּט־אַרײַן גיִך אוּן פעֶרזוּכט פוּנ׳ם עֵץ־הַדַעַת, אײֵדעֶר עֶר װעֶט בּעֶשאַפעֶן נאָך אַנדעֶרעֶ בְּרוּאִים, װאָס װעֶלעֶן איִבּעֶר אײַך געֶװעֶלטיִגעֶן. דעֶרבּײַ נעֶהמט דעֶר שלאַנג אוּן גיִט דעֶם בּוׂים אַ טרעֶסעֶל. — „רָשָע, ריִהר מיִך ניִשט אָן!” — האָט דעֶר בּוׂים מיִט אַ ציִטעֶר אַ געֶשרעֶה געֶטהוּן. — „זעֶהסטוּ — זאָגט דעֶר שלאַנג חַוָה׳ן — אָט האָבּ איִך דעֶם בּוׂים אָנגעֶריִהרט אוּן ניִשט געֶשטאָרבּעֶן. דוּ מעֶגסט איִהם אוׂיך אָנריִהרעֶן, עֶס װעֶט דיִר חָלִילָה גאָר ניִשט שאַדעֶן”. אוּן דאָ האָט עֶר זיִ אַ שטוׂיס געֶטהוּן, אוּן זיִ האָט דעֶם בּוׂים בּעֶריִהרט. דעֶרזעֶהט זיִ פאַר זיִך דעֶם מַלְאָך־הַמָוֶת. „װעֶה איִז מיִר! — שרײַט זיִ פוּן שרעֶק — איִצט װעֶל איִך פוּן דעֶר װעֶלט געֶהן אוּן גאָט װעֶט אָדָם׳ן אַ נײַעֶ פרוׂי בּעֶשאַפעֶן”. האָט זיִ בּאַלד פוּנ׳ם עֵץ־הַדַעַת אַ {{תיקון|שטײַנגעֶל|שטײֵנגעֶל|דיאַלעקטיזם}} טרוׂיבּעֶן געֶחאַפּט, אוׂיסגעֶדריִקט פוּן איִהם פריִשעֶן זאַפט אוּן דעֶרלאַנגט אָדָם׳ן. „נעֶהם טריִנק — זאָגט זיִ צוּ איִהם — מײֵנסט אֶפְשַר, {{זייט|6|ל}} אַז איִך שטאַרבּ־אַװעֶק אוּן פאַר דיִר איִז שוׂין אָנגעֶגרעֶט {{תיקון|אַ|אַן}} אַנדעֶרעֶ חַוָה? ניִשטאָ קײַן נײַעֶ בּעֶשעֶפעֶניִש אוּנטעֶר דעֶר {{תיקון|זיִן|זוּן|דיאַלעקטיזם}}!” ציִ מײֵנסטוּ גאָר, אַז איִך װעֶל שטאַרבּעֶן אוּן דוּ װעֶסט זיִך לעֶבּעֶן אַלײֵן װיִ אַ פרײַעֶר פוׂיגעֶל — „ניִשט אוׂיף װיִסט זײַן האָט גאָט דיִ װעֶלט בּעֶשאַפעֶן, זיִ זאָל בּעֶזעֶצט װעֶרעֶן האָט עֶר זיִ געֶמאַכט”. אַזוׂי לאַנג איִז זיִ צוּ איִהם צוּ־געֶשטאַנעֶן, מיִט גוּטעֶן אוּן מיִט בּײֵזעֶן — בּיִז עֶר האָט אוׂיך געֶמוּזט נעֶהמעֶן עֶסעֶן פוּן עֵץ־הַדַעַת.

{{הערה|זיִנד.|¹)|5}} {{הערה|לײַכטזיִניִג, לאָזט זיִך גריִנג איִבּעֶררעֶדעֶן.|²)|5}} {{הערה|אײֵנעֶר.|³)|5}}

{{קעפּל|דעֶר פעֶניִקס {{אָנווייז|¹)|6}}.|1.5|3.10}}

חַוָה האָט געֶגעֶבּעֶן עֶסעֶן פוּן דעֶם בּוׂים אוׂיך אַלעֶ בְּהֵמוׂת חַיוׂת אוּן עוׂפוׂת. אַלעֶ האָבּעֶן זיִ געֶפאָלגט אוׂיסעֶר אײֵן פוׂיגעֶל פעֶניִקס. דעֶרפאַר האָט אוׂיף איִהם קײַן שְלִיטָה ניִשט דעֶר טוׂיט. טוׂיזעֶנד יאָהר לעֶבּט עֶר, אוּן נאָך טוׂיזעֶנד יאָהר געֶהט־אַרוׂיס פוּן זײַן אײֵגעֶנעֶם נעֶסט אַ פײַעֶר אוּן פעֶרבּרעֶנט איִהם. בּלײַבּט פוּן איִהם איִבּעֶר נוּר װיִ אַן אײֵ דיִ גרוׂיס. פוּן דעֶם װאַקסעֶן־אַרוׂיס צוּריִק זײַנעֶ אֵבְרִים אוּן עֶר לעֶבּט װיִדעֶר.

{{קעפּל|דיִ נײַגיִעריִגעֶ פרוׂי.|1.5|3.11}}

רַבִּי שִמְעוׂן בֶּן יוׂחַאי דעֶרצעֶהלט װעֶגעֶן חַוָה׳ן מיִט׳ן עֵץ־הַדַעַת אַזאַ מָשָׁל:

אײֵנעֶר האָט געֶהאַט אַ פרוׂי. אײֵנמאָל האָט עֶר געֶבּראַכט אַהײֵם אַ פעֶסיִל מיִט אוׂיסגעֶצעֶהלטעֶ פײַגעֶן אוּן ניִס. חאַפּט עֶר {{תיקון|אַ|אַן}} עֶקדיִש, לאָזט אַרײַן איִנ׳ם פעֶסיִל פוּן אוׂיבּעֶן נעֶבּעֶן לאָך, פעֶרשפּיִנטעֶװעֶט עֶס, שטעֶלט עֶס אַװעֶק איִן אַ װיִנקעֶל, אוּן פעֶרזאָגט דעֶרבּײַ דעֶם װײַבּ: „העֶרסטוּ, טאָכטעֶר, אַלעֶס װאָס איִן שטוּבּ איִז איִן דײַן האַנד, צוּ דעֶם פעֶסיִל אָבּעֶר איִן װיִנקעֶלעֶ זאָלסטוּ זיִך ניִשט דעֶרװאַגעֶן אַפִילוּ צוּ־ריִהרעֶן”. װיִ דעֶר מאַן איִז נוּר אַװעֶק איִן גאַס חאַפּט זיִ בּאַלד אוּן עֶפעֶנט דאָס פעֶסיִל, שטעֶקט אַהיִן אַרײַן דיִ האַנד — אוּן בּעֶקוּמט אַ שאַרפעֶן בּיִס פוּנ׳ם עֶקדיִש. געֶקוּמעֶן דעֶר מאַן פוּן גאַס, טרעֶפט עֶר זיִ ליִגעֶן איִן בּעֶט איִן אײֵן קרעֶכצעֶן.

— װאָס איִז דיִר אַזוׂינס, טאָכטעֶר מײַנעֶ? — גיִט עֶר זיִ אַ פרעֶג.

— אוׂי איִך שטאַרבּ אַװעֶק! — זאָגט זיִ — איִך האָבּ אַרײַנגעֶשטעֶקט דיִ האַנד איִן פעֶסיִל האָט מיִך {{תיקון|אַ|אַן}} עֶקדיִש אַ בּיִס געֶטהוּן.

{{הערה|אַ לעֶגעֶנדאַרעֶר פוׂיגעֶל.|¹)|6}}

{{זייט|7}}

— איִך האָבּ דאָך דיִר פריִהעֶר געֶװאָרעֶנט — זאָגט עֶר איִהר — אַלצדיִנג, נאָר צוּ דעֶם פעֶסיִל זאָלסטוּ זיִך ניִשט צוּריִהרעֶן.

{{קעפּל|נאָכ׳ן חֵטְא.|1.5|3.12}}

נאָכ׳ן עֶסעֶן פוּנ׳ם עֶץ־הַדַעַת האָבּעֶן אָדָם אוּן חַוָה דעֶרהעֶרט „גאָט׳ס קוׂל טראָגט זיִך איִבּעֶר׳ן גאָרטעֶן”. זײֵ האָבּעֶן דעֶרהעֶרט װיִ דיִ בּײֵמעֶר שוּשקעֶן זיִך: „אָט איִז עֶר, דעֶר גַנָב, אָט געֶהט עֶר, דעֶר אָפּנאַרעֶר, דעֶם בּעֶשעֶפעֶר זײַנעֶם האָט עֶר אָפּגעֶנאַרט!” און װיִ דיִ מַלְאָכִים שמוּעֶסעֶן זיִך איִבּעֶר: „אַ פעֶרפאַלעֶנעֶר! דאָ איִן גאָרטעֶן װעֶט עֶר שוׂין ניִשט בּלײַבּעֶן, עֶר איִז שוׂין װיִ טוׂיט”...

{{קעפּל|אָנגעֶװאוׂירעֶן אַ טרײַעֶן דיִענעֶר.|1.5|3.13}}

„פעֶרשאָלטעֶן זאָלסטוּ װעֶרעֶן” — האָט גאָט געֶזאָגט דעֶם שלאַנג. רַבִּי שִמְעוׂן בֶּן מְנַסְיָא האָט אוׂיף דעֶם געֶזאָגט: אַן עֲבֵירָה! אַ גרוׂיסעֶן בּעֶדיִענעֶר האָט דיִ װעֶלט פעֶרלוׂירעֶן. װאָלט דעֶר שלאַנג ניִשט פעֶרשאָלטעֶן געֶװאָרעֶן, װאָלט זיִך יעֶדעֶר אײֵנציִגעֶר פעֶרזאָרגט מיִט אַ פּאָריִל {{תיקון|גיִטעֶ|גוּטעֶ|דיאַלעקטיזם}} שלעֶנג, אײֵנעֶם װאָלט עֶר געֶשיִקט קײַן צָפוׂן־זײַט, אײֵנעֶם קײַן דָרוׂם, צוּ בּעֶקוּמעֶן פאַר איִהם איִן יעֶנעֶ װײַטעֶ מְקוׂמוׂת בּריִליִאַנטעֶן אוּן דיִמעֶנטעֶן אוּן אַלעֶרלײֵ עֶדעֶלשטײֵנעֶר. נאָך מעֶהר: מעֶ װאָלט דעֶם שלאַנג אײַנגעֶשפּאַנט איִן דעֶר אַרבּײַט, אוּן געֶפיִהרט מיִט איִהם יעֶדעֶר װאָס עֶר בּעֶדאַרף: דעֶר — עֶרד פאַר׳ן גאָרטעֶן, דעֶר — לעֶהם פאַר זײַן אײַנגעֶפאַלעֶן הײַזיִל.

{{קעפּל|דעֶר עֶרשטעֶר זוּן־אוּנטעֶרגאַנג.|1.5|3.14}}

װעֶן אָדָם האָט דעֶרזעֶהן דאָס עֶרשטעֶ מאָל װיִ דיִ זוּן געֶהט־אוּנטעֶר, איִז אוׂיף איִהם אַ שרעֶק אָנגעֶפאַלעֶן.

— װעֶה איִז מיִר — האָט עֶר געֶזאָגט — ס׳װעֶרט פיִנסטעֶר, דיִ װעֶלט געֶהט־אוּנטעֶר. אָט דאָס קוּמט אוׂיף מיִר דעֶר טוׂיט װאָס איִז אוׂיף מיִר בּעֶשטיִמט פאַר מײַן חֵטְא.

אַז ס׳האָט װיִדעֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן שײַנעֶן אוׂיף טאָג, האָט עֶר זיִך בּעֶרוּהיִגט אוּן געֶזאָגט: אַזוׂי, װײַזט אוׂיס, פיִהרט זיִך דיִ װעֶלט, טאָג מיִט נאַכט בּײַטעֶן זיִך.

אוּן עֶר איִז אוׂיפגעֶשטאַנעֶן, געֶנוּמעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} אָקס אוּן געֶבּראַכט אַ קָרְבַּן.

{{זייט|8}}

{{קעפּל|דאָס עֶרשטעֶ פײַעֶר.|1.5|3.15}}

דאָס פײַעֶר האָט געֶזאָלט בּעֶשאַפעֶן װעֶרעֶן נאָך עֶרֶב־שַׁבָּת, אַרוׂיסגעֶקוּמעֶן אָבּעֶר אוׂיף דעֶר װעֶלט איִז עֶס עֶרשט מוׂצָאֵי־שַׁבָּת. גאָט האָט דעֶמאָלט אָדָם׳ן אַרײַנגעֶגעֶבּעֶן אַ העֶכעֶרעֶן געֶדאַנק, האָט עֶר געֶבּראַכט צװײֵ שטײֵנעֶר, געֶריִבּעֶן זײֵ אַזוׂי לאַנג אײֵנעֶם איִנ׳ם צװײֵטעֶן בּיִז ס׳איִז פוּן זײֵ אַ פײַעֶר אַרוׂיס. דעֶרזעֶהן דאָס, האָט עֶר געֶדאַנקט גאָט אוּן געֶמאַכט דיִ בְּרָכָה: {{תיקון||„}}בּוׂרֵא מְאוֹרֵי־הָאֵשׁ” {{אָנווייז|¹)|8}}.

{{קעפּל|דיִ קוּרצעֶ טעֶג.|1.5|3.16}}

װעֶן אָדָם הָרִאשׁוׂן האָט בּעֶמעֶרקט, אַז דיִ טעֶג װעֶרעֶן װאָס װײַטעֶר אַלץ קוּרצעֶר, איִז אוׂיף איִהם װיִדעֶר, װיִ בּײַ דעֶם עֶרשטעֶן זוּן־אוּנטעֶרגאַנג, אַ טוׂיט־שרעֶק בּעֶפאַלעֶן. „װעֶה איִז מיִר — האָט עֶר אוׂיסגעֶשריִעֶן — עֶס רוּקט זיִך אָן אוׂיף דעֶר װעֶלט אַ פיִנסטעֶרניִש, דיִ װעֶלט האַלט איִן אוּנטעֶרגעֶהן! אָט דאָס איִז עֶר דעֶר טוׂיט, װאָס איִז אוׂיף מיִר בּעֶשטיִמט געֶװאָרעֶן פאַר מײַן חֵטְא!” אַכט טאָג דוּרכאַנאַנד האָט עֶר פעֶרבּראַכט איִן פאַסטעֶן אוּן גאָט בּעֶטעֶן.

נאָך תְּקוּפַת־טֵבַת {{אָנווייז|²)|8}} האָט עֶר אָבּעֶר װיִדעֶר בּעֶמעֶרקט װיִ דיִ טעֶג װעֶרעֶן צוּריִק װאָס װײַטעֶר אַלץ לעֶנגעֶר. „עֶס זעֶהט אוׂיס — האָט עֶר געֶזאָגט בּעֶרוּהיִגט — אַז דיִ װעֶלט פיִהרט זיִך אַזוׂי, לאַנגעֶ טעֶג מיִט קוּרצעֶ בּײַטעֶן זיִך”.

פאַר פרײֵד האָט עֶר געֶמאַכט אַכט טאָג יוׂם־טוׂב.

{{הערה|געֶלוׂיבּט איִז דעֶר שעֶפעֶר פוּן פײַעֶר־ליִכט.|¹)|8}} {{הערה|איִן מיִטעֶן װיִנטעֶר, װעֶן דיִ טעֶג הוׂיבּעֶן־אָן לעֶנגעֶר װעֶרעֶן.|²)|8}}

{{קעפּל|קַיִן אוּן הֶבֶל.|1.5|3.17}}

קַיִן האָט אײֵנמאָל געֶזאָגט צוּ זײַן בּרוּדעֶר הֶבֶל: קוּם לאָמיִר זיִך צוּטהײֵלעֶן מיִט דעֶר װעֶלט. — „גוּט — עֶנטפעֶרט דעֶר בּרוּדעֶר — איִך בּיִן גרײֵט”. נעֶהמט הֶבֶל זיִך דיִ שאָף אוּן קַיִן דיִ עֶרד. אוּן אָפּגעֶמאַכט האָבּעֶן זײֵ צװיִשעֶן זיִך, אַז אײֵנעֶר מיִט׳ן צװײֵטעֶן קעֶהר זיִך מעֶהר גאָר ניִשט אָן.

געֶהט־אַרוׂיס הֶבֶל פּאַשעֶן דיִ שאָף זײַנעֶ, קוּמט קַיִן אוּן זאָגט מיִט אַ בּײֵזעֶר: „העֶר נוּר, בּרוּדעֶר, דיִ עֶרד, אוׂיף װעֶלכעֶר דוּ שטעֶהסט, געֶהעֶר צוּ מיִר”. זאָגט איִהם הבל: „אוּן דיִ װאָל, װאָס דוּ טראָגסט אוׂיפ׳ן לײַבּ, איִז מײַנעֶ”. דעֶר שרײַט: „פליִה איִן לוּפטעֶן!” אוּן דעֶר: „טהוּ זיִך אוׂיס!” אַ װאָרט פאַר אַ װאָרט — אוּן קין איִז אָנגעֶפאַלעֶן אוׂיף הבל׳ן.

אַנטלוׂיפט הבל. לוׂיפט איִהם קין נאָך איִבּעֶר בּעֶרג אוּן טהאָל — בּיִז {{זייט|9|ל}} עֶר האָט איִהם דעֶריאָגט. פלעֶכטעֶן זײֵ זיִך אײַן אײֵנעֶר איִן צװײֵטעֶן — אוּן קין בּלײַבּט ליִגעֶן אוּנטעֶר הבל׳ן. הײֵבּט זיִך קין אָן צוּ בּעֶטעֶן: „הבל בּרוּדעֶר, לאָז אָפּ! אוׂיף דעֶר װעֶלט זעֶנעֶן נוּר מיִר איִן צװײֵעֶן, װאָס־זשעֶ װעֶסטוּ דעֶרנאָך דעֶם טאַטעֶן זאָגעֶן?”... בּעֶקוּמט הבל אוׂיף איִהם רַחְמָנוּת אוּן לאָזט איִהם אָפּ. נעֶהמט קין אוּן בּעֶפאַלט איִהם אוּנטעֶן־אַרוּם אוּן הַרְג׳עֶט איִהם. װיִ אַזוׂי־זשעֶ? ניִשט צוּ װיִסעֶן פוּן װאַנעֶן דיִ נְשָמָה געֶהט אַרוׂיס, האָט עֶר געֶחאַפּט אַ שטײֵן אוּן מיִט איִהם הבל׳ן צוּקײַלט אוּן צוּבּײַלט דיִ העֶנד מיִט דיִ פיִס, בּיִז עֶר האָט איִהם געֶטראָפעֶן איִן האַלז — אוּן דעֶר׳הַרְג׳עֶט.

דעֶרזעֶהן אַז עֶר האָט דעֶם בּרוּדעֶר דעֶר׳הַרְג׳עֶט האָט קין געֶטראַכט: אַנטלוׂיפעֶן דאַרף איִך איִצט פוּן מײַן פאָטעֶר אוּן מוּטעֶר, װײַל זײֵ װעֶלעֶן איִהם ניִט פוּן קײֵנעֶם נאָר פוּן מיִר פאָדעֶרעֶן; אוׂיסעֶר אוּנז בּײֵדעֶ איִז דאָך קײַן אַנדעֶרעֶר אוׂיף דעֶר װעֶלט ניִשטאָ. האָט זיִך גאָט בָּרוּך־הוּא צוּ איִהם בּעֶװיִזעֶן אוּן געֶזאָגט: „רָשָע, פוּן דיִ עֶלטעֶרן דײַנעֶ קעֶנסטוּ אַנטלוׂיפעֶן, פוּן מיִר אָבּעֶר װעֶסטוּ ניִשט קעֶנעֶן. {{תיקון|„|}}װעֶט זיִך דעֶן אַ מעֶנש בּעֶהאַלטעֶן איִן אַ פעֶרבּאָרגעֶן אָרט איִך זאָל איִהם ניִשט זעֶהן? — װאוּ איִז הבל דײַן בּרוּדעֶר?”

— „בּיִן איִך דעֶן אַ היִטעֶר פוּן מײַן בּרוּדעֶר?” — דוּ בּיִסט דעֶר היִטעֶר פוּן אַלעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן אוּן איִצט פאָדעֶרסטוּ איִהם פוּן מײַן האַנד? עֶס קוּמט־אוׂיס װיִ יעֶנעֶר גַנָב, װאָס האָט געֶ׳גַנְב׳עֶט זאַכעֶן בּײַ נאַכט אוּן מ׳האָט איִהם ניִשט געֶחאַפּט. אוׂיף מאָרגעֶן פריִה חאַפּט איִהם דעֶר טוׂיעֶר־היִטעֶר אוּן פרעֶגט איִהם: „זאָג נוּר, װאָס האָסטוּ נעֶכטעֶן בּײַ־נאַכט זאַכעֶן געֶ׳גנב׳עֶט?” עֶנטפעֶרט עֶר איִהם: „מֵילָא איִך בּיִן מיִר אַ גַנָב, האָבּ איִך זיִך מײַן אַרבּײַט געֶטהוּן, דוּ אָבּעֶר דאַרפסט דאָך שטעֶהן אוּן היִטעֶן בּײַם טוׂיעֶר, — װאָס־זשעֶ האָסטוּ ניִשט געֶטהוּן דײַן אַרבּײַט אוּן ניִשט געֶהיִט?” אַזוׂי האָט אוׂיך קין געֶזאָגט: „מֵילָא איִך האָבּ איִהם געֶ׳הַרְג׳עֶט, דוּ האָסט דאָך איִן מיִר אַ יֵצֶר־הָרָע בּעֶשאַפעֶן. אָבּעֶר דוּ, װאָס בּיִסט דעֶר שוׂמר פוּן אַלעֶס, װיִ קוּמט עֶס װאָס דוּ האָסט מיִר דעֶרלאָזט איִהם הַרְג׳עֶנעֶן? ניִט איִך, נאָר דוּ האָסט איִהם אוּמגעֶבּראַכט; װעֶן דוּ װאָלסט צוּ־געֶנוּמעֶן מײַן קָרְבַּן װיִ זײַנעֶם, װאָלט איִך צוּ קײַן קִנְאָה ניִשט געֶקוּמעֶן”.

— רָשָע — האָט איִהם גאָט געֶזאָגט — „דאָס קוׂל פוּן דײַן בּרוּדעֵר׳ס בּלוּט שרײַט צוּ מיִר פוּן דעֶר עֶרד”.

עֶס קוּמט אוׂיס װיִ אײֵנעֶר איִז אַרײַנגעֶגאַנגעֶן איִן אַ פרעֶמדעֶן גאָרטעֶן אוּן געֶקלוׂיבּעֶן עֶרד־בּעֶעֶרעֶן אוּן געֶגעֶסעֶן. לוׂיפט איִהם נאָך דעֶר אײֵגעֶנטהיִמעֶר פוּנ׳ם גאָרטעֶן אוּן שרײַעט: „װאָס האָסטוּ דאָרט איִן דעֶר האַנד?” — {{זייט|10|ל}} עֶנטפעֶרט יעֶנעֶר: „גאָר ניִשט!” זאָגט דעֶר איִהם: „װאָס־זשעֶ זעֶנעֶן דיִ העֶנד דײַנעֶ אַזוׂי פעֶרשמיִרט?”... אָדעֶר װיִ אײֵנעֶר װאָס געֶהט־אַרײַן איִן אַ {{תיקון|פרעֶמדעֶ|פרעֶמדעֶר|דיאַלעקטיזם}} סטאַדעֶ אוּן חאַפּט פוּן דאָרט אַ שעֶפעֶלעֶ אוּן פעֶרװאַרפט עֶס אוׂיף זיִך אוּנטעֶר דיִ פּלײֵצעֶס. דעֶרזעֶהט דעֶר בַּעַל־הַבַּיִת אוּן לוׂיפט איִהם נאָך אוּן שרײַעט: װאָס האַלסטוּ דאָרט?” „גאָר ניִשט” — עֶנטפעֶרט עֶר. זאָגט איִהם יעֶנעֶר: „װאָס־זשעֶ מעֶקעֶט דאָרט אַזוׂינס אוּנטעֶר דיִר?”

זאָגט קַיִן:

— האַר פוּן דעֶר װעֶלט, אוׂיף מײַן לעֶבּעֶן האָבּ איִך קײַן געֶ׳הַרְג׳עֶטעֶן איִן דיִ אוׂיגעֶן ניִשט געֶזעֶהן. האָבּ איִך געֶקעֶנט װיִסעֶן, אַז פוּן אַ קלאַפּ מיִט אַ שטײֵן װעֶט עֶר אַװעֶקשטאַרבּעֶן? אוּן נאָך אַ זאַך: מײַן פאָטעֶר אוּן מוּטעֶר דאָ אוׂיף דעֶר עֶרד װײֵסעֶן דעֶרפוּן ניִשט, אוּן דוּ דאָרט אוׂיפ׳ן היִמעֶל װיִ קוּמסטוּ צוּ װיִסעֶן?

— נאַר אײֵנעֶר — האָט איִהם גאָט אַ זאָג געֶטהוּן — דיִ גאַנצעֶ װעֶלט טראָג איִך אוׂיף זיִך...

— דיִ גאַנצעֶ װעֶלט — האָט קַיִן אוׂיסגעֶשריִגעֶן — טראָגסטוּ, נוּר מײַן זיִנד קעֶנסטוּ ניִשט פעֶרטראָגעֶן! יאָ, „צוּ גרוׂיס, ניִשט צוּ פעֶרטראָגעֶן, איִז מײַן זיִנד”.

„האָט גאָט געֶמאַכט קַיִנ׳עֶן אַ צעֶכעֶן” אוׂיף דעֶם שטעֶרעֶן אוּן איִהם פעֶרשיִקט, עֶר זאָל אוׂיף דעֶר װעֶלט אַרוּמװאַנדעֶרעֶן.

{{תיקון|װאָהיִן|װאוּהיִן|דייטשמעריזם}} קין איִז געֶקוּמעֶן האָט דיִ עֶרד אוּנטעֶר איִהם געֶציִטעֶרט. אַלעֶ חַיוׂת אוּן בְּהֵמוׂת האָבּעֶן דעֶרשראָקעֶנעֶ געֶפרעֶגט: װאָס איִז דאָס אַזוׂינס? װעֶר איִז אָט דעֶר?”

— דאָס איִז דעֶר קין — האָט אײֵנעֶ דעֶר צװײֵטעֶר געֶזאָגט — דעֶר מעֶרדעֶר פוּן זײַן אײֵגעֶנעֶם בּרוּדעֶר, װאָס גאָט האָט איִהם אָנגעֶצײֵכעֶנט: „נָע־וְנָד זאָלסטוּ זײַן”. קוּמט מיִר װעֶלעֶן איִהם אוׂיפעֶסעֶן — אוּן האָבּעֶן זיִך צוּ איִהם געֶלאָזט לוׂיפעֶן...

איִן דעֶר צײַט האָבּעֶן קַיִן׳ס אוׂיגעֶן געֶגאָסעֶן טרעֶהרעֶן:

:::װאוּהיִן, אָ גאָט, קעֶן איִך פאַר דײַן געֶמיִטה אַנטלוׂיפעֶן,
:::אוּן װאוּ בּעֶהאַלט מעֶן זיִך פאַר דײַן געֶזיִכט?
:::הוׂיבּ איִך זיִך צוּם היִמעֶל אוׂיף — דוּ בּיִסט דאָרט,
:::אוּן לאָז איִך זיִך צוּם גרוּנד אַראָפּ — דאָ בּיִסטוּ!

אוּן הבל איִז געֶבּליִבּעֶן ליִגעֶן אוׂיף דעֶם אָרט, װאוּ קין האָט איִהם געֶ׳הרג׳עֶט, אוּן זײַן בּלוּט איִז געֶװעֶן פעֶרשפּריִצט אוׂיף דיִ בּײֵמעֶר אוּן שטײֵנעֶר {{זייט|11|ל}} אַרוּם {{תיקון|איִן|אוּן|דיאַלעקטיזם}} אַרוּם. אוּן דעֶר הוּנד, װאָס האָט זײַן שאָף געֶהיִט, איִז געֶשטאַנעֶן אוׂיף דעֶר װאַך, חַיוׂת זאָלעֶן איִהם ניִט פרעֶסעֶן אוּן {{תיקון|פוׂיגעֶל|פײֵגעֶל|דיאַלעקטיזם}} זאָלעֶן איִהם ניִט פּיִקעֶן. אוּן אָדָם מיִט חַוָה׳ן זעֶנעֶן געֶזעֶסעֶן נעֶבּעֶן איִהם, האָבּעֶן בּעֶװײֵנט אוּן בּעֶקלאָגט זײֵעֶר קיִנד אוּן ניִט געֶװאוּסט, װאָס צוּ טהוּן מיִט זײַן טוׂיטעֶן קעֶרפּעֶר.

קוּמט צוּפליִהעֶן אַ ראָבּ אוּן בּרעֶנגט צוּ טראָגעֶן נאָך אַ ראָבּ אַ טוׂיטעֶן, לאָזט זיִך מיִט איִהם אַראָפּ אוׂיף דעֶר עֶרד, צוּשאַרט דיִ זאַמד, בּיִז עֶס װעֶרט אַ טיִעף גריִבּעֶל, — בּעֶהאַלט דאָרט זײַן טוׂיטעֶן חַבֶר אוּן פעֶרשיִט איִהם מיִט עֶרד.

דעֶרזעֶהן דאָס, האָבּעֶן אדם מיִט חוה׳ן אוׂיסגעֶגראָבּעֶן אַ קֵבֶר אוּן הבל׳ן דאָרט מְקַבֵּר געֶװעֶן.

{{קעפּל|לֶמֶךְ.|1.5|3.18}}

לֶמֶך איִז געֶװעֶן קַיִן׳ס אוּר־אוּר־אײֵניִקעֶל, דעֶר זיִבּעֶטעֶר דוׂר. עֶר איִז געֶװעֶן בּליִנד אוׂיף בּײֵדעֶ אוׂיגעֶן, אוּן זײַן קלײֵנעֶר זוּהן תּוּבַל־קַיִן האָט איִהם געֶפיִהרט. בּליִנדעֶרהײֵד איִז עֶר געֶװעֶן אַ קיִנציִגעֶר שיִסעֶר: װיִ דאָס קיִנד האָט דעֶרזעֶהן פוּן װײַטעֶן אַ חַיָה אוּן געֶזאָגט דעֶם אַלטעֶן אוׂיף װעֶלכעֶן אָרט, פלעֶגט עֶר בּאַלד אָנציִהעֶן דעֶם בּוׂיגעֶן, ציִלעֶן זיִך צוּ יעֶנעֶם אָרט אוּן טרעֶפעֶן פּוּנקט איִן ציִעל.

אײֵנמאָל דעֶרזעֶהט דעֶר קלײֵנעֶר תּוּבַל־קַיִן עֶפּיִס אַ בּעֶשעֶפעֶניִש פוּן װײַטעֶן, זאָגט עֶר דעֶרפוּן למך׳ן. שיִסט דעֶר אוׂיס אוּן דיִ פײַל טרעֶפט איִן ציִעל.

אַז זײֵ זעֶנעֶן צוּגעֶגאַנגעֶן נעֶהעֶנטעֶר צוּ יעֶנעֶם אָרט, שרײַט דאָס קיִנד אוׂיס:

— אוׂי! ס׳איִז גאָר דעֶרשאָסעֶן אַ מעֶנש מיִט אַ צײֵכעֶן אוׂיפ׳ן שטעֶרעֶן. האָט למך אַ פּאַטש געֶטהוּן מיִט בּײֵדעֶ העֶנד אוּן אוׂיסגעֶשריִעֶן: „אוׂי װעֶה, ס׳איִז אַוַדְאִי דעֶר זײֵדעֶ קַיִן!” ניִט זעֶהעֶנדיִג האָט עֶר מיִט׳ן פּאַטש געֶטראָפעֶן תּוּבל־קין איִן קאָפּ אוּן אוּמגעֶרעֶן איִהם אוׂיך געֶ׳הַרְג׳עֶט.

{{קעפּל|דיִ געֶפאַלעֶנעֶ מַלְאָכִים אוּן דיִ ריִעזעֶן.|1.5|3.19}}

אַז דיִ װעֶלט איִז געֶװאָרעֶן זעֶהר זיִנדיִג, איִז גאָט געֶזעֶסעֶן טרוׂיעֶריִג אוׂיף זײַן שטוּל אוּן זיִך בּעֶראָטעֶן מיִט דיִ מַלְאָכִים, װיִ אַזוׂי צוּ בּעֶשטראָפעֶן דיִ זיִנדיִגעֶ מעֶנשעֶן.

{{זייט|12}}

שטעֶהעֶן־אוׂיף צװײֵ מַלְאָכִים, שַמְחֲזָאי אוּן עֲזָאֵל, אוּן זאָגעֶן:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! אַז דוּ האָסט נוּר פעֶרטראַכט צוּ בּעֶשאַפעֶן דעֶם מעֶנשעֶן, האָבּעֶן מיִר דיִר נאָך דעֶמאָלט געֶזאָגט, אַז ס׳איִז ניִשט כְּדַאי {{אָנווייז|¹)|12}} — איִצט נעֶהם {{תיקון|איִן|אוּן|דיאַלעקטיזם}} פעֶרטיִליִג אַלעֶ מעֶנשעֶן, עֶס זאָל פוּן זײֵ קײֵן זֵכֶר ניִט בּלײַבּעֶן.

— אוּן װאָס װעֶט זײַן מיִט דעֶר װעֶלט?

— געֶנוּג פאַר דיִר דיִ הײֵליִגעֶ מַלְאָכִים איִן היִמעֶל.

— װעֶן איִהר, מַלְאָכִים, װאוׂינט אוׂיף דעֶר עֶרד, װאָלט איִהר אוׂיך ניִט געֶקעֶנט דעֶם יֵצֶר־הָרָע בּײַשטעֶהן, אוּן נאָך אֶפְשַר געֶװעֶן זיִנדיִגעֶר פוּן מעֶנשעֶן.

— פּרוּב אוּנז, — װעֶסטוּ זעֶהן.

האָט גאָט דיִ בּײֵדעֶ אראָפּגעֶװאָרפעֶן אוׂיף דעֶר עֶרד, אוּן זײֵ האָבּעֶן אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ זיִנדיִגעֶן.

אײֵנמאָל דעֶרזעֶהט שַמְחֲזָאִי דיִ שעֶהנעֶ יוּנג־פרוׂי אַסְטְרַה, איִז עֶר בּאַלד צוּ איִהר צוּגעֶקאָכט געֶװאָרעֶן אוּן הוׂיבּט זיִ אָן אײַנרעֶדעֶן, זיִ זאָל זיִנדיִגעֶן.

זאָגט זיִ איִהם: איִך װעֶל דיִר ניִט פאָלגעֶן, סײַדעֶן דוּ זאָלסט מיִר פריִהעֶר אוׂיסלעֶרנעֶן דעֶם שֵׁם הַמְפוׂרָש {{אָנווייז|²)|12}}, מיִט װעֶלכעֶן דוּ הײֵבּסט זיִך אוׂיף איִן היִמעֶל.

װיִ עֶר האָט איִהר אוׂיסגעֶזאָגט דעֶם סוׂד, האָט זיִ געֶזאָגט דעֶם {{תיקון|שפּרו|שפּרוּך}} אוּן אַ רײֵנעֶ אַרוׂיף אוׂיפ׳ן היִמעֶל.

דעֶרפאַר האָט זיִ גאָט אַרײַנגעֶזעֶצט איִן מַזָל כִּימָה {{אָנווייז|³)|12}} אוּן זיִ פעֶרװאַנדעֶלט איִן אַ ליִכטיִגעֶן שטעֶרעֶן.

דיִ צװײֵ מַלְאָכִים האָבּעֶן נאָכדעֶם חתוּנה געֶהאַט מיִט מעֶנשעֶן־טעֶכטעֶר, אוּן דיִ פרוׂיעֶן האָבּעֶן געֶבּוׂירעֶן קיִנדעֶר־ריִעֶזעֶן. יעֶדעֶר ריִעֶז פלעֶגט אוׂיפעֶסעֶן פאַר אַמאָל טוׂיזעֶנד אָקסעֶן מיִט טוׂיזעֶנד פעֶרד אוּן טוׂיזעֶנד קעֶמלעֶן.

שַמְחֲזָאי האָט געֶהאַט צװײֵ אזעֶלכעֶ ריִעֶזעֶן־קיִנדעֶר, אײֵנעֶר האָט געֶהײֵסעֶן היִװאַ, דעֶר אַנדעֶרעֶר — הִייָא.

{{הערה|װעֶרט.|¹)|12}} {{הערה|„גאָטס נאָמעֶן”, אַז מעֶן רעֶדט איִהם אוׂיס װיִ געֶהעֶריִג, קעֶן מעֶן טהוּן דיִ גרעֶסטעֶ װאוּנדעֶר. דעֶר נאָמעֶן איִז אַ גרוׂיסעֶר סוׂד, װאָס נוּר מלאכים אוּן גרוׂיסעֶ צדיקים װײֵסעֶן עֶס.|²)|12}} {{הערה|אַזאַ שטעֶרעֶן־בּיִלד, אַ גרוּפּעֶ שטעֶרעֶן.|³)|12}}

אײֵנמאָל בּײַנאַכט חָלוׂמ׳ט זיִך זײֵ בּײֵדעֶן: היִװאַ זעֶהט איִן טרוׂים אַ {{זייט|13|ל}} שטײֵן, דוּרכאוׂיס פעֶרשריִבּעֶן מיִט שוּרוׂת אוׂיסגעֶקריִצטעֶ אוׂתיִוׂת. קוּמט אַ מַלְאָך מיִט אַ מעֶסעֶר אוּן קראַצט־אָפּ אַלעֶ שוּרוׂת אוּן לאָזט־איִבּעֶר נוּר פיִעֶר װעֶרטעֶר. אוּן הִייָא האָט געֶזעֶהן איִן חָלוׂם אַ גאָרטעֶן בּעֶפלאַנצט מיִט אַלעֶרלײֵ בּוׂימעֶר, קוּמעֶן מַלְאָכִים מיִט העֶק אוּן האַקעֶן־אוׂיס דעֶם גאַנצעֶן גאָרטעֶן, נאָר פיִעֶר בּוׂימעֶר האָבּעֶן זײֵ איִבּעֶרגעֶלאָזעֶן.

אוׂיף מאָרגעֶן פריִה קוּמעֶן זײֵ צוּ׳ם פאָטעֶר אוּן דעֶרצעֶהלעֶן דיִ חֲלוׂמוׂת. זאָגט עֶר זײֵ, װאָס דיִ חֲלוׂמוׂת בּעֶדײֵטעֶן:

— אַ מַבּוּל װעֶט קוּמעֶן אוּן אַלעֶ מעֶנשעֶן אוּמבּרעֶנגעֶן. עֶס װעֶט בּלײַבּעֶן לעֶבּעֶן ניִט מעֶהר װיִ נׂחַ מיִט זײַנעֶ דרײַ זיִהן.

הוׂיבּעֶן זײֵ אָן צוּ קלאָגעֶן: אוׂי װעֵה, אוּנזעֶרעֶ נעֶמעֶן װעֶלעֶן אוׂיך אוׂיסגעֶמעֶקט װעֶרעֶן פוּן דעֶר װעֶלט.

טרײֵסט זײֵ שַמְחֲזָאִי:

— האָט קײַן יִסוּרִים ניִשט, אײַעֶרעֶ נעֶמעֶן װעֶלעֶן אײֵבּיִג בּלײַבּעֶן. איִן אַלעֶ צײַטעֶן װעֶן דעֶר מעֶנש װעֵט פיִעל כּוׂחַ אַנװעֶנדעֶן, דיִקעֶ קלעֶצעֶר האַקעֶן, שװעֶרעֶ שטײֵנעֶר הײֵבּעֶן, אָנגעֶלאָדעֶנעֶ פלאָטעֶן שלעֶפּעֶן — װעֶט עֶר אַלץ אײַך דעֶרמאָהנעֶן אוּן שרײַעֶן היִװאַ! הִייָא!

{{קעפּל|נׂחַ אוּן דעֶר מַבּוּל.|1.5|3.20}}

הוּנדעֶרט אוּן צװאַנציִג יאָהר האָט גאָט געֶװאָרעֶנט דעֶם דור הַמַבּוּל זײֵ זאָלעֶן תְּשוּבָה טהוּן, אוּן זײֵ האָבּעֶן ניִט געֶװאָלט העֶרעֶן, האָט עֶר געֶהײֵסעֶן נׂחַ׳ן עֶר זאָל זיִך {{תיקון|אָנהוׂבּעֶן|אָנהוׂיבּעֶן}} בּוׂיעֶן אַ קאַסטעֶן.

האָט נח געֶנוּמעֶן פלאַנצעֶן טעֶנעֶן־בּײֵמעֶר, קוּמעֶן מעֶנשעֶן צוּ איִהם אוּן פרעֶגעֶן: װאָס טהוּסטוּ? — עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ: אַ מַבּוּל װעֶט קוּמעֶן אוּן אײַך פעֶרפלײֵצעֶן, — אוּן איִך װעֶל מיִר פוּן דיִ בּײֵמעֶר אוׂיסבּוׂיעֶן אַ קאַסטעֶן אוּן געֶרעֶטעֶט װעֶרעֶן. לאַכעֶן זײֵ אוּן שפּעֶטעֶן פוּן איִהם. שפּעֶטעֶר זעֶהעֶן זײֵ, װיִ עֶר בּעֶגיִסט דיִ בּוׂימעֶר אוּן פרעֶגעֶן װײַטעֶר: צוּ װאָס? — עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ װיִ פריִהעֶר. שפּעֶטעֶן זײֵ װיִדעֶר פוּן איִהם. איִן אַ צײַט אַרוּם זעֶהעֶן זײֵ, װיִ עֶר האַקט־אוׂיס דיִ בּײֵמעֶר אוּן אַרבּײֵט זײֵ אַרוּם. פרעֶגעֶן זײֵ װײַטעֶר: צוּ װאָס דאַרפסטוּ עֶס? עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ אַלץ דאָס אײֵגעֶנעֶ, אוּן זײֵ גלוׂיבּעֶן אַלץ ניִט.

אוּן אַז דעֶר מַבּוּל איִז אָנגעֶקוּמעֶן, אוּן זײֵ האָבּעֶן געֶזעֶהן, אַז זײֵ האַלטעֶן בּײַ׳ם אוּנטעֶרגעֶהן, זעֶנעֶן זײֵ געֶקוּמעֶן אוּן געֶװאָלט איִבּעֶרקעֶהרעֶן דעֶם קאַסטעֶן. װאָס טהוּט גאָט? שיִקט עֶר צוּ לײֵבּעֶן מיִט לעֶמפּעֶרטעֶן אוּן זײֵ ריִנגלעֶן־אַרוּם דעֶם קאַסטעֶן פוּן אַלעֶ זײַטעֶן אוּן לאָזעֶן ניִט צוּטרעֶטעֶן.

{{זייט|14}}

פוּן אַלעֶ ריִעזעֶן איִז געֶבּליִבּעֶן נוּר אײֵנעֶר — עוׂג מֶלֶך הַבָּשָן. עֶר האָט זיִך אײַנגעֶבּעֶטעֶן בּײַ נח׳ן, עֶר זאָל איִהם לאָזעֶן זיִצעֶן רײַטעֶנדיִג אוׂיפ׳ן קאַסטעֶן אוּן דעֶרלאַנגעֶן איִהם עֶסעֶן דוּרכ׳ן דאַך־פעֶנסטעֶרעֶל. דעֶרפאַר האָט עֶר נח׳ן געֶשװאוׂירעֶן, אַז עֶר װעֶט בּלײַבּעֶן אַן אײֵבּיִגעֶר קנעֶכט איִהם אוּן זײַנעֶ קיִנדעֶר.

אַז דאָס װאַסעֶר איִז אָפּגעֶפאַלעֶן, האָט נח אַרוׂיסגעֶשיִקט דעֶם ראָבּ, עֶר זאָל זעֶהן, ציִ איִז שוׂין דאָ טרוּקעֶן לאַנד אוּן קוּמעֶן צוּריִק מיִט אַן עֶנטפעֶר. איִז דעֶר ראָבּ אַװעֶקגעֶפלוׂיגעֶן אוּן צוּריִק זיִך שוׂין ניִט אוּמגעֶקעֶהרט. אַ נְבֵלָה האָט עֶר געֶפוּנעֶן אוׂיפ׳ן שפּיִץ בּאַרג, אוּן פוּן גרוׂיס שִמְחָה פעֶרגעֶסעֶן איִן זײַן שְׁלִיחוּת.

האָט נח אַרוׂיסגעֶשיִקט דיִ טוׂיבּ, אוּן זיִ האָט זיִך אוּמגעֶקעֶהרט צוּריִק מיִט אַן אײֵלבּיִרט־בּלאַט איִן מוׂיל, װיִ אײֵנעֶר זאָגט:

:::ליִעבּעֶר אַ {{תיקון|בּיִטעֶרעֶ|בּיִטעֶר|דיאַלעקטיזם}} בּלאַט פוּן גאָט׳ס גנאָד,
:::אײֵדעֶר זיִסעֶ שפּײַז פוּן מעֶנשעֶנ׳ס גאָבּ.

שפּעֶטעֶר האָט שֶׁם בֶּן נח דעֶרצעֶהלט, װיִ זײֵ האָבּעֶן געֶלעֶבּט איִן קאַסטעֶן:

— זעֶהר פיִעל האָבּעֶן מיִר זיִך דאָרט אָנגעֶליִטעֶן, גאָר ניִשט אוׂיסצוּשטעֶהן. קײַן רוּה בּײַ־טאָג אוּן בּײַ־נאַכט. יעֶדעֶן בּעֶשעֶפעֶניִש בּעֶזוּנדעֶר גיִבּ צוּ דעֶר צײַט זײַן שפּײַז, װאָס איִהם פּאַסט. דעֶר עֶסט פאַרטאָג, װעֶן דעֶר האָן קרעֶהט, דעֶר בּײַ־טאָג אוּן דעֶר — גאָר האַלבּעֶ נאַכט. דעֶם קעֶמעֶל גיִבּ שטרוׂי, דעֶם עֶלפאַנט טרוׂיבּעֶן־צװײַגעֶן, דעֶם עֶזעֶל געֶרשטעֶן, דעֶם העֶרש עֶפ־הײֵ, דעֶם שטרוׂיס גלאָז. אײֵנמאָל האָט מײַן פאָטעֶר אַזוׂי גיִך דעֶם לײֵבּ ניִט צוּפריִדעֶן־געֶשטעֶלט, האָט עֶר איִהם אַ שטאַרקעֶן קלאַפּ געֶטהוּן, אַז מײַן פאָטעֶר האָט דעֶרנאָך אַ צײַט צוּ־געֶהוּנקעֶן. מיִט בּלוּט האָט עֶר פוּן זײֵ געֶשׁפּיִגעֶן.

פוּן חאַמעֶלעֶאָן האָבּעֶן מיִר געֶהאַט עַגְמַת־נֶפֶש, מיִר האָבּעֶן ניִט געֶװאוּסט װאָס עֶר עֶסט. אײֵנמאָל שנײַדט מײַן פאָטעֶר אַ מיִלגרוׂים, אוּן עֶס פאַלט־אַרוׂיס אַ װעֶרעֶמיִל פוּן איִנװײֵניִג, חאַפּט דעֶר חאַמעֶלעֶאָן אוּן שליִנגט עֶס אײַן. פוּן דעֶמאָלט־אָן האָבּעֶן מיִר דעֶם חאַמעֶלעֶאָן אָנגעֶהוׂיבּעֶן שפּײַזעֶן מיִט װעֶרעֶמדיִגעֶ קראָפּעֶװעֶ.

אײֵנמאָל טרעֶפט מײַן פאָטעֶר דעֶם פעֶניִקס דריִמלעֶנדיִג איִן אַ װיִנקעֶלעֶ, פרעֶגט עֶר איִהם: װאָס בּעֶטסטוּ ניִט צוּ עֶסעֶן? עֶנטפעֶרט איִהם דעֶר פעֶניִקס: „איִך זעֶה, דוּ בּיִסט אַזוׂי פעֶרטהוּן, װיִל איִך דיִך ניִשט בּעֶמיִהעֶן”. {{זייט|15|ל}} דעֶרפאַר האָט איִהם מײַן פאָטעֶר געֶבּעֶנשט מיִט אײֵבּיִג לעֶבּעֶן אוּן דיִ בְּרָכָה איִז מְקוּיָם געֶװאָרעֶן.

{{קעפּל|שֶׁקֶר אוּן פלוּךְ.|1.5|3.21}}

אַז נחַ איִז אַרײַן איִן תֵּיבָה, קוּמט צוּ איִהם דעֶר שֶׁקֶר אוּן בּעֶט עֶר זאָל איִהם אוׂיך אַרײַננעֶהמעֶן. זאָגט איִהם נח:

— איִך נעֶהם־אַרײַן נוּר פּאָר־פאָלקעֶן, מאַן אוּן װײַבּ; בּעֶקוּם דײַן זִיווּג װעֶל איִך דיִך אַרײַנלאָזעֶן.

נעֶהמט דעֶר שקר זוּכעֶן זײַן בּעֶשעֶרטעֶ אוּן בּעֶגעֶגעֶנט דיִ פלוּך. זאָגט עֶר איִהר: זײַ מײַן פרוׂי. פרעֶגט זיִ איִהם: װאָס װעֶסטוּ מיִר געֶבּעֶן? עֶנטפעֶרט עֶר: איִך מאַך מיִט דיִר אָפּ, אַז איִן װאָס איִך װעֶל {{תיקון|עֶרװעֶרבּעֶן|דעֶרװעֶרבּעֶן|דייטשמעריזם}} זאָלסטוּ זיִך צוּנעֶהמעֶן. איִז זיִ מְרוּצָה געֶװאָרעֶן — אוּן זײֵ זעֶנעֶן אַרײַן איִן קאַסטעֶן.

אַז זײֵ זעֶנעֶן אַרוׂיס פוּן קאַסטעֶן, האָט דעֶר שׁקר אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ פעֶרדיִענעֶן, אוּן דיִ פלוּך האָט אַלץ בּיִסלעֶכװײַז געֶ׳פַּטֶר׳ט.

פרעֶגט עֶר זיִ: װאוּ איִז דאָס גאַנצעֶ האָבּ אוּן גוּטס, װאָס איִך האָבּ {{תיקון|פעֶהאָרעֶװעֶט|פעֶרהאָרעֶװעֶט}}?

עֶנטפעֶרט זיִ:

— מיִר האָבּעֶן דאָך אַזוׂי אָפּגעֶמאַכט! װאָס דו בּרעֶנגסט אַרײַן אין שטוּבּ, דאַרף איִך צוּנעֶהמעֶן!

דעֶרפאַר זאָגט דיִ װעֶלט אַ װעֶרטיִל:

:::„װאָס דעֶר שקר געֶװיִנט
:::לאָזט דיִ פלוּך אוׂיפ׳ן װיִנט”.

{{קעפּל|שִׁכּרוּת.|1.5|3.22}}

אַז נח איִז אַרוׂיס פוּן תֵּיבָה אוּן געֶנוּמעֶן פלאַנצעֶן אַ װײַנגאָרטעֶן, קוּמט דעֶר שָׂטָן אוּן פרעֶגט:

— װאָס פלאַנצסטוּ דאָ?

— אַ װײַנגאָרטעֶן.

— אוּן װאָס איִז מיִט איִהם דאָס מעֶהר?

— זײַן פרוּכט איִז זיִס אוּן זײַן זאַפט דעֶרפרעֶהט דאָס האַרץ.

— װיִלסטוּ מיִט מיִר מאַכעֶן שוּתְּפוּת, װעֶל איִך דיִר העֶלפעֶן פלאַנצעֶן.

— רעֶכט!

נעהמט דעֶר שָׂטָן אוּן שעֶכט אַ לעֶמעֶלעֶ אוּן בּעֶגיִסט דעֶם װײַנשטאָק {{זייט|16|ל}} מיִט׳ן בּלוּט, נאָכדעֶם שעֶכט עֶר אַ לײֵבּ, דעֶרנאָך — אַ מאַלפּעֶ אוּן צוּ לעֶצט — אַ חַזִיר אוּן בּעֶשפּריִצט דעֶם װײַנשטאָק מיִט׳ן בּלוּט.

געֶמײֵנט האָט עֶר מיִט דעֶם אָנצוּװײַזעֶן, אַז אַ מעֶנש טריִנקט־אוׂיס דאָס עֶרשטעֶ גלאָז װײַן, איִז עֶר שטיִל אוּן גוּט װיִ אַ לעֶמעֶלעֶ. נאָכ׳ן צװײֵטעֶן כּוׂס װעֶרט עֶר שטאָלץ אוּן שטײַף װיִ אַ לײֵבּ, אוּן נעֶהמט זיִך איִבּעֶר מיִט זײַן גְבוּרָה. נאָכ׳ן דריִטעֶן כּוׂס הוׂיבּט עֶר אָן צוּ שפּריִנגעֶן אוּן זיִך נאַריִש מאַכעֶן װיִ אַ מאַלפּעֶ. שפּעֶטעֶר — װאַלגעֶרט עֶר זיִך שוׂין איִן מיִסט װיִ אַ חַזִיר.

{{קעפּל|נִמְרוׂד אוּן דעֶר דוׂר הַפְלָגָה {{אָנווייז|¹)|16}}.|1.5|3.23}}

דיִ העֶמדליִך װאָס גאָט האָט געֶמאַכט פאַר אָדָם מיִט חַוָה איִן גַן־עֵדֶן, האָט נחַ מיִטגעֶנוּמעֶן איִן תֵּיבָה, אוּן נאָך זײַן טוׂיט האָט זײֵ נִמְרוׂד געֶ׳יַרְש׳עֶט, װיִ עֶר האָט זײֵ נוּר אָנגעֶטהוּן, אוּן אַלעֶ בְּהֵמוׂת חַיוׂת אוּן עוׂפוׂת האָבּעֶן דעֶרזעֶהן אוׂיף איִהם דיִ פראַכטיִגעֶ קלײֵדעֶר אוּן דעֶרשפּיִרט דעֶם גַן־עֵדֶן רֵיחַ, װאָס שמעֶקט פוּן זײֵ, זעֶנעֶן זײֵ געֶפאַלעֶן צוּ דעֶר עֶרד פאַר נִמְרוׂד׳ן. אוּן דיִ מעֶנשעֶן האָבּעֶן געֶמײֵנט, אַז עֶר איִז אַזוׂי שטאַרק, דאָס אַלעֶ חַיוׂת ציִטעֶרעֶן פאַר איִהם, האָבּעֶן זײֵ איִהם געֶמאַכט פאַר אַ קעֶניִג.

שטאָלץ אוׂיף זײֵעֶר קעֶניִג דעֶם העֶלד מיִט זײַן גְבוּרָה, האָבּעֶן דיִ לײַט פוּן זײַן דוׂר פעֶרטראכט {{תיקון|אַ|אַן}} אוׂיפשטאַנד געֶגעֶן היִמעֶל.

— אײֵנמאָל איִן טוׂיזעֶנד זעֶקס הוּנדעֶרט זעֶקס אוּן פוּנפציִג יאָהר {{אָנווייז|²)|16}} — האָבּעֶן אײֵניִגעֶ פוּן זײֵ געֶזאָגט — בּײֵגט זיִך דאָס געֶװעֶלבּ פוּן היִמעֶל אוּן דאָס אוׂיבּעֶרשטעֶ װאַסעֶר ריִנט־דוּרך אוּן עֶס װעֶרט אַ מַבּוּל. דעֶריִבּעֶר דאַרף מעֶן אוׂיסבּוׂיעֶן הוׂיכעֶ טוּרעֶמס, זײֵ זאָלעֶן אוּנטעֶרשפּאַרעֶן דעֶם היִמעֶל פוּן אַלעֶ פיִעֶר זײַטעֶן װיִ פעֶסטעֶ זײַלעֶן.

אַנדעֶרעֶ האָבּעֶן געֶנוּמעֶן טַעְנֶה׳ן: מיִט װאָס פאַר אַ רעֶכט האָט עֶר פאַר זיִך מיִט זײַן פַמַלְיָא {{אָנווייז|³)|16}} גאָר דעֶם אוׂיבּעֶרשטעֶן הוׂיכעֶן היִמעֶל־שטאָק אָפּגעֶנוּמעֶן, אוּן פאַר אוּנז דיִ ניִדעֶריִגעֶ עֶרד געֶלאָזט? אַ הוׂיכעֶן טוּרעֶם לאָמיִר אוׂיסבּוׂיעֶן, אוׂיף זײַן שפּיִץ אוּנזעֶרעֶ אַ געֶמאַכטעֶן גאָט אַװעֶקשטעֶלעֶן אוּן איִהם אַ שװעֶרד איִן דעֶר האַנד געֶבּעֶן: עֶס װעֶט הײֵסעֶן, מיִר מאַכעֶן מיִט איִהם אַ שטרײַט!

{{הערה|אַזוׂי הײֵסט דעֶר דור, װאָס האָט געֶבּוׂיעֶט דעֶם הוׂיכעֶן טוּרעֶם איִן בּבל.|¹)|16}} {{הערה|אַזוׂי פיִעֶל יאָהר האָט געֶדוׂיעֶרט פוּן זיִנט דיִ װעלט איִז בּעֶשאַפעֶן בּיִז׳ן מבּוּל.|²)|16}} {{הערה|פאַמיִליִעֶ, סװיִטעֶ.|³)|16}}

{{זייט|17}}

האָבּעֶן זײֵ געֶנוּמעֶן בּוׂיעֶן אַ טוּרעֶם איִן טהאָל פוּן בָּבֶל, זיִבּעֶן טרעֶפּ האָט עֶר געֶהאַט איִן מִזְרָח־זײַט אוּן זיִבּעֶן איִן מַעֲרָב־זײַט. פוּן אײֵן זײַט האָט מעֶן דיִ ציִגעֶל אַרוׂיפגעֶטראָגעֶן, אוּן פוּן דעֶר אַנדעֶרעֶר זײַט איִז מעֶן אַראָפּגעֶגאַנגעֶן. װעֶן אַ מעֶנש איִז פוּן געֶבּײַ אַראָפּגעֶפאַלעֶן האָט עֶס קײֵנעֶם ניִט געֶאַרט; איִז אָבּעֶר אַ ציִגעֶל געֶפאַלעֶן, פלעֶגעֶן זײֵ װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן: װעֶן װעֶט מעֶן אַן אַנדעֶרעֶן אַרוׂיפבּרעֶנגעֶן אַזוׂי הוׂיך.

אײֵנמאָל איִז אַבְרָהָם פאַרבּײַגעֶגאַנגעֶן אוּן געֶזעֶהן זײֵעֶרעֶ שלעֶכטעֶ מַעֲשִׂים, האָט עֶר זײֵ פעֶרשאָלטעֶן, זײֵעֶר שפּראַך זאָל װעֶרעֶן צוּמיִשט.

אוּן אַזוׂי איִז געֶשעֶהן: זײֵ זעֶנעֶן פעֶרפרעֶמדט געֶװאָרעֶן צװיִשעֶן זיִך, אוּן אײֵנעֶר האָט ניִט פעֶרשטאַנעֶן װאָס דעֶר צװײֵטעֶר רעֶדט: הײֵסט דעֶר געֶבּעֶן װאַסעֶר — דעֶרלאַנגט יעֶנעֶר איִהם אַ ציִגעֶל; זאָגט עֶר: אַ האַק — גיִט עֶר איִהם אַ לאָפּאַטעֶ. — װעֶרט יעֶנעֶר איִן כַּעַס אוּן צוּפּלעֶט איִהם דעֶם קאָפּ.

{{זייט|18}}

{{קעפּל|דיִ אָבוׂת.|2|4}}

{{קעפּל|אַבְרָהָם׳ס געֶבּוּרט.|1.5|4.1}}

אַז אַבְרָהָם אָבִינוּ איִז געֶבּוׂירעֶן געֶװאָרעֶן, האָבּעֶן דיִ אַסטראָלאָגעֶן {{אָנווייז|¹)|18}} דעֶרזעֶהן, װיִ אַ ליִכטיִגעֶר שטעֶרעֶן געֶהט־אוׂיף איִן מִזְרָח־זײַט אוּן שליִנגט־אײֵן אַלעֶ שטעֶרעֶן. זעֶנעֶן זײֵ געֶקוּמעֶן צוּ נִמְרוׂד׳ן אוּן איִהם געֶזאָגט: הײַנט איִז בּײַ׳ם אַלטעֶן תֶּרַח׳ן געֶבּוׂירעֶן אַ זוּהן, װאָס װעֶט אַלעֶ אוּנזעֶרעֶ געֶטעֶר צוּבּרעֶכעֶן אוּן אַלעֶ אוּנזעֶרעֶ לעֶנדעֶר אײַננעֶהמעֶן.

אוׂיף מאָרגעֶן שיִקט נִמְרוׂד צוּ תֶּרַח׳ן: נעֶכטעֶן בּײַ־נאַכט איִז בּײַ דיִר אַ זוּהן געֶבּוׂירעֶן געֶװאָרעֶן. גיִבּ איִהם מיִר אַרוׂיס, איִך װעֶל איִהם טוׂיטעֶן, דעֶרפאַר װעֶל איִך דיִר אַ פוּלעֶ שטוּבּ מיִט גאָלד אוּן זיִלבּעֶר אָנשיִטעֶן.

עֶנטפעֶרט תֶּרַח דיִ שְׁלִיחִים אַזוׂי:

— נעֶכטעֶן האָט אײֵנעֶר צוּ מײַן פעֶרד געֶזאָגט: לאָז זיִך דעֶם קאָפּ אָפּשנײַדעֶן, בּעֶקוּמסטוּ דעֶרפאַר צעֶהן מעֶסטליִך געֶרשטעֶן. — „{{תיקון|אַ|אַן}} אײַנפאַל אַבּיִסעֶל! — האָט איִהם דעֶר פעֶרד אוׂיף דעֶם געֶעֶנטפעֶרט — אָהן אַ קאָפּ, נאַר אײֵנעֶר, צוּ װאָס טוׂיג מיִר איִנגאַנצעֶן דיִ געֶרשטעֶן?” — אָהן אַ יוׂרֵשׁ, צוּ װאָס טוׂיג דעֶם אַלטעֶן תֶּרַח׳ן דאָס גאַנצעֶ גאָלד {{תיקון|איִן|אוּן|דיאַלעקטיזם}} זיִלבּעֶר!

נעֶהמט תֶּרַח אוּן בּעֶהאַלט דאָס קיִנד איִן אַ הײֵל. בּאַלד האָבּעֶן צװײֵ קװאַלעֶן זיִך איִן הײֵל געֶעֶפעֶנט, אײֵנעֶר מיִט האָניִג, דעֶר אַנדעֶרעֶר מיִט בּוׂימעֶל, אוׂיף צוּ נעֶהרעֶן אַבְרָהָם׳ן.

אַז אַבְרָהָם איִז אַלט געֶװאָרעֶן דרײַ יאָהר, איִז עֶר אַרוׂיס פוּן הײֵל.

{{הערה|שטעֶרעֶנזעֶהעֶר.|¹)|18}}

װיִ עֶר האָט צוּם עֶרשטעֶן מאָל דעֶרזעֶהן דיִ זוּן, האָט עֶר געֶטראַכט בּײַ זיִך: אַפָּנִים דאָס איִז דעֶר גאָט, װאָס האָט בּעֶשאַפעֶן היִמעֶל אוּן עֶרד אוּן {{זייט|19|ל}} מיִך. האָט עֶר אַ גאַנצעֶן טאָג תְּפִלָה געֶטהוּן צוּ דעֶר זוּן. איִן אָװעֶנד זעֶהט עֶר, װיִ דיִ זוּן געֶהט־אוּנטעֶר, זאָגט עֶר צוּ זיִך: דאָס איִז ניִט קײַן גאָט. בּײַנאַכט זעֶהט עֶר דיִ לְבָנָה מיִט דיִ שטעֶרעֶן אוּן טראַכט: אֶפְשַר איִז דיִ לְבָנָה דעֶר אוׂיבּעֶר־האַר פוּן גאָר דעֶר װעֶלט אוּן דיִ שטעֶרעֶן זעֶנעֶן איִהרעֶ דיִענעֶר. האָט עֶר אַ גאַנצעֶ נאַכט געֶבּעֶטעֶן צוּ דעֶר לְבָנָה.

אוׂיף מאָרגעֶן זעֶהט עֶר, װיִ דיִ לבנה מיִט דיִ שטעֶרעֶן זעֶנעֶן אוׂיך פעֶרגאַנגעֶן, — הוׂיבּט עֶר אוׂיף דיִ העֶנד צוּם היִמעֶל אוּן זאָגט:

— נײֵן! ניִשט זײֵ זעֶנעֶן בּעֶשעֶפעֶר פוּן דעֶר װעֶלט. אײֵן גאָט איִז דאָ איִן היִמעֶל, {{תיקון|אַ|אַן}} {{תיקון|הוׂיבּעֶר־האַר|אוׂיבּעֶר־האַר|דיאַלעקטיזם}} איִבּעֶר זײֵ אַלעֶ. איִהם װעֶל איִך בּעֶטעֶן אוּן פאַר איִהם װעֶל איִך זיִך בּוּקעֶן.

{{קעפּל|תֶּרַח׳ס געֶטעֶר.|1.5|4.2}}

דעֶר אַלטעֶר תֶּרַח פלעֶגט מאַכעֶן געֶטעֶר אוּן פעֶרקוׂיפעֶן זײֵ איִן מאַרק.

יעֶדעֶן טאָג פלעֶגט עֶר אַרוׂיסשיִקעֶן אַן אַנדעֶר קיִנד איִן מאַרק אוּן מיִטגעֶבּעֶן איִהם אַ פוּלעֶן קאָרבּ מיִט געֶטעֶר, גרעֶסעֶרעֶ אוּן קלעֶנעֶרעֶ, טײַעֶרעֶ אוּן בּיִליִגעֶ.

אײֵנמאָל איִז אוׂיסגעֶקוּמעֶן צוּ געֶהן איִן מאַרק מיִט׳ן קאָרבּ געֶטעֶר אַבְרָהָם׳ן, — נעֶהמט עֶר זײֵ אַרוׂיס פוּן קאָרבּ אוּן צוּלעֶגט זײֵ אוׂיפ׳ן געֶשטעֶל, דיִ גרעֶסעֶרעֶ — פוּן אוׂיבּעֶן, דיִ מיִטעֶלעֶ — איִן מיִטעֶן, אוּן גאָר דיִ קלײֵנעֶ — פוּן אוּנטעֶן. קוּמט צוּ איִהם אײֵנעֶר אַ מעֶנש אַ {{תיקון|בּעֶיאַרהרטעֶר|בּעֶיאָהרטעֶר}}, אָבּעֶר נאָך אַ גְבַר אוּן זאָגט:

— גיִבּ מיִר נוּר, אַבְרָהָם׳יִל, אַ רעֶכטעֶן גאָט, אַזוׂי גרוׂיס אוּן שטאַרק װיִ איִך אַלײֵן.

װײַזט איִהם אברהם דעֶם גרעֶסטעֶן, גאָר פוּן אוׂיבּעֶן־אָן, אוּן זאָגט:

— דעֶר װאָס איִז העֶכעֶר פוּן אַלעֶ, איִז שטאַרקעֶר פוּן אַלעֶ, נאָר מײַנעֶ געֶטעֶר האָבּעֶן אַזאַ נאַטוּר: אײֵדעֶר מעֶן בּעֶצאָהלט דאָס געֶלד — ריִהרעֶן זײֵ זיִך ניִט פוּן אָרט.

בּעֶצאָהלט עֶר איִהם דאָס געֶלד, נעֶהמט דעֶם גאָט אוּן װיִל שוׂין אַװעֶקגעֶהן. פרעֶגט איִהם אַברהם: װיִפיִעל בּיִסטוּ אַלט? עֶנטפעֶרט עֶר: זיִבּעֶציִג יאָהר.

זאָגט אברהם: אַז אָך אוּן װעֶה צוּ דײַן נאַריִשעֶן שֵׂכֶל! אַלײֵן בּיִסטוּ אַלט זיִבּעֶציִג יאָהר — אוּן װיִלסט זיִך בּוּקעֶן צוּ אַ גאָט, װאָס איִז עֶרשט פוּן אוּנטעֶר דעֶר האַק אַרוׂיס!

{{זייט|20}}

נעֶהמט דעֶר אַלטעֶר אוּן שלײַדעֶרט איִהם אַרײַן דעֶם גאָט איִן קאָרבּ אוּן פאָדעֶרט צוּריִק זײַן געֶלד. גיִט איִהם אברהם צוּריִק דאָס געֶלד, אוּן לאָזט איִהם אָפּ.

קוּמט אַן אַלטעֶ פרוׂי אוּן זאָגט: גיִבּ מיִר נור, אברהם, עֶפּעֶס אַ װאָלװעֶל געֶטעֶל, אַזוׂי קלײֵן אוּן געֶמײֵן, װיִ איִך אַלײֵן. װײַזט עֶר איִהר דאָס קלעֶנסטעֶ, גאָר אוּנטעֶן, אוּן זאָגט:

— דאָס איִז אַקוּראַט אָנגעֶמאָסטעֶן פאַר דיִר: אַ קלײֵנס, אַ ניִדעֶריִגס אוּן ליִגט אוּנטעֶר אַלעֶ.

אַז זיִ האָט איִהם בּעֶצאָלט דיִ עֶטליִכעֶ גראָשעֶן, פרעֶגט עֶר זיִ: װיִ אַלט בּיִסטוּ?

עֶנטפעֶרט זיִ: אָ, זעֶהר אַלט, איִך געֶדעֶנק שוׂין אַלײֵן ניִט װיִפיִעל.

זאָגט עֶר צוּ איִהר:

— אַ חַרְפָּה אוּן אַ בּוּשָה! אַזאַ זְקֵנָה װיִ דוּ זאָל זיִך {{תיקון|בּיִקעֶן|בּוּקעֶן|דיאַלעקטיזם}} פאַר אַ געֶטעֶל פוּן נעֶכטיִגעֶן טאָג.

װיִ דיִ פרוׂי האָט דאָס דעֶרהעֶרט, נעֶהמט זיִ אָפּ צוּריִק איִהר געֶלד אוּן געֶהט אַװעֶק אָהן אַ גאָט. אַזוׂי האָט אַבְרָהָם געֶטהוּן מיִט אַלעֶ קוׂנִים.

איִן אָװעֶנד קוּמט עֶר אַהײֵם אוּן בּרעֶנגט־צוּריִק דעֶם גאַנצעֶן קאָרבּ מיִט אַלעֶ געֶטעֶר.

זאָגעֶן דיִ בּריִדעֶר צוּ תּרח׳ן: דעֶר אברהם טוׂיג לַחֲלוּטִין ניִט צוּם האַנדעֶל, מעֶן דאַרף איִהם גאָר מאַכעֶן פאַר אַ גלח.

פרעֶגט אַברהם: װאָס האָט אַ גלח צוּ טהוּן?

עֶנטפעֶרט איִהם תּרח: אַ גלח דאַרף דעֶרלאַנגעֶן דיִ געֶטעֶר עֶסעֶן אוּן טריִנקעֶן אוּן זײֵ בּעֶדיִענעֶן.

איִז אַברהם געֶװאָרעֶן אַ גלח.

קוּמט אַ פרוׂי אוּן בּרעֶנגט אַ שיִסעֶל זעֶמעֶל־מעֶהל, אַ קָרְבָּן פאַר דיִ געֶטעֶר, נעֶהמט עֶר צוּ דעֶם קרבּן אוּן שטעֶלט־אַװעֶק איִן מיִטעֶן קאַמעֶר. דעֶרנאָך נעֶהמט עֶר אַ גרוׂיסעֶן שטעֶקעֶן אוּן צעֶבּרעֶכט מיִט איִהם אַלעֶ געֶטעֶר, לאָזט נאָר איִבּעֶר אײֵנעֶם, דעֶם גרעֶסטעֶן, אוּן שטעֶלט איִהם אַרײַן דעֶם שטעֶקעֶן איִן האַנד.

װיִ דעֶר אַלטעֶר תּרח איִז געֶקוּמעֶן אוּן דעֶרזעֶהן דעֶם חוּרְבָּן, צוּשרײַט עֶר זיִך אוׂיף אברהם׳ן אוּן פרעֶגט מיִט צאָרעֶן:

— װאָס איִז דאָ געֶשעֶהן? װעֶר האָט עֶס צעֶבּראָכעֶן אַלעֶ מײַנעֶ געֶטעֶר?!

עֶנטפעֶרט איִהם אַברהם {{תיקון|קאַלט־בּליִטיִג|קאַלט־בּלוּטיִג|דיאַלעקטיזם}}:

{{זייט|21}}

— טאַטעֶ, איִך װעֶל דיִר ניִט לײֵקעֶנעֶן! אַ פרוׂי האָט געֶבּראַכט אַ שיִסעֶל זעֶמעֶל־מעֶהל אוּן איִך האָבּ זיִך געֶפוׂילט צוּטראָגעֶן יעֶדעֶן גאָט בּעֶזוּנדעֶר, שטעֶל איִך דעֶם קָרְבָּן איִן מיִטעֶן ציִמעֶר אוּן זאָג צוּ דיִ געֶטעֶר: נעֶהמט אײַך אוּן עֶסט אוּן זאָל אײַך װאוׂיל בּעֶקוּמעֶן. האָבּעֶן זײֵ זיִך אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ קריִגעֶן, דעֶר זאָגט: איִך װעֶל עֶסעֶן פריִהעֶר, אוּן דעֶר זאָגט: איִך װעֶל פריִהעֶר. איִז אָט דעֶר גרוׂיסעֶר אַרײַן איִן רְצִיחָה אוּן געֶחאַפּט אַ שטעֶקעֶן אוּן זײֵ אַלעֶמעֶן צוּבּראָכעֶן.

צוּבּײֵזעֶרט זיִך תֶּרַח נאָך שטאַרקעֶר:

— װאָס לײַגסטוּ, שײֵגעֶץ אײֵנעֶר! פוּן װעֶמעֶן מאַכסטוּ דאָ געֶשפּעֶט? האָבּעֶן זײֵ דעֶן דאָס בְּכּוׂחַ?

— װאָס נײֵן? — עֶנטפעֶרט אַבְרָהָם — טאָ העֶר־זשעֶ, טאַטעֶ, אַלײֵן װאָס דוּ רעֶדסט. װיִ בּאַלד זײֵ קאָנעֶן גאָרניִט טהוּן, הײַנט װאָס פאַר אַ געֶטעֶר זעֶנעֶן זײֵ?

נעֶהמט תֶּרַח אוּן גיִט איִהם איִבּעֶר צוּ נִמְרוׂד׳ן איִן דיִ העֶנד. הוׂיבּט איִהם אָן נמרוׂד צוּ שטראָפעֶן:

— װיִ קוּמט עֶס צוּ דיִר, דעֶם אַלטעֶן תּרח׳ס אַ זוּהן, זאָל אַזעֶלכעֶס טהוּן? װײֵסטוּ דעֶן ניִט, אַז איִך בּיִן דעֶר האַר פוּן גאָר דעֶר װעֶלט, — װיִ־זשעֶ האָסטוּ זיִך געֶקעֶנט דעֶרװעֶגעֶן צוּ צוּבּרעֶכעֶן דיִ געֶטעֶר, װאָס איִך דיִען צוּ זײֵ?

עֶנטפעֶרט איִהם אַברהם: אוׂיבּ דוּ בּיִסט דעֶר האַר פוּן גאָר דעֶר װעֶלט, — פּרוּב מאַכעֶן אַזוׂי, אַז דיִ זוּן זאָל אוׂיפגעֶהן איִן מַעֲרָב־זײַט אוּן פעֶרגעֶהן איִן מִזְרָח.

פעֶרטראַכט זיִך נמרוׂד שטאַרק, שטעֶהט אוּן האַלט זיִך בּײַ דעֶר בּאָרד. אוּן װײֵסט ניִט װאָס צוּ עֶנטפעֶרעֶן.

זאָגט אַברהם צוּ איִהם:

— פעֶרשפּאָרסט צוּ טראַכטעֶן: ניִט דעֶר האַר פוּן דעֶר װעֶלט בּיִסטוּ, נאָר דעֶר זוּהן פוּן כּוּש. דוּ האָסט דײַן אײֵגעֶנעֶם פאָטעֶר ניִט געֶקעֶנט מַצִיל זײַן פוּן טוׂיט אוּן װעֶסט אַלײֵן אוׂיך ניִט נִצוּל װעֶרעֶן.

װעֶרט נמרוׂד איִן כַּעַס אוּן זאָגט:

— פאַר אַזעֶלכעֶ רײֵד דאַרף מעֶן דיִך פעֶרבּרעֶנעֶן, נאָר אוׂיבּ דוּ בּוּקסט זיִך צוּם פײַעֶר — לאָז איִך דיִך לעֶבּעֶן.

— אֶפְשַר איִז גלײַכעֶר זיִך בּוּקעֶן צוּם װאַסעֶר, װאָס פעֶרלעֶשט דאָס פײַעֶר?

{{זייט|22}}

— בּוּק זיִך צוּם װאַסעֶר!

— אפשר צוּם װאָלקעֶן, װאָס איִז אָנגעֶזאַפּט מיִט װאַסעֶר?

— בּוּק זיִך צוּם װאָלקעֶן!

— אפשר צוּם װיִנד, װאָס צוּטרײַבּט דיִ װאָלקעֶן?

— בּוּק זיִך צוּם װיִנד!

— אפשר גאָר צוּם מעֶנשעֶן, װאָס בּעֶצװיִנגט {{אָנווייז|¹)|22}} דעֶם װיִנד אוׂיך?

װעֶרט נמרוׂד נאָך מעֶהר איִן כַּעַס אוּן זאָגט: פעֶררעֶד מיִר ניִט דעֶם קאָפּ. איִך בּוּק זיִך צוּם פײַעֶר, װעֶל איִך דיִך אַרײַנװאַרפעֶן איִן פײַעֶרדיִגעֶן קאַלך־אוׂיװעֶן, אוּן זאָל קוּמעֶן {{טרעקינג|דײַן}} גאָט אוּן דיִך פוּנ׳ם פײַעֶר רעֶטעֶן.

אוּן אַזוׂי איִז געֶשעֶהן.

{{קעפּל|יִשְׁמָעֵאל אוּן זײַנעֶ פרוׂיעֶן.|1.5|4.3}}

װעֶן שָׂרָה האָט פעֶרטריִבּעֶן איִהר שטיִף־זוּהן יִשְׁמָעֵאל׳ן מיִט זײַן מוּטעֶר הָגָר פוּן געֶצעֶלט, האָט אַברהם געֶנוּמעֶן הָגָר׳ס לאַנגעֶן שלײֵעֶר אוּן אָנגעֶבּוּנדעֶן איִהר אוׂיף דיִ לעֶנדעֶן, כְּדֵי עֶר זאָל זיִך נאָכשלעֶפּעֶן אוׂיף דעֶר עֶרד, — װעֶט עֶר נאָכקוּקעֶן זײֵעֶר שפּוּר אוּן װיִסעֶן דעֶם װעֶג, {{תיקון|װאָהיִן|װאוּהיִן|דייטשמעריזם}} זײֵ זעֶנעֶן אַװעֶק.

איִן דרײַ יאָהר אַרוּם האָט עֶר זיִך פעֶרבּײֵנקט נאָך זײַן זוּהן, אוּן אַװעֶק געֶװאָהר װעֶרעֶן, װאָס מאַכט עֶר. האָט איִהם שׂרה בּעֶשװאוׂירעֶן, עֶר זאָל ניִט אַראָפּגעֶהן פוּן קעֶמעֶל איִן יעֶנעֶם אָרט, װאוּ יִשְׁמָעֵאל זיִצט.

האַלבּעֶן טאָג איִז עֶר געֶקוּמעֶן איִן מִדְבַּר פָּארָן אוּן דעֶרזעֶהן יִשמעאל׳ס פרוׂי בּײַ דעֶר טהיִר פוּן געֶצעֶלט. פרעֶגט עֶר זיִ: װאוּ איִז ישמעאל?

— אַװעֶק איִן מִדְבָּר מיִט זײַן מוּטעֶר קלוׂיבּעֶן טײֵטלעֶן.

— גיִבּ מיִר אַבּיִסעֶל װאַסעֶר מיִט אַ שטיִקל בּרוׂיט, דעֶן איִך בּיִן הוּנגעֶריִג אוּן דאָרשטיִג אוּן מיִעד פוּן װעֶג.

— ניִטאָ בּײַ אוּנז פוּן דײַניִטװעֶגעֶן ניִט קײַן בּרוׂיט אוּן ניִט קײַן װאַסעֶר.

אַברהם האָט זיִך געֶלאָזט צוּריִק אוּן געֶזאָגט דעֶר פרוׂי:

— אַז יִשמעאל װעֶט זיִך אוּמקעֶרעֶן, דעֶרצעֶהל איִהם, אַז אַן אַלטעֶר מאַן איִז דאָ געֶקוּמעֶן פוּן לאַנד כְּנַעַן אוּן געֶזאָגט, אַז דיִ שװעֶל פוּן געֶצעֶלט איִז צוּ ניִדעֶריִג.

אַז יִשמעאל איִז געֶקוּמעֶן אוּן זיִ האָט איִהם דעֶרצעֶהלט דיִ מַעֲשֶׂה, האָט עֶר פעֶרשטאַנעֶן, {{תיקון|אַ|אַז}} דיִ שװעֶל איִז אַ מָשָׁל {{אָנווייז|²)|22}} געֶגעֶן איִהר מיִט איִהרעֶ ניִדעֶריִגעֶ {{זייט|23|ל}} מִדוׂת {{אָנווייז|¹)|23}}, האָט עֶר זיִ געֶ׳גֵט אוּן געֶנוּמעֶן אַן אַנדעֶר פרוׂי.

{{הערה|נעֶהמט אײַן, בּעֶהערשט.|¹)|22}} {{הערה|בּײַשפּיִעל.|²)|22}}

נאָך מיִט דרײַ יאָהר שפּעֶטעֶר איִז אַבְרָהָם װיִדעֶר אַװעֶק איִן מִדְבָּר, צוּ זעֶהן װאָס מאַכט יִשְׁמָעֵאל, אוּן שָרָה האָט איִהם װיִדעֶר בּעֶשװאוׂירעֶן, עֶר זאָל דאָרט ניִט אַראָפּ פוּן קעֶמעֶל.

קוּמט עֶר איִן מִדְבַּר פָּארן אוּן טרעֶפט יִשְמָעֵאל׳ס צװײֵטעֶ פרוׂי אוּן פרעֶגט זיִ:

— װאוּ איִז יִשְמָעֵאל?

— אַװעֶק װײַט איִן מִדְבָּר, פיִטעֶרעֶן דיִ קעֶמלעֶן.

— גיִבּ מיִר אַ בּיִסעֶל װאַסעֶר מיִט אַ שטיִקעֶל בּרויט, דעֶן איִך בּיִן הוּנגעֶריִג אוּן דאָרשטיִג אוּן מיעד פוּן װעֶג.

האָט זיִ בּאַלד אַרוׂיסגעֶטראָגעֶן בּרוׂיט מיִט װאַסעֶר אוּן איִהם געֶגעֶבּעֶן עֶסעֶן אוּן טריִנקעֶן, אוּן אַבְרָהָם האָט זיִ געֶבּעֶנשט.

אוּן דיִ בְּרָכָה איִז מְקוּיָם געֶװאָרעֶן. אַז יִשְמָעֵאל איִז געֶקוּמעֶן, האָט איִהם דיִ פרוׂי דעֶרצעֶהלט, װאָס דאָ איִז געֶשעֶהן, האָט עֶר פעֶרשטאַנעֶן, אַז זײַן פאָטעֶר איִז איִהם נאָך בּיִז הײַנט געֶטרײַ געֶבּליִבּעֶן אוּן איִן איִהם ניִשט פעֶרגעֶסעֶן.

{{קעפּל|עֲקֵדַת יִצְחָק {{אָנווייז|²)|23}}.|1.5|4.4}}

דעֶר שָׂטָן איִז געֶקוּמעֶן צוּם אוׂיבּעֶרשטעֶן אוּן איִהם געֶזאָגט: דעֶר אַלטעֶר האָט צוּם זוּהנ׳ס אַנטװײֵנעֶן געֶמאַכט אַ מאָהלצײַט פאַר דעֶר גאַנצעֶר װעֶלט, אוּן דיִר, רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, אַפיִלוּ קײַן טוׂיבּ ניִט געֶאָפּפעֶרט.

עֶנטפעֶרט גאָט: דיִ גאַנצעֶ שִמְחָה בּײַ איִהם איִז צוּליִעֶבּ דעֶם קיִנד, װעֶן איִך הײֵס איִהם אָפּפעֶרעֶן דאָס קיִנד, װעֶט עֶר אוׂיך פאָלגעֶן.

איִז גאָט געֶקוּמעֶן צוּ אַבְרָהָם׳ן אוּן איִהם געֶזאָגט:

— אַבְרָהָם, דיִר שטעֶהט־פאָר אַ שװעֶרעֶר נִסָיוׂן. װעֶסטוּ איִהם בּײַשטעֶהן?

— פּרוּב, רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם...

— נעֶהם נוּר דײַן זוּהן...

— צװײֵ האָבּ איִך...

— דעֶם אײֵן אוּן אײֵנציִגעֶן...

— בּײֵדעֶ זעֶנעֶן בְּנֵי־יְחִידִים בּײַ זײֵעֶרעֶ מוּטעֶרס.

{{הערה|זיִטעֶן.|¹)|23}} {{הערה|דאָס בּיִנדעֶן יצחק׳ן אוׂיפ׳ן מזבּח פאַר אַ קרבּן.|²)|23}}

{{זייט|24}}

— דעֶם, װאָס {{תיקון|דיִ|דוּ|דיאַלעקטיזם}} האָסט ליִעֶבּ...

— איִז דעֶן איִן אַ פאָטעֶרס האַרץ דאָ גרעֶניִצעֶן?

— יִצְחָק׳ן! אוּן בּרײֵנג איִהם פאַר אַ קָרְבַּן עוׂלָה!

טראַכט אַבְרָהָם בּײַ זיִך: װאָס זאָל איִך טהוּן? זאָגעֶן שָרָה׳ן — װעֶט זיִ ניִט לאָזעֶן: װײַבּעֶר האָבּעֶן אַ װײֵך האַרץ! אַרוׂיס׳גַנְבֶ׳נעֶן איִהם — האָבּ איִך מוׂרָא: װיִ זיִ װעֶט זיִך אַרוּמקוּקעֶן, אַז דאָס קיִנד איִז ניִטאָ, — קעֶן זיִ זיִך דאָס לעֶבּעֶן נעֶהמעֶן. איִז עֶר זיִך מְיַשַב, קוּמט אוּן זאָגט צוּ שָרָה׳ן:

— מאַך גרײֵט אַ גוּטעֶן מיִטאָג, מיִר װעֶלעֶן זיִך הײַנט פרעֶהעֶן.

— װאָס איִז מיִט דיִר דיִ שִׂמְחָה?

— אַלעֶ טאָג מעֶגעֶן מיִר זיִך מְשַׂמֵח זײַן. אוׂיף דעֶר עֶלטעֶר אַזאַ נַחַת, אַ זוּהן...

מאַכט זיִ גרײֵט אַ סְעוּדָה.

איִן מיִטעֶן דעֶר סְעוּדָה גיִט אַבְרָהָם אַ זאָג: דוּ װײֵסט, אַלטעֶ, איִך צוּ דרײַ יאָהר האָבּ שוׂין דעֶרקעֶנט דעֶם בּוׂרֵא עוׂלָם {{אָנווייז|¹)|24}}, אוּן אוּנזעֶר קיִנד איִז שוׂין אַ דעֶרװאַקסעֶנעֶר אוּן עֶר װײֵסט נאָך פוּן גאָר ניִשט. איִך רעֶכעֶן איִהם איִצט אַװעֶקפיִהרעֶן עֶרגיִץ איִן {{תיקון|אַ|אַן}} אָרט, עֶר זאָל זיִך דאָרט לעֶרנעֶן.

— שוׂין טאַקיִ צײַט. פיִהר איִהם אַהיִן געֶזוּנדעֶרהײֵד!

אוׂיף מאָרגעֶן איִז אַבְרָהָם אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פאַרטאָג, אוּן אַװעֶק, װעֶן שָרָה איִז נאָך געֶשלאָפעֶן, װײַל עֶר האָט מוׂרָא געֶהאַט, טאָמעֶר װעֶט זיִ דעֶרװײַל חֲרָטָה האָבּעֶן אוּן דאָס קיִנד ניִט װעֶלעֶן אָפּלאָזעֶן.

אוּן מיִטגעֶנוּמעֶן האָט עֶר צװײֵ יוּנגעֶן: אֱליִעֶזֶר׳ן מיִט יִשמָעֵאל׳ן, זײֵ זאָלעֶן היִטעֶן דיִ עֵזלעֶן איִן מיִטעֶן װעֶג, אוּן אַלײֵן איִז עֶר אַװעֶק מיִט יִצְחָק׳ן צוּם בּאַרג מוׂרִיָה.

האָבּעֶן בּײֵדעֶ יוּנגעֶן אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ שפּאַרעֶן זיִך. יִשְמָעֵאל זאָגט: יִצְחָק׳ן װעֶט מעֶן אָפּפעֶרעֶן, — בּלײַבּ איִך דעֶר עֶלטסטעֶר זוּהן אוּן דעֶר אײֵנציִגעֶר יוׂרֵש! אוּן אֱלִיעֶזֶר זאָגט: דיִך האָט דעֶר פאָטעֶר פעֶרטריִבּעֶן אוּן אָפּגעֶזאָגט פוּן יְרוּשָה, איִך אָבּעֶר בּעֶדיִען איִהם בּײַטאָג אוּן בּײַנאַכט, — װעֶל איִך דעֶר יוׂרֵש זײַן. געֶהט אַרוׂיס אַ בַּת־קוׂל פוּן היִמעֶל אוּן רוּפט אוׂיס: ניִט דעֶר װעֶט ירְש׳עֶנעֶן, ניִט — יעֶנעֶר!

קוּמט דעֶר שָׂטָן אַנקעֶגעֶן אַבְרָהָם׳ן פעֶרשטעֶלט װיִ אַן אַלטעֶר מאַן אוּן פרעֶגט:

{{הערה|דעֶם בּעֶשאַפעֶר פוּן דעֶר װעֶלט.|¹)|24}}

{{זייט|25}}

װאוּהיִן געֶהסטוּ?

— איִך געֶה מִתְפַּלֵל זײַן.

— צוּ װאָס־זשעֶ דאַרפסטוּ אַ חַלֶף מיִט האָלץ אוּן פײַעֶר?

— אֶפְשַר װעֶלעֶן מיִר זיִך דאָרט פעֶרזוׂימעֶן, װעֶלעֶן מיִר שעֶכטעֶן אוּן בּאַקעֶן אוּן עֶסעֶן.

— אוׂי דוּ אַלטעֶר נאַר! — מאַכט צוּ איִהם דעֶר שָטָן — איִך װײֵס װאוּהיִן דוּ געֶהסט. קוׂים צוּ הוּנדעֶרט יאָהר דעֶרלעֶבּט אַ קיִנד — װיִלסטוּ איִהם איִצט אוּמבּרײֵנגעֶן!

— גאָט האָט אַזוׂי בּעֶפוׂילעֶן.

װײַזט זיִך דעֶר שָטָן צוּ יִצְחָק׳ן איִן געֶשטאַלט פוּן אַ יוּנגעֶנמאַן אוּן פרעֶגט:

— װאוּהיִן געֶהסטוּ?

— לעֶרנעֶן תּוׂרָה.

— לעֶבּעֶדיִגעֶר־הײֵד, ציִ נאָכ׳ן טוׂיט?...

— װאָס הײֵסט נאָכ׳ן טוׂיט?

— אוׂי, אַ רַחְמָנוּת אוׂיף דיִר, אַ רַחְמָנוּת אוׂיף דײַן מאַמעֶן! װיִפיִעל תַּעֲנֵיתִים האָט זיִ נעֶבּיִך געֶפאַסט, װיִפיִעל טרעֶהרעֶן פעֶרגאָסעֶן, בּיִז זיִ האָט דיִך געֶבּוׂירעֶן! איִצט איִז דעֶר אַלטעֶר פוּן זיִנעֶן אַראָפּ, אוּן פיִהרט דיִך צוּ דעֶר שְחִיטָה!

— דעֶם טאַטעֶנס װיִלעֶן איִז מִסְתָּמָא גאָט׳ס װיִלעֶן — האַקט איִהם אָפּ יִצְחָק, אוּן װעֶנדעֶנדיִג זיִך צוּ אברהם׳ן זאָגט עֶר: העֶר נוּר, טאַטעֶ, װאָס דעֶר זאָגט!

— װײֵס איִך, מאַך זיִך דעֶרפוּן ניִשט אוׂיסעֶן.

װיִ דעֶר שטן האָט געֶזעֶהן, אַז עֶר קעֶן זײֵ ניִט איִבּעֶררעֶדעֶן, נעֶהמט עֶר אוּן פעֶרװאַנדעֶלט זיִך איִן אַ טיִעפעֶן טײַך אוּן פעֶרצוׂימט זײֵ דעֶם װעֶג. איִז אַברהם אַרײַן בּיִז דיִ קניִה איִן װאַסעֶר אוּן געֶזאָגט דיִ יוּנגעֶן: געֶהט מיִר נאָך. דאָס װאַסעֶר אָבּעֶר האָט זיִך װאָס װײַטעֶר מעֶהר אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן אוּן איִן מיִטעֶן טײַך האָט עֶס דעֶרלאַנגט בּיִז׳ן האַלז.

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! — האָט אברהם {{תיקון|אוֹסגעֶשריִגעֶן|אוֹיסגעֶשריִגעֶן}} אוׂיפהעֶבּעֶנדיִג דיִ אוׂיגעֶן צוּ׳ם היִמעֶל — איִך געֶה איִן דײַן שְׁלִיחוּת, הײֵליִגעֶן דײַן נאָמעֶן װיִל איִך, העֶלף מיִר אַרוׂיס, „בָּאוּ מַיִם עַד נֶפֶש” — דאָס װאַסעֶר דעֶרלאַנגט שוׂין בּיִז׳ן האַלז!

האָט גאָט אָנגעֶשריִגעֶן אוׂיפ׳ן טײַך — אוּן עֶר האָט בּאַלד אוׂיסגעֶטריִקעֶנט. װײַזט זיִך דעֶר שָטָן װיִדעֶר צוּ אַברהם׳ן אוּן גיִט איִהם אַ זאָג: איִך האָבּ אַ קלאָרעֶ יְדִיעָה פוּן אוׂיבּעֶן, אַז דײַן גאַנצעֶ מיִה איִז אַרוׂיסגעֶװאָרפעֶן. {{זייט|26|ל}} ס׳האָט זיִך אָנגעֶהוׂיבּעֶן מיִט יִצחק׳ן אוּן אוׂיסלאָזעֶן װעֶט זיִך עֶס מיִט אַ שעֶפּס.

עֶנטפעֶרט איִהם אַברהם: אַ ליִגנעֶר האָט שוׂין אַזאַ מַזָל — עֶר מעֶג זאָגעֶן אֱמֶת גלוׂיבּט מעֶן איִהם ניִשט.

איִן דעֶר צײַט האָט גאָט אַ װאוּנק געֶטהוּן צוּ דיִ בּעֶרג װאָס ריִנגלעֶן־אַרוּם דיִ טהאָל־געֶגעֶנד, זײֵ זאָלעֶן זיִך צוּנוׂיפנעֶהמעֶן אוּן זיִך צוּזאַמעֶנגיִסעֶן איִן אײֵן בּאַרג, אַ הוׂיכעֶר שעֶהנעֶר פּלאַץ װאוּ דיִ שְכִינָה זאָל רוּהעֶן.

אוׂיפ׳ן דריִטעֶן טאָג הוׂיבּט־אוׂיף אַברהם דיִ אוׂיגעֶן אוּן װעֶרט {{תיקון|עֶרשטוׂינט|דעֶרשטוׂינט|דייטשמעריזם}}: עֶר האָט דיִ געֶגעֶנד ניִט דעֶרקעֶנט.

— װאָס זעֶהסטוּ דאָרט איִן דעֶר װײַט? — פרעֶגט עֶר יִצְחָק׳ן.

— איִך זעֶה אַ הוׂיכעֶן שעֶהנעֶם בּאַרג מיִט אַ װאָלקעֶן פעֶרשלײֵעֶרט.

— אוּן איִהר זעֶהט עֶפּיִס? — פרעֶגט אַברהם דיִ יוּנגעֶן.

— גאָר ניִט זעֶהעֶן מיִר, הוׂילעֶ מִדְבָּרִיוׂת.

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט זײֵ אַברהם — בּלײַבּט איִהר מיִט׳ן עֵזעֶל זיִצעֶן דאָ...

„אוּן אַברהם האָט געֶנוּמעֶן דאָס האָלץ פאַר׳ן קָרְבָּן אוּן אַרוׂיפגעֶלעֶגט אוׂיף זײַן זוּהן יִצחק” — אוּן ס׳האָט אוׂיסגעֶזעֶהן װיִ אַ פעֶר׳מִשְפִּט׳עֶר צוּם טוׂיט טראָגט זײַן קרײַץ־תְּלִיָה אוׂיפ׳ן אײֵגעֶנעֶם אַקסעֶל.

ניִט־געֶזעֶהן איִן אַברהם׳ס האַנד קײַן זאַך פאַר אַ קָרְבָּן, איִז אַ גרוׂיסעֶר שרעֶק בּעֶפאַלעֶן יִצחק׳ן.

— טאַטעֶ — האָט עֶר מיִט אַ ציִטעֶר געֶפרעֶגט — דאָ האָסטוּ האָלץ מיִט פײַעֶר, אוּן דיִ שעֶפּס צוּם קרבּן װאוּ איִז?

— דוּ בּיִסט עֶס, מײַן זוּהן. גאָט האָט דיִך אוׂיסגעֶװעֶהלט.

— אוׂיבּ אַזוׂי איִז גאָט׳ס רָצוׂן, בּיִן איִך גרײֵט. אוׂיף דעֶר מאַמעֶן אָבּעֶר טהוּט מיִר װעֶה דאָס האַרץ.

געֶקוּמעֶן אוׂיפ׳ן אָרט, זאָגט יִצחק צוּ אַברהם׳ן:

— פאָטעֶר ליִעבּעֶר! טהוּ־אָפּ גיִכעֶר דײַן בּעֶשעֶפעֶר׳ס װיִלעֶן אוּן פעֶרבּרעֶן מיִך גוּט, אוּן מײַן אַש גיִבּ אָפּ דעֶר מאַמעֶן — װעֶט עֶס איִהר זײַן {{תיקון|אַ|אַן}} אַנדעֶנק פוּן איִהר געֶאָפּפעֶרטעֶן בֶּן־יָחִיד, איִהר אײֵנציִגעֶ טרעֵסט... טאַטעֶ, װאָס װעֶט איִהר טהוּן אוׂיף דיִ עֶלטעֶרעֶ יאָהרעֶן?

— מיִר װעֶלעֶן עֶס לאַנג ניִט אַריִבּעֶרטראָגעֶן — האָט אַברהם געֶעֶנטפעֶרט — מיִר װעֶלעֶן אוׂיך בּאַלד שטאַרבּעֶן. דעֶר גאָט, װאָס האָט אוּנז בּיִז איִצט געֶטרעֵסט, װעֶט אוּנז טרעֵסטעֶן בּיִז אוּנזעֶר טוׂיט.

זאָגט יִצחק װײַטעֶר:

{{זייט|27}}

— בּיִנד מיִר העֶנד אוּן פיִס. װײַל דיִ נְשָׁמָה איִז פעֶרשײַט אוּן שטעֶלט זיִך אַקעֶגעֶן, אוּן אַז איִך װעֶל דעֶרזעֶהן דעֶם חַלֶף אוׂיפ׳ן האַלז קעֶן איִך זיִך אַ צאַפּעֶל טהוּן אוּן בּעֶקוּמעֶן אַ מוּם {{אָנווייז|¹)|27}} — װעֶט דעֶר קָרְבָּן פָּסוּל װעֶרעֶן.

האָט איִהם אַברהם געֶבּוּנדעֶן, אוּן יִצחק בּעֶט זיִך װײַטעֶר:

— זאָג ניִט אָן דעֶר מוּטעֶר, בְּעֵת זיִ שטעֶהט בּײַ׳ם בּרוּנעֶן אָדעֶר אוׂיפ׳ן דאַך, װײַל זיִ קעֶן זיִך נאָך פוּן גרוׂיס צַעַר דאָס לעֶבּעֶן נעֶהמעֶן.

האָט איִהם אַברהם אַרוׂיפגעֶלעגט אוׂיפ׳ן מִזְבֵּחַ מיִט׳ן פָּנִים אַרוׂיף אוּן געֶנוּמעֶן דעֶם חַלֶף איִן האַנד.

טיִעף האָט זיִך יִצחק פעֶרקוּקט איִן דיִ הוׂיכעֶ בּלוׂיעֶ היִמלעֶן, אוּן טיִעף האָבּעֶן זיִך אײַנגעֶקוּקט דיִ אוׂיגעֶן פוּן טאַטעֶן איִן דיִ אוׂיגעֶן פוּנ׳ם זוּהן. מיִט שטיִלעֶ טרעֶהרעֶן האָט זיִך אַברהם בּעֶגאָסעֶן.

דיִ האַנד זײַנעֶ, אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן איִבּעֶר׳ן זוּהנ׳ס האַלז, האָט אַ ציִטעֶר געֶטהוּן אוּן דעֶר חלף איִז דוּרכ׳ן שָׂטָן׳ס אַ שטוׂיס פוּן האַנד אַרוׂיסגעֶפאַלעֶן. אַברהם האָט זיִך אײַנגעֶבּוׂיגעֶן איִהם אוׂיפצוּהײֵבּעֶן — אוּן אַ בּיִטעֶר געֶװײֵן האָט זיִך בּײַ איִהם פוּן האַרצעֶן אַרוׂיסגעֶריִסעֶן. פעֶרצװײֵפעֶלט איִז עֶר מיִט׳ן מעֶסעֶר איִן האַנד שטעֶהן־געֶבּליִבּעֶן, געֶזוּכט מיִט דיִ אוׂיגעֶן דִי שְׁכִינָה אוׂיף דיִ בּעֶרג, אוׂיף היִלף פוּן דאָרט אַרוׂיסגעֶקוּקט.

איִן דעֶר מיִנוּט האָט זיִך דעֶר היִמעֶל געֶשפּאַלטעֶן אוּן יִצחק האָט דוּרכ׳ן נעֶבּעֶל {{אָנווייז|²)|27}} דעֶרזעֶהן, װיִ דיִ מַלְאָכִים שטעֶהעֶן שוּרות־װײַז אוּן װײֵנעֶן מיִט פײַעֶרדיִגעֶ טרעֶהרעֶן, בּעֵטעֶן רַחְמִים אוׂיף אַברהם׳ס בֶּן־יָחִיד.

בּאַלד איִז אַרוׂיס אַ בַּת־קוׂל אוּן אוׂיסגעֶרוּפעֶן:

— שטרעֶק ניִט אוׂיס דײַן האַנד צוּם קיִנד, אוּן טהוּ איִהם גאָרניִט!

פרעֶגט אַברהם:

— װעֶר בּיִסטוּ!!

— אַ מַלְאָך!

— אוׂיבּ {{תיקון|אַזוֹ|אַזוֹי}} — עֶנטפעֶרט אַברהם — פאָלג איִך ניִט. גאָט אַלײֵן האָט מיִר געֶהײֵסעֶן: אָפּפעֶר דײַן קיִנד, — זאָל עֶר אַלײֵן קוּמעֶן אוּן אָפּרוּפעֶן זײַן בּעֶפעֶהל.

האָט גאָט בּאַלד געֶעֶפעֶנט דעֶם היִמעֶל אוּן צוּשפּרײֵט דעֶם נעֶבּעֶל אוּן געֶזאָגט צוּ אַברהם׳ן:

{{הערה|אַ שעֶדיִגוּנג, װעֶרעֶן אַ קאַליִקעֶ אוׂיף אַ װעֶלכעֶן אבר.|¹)|27}} {{הערה|טוּמאַן, געֶדיִכטעֶ דאַמפּף איִן דעֶר לוּפטעֶן.|²)|27}}

{{זייט|28}}

— איִך שװעֶר בּײַ מײַן נאָמעֶן, אַז פאַר דײַן גוּטעֶן װיִלעֶן װעֶל איִך דיִך בּעֶנשעֶן אוּן דײַנעֶ קיִנדעֶר װעֶלעֶן זײַן װיִ דיִ זאַמד בּײַ׳ם בּרעֶג יַם אָהן אַ שיִעוּר אוּן אָהן אַ צאָהל.

זאָגט אַברהם:

— דוּ האָסט געֶשװאָרעֶן — שװעֶר איִך אוׂיך: איִך װעֶל ניִט אָפּטרעֶטעֶן פוּן דאַנעֶן, בּיִז דוּ װעֶסט {{תיקון|עֶרפיִלעֶן|דעֶרפיִלעֶן|דייטשמעריזם}} מײַן געֶבּעֶט! אַז מײַן יִצחק׳ס קיִנדעֶר װעֶלעֶן זיִנדיִגעֶן, אוּן צרוׂת װעֶלעֶן אוׂיף זײֵ קוּמעֶן, זאָלסטוּ זיִך דעֶרמאָהנעֶן דיִ עֲקֵדָה אוּן פעֶרגעֶבּעֶן זײֵעֶרעֶ זיִנד אוּן אוׂיסלײֵזעֶן זײֵ פוּן אַלעֶ צָרוׂת.

עֶנטפעֶרט גאָט:

— דוּ האָסט דײַנס געֶזאָגט אוּן איִך װעֶל זאָגעֶן מײַנס: אַז דײַנעֶ אײֵניִקלעֶך װעֶלעֶן פעֶרזיִנדיִגטעֶ זיִך שטעֶלעֶן פאַר מײַן מִשְׁפָּט איִן ראשׁ־הַשָׁנָה, אוּן װעֶלעֶן בּעֵטעֶן איִך זאָל זײֵ דעֶם זְכוּת {{אָנווייז|¹)|28}} פוּן עֲקֵדָה דעֶרמאָהנעֶן, זאָלעֶן בּלאָזעֶן מיִט דעֶם שׁוׂפָר.

— װעֶלכעֶן שׁוׂפר?

— קוּק זיִך אוּם — װעֶסטוּ זעֶהן.

האָט אַברהם דעֶרזעֶהן אַ װיִדעֶר {{אָנווייז|²)|28}}, פעֶרפּלאָנטעֶט מיִט דיִ העֶרנעֶר איִן אַ צװײַג; קוׂים זיִך אַרוׂיסגעֶריִסעֶן, — אוּן װײַטעֶר זיִך פעֶרפּלאָנטעֶט פוּן צװײַג צוּ צװײַג, פוּן שטרוׂיך {{אָנווייז|³)|28}} צוּ שטרוׂיך, פוּן בּוׂים צוּ בּוׂים.

אוּן גאָט האָט געֶזאָגט צוּ אַברהם׳ן:

— אַזוׂי װעֶט מיִט דײַנעֶ קיִנדעֶר פּאַסיִרעֶן: פעֶרפּלאָנטעֶט איִן זיִנד אוּן פעֶרדרעֶהט מיִט אַלעֶ אוּמוׂת אוּן קעֶניִגרײַכעֶן: פוּן בָּבֶל איִן מָדַי, פוּן מדי איִן יָוָן {{אָנווייז|⁴)|28}}, פוּן יון איִן אֶדוׂם {{אָנווייז|⁵)|28}}...

— רִבּוׂנוׂ שֶׁל עוׂלָם! שוׂין־זשעֶ װעֶט עֶס אַזוׂי אײֵבּיִג דוׂיעֶרעֶן?!

— נײֵן! צוּלעֶצט װעֶלעֶן זײֵ אוׂיסגעֶלײֵזט װעֶרעֶן בּײַ׳ם שאַל פוּן דעֶם װיִדעֶר־האָרן:

::::„גאָט װעֶט מיִט׳ן שוׂפר שאַלעֶן,
::::אוּן {{תיקון|עֶרשײַנעֶן|דעֶרשײַנעֶן|דייטשמעריזם}} מיִט׳ן שטוּר׳ם־װיִנד פוּן דרוׂם”.

{{הערה|פעֶרדיִנסט.|¹)|28}} {{הערה|בּאַראַן.|²)|28}} {{הערה|קוּסט, ניִדעֶריִג בּוׂימעֶלעֶ.|³)|28}} {{הערה|גריִכען־לאַנד.|⁴)|28}} {{הערה|רוׂים.|⁵)|28}}

{{קעפּל|אַבְרָהָם׳ס טוׂיט.|1.5|4.5}}

אַ טײַעֶרעֶר בּריִליִאַנט איִז בּעֶהאַנגעֶן בּײַ אַברהם׳ן אוׂיפ׳ן האַלז, װיִ אַ {{זייט|29|ל}} חוׂלֶה האָט איִהם דעֶרזעֶהן, איִז עֶר בּאַלד געֶהײֵלט געֶװאָרעֶן. אַז אַברהם איִז געֶשטאָרבּעֶן האָט גאָט דעֶם בּריִליִאַנט אוׂיפגעֶהאַנגעֶן אוׂיף דעֶר זוּן. דעֶריִבּעֶר פיִהלט זיִך יעֶדעֶר קראַנקעֶר בּײַטאָג פיִעל בּעֶסעֶר, װיִ בּײַנאַכט.

{{קעפּל|סְדוׂם.|1.5|4.6}}

דיִ מעֶנשעֶן פוּן סְדוׂם זעֶנעֶן פאַר גרוׂיס װאוׂילטאָג געֶװעֶן שלעֶכטעֶ אוּן זיִנדיִגעֶ. קײַנמאָל האָבּעֶן זײֵ ניִשט געֶװיִסט פוּן מיִה אוּן פוּן זאָרג. דאָס לאַנד זײֵעֶרס איִז געֶבּעֶנשט געֶװעֶן מיִט אַלעֶס גוּטס; רײַכעֶ תְּבוּאוׂת אוׂיף דיִ פעֶטעֶ פעֶלדעֶר, גאָלד אוּן זיִלבּעֶר בְּשֶפַע, דיִמאַנטעֶן אוּן בּריִליִאַנטעֶן אָהן אַ צאָהל, — האָבּעֶן זײֵ פעֶרגעֶסעֶן איִן רעֶכט אוּן יוׂשֶר, אוּן האָבּעֶן גאָט׳ס געֶרעֶכטעֶ געֶזעֶצעֶן פעֶרקריִמט אוּן פעֶרדרעֶהט אוּן אוׂיף זײֵעֶרעֶ אײֵגעֶנעֶ שלעֶכטעֶ אוּן װיִלדעֶ פעֶרבּיִטעֶן.

פיִער ריִכטעֶר האָבּעֶן זײֵ געֶהאַט, אײֵנעֶר האָט געֶהײֵסעֶן: ליִגנעֶר, דעֶר אַנדעֶרעֶר — שװיִנדלעֶר, דעֶר דריִטעֶר — פעֶלשעֶר, דעֶר פעֶרטעֶר — דרעֶהעֶר. האָבּעֶן זײֵ אַרוׂיסגעֶגעֶבּעֶן תַּקָנוׂת {{אָנווייז|¹)|29}}, פוּל מיִט ליִגעֶן אוּן שװיִנדעֶל, פאַלשקײַט אוּן דרעֶהעֶרײַ:

אַז אײֵנעֶר האָט אָבּגעֶהאַקט אַן אוׂיעֶר בּײַ אַ פרעֶמדעֶן עֵזעֶל, האָט מעֶן איִהם דעֶם גאַנצעֶן עֵזעֶל אַװעֶקגעֶגעֶבּעֶן, בּיִז דעֶר אוׂיעֶר װעֶט װיִדעֶר אָפּװאַקסעֶן.

איִז אײֵנעֶר געֶקוּמעֶן איִן געֶריִכט, זיִך בּעֶקלאָגעֶן אוׂיפ׳ן צװײֵטעֶן, אַז עֶר האָט איִהם צוּבּלוּטיִגט, האָט מעֶן איִהם געֶזאָגט: צוּ רְפוּאָה! יעֶנעֶר האָט דיִר געֶלאָזעֶן בּלוּט {{אָנווייז|²)|29}} — בּעֶצאָהל איִהם דעֶרפאַר פיִעֶר גיִלדעֶן!

דעֶר װאָס פעֶרמאָגט {{טרעקינג|אײֵן}} אָקס, דאַרף פיִטעֶרעֶן דיִ ריִנדעֶר פוּן גאַנץ שטאָדט {{טרעקינג|אײֵן}} טאָג, אוּן דעֶר װאָס האָט קײַן אײֵגעֶנעֶם אָקס גאָרניִט, — דאַרף פיִטעֶרעֶן {{טרעקינג|צװײֵ}} טעֶג.

איִז דאָרט געֶװעֶן אַ יָתוׂם, אַ זוּהן פוּן אַן אַלְמָנָה, װאָס האָט קײַן אײֵגעֶנעֶם אָקס ניִט געֶהאַט, — האָט מעֶן איִהם געֶהײֵסעֶן פיִטעֶרעֶן דיִ שטאָדט־אָקסעֶן צװײֵ טעֶג. נעֶהמט עֶר אוּן צוּשעֶכט אַלעֶ אָקסעֶן אוּן רוּפט אוׂיס:

{{הערה|רעֶגעֶלעֶן, {{תיקון|בּעֶשטוּמעֶנגעֶן|בּעֶשטיִמוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}}, װיִ אַזוׂי מעֶן דאַרף זיִך אוׂיפפיִהרעֶן.|¹)|29}} {{הערה|אָמאָליִגעֶ דאָקטוׂיריִם פלעֶגעֶן זעֶהר פיִעֶל „לאָזעֶן בּלוּט” פוּן רְפוּאָה װעֶגעֶן: שטעֶלעֶן פּיִאַװקעֶס, געֶהאַקטעֶ בּאַנקעֶס, אָדעֶר אַזוׂי „צוּ אָדעֶר לאָזעֶן”.|²)|29}}

— דעֶר װאָס האָט געֶהאַט {{טרעקינג|אײֵן}} אָקס זאָל נעֶהמעֶן {{טרעקינג|אײֵן}} פעֶל{{תיקון||,}} דעֶר {{זייט|30|ל}} װאָס האָט גאָר קײַן אָקס ניִט געֶהאַט, — זאָל נעֶהמעֶן צװײֵ פעֶל! װיִ דאָס פיִטעֶרעֶן אַזוׂי דאָס טהײֵלעֶן!

דעֶר װאָס איִז אַריִבּעֶרגעֶגאַנגעֶן דיִ בּריִק — האָט געֶדאַרפט בּעֶצאָהלעֶן פיִעֶר גיִלדעֶן בּריִק־געֶלד, אוּן דעֶר װאָס האָט אוׂיסגעֶמײַדט דיִ בּריִק אוּן אַריִבּעֶר דעֶם טײַך איִן װאַסעֶר, האָט געֶמוּזט בּעֶצאָהלעֶן — אַכט  גיִלדעֶן.

אײֵנמאָל איִז אַהיִן געֶקוּמעֶן דוּרכ׳ן טײַך אַ װעֶשעֶר, חאַפּט מעֶן איִהם אוּן מעֶן הײֵסט איִהם בּעֶצאָהלעֶן פיִעֶר גיִלדעֶן בּריִק־געֶלד, טַעֲנֶה׳ט עֶר:

— איִך האָבּ דאָך דיִ בּריִק אוׂיסגעֶמײַדט אוּן געֶגאַנגעֶן גלײַך איִן װאַסעֶר!

— אוׂיבּ אַזוׂי, — בּעֶצאָהל־זשעֶ אַכט גיִלדעֶן.

װיִל עֶר ניִט בּעֶצאָהלעֶן, — צוּבּלוּטיִגט מעֶן איִהם אוּן דעֶר שוׂפט שװיִנדלעֶר הײֵסט איִהם בּעֶצאָהלעֶן נאָך פיִעֶר גיִלדעֶן פאַר בּלוּט־לאָזעֶן.

{{קעפּל|אֱלִיעֶזֶר איִן סְדוׂם.|1.5|4.7}}

אֱלִיעֶזֶר, אַבְרָהָם׳ס קנעֶכט, איִז אַמאָל געֶקוּמעֶן קײַן סְדוׂם, האָט מעֶן איִהם געֶשלאָגעֶן אוּן אַװעֶקגעֶפיִהרט צוּם ריִכטעֶר. זאָגט דעֶר ריִכטעֶר: בּעֶצאָהל פאַר בּלוּט לאָזעֶן. נעֶהמט אֱלִיעֶזר אַ שטײֵן אוּן צוּבּלוּטיִגט מיִט איִהם דעֶם ריִכטעֶר אוּן זאָגט:

— דיִ פיִער גיִלדעֶן, װאָס קוּמעֶן מיִר איִצט פוּן דיִר — בּעֶצאָהל איִהם פאַר מיִר, אוּן מײַנעֶ פּאָר גראָשעֶן בּלײַבּעֶן בּײַ מיִר איִן בּײַטעֶל.

נאָך אַ מִנְהָג איִז בּײַ זײֵ געֶװעֶן: װעֶר עֶס האָט פעֶרבּעֵטעֶן אַ פרעֶמדעֶן גאַסט צוּם טיִש, האָט מעֶן בּײַ איִהם צוּגעֶנוּמעֶן דעֶם מאַנטעֶל, כְּדֵי יעֶדעֶר זאָל מוׂרָא האָבּעֶן אוּן ניִט אײַנלאַדעֶן קײַן פרעֶמדעֶ געֶסט.

אײֵנמאָל קוּמט אליעֶזר אַרײַן צוּ זײֵ איִן גאַסט־הוׂיז אוּן טרעֶפט דיִ סְדוׂם־לײַט זיִצעֶן {{תיקון|בּײַ׳ן|בּײַ׳ם|דיאַלעקטיזם}} מאָהלצײַט אוּן קײֵנעֶר בּעֶט איִהם ניִט עֶסעֶן. זעֶצט עֶר זיִך אַלײֵן בּײַם עֶק טיִש אוּן זאָגט צוּ זײַן שָׁכֵן: אַז מעֶן װעֶט מיִך פרעֶגעֶן װעֶל איִך זאָגעֶן, אַז דוּ האָסט מיִך אײַנגעֶלאַדעֶן. דעֶרהעֶרט דאָס, האָט זיִך יעֶנעֶר דעֶרשראָקעֶן, מעֶ זאָל בּײַ איִהם דעֶרפאַר דעֶם מאַנטעֶל ניִשט צוּנעֶהמעֶן, — שטעֶהט עֶר אוׂיף פוּן טיִש, חאַפּט דעֶם מאַנטעֶל אוּן אַנטלוׂיפט. אַזוׂי האָט אליעֶזר אָפּגעֶטהוּן דעֶם צװײֵטעֶן אוּן דעֶם דריִטעֶן אוּן אַזוׂי װײַטעֶר, — בּיִז זײֵ זעֶנעֶן זיִך אַלעֶ צוּלאָפעֶן, אוּן דיִ גאַנצעֶ סְעוּדָה איִז געֶבּליִבּעֶן פאַר איִהם אײֵנעֶם.

אַ בּעֶטעֶל איִז געֶװעֶן איִן סדוׂם פוּן געֶסט װעֶגעֶן. איִז דעֶר גאַסט {{זייט|31|ל}} געֶװעֶן צוּ לאַנג — האָט מעֶן איִהם אוּנטעֶרגעֶהאַקט דיִ פיִס; איִז עֶר געֶװעֶן צוּ קוּרץ — האָט מעֶן איִהם אוׂיסגעֶצוׂיגעֶן.

אײֵנמאָל קוּמט אַהיִן אליעֶזר, אוּן מעֶן װײַזט איִהם אָן דאָס סדוׂם־בּעֶטעֶל, עֶר זאָל זיִך דאָרט לעֵגעֶן שלאָפעֶן. עֶנטפעֶרט עֶר:

— זיִנט מײַן מוּטעֶר איִז געֶשטאָרבּעֶן, האָבּ איִך אַ נֵדֶר געֶטהוּן, איִך זאָל קײֵנמאָל אוׂיף אַ בּעֶט ניִט שלאָפעֶן.

{{קעפּל|דעֶר סְדוׂם׳עֶר מַכְנִיס־אוׂרַח {{אָנווייז|¹)|31}}.|1.5|4.8}}

אײֵנמאָל איִז דוּרכגעֶפאָהרעֶן דוּרך סדוׂם אַ װאַנדעֶרעֶר, װאָס בּײַ איִהם אוׂיפ׳ן עֵזעֶל איִז געֶליִגעֶן צוּגעֶבּוּנדעֶן מיִט אַ זײֵדעֶנעֶר שנוּר אַ טײַעֶרעֶר, פּראַכט־שעֶהנעֶר קאָליִרטעֶר טעֶפּיִך. האָט איִהם אײֵנעֶר פוּן דיִ סדוׂם־לײַט צוּ זיִך אַ הײֵם אוׂיף נאַכטלעֶגעֶר אײַנגעֶלאַדעֶן. צװײֵ טעֶג דוּרכאַנאַנד האָט איִהם דעֶר סְדוׂם׳עֶר מַכְנִיס־אוׂרַח ניִשט אָפּגעֶלאָזט. אוׂיפ׳ן דריִטעֶן טאָג איִן דעֶר פריִה װעֶן דעֶר גאַסט האָט עֶנדליִך זיִך געֶנוּמעֶן קלײַבּעֶן איִן װעֶג אַרײַן, בּעֶט עֶר דעֶם בַּעַל־הַבַּיִת דעֶם טעֶפּיִך אַרוׂיסגעֶבּעֶן מיִט דעֶר זײֵדעֶנעֶר שנוּר אוּן איִהם אָפּלאָזעֶן. יעֶנעֶר האָט אוׂיף איִהם פעֶרװאוּנדעֶרט אַ פּאָר אוׂיגעֶן אָנגעֶשטעֶלט, װיִ עֶר װאָלט ניִשט קלאָר פעֶרשטאַנעֶן פוּן װאָס האַנדעֶלט זיִך דאָ:

— אַ טעֶפּיִך, זאָגסטוּ, װאָס פאַר אַ טעֶפּיִך? װעֶלכעֶר טעֶפּיִך? אַהאַ, איִך שטוׂיס מיִך אָן, דיִר האָט זיִך אַװַדְאִי הײַנטיִגעֶ נאַכט אַ טעֶפּיִך געֶ׳חָלוׂם׳ט. אַ קאָליִרטיִר, זאָגסטוּ, נאָך מיִט אַ זײֵדעֶנעֶר שנוּר דעֶרצוּ — דאָס איִז זעֶהר אַ גוּטעֶר חָלוׂם, ליִעבּעֶר פרײַנד, עֶס װײַזט צוּ גוּטעֶן. דיִ שנוּר בּעֶװײַזט אוׂיף לאַנגעֶ יאָהר אוּן דעֶר קאָליִרטעֶר טעֶפּיִך בּעֶטײַט, אַז גאָט װעֶט דיִר בּעֶשעֶהרעֶן אַ טײַעֶרעֶן שעֶהנעֶם גאָרטעֶן מיִט אַלעֶרלײֵ מִינֵי בּלוּמעֶן אוּן פרוּכט־בּײֵמעֶר. אָט דאָס איִז, ליִעבּעֶר פרײַנד, דעֶר אֶמֶת׳עֶר פִּתְרוׂן {{אָנווייז|²)|31}} פוּן דײַן חָלוׂם.

— װאָס פאַר אַ חלוׂם? װעֶלכעֶר חלוׂם? — שרײַט נעֶבּיִך דעֶר גאַסט — בּײַ דיִר ליִגט מײַן טעֶפּיִך, {{תיקון|אַ|אַן}} אֶמֶת׳עֶר טעֶפּיִך, װאָס איִך מיִט מײַנעֶ אײֵגעֶנעֶ העֶנד האָבּ דיִר געֶגעֶבּעֶן בּעֶהאַלטעֶן אוׂיף דעֶר װאָהר.

געֶהט מעֶן צוּם ריִכטעֶר. אוׂיסגעֶהעֶרט בּײֵדעֶ צְדָדִים {{אָנווייז|³)|31}}, װעֶנדעֶט זיִך דעֶר ריִכטעֶר צוּם גאַסט מיִט דיִ װעֶרטעֶר:

{{הערה|געֶסט־אוׂיפנעֶהמעֶר.|¹)|31}} {{הערה|בּעֶשײֵדוּנג, אוׂיסדײַטוּנג.|²)|31}} {{הערה|זײַטעֶן.|³)|31}}

— דאַרפסט װיִסעֶן, ליִעבּעֶר מעֶנש, אַז אָט דעֶר לײַטיִשעֶר בַּעַל־הַבַּית, װאָס האָט דיִך אַזוׂי שעֶהן אוׂיפגעֶנוּמעֶן, איִז שוׂין לאַנג בּעֶװאוּסט איִן {{זייט|32|ל}} אוּנזעֶר גאַנצעֶן קאַנט פאַר אַ גרוׂיסעֶן מוּמְחֶה {{אָנווייז|¹)|32}} אוׂיסצוּטײַטשעֶן חֲלוׂמוׂת. אוּן הֱיוׂת עֶר האָט אַזוׂי גוּט פּוׂתֵר־חָלוׂם געֶװעֶן, בּיִזטוּ מְחוּיָב איִהם צוּ בּעֶצאָהלעֶן דעֶרפאַר מְזוּמָנ׳עֶ פיִער גיִלדעֶן. דאָס איִז עַל פִּי דִין. אוּן פאַר דעֶם װאָס דוּ האָסט בּײַ איִהם צװײֵ טעֶג געֶגעֶסעֶן אוּן געֶטריִנקעֶן, איִז דעֶר יוׂשֶר זאָלסט איִהם אָפּצאָהלעֶן, װאָס עֶר האָט זיִך אוׂיף דיִר געֶלאָזט קאָסטעֶן, בּיִז אײֵן גראָשעֶן.

{{קעפּל|סְדוׂם׳עֶר נְדָבוׂת.|1.5|4.9}}

איִז אַמאָל אַן אָריִמאַן געֶקוּמעֶן איִן סדוׂם, פלעֶגט איִהם יעֶדעֶר שעֶנקעֶן אַ רעֶנדעֶל, אָנגעֶשריִבּעֶן דעֶרוׂיף זײַן נאָמעֶן בְּפֵירוּש: פְּלוׂנִי בֶּן פְּלוׂנִי {{אָנווייז|²)|32}}, נאָר קײַן בּרוׂיט האָט איִהם קײֵנעֶר ניִשט געֶגעֶבּעֶן, אוּן פוּן שטאָדט האָט מעֶן איִהם ניִשט אַרוׂיסגעֶלאָזט, בּיִז עֶר שטאַרבּט פוּן הוּנגעֶר. נאָך זײַן טוׂיט פלעֶגט יעֶדעֶר קוּמעֶן אוּן צוּריִק זײַן רעֶנדעֶל צוּ־נעֶהמעֶן.

{{קעפּל|דעֶר גְזַר־דִין.|1.5|4.10}}

אײֵנעֶ אַ יוּנג־פרוׂי האָט אַמאָל רַחְמָנוּת געֶהאַט אוׂיף אַן אָריִמאַן אוּן איִהם דעֶרלאַנגט אַ שטיִקעֶל בּרוׂיט, בּעֶהאַלטעֶן איִן אַ קרוּג מיִט װאַסעֶר. איִן דרײַ טעֶג אַרוּם האָבּעֶן דיִ סְדוׂם־לײַט דעֶרזעֶהן, אַז דעֶר אָריִמאַן איִז ניִט אוׂיסגעֶגאַנגעֶן פוּן הוּנגעֶר, האָבּעֶן זײֵ אָנגעֶהוׂיבּעֶן נאָכשפּיִרעֶן אוּן דעֶרגאַנגעֶן, װעֶר ס׳האָט איִהם בּײַ׳ם לעֶבּעֶן דעֶרהאַלטעֶן. האָבּעֶן זײֵ דיִ יוּנג־פרוׂי אוׂיסגעֶטהוּן נאַקעֶט, בּעֶשמיִרט זיִ מיִט האָניִג אוּן געֶלעֶגט אַ געֶבּוּנדעֶנעֶ אוׂיפ׳ן דאַך, זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן בּיִנעֶן אוּן זיִ צוּבּיִסעֶן אוׂיף טוׂיט.

צװײֵ מעֶדליִך חַבֶר׳טעֶס האָבּעֶן זיִך אײֵנמאָל בּעֶגעֶגעֶנט מיִט זײֵעֶרעֶ קריִגעֶן בּײַ׳ם בּרוּנעֶן.

— װאָס זעֶהסטוּ עֶפּיִס אַזוׂי שלעֶכט אוׂיס? — פרעֶגט אײֵנעֶ דיִ צװײֵטעֶ.

— ניִשטאָ קײַן בּרעֶקיִל בּרוׂיט איִן שטוּבּ — עֶנטפעֶרט יעֶנעֶ — מיִר געֶהעֶן־אוׂיס פאַר הוּנגעֶר.

האָט געֶנוּמעֶן דיִ צװײֵטעֶ, אָנגעֶפוּלט איִהר קרוּג מיִט מעֶהל אוּן זיִך מיִט יעֶנעֶר מיִט דיִ קריִגעֶן געֶבּיִטעֶן. אַז דיִ סדוׂם־לײַט האָבּעֶן עֶס דעֶרשפּיִרט, האָבּעֶן זײֵ דאָס בּאַריִמהעֶרציִגעֶ מעֶדיִל געֶחאַפּט אוּן זיִ פעֶרבּרעֶנט.

{{הערה|קעֶנעֶר, װײֵסעֶר, ספּעֶציִאַליִסט.|¹)|32}} {{הערה|יעֶנעֶר דעֶר זוּהן פוּן יעֶנעֶם.|²)|32}}

{{זייט|33}}

דאָס קוׂל פוּן אָט דעֶם מעֵדיִל איִז געֶגאַנגעֶן איִן היִמעֶל אוּן דעֶרלאַנגט בּיִז׳ן כִּסֵא־הַכָּבוׂד {{אָנווייז|¹)|33}}.

— איִצט — האָט גאָט געֶזאָגט — קעֶן איִך שוׂין מעֶהר ניִשט צוּזעֶהן אוּן שװײַגעֶן.

אוּן דעֶמאָלט איִז דעֶר גְזַר־דִין אָנגעֶ׳חַתְמ׳עֶט געֶװאָרעֶן.

{{קעפּל|לוׂט׳ס װײַבּ.|1.5|4.11}}

אַז דיִ דרײַ מַלְאָכִים זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן קײַן סְדוׂם, פעֶרשטעֶלט איִן מעֶנשליִכעֶ געֶשטאַלטעֶן, אוּן לוׂט האָט זײֵ אַרײַנגעֶנוּמעֶן צוּ זיִך איִן שטוּבּ אוׂיף נאַכט־לעֶגעֶר, איִז זײַן װײַבּ אַװעֶק צוּ אַלעֶ שְׁכֵנִים אוּן געֶזאָגט:

— לײַעט מיִר, איִך בּעֶט אײַך, אַ מעֶסטעֶל זאַלץ, ס׳האָט מיִר פעֶרפעֶהלט צוּם טיִש פאַר דיִ געֶסט װאָס נעֶכטיִגעֶן בּײַ אוּנז.

דאָס האָט זיִ געֶטהוּן בְּכִּיוָן {{אָנווייז|²)|33}}, כְּדֵי דיִ סְדוׂם־לײַט זאָלעֶן געֶװאָהר װעֶרעֶן פוּן דיִ געֶסט אוּן זײֵ בּעֶפאַלעֶן.

דעֶרפאַר איִז זיִ געֶשטראָפט געֶװאָרעֶן אוּן אַלײֵן געֶװאָרעֶן אַ שטיִק זאַלץ.

{{קעפּל|יַעֲקׂב אוּן עֵשָׂו.|1.5|4.12}}

נאָך איִן דעֶר מוּטעֶר׳ס בּוׂיך האָבּעֶן זיִך דיִ צװײֵ בּריִדעֶר, יַעֲקֹב אוּן עֵשָׂו, צװיִשעֶן זיִך געֶריִסעֶן. איִז דיִ מוּטעֶר רִבְקָה פעֶרבּײַ גאָט׳ס־הוׂיז געֶגאַנגעֶן האָט זיִך יעקב אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ צאַפּלעֶן, איִז זיִ פעֶרבּײַגעֶגאַנגעֶן אַ הוׂיז פוּן {{תיקון|אַ|אַן}} אָפּגאָט איִז עֵשָׂו געֶװאָרעֶן פעֶרצאַפּעֶלט.

פוּן אײֵן מוּטעֶרס בּוׂיך זעֶנעֶן בּײֵדעֶ בּרוּדעֶר אַרוׂיס אוׂיף דעֶר װעֶלט, פוּן אײֵן בּרוּסט מיִלך געֶזוׂיגעֶן, איִן אײֵן הוׂיז {{תיקון|עֶרצוׂיגעֶן|דעֶרצוׂיגעֶן|דיישטמער}} געֶװאָרעֶן אוּן אײֵן שוּלעֶ בּעֶזוּכט, — דאָך װעֶן זײֵ זעֶנעֶן אוּנטעֶרגעֶװאַקסעֶן אוּן דרײַצעֶניִעֶהריִגעֶ געֶװאָרעֶן, האָט דעֶר פעֶרשײַטעֶר עֵשָׂו זיִך איִן פעֶלד אַװעֶקגעֶלאָזט אוּן דעֶר פרוּמעֶר יעקב איִז שטיִל איִן צעֶלט געֶזעֶסעֶן.

אַזוׂי װאַקסט אַ הָדָס מיִט אַ שטעֶכעֶל אַ צײַט צוּזאַמעֶן, ניִשט צוּ אוּנטעֶרשײֵדעֶן אײֵנעֶם פוּנ׳ם אַנדעֶרעֶן; װאַקסעֶן זײֵ אוּנטעֶר — דעֶר שמעֶקט אוּן דעֶר שטעֶכט.

{{קעפּל|יִצְחָק׳ס בּליִנדקײַט.|1.5|4.13}}

דיִ חֲכָמִים האָבּעֶן געֶזאָגט אַ מָשָׂל:

{{הערה|גאָט׳ס שטוּהל,|¹)|33}} {{הערה|אוּממיִסטעֶן.|²)|33}}

{{זייט|34}}

אײֵנעֶר אַ גרוׂיסעֶר מאַן האָט געֶהאַט אַ טײַעֶרעֶן פּאַלאַץ, אוּן דיִ שְכֵנִים אַרוּם פלעֶגעֶן בּרעֶנעֶן הײֵ אוּן שטרוׂי אוּן אָנלאָזעֶן דוּרך דיִ פעֶנסטעֶר אַ פוּלעֶן זאַל מיִט רוׂיך, — נעֶהמט עֶר אוּן פעֶרשלאָגט דיִ פעֶנסטעֶר, דעֶר רוׂיך זאָל ניִט קעֶנעֶן צוּקוּמעֶן.

אַזוׂי האָט גאָט געֶזאָגט: עֵשו׳ס װײַבּעֶר רוׂיכעֶרעֶן קְטוׂרֶת פאַר דעֶר עֲבוׂדָה־זָרָה אוּן יִצְחָק האָט דעֶרפוּן גרוׂיס צַעַר — זאָלעֶן בּעֶסעֶר זײַנעֶ אוׂיגעֶן ניִט זעֶהן.

{{קעפּל|דיִ בְּרָכוׂת.|1.5|4.14}}

דיִ עֶרשטעֶ נאַכט פוּן פֶּסַח רוּפט יִצְחָק עֵשָׂו׳ן אוּן זאָגט איִהם:

— דיִ דאָזיִגעֶ נאַכט איִז אַ געֶבּעֶנשטעֶ, דיִ עֶרשטעֶ פריִהליִנג־נאַכט, װעֶן עֶס עֶפעֶנעֶן זיִך דיִ אוׂצרוׂת פוּן טוׂי צוּ בּעֶפריִשעֶן אוּן בּעֶזעֶפטיִגעֶן דיִ פעֶרטריִקעֶנטעֶ עֶרד. דיִ גאַנצעֶ װעֶלט זיִנגט אַ לוׂיבּ דעֶם בּעֶשעֶפעֶר. מאַך מיִר זיִסעֶ שפּײַז — װעֶל איִך דיִך בּעֶנשעֶן פאַר מײַן טוׂיט.

איִז עשו אַװעֶק איִן פעֶלד פאַנגעֶן װיִלדס {{אָנווייז|¹)|34}}, — קוּמט דעֶר שָׂטָן אוּן שטעֶרט איִהם: עשו פאַנגט אַ היִרש אוּן בּיִנדט איִהם צוּ צוּ אַ בּוׂים אוּן געֶהט פאַנגעֶן נאָך אײֵנעֶם, — דעֶרװײַל קוּמט דעֶר שׂטן אוּן בּיִנדט־אָפּ דעֶם עֶרשטעֶן. בּרעֶנגט עשו נאָך אַ היִרש אוּן בּיִנדט איִהם צוּ נאָך שטאַרקעֶר, — בּיִז עֶר קוּמט צוּם דריִטעֶן מאָל, האָט שוׂין דעֶר שטן װײַטעֶר אָפּגעֶבּוּנדעֶן. אַזוׂי האָט עֶר זיִך אָפּגעֶדרעֶהט אַ צײַט.

דעֶרװײַל האָט רִבְקָה געֶנוּמעֶן עֵשׂו׳ס טײַעֶרעֶ קלײֵדעֶר אוּן אָנגעֶטהוּן יעקב׳ן. דאָס זעֶנעֶן דיִ װאוּנדעֶר־שעֶהנעֶ העֶמדליִך, װאָס אָדָם הָרִאשוׂן האָט געֶטראָגעֶן אוּן עֵשׂו האָט זײֵ איִבּעֶרגעֶנוּמעֶן בּײַ נִמְרוׂד׳ן.

געֶגעֶבּעֶן יעקב׳ן איִן דעֶר האַנד צװײֵ געֶבּראָטעֶנעֶ ציִגעֶליִך, האָט רבקה דעֶרבּײַ געֶזאָגט: זוּהן מײַנעֶר, דיִ דאָזיִגעֶ נאַכט איִז אַ געֶבּעֶנשטעֶ, דיִ עֶרשטעֶ פריִהליִנג־נאַכט, װעֶן דיִ אוׂצרוׂת פוּן טוׂי עֶפעֶנעֶן זיִך, היִמעֶל אוּן עֶרד זאָגעֶן שִׁירָה זײַן ליִעבּעֶן נאָמעֶן. געֶה נעֶהם אַ בְּרָכָה בּײַ זײַן פאָטעֶר אײֵדעֶר עֶר געֶהט פוּן דעֶר װעֶלט.

װיִ יעקב איִז אַרײַן איִן דיִ קלײֵדעֶר, האָט יצחק דעֶרשפּיִרט דעֶם רֵיחַ גַן־עֵדֶן, װאָס שמעֶקט פוּן זײֵ, אוּן יעקב׳ן אָפּגעֶגעֶבּעֶן דיִ בְּרָכוׂת.

{{הערה|אַ װיִלד בּעֶשעֶפעֶניִש שיִסעֶן.|¹)|34}}

שפּעֶטעֶר, אַז עשׂו איִז געֶקוּמעֶן צוּם פאָטעֶר, האָט זיִך מיִט זײַן אַרײַנ{{זייט|35|ל}}גאַנג דעֶר גֵיהִנָם געֶעֶפעֶנט אוּן יִצחק׳ן האָט זיִך אוׂיסגעֶװיִזעֶן, װיִ דעֶר גיהנם בּרעֶנט אוּן עֵשָׂו הײֵצט איִהם מיִט פּעֶך אוּן שװעֶבּעֶל.

דעֶרציִטעֶרט האָט יִצחק אוׂיסגעֵשריִעֶן: „װאָס טהוּט זיִך דאָ אַרוּם מיִר?” װעֶן איִהם איִז קלאָר געֶװאָרעֶן װאָס דאָ איִז פאָרגעֶקוּמעֶן האָט עֶר עֵשו׳ן געֶזאָגט:

— יאָ, מײַן זוּהן, דעֶר פאַנגעֶר איִז אַלײֵן געֶפאַנגעֶן געֶװאָרעֶן!

װיִ יעקב האָט אוׂיסגעֶנאַרט דיִ בְּרָכוׂת, האָט זיִך עשו אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ בּעֶריִהמעֶן, אַז עֶר װעֶט איִהם הַרְג׳נעֶן. האָט יִצחק אַװעֶקגעֶשיִקט יעקב׳ן קײַן אֲרַם־נַהֲרַיִם אוּן איִהם מיִטגעֶגעֶבּעֶן פיִעֶל גאָלד אוּן זיִלבּעֶר.

אַז עשו האָט זיִך דעֶרפוּן דעֶרװאוּסט, האָט עֶר געֶשיִקט זײַן זוּהן אֱלִיפַז׳ן, עֶר זאָל יעקב׳ן דעֶריאָגעֶן, בּעֶרוׂיבּעֶן אוּן הַרְג׳נעֶן. יעקב האָט דעֶרזעֶהן פוּן װײַטעֶן, אַז מעֶן יאָגט איִהם נאָך, האָט עֶר אַװעֶקגעֶװאָרפעֶן דאָס גאָלד אוּן זיִלבּעֶר, כְּדֵי עֶס זאָל איִהם גריִנגעֶר זײַן צוּ אַנטלוׂיפעֶן.

אַזוׂי איִז עֶר געֶלאָפעֶן בּיִז חָרָן. טראַכט עֶר בּײַ זיִך: איִך בּיִן דוּרכגעֶגאַנגעֶן פאַר דעֶם אָרט {{אָנווייז|¹)|35}} , װאוּ מײַנעֶ עֶלטעֶרעֶן האָבּעֶן גאָט געֶבּעֶטעֶן, אוּן זיִך דאָרט אַפילוּ ניִט אָפּגעֶשטעֶלט — מעֶן דאַרף זיִך אוּמקעֶהרעֶן צוּריִק! איִז בּאַלד דיִ עֶרד אוּנטעֶרגעֶשפּרוּנגעֶן — אוּן עֶר איִז שוׂין צוּריִק געֶװעֶן איִן בֵּית־אֵל. האָט עֶר מִתְפַּלֵל געֶװעֶן אוּן געֶװאָלט זיִך לאָזעֶן געֶהן װײַטעֶר, — זאָגט גאָט: דעֶר צַדִיק איִז געֶקוּמעֶן איִן מײַן גאַסט־הוׂיז, װיִ שיִקט זיִך עֶס, איִך זאָל איִהם אָפּלאָזעֶן אָהן נאַכט־לעֶגעֶר? — איִז בּאַלד דיִ זוּהן {{תיקון|אוּנטעֶרגעֶגאַנגאַן|אוּנטעֶרגעֶגאַנגעֶן}} פאַר דעֶר צײַט.

עֶס קוּמט־אוׂיס װיִ אַ מֶלֶך האָט געֶהאַט אַ גוּטעֶן פרײַנד װאָס פלעֶגט איִהם בּעֶזוּכעֶן זעֶהר זעֶלטעֶן, אײֵנמאָל קוּמט עֶר צוּ איִהם צוּ־גאַסט, רוּפט דעֶר קעֶניִג אוׂיס צוּ זײַנעֶ דיִענעֶר:

— לעֶשט אוׂיס דיִ העֶנגלײַכטעֶר מיִט אַלעֶ לאָמפּעֶן, — מיִט מײַן ליִעבּעֶן פרײַנד װעֶל איִך פעֶרבּרעֶנגעֶן הײֵמליִך {{אָנווייז|²)|35}}.

אוּן יעקב האָט אוׂיסגעֶלעֵגט הוׂיכעֶ שוּרוׂת שטײֵנעֶר אַרוּם זיִך צוּ בּעֶשיִצעֶן זיִך פוּן װיִלדעֶ חַיוׂת. האָבּעֶן זיִך דיִ שטײֵנעֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ קריִגעֶן פאַר׳ן צוּקאָפּעֶן, דעֶר זאָגט: אוׂיף מיִר זאָל דעֶר צַדִיק לעֵגעֶן זײַן קאָפּ, אוּן דעֶר זאָגט — אוׂיף מיִר. נעֶהמט גאָט אוּן מאַכט פוּן אַלעֶ שטײֵנעֶר אײֵן שטײֵן.

{{הערה|בּית־אל.|¹)|35}} {{הערה|שטיִל, איִנטיִם.|²)|35}}

איִן שלאָף האָט יעקב דעֶרזעֶהן אַ חָלוׂם: אוׂיף אַ הוׂיכעֶן לײֵטעֶר פוּנ׳ם {{זייט|36|ל}} היִמעֶל בּיִז דעֶר עֶרד לאָזעֶן זיִך אַראָפּ אוּן אַרוׂיף מַלְאָכִים — דיִ אוׂיבּעֶרשטעֶ שָׂרִים {{אָנווייז|¹)|36}} פוּן יעֶנעֶ קעֶניִגרײַכעֶן װאָס יעקב׳ס קיִנדעֶר װעֶלעֶן שפּעֶטעֶר בּײַ זײֵ איִן גָלוּת זײַן, אוּן מיִט בּײֵזעֶ אוׂיגעֶן האָבּעֶן זײֵ זײַן רוּה געֶשטעֶרט. בּאַלד בּעֶװײַזט זיִך גאָט אוּן פוּן זײַן הוׂיך {{אָנווייז|²)|36}} זעֶנעֶן דיִ בּײֵזעֶ מַלְאָכִים װיִ פליִגעֶן זיִך צוּלאָפעֶן.

אַזוׂי ליִגט איִן זײַן װיִגעֶלעֶ אַ קיִנד אַ בֶּן־מֶלֶך אוּן פליִגעֶן זעֶצעֶן זיִך אוׂיף איִהם אוּן שטעֶרעֶן זײַן שלאָף, בּעֶװײַזט זיִך דיִ טרײַעֶ אַם אוּן בּײֵגט זיִך איִבּעֶר איִהם מיִט׳ן פאָכעֶר — צוּפליִהעֶן זײֵ זיִך בּאַלד.

{{קעפּל|לֵאָה.|1.5|4.15}}

לֵאָה האָט געֶהעֶרט װיִ מעֶנשעֶן זאָגעֶן: לָבָן הָאֲרַמִי האָט צװײֵ טעֶכטעֶר אוּן זײַן שװעֶסטעֶר רִבְקָה — צװײֵ זיִהן; דאָס װעֶט זײַן צװײֵ שִדוּכִים: דעֶר בְּכוׂר װעֶט נעֶהמעֶן דיִ עֶלטעֶרעֶ שװעֶסטעֶר אוּן דעֶר צװײֵטעֶר — דיִ יוּנגעֶרעֶ! פרעֶגט זיִך לאה נאָך:

— װאָס איִז דעֶר מעֶהר מיִט׳ן עֶלטעֶרעֶן?

— אַ רָשָע, אַ גַזְלָן!

— אוּן דעֶר יוּנגעֶרעֶר?

— אַ מעֶנש אָהן חָכְמוׂת, — זיִצט זיִך איִן זײַן צעֶלט אוּן טהוּט געֶטרײַ זײַן זאַך.

האָט זיִ טאָג אוּן נאַכט געֶװײֵנט, װאָס זיִ דאַרף אַרײַנפאַלעֶן צוּ דעֶם רָשָע, בּיִז זיִ האָט זיִך אוׂיסגעֶװײֵנט דיִ אוׂיגעֶן.

דעֶרפאַר איִז זיִ געֶבּעֶנשט געֶװאָרעֶן מיִט זעֶקס שְבָטִים.

{{קעפּל|יַעֲקב ראַנגעֶלט זיִך מיִט׳ן מַלְאָך.|1.5|4.16}}

צוּריִקגעֶהעֶנדיִג פוּן לָבָנ׳עֶן, איִז יַעֲקב געֶקוּמעֶן צוּם מַעְבר יַבּוׁק {{אָנווייז|³)|36}} אוּן אַריִבּעֶרגעֶפיִהרט דיִ פרוׂיעֶן אוּן קיִנדעֶר, שאָף אוּן ריִנדעֶר אוּן דאָס גאַנצעֶ האָבּ אוּן גוּטס, װאָס עֶר האָט מיִטגעֶפיִהרט. אוׂיף יעֶנעֶם בּרעֶג טײַך זעֶנעֶן געֶבּליִבּעֶן נאָר עֶטליִכעֶ קלײֵנעֶ לײֵמעֶנעֶ קריִגליִך. אוּן יעקב האָט געֶזאָגט: יעֶדעֶר חֵפֶץ {{אָנווייז|⁴)|36}} דאַרף זײַן ליִעבּ, װײַל עֶס איִז גאָטס גאָבּ אוּן מעֶנשעֶנס מיִה, {{זייט|37|ל}} האָט עֶר זיִך אוּמגעֶקעֶהרט נעֶהמעֶן דיִ קריִגליִך. קוּמט מִיכָאֵל הַמַלְאָך אוּן ראַנגעֶלט זיִך מיִט איִהם דיִ גאַנצעֶ נאַכט אוּן קעֶן איִהם ניִט בּײַקוּמעֶן. װיִ עֶס האָט אָנגעֶהוׂיבּעֶן בּעֶגיִנעֶן אוׂיף טאָג, זאָגט מִיכָאֵל צוּ איִהם:

{{הערה|יעֶדעֶס קעֶניִגרײַך האָט אַ שר, {{תיקון|אַ|אַן}} אוׂיבּעֶרהאַר איִן היִמעֶל, װאָס שיִצט עֶס.|¹)|36}} {{הערה|אָטהעֶם.|²)|36}} {{הערה|אַן אָרט איִן טײַך יבּוׂק װאוּ דאָס װאַסעֶר איִז קלײֵן אוּן מעֶן קעֶן אַריִבֶּעֶרגעֶהן צוּפוּס.|³)|36}} {{הערה|זאַך, כּלי.|⁴)|36}}

— לאָז מיִך אָפּ, דיִ מאָרגעֶן־רוׂיט איִז שוׂין אוׂיפגעֶגאַנגעֶן.

— בּיִסטוּ דעֶן אַ גנב, {{תיקון|צוּ|ציִ|דיאַלעקטיזם}} אַ גזלן, װאָס דוּ שרעֶקסט זיִך פאַר דעֶר ליִכטיִגעֶר שײַן?

— איִך בּעֶט דיִך, לאָז מיִך פרײַ: זעֶהסט דאָך װיִ דיִ מלאָכיִם פוּן היִמעֶל קוּמעֶן כִּתּוׂת־װײַז {{אָנווייז|¹)|37}} אוּן רוּפעֶן מיִך איִן היִמעֶל זאָגעֶן שִׁירָה {{אָנווייז|²)|37}}, איִך האָבּ מוׂרָא, אַז זײֵ װעֶלעֶן מיִך פעֶרבּרעֶנעֶן מיִט׳ן הוׂיך פוּן זײֵעֶר מוׂיל, פאַר װאָס איִך פעֶרהאַלט דיִ שירה.

— בּעֶנש מיִך װעֶל איִך דיִך אָפּלאָזעֶן.

האָט עֶר איִהם געֶבּעֶנשט.

דעֶרװײַל האָט מִיכָאֵל׳ס כִּתָּה מַלְאָכִים געֶװאָלט יעקב׳ן שעֶדיִגעֶן, האָט גאָט זיִך בּעֶװיִזעֶן אוּן זײֵ האָבּעֶן זיִך דעֶרשראָקעֶן, נאָר דאָס געֶלעֶנק {{אָנווייז|³)|37}} פוּן {{תיקון|דיִך|דיִר}}, איִז בּײַ יעקב׳ן אוׂיסגעֶליִנקט געֶװאָרעֶן. אוּן גאָט האָט געֶזאָגט צוּ מיכאל׳ן:

— װאָס טהוּסטוּ עֶס? מײַן כּהֵן האָסטוּ געֶמאַכט אַ מוּם?

זאָגט מיִכאל: רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, דײַן כּהֵן בּיִן איִך דאָך?

עֶנטפעֶרט גאָט: דוּ בּיִזט מײַן כּהֵן איִן היִמעֶל אוּן יעקב — אוׂיף דעֶר עֶרד.

האָט מיכאל געֶבּעֶטעֶן דעֶם מַלְאָך רְפָאֵל, װאָס איִז דעֶר מְמוּנָה {{אָנווייז|⁴)|37}} אוׂיף רְפוּאוׂת — איִז עֶר אַראָפּ אוּן איִהם אוׂיסגעֶהײֵלט.

{{קעפּל|רִבְקָה׳ס טוׂיט.|1.5|4.17}}

אַז רבקה איִז געֶשטאָרבּעֶן, האָבּעֶן דיִ גוּטעֶ פרײַנד אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ טראַכטעֶן: װעֶר זאָל געֶהן צוּ איִהר לְוַיָה — אברהם איִז געֶשטאָרבּעֶן, יִצחק זיִצט איִן שטוּבּ אַ בּליִנדעֶר, יעקב איִז פעֶרװאָגעֶלט איִן דעֶר פרעֶמד, — נוּר אײֵן עשו הָרָשָע! װאָס װעֶט מעֶן נאָכזאָגעֶן נאָך איִהר מִטָה? — פעֶרפלוּכט זעֶנעֶן דעֶר מוּטעֶר׳ס בּריִסט, װאָס האָבּעֶן אַזעֶלכעֶס אוׂיסגעֶזוׂיגעֶן!...

{{הערה|קוּמפּאַניִעֶס.|¹)|37}} {{הערה|זיִנגעֶן אוּן לוׂיבּעֶן גאָט.|²)|37}} {{הערה|דיִ צוּנוׂיפגלידערוּנג פוּן דיִ פוּס־בּײֵן בּײַם „בּעֶקעֶן”.|³)|37}} {{הערה|דעֶר פעֶרװאַלטעֶר, געֶשטעֶלט אוׂיף דער אוּן דער אַרבּײַט.|⁴)|37}}

{{זייט|38}}

האָט מעֶן זיִ אַרוׂיסגעֶטראָגעֶן בּײַנאַכט אוּן מְקַבֵּר געֶװעֶן איִן דעֶר שטיִל.

{{קעפּל|רָחֵל׳ס קֵבֶר.|1.5|4.18}}

יעקב האָט רָחֵל׳ן מְקַבֵּר געֶװעֶן איִן מיִטעֶן װעֶג, װײַל עֶר האָט געֶזעֶהן מיִט׳ן רוּחַ־הַקוׂדֶש {{אָנווייז|¹)|38}}, אַז דיִ יוּדעֶן װעֶלעֶן געֶהן איִן גָלוּת פעֶרבּײַ דעֶר מוּטעֶר רחל׳ס קֵבֶר, װעֶט זיִ פאַר זײֵ בּעֶטעֶן. אוּן אַזוׂי איִז געֶשעֶהן:

אַז נְבוּזַרְאֲדָן דעֶר שעֶכטמײַסטעֶר פוּן נְבוּכַדְנֶצַר הָרָשָע האָט {{תיקון|פעֶרטריִ־|פעֶרטריִבּעֶן}} דיִ יוּדעֶן איִן גלוּת בָּבֶל אוּן זײֵ ניִט געֶלאָזעֶן אַפיִלוּ זיִך אָפּשטעֶלעֶן צוּ געֶזעֶגעֶנעֶן זיִך מיִט דעֶר טײַעֶרעֶר מוּטעֶר רחל, איִז זיִ אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פוּן קבר אוּן אַרוׂיף אוׂיפ׳ן היִמעֶל אוּן געֶפאַלעֶן פאַר׳ן כִּסֵא־הַכָּבוׂד מיִט אַ געֶבּעֶט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! דוּ װײֵסט װאוׂיל, װיִ יעקב דײַן קנעֶכט האָט מיִך ליִעבּ געֶהאַט אוּן אָפּגעֶדיִנט פאַר מיִר גאַנצעֶ זיִעבּעֶן יאָהר; אוּן צוּ דעֶר חֲתוּנָה, װעֶן מײַן פאָטעֶר האָט מיִך פעֶרבּיִטעֶן אוׂיף מײַן שװעֶסטעֶר לֵאָה, האָבּ איִך צוּגעֶזעֶהן, געֶליִטעֶן אוּן געֶשװיִגעֶן. געֶדעֶנקט־זשעֶ מיִר, דוּ, גרוׂיסעֶר גאָט, דעֶרבּאַרעֶמיִגעֶר, דעֶם זְכוּת אוּן לאָז עֶר איִצט בּײַשטעֶהן מײַנעֶ קיִנדעֶר.

האָט זיִך בּאַלד דעֶרװעֶקט גאָט׳ס רַחֲמָנוּת אוּן עֶר האָט איִהר געֶעֶנטפעֶרט:

— צוּליִעבּ דיִר, מײַן טאָכטעֶר, װעֶל איִך דאָס פאָלק יִשראל צוּריִק אוּמקעֶהרעֶן איִן זײֵעֶר לאַנד.

אָט דאָס זאָגט דעֶר פָּסוּק:

::::אַ שְטִימֶע לָאזְט זִיך הֶערֶען הוׂיך,
::::אַ יָאמֶער, אַ קְלָאג אַ בִּיטֶערֶער —
::::רָחֵל װֵײנְט אוׂיף אִיהרֶע קִינְדֶער
::::אוּן װִיל קַײן טְרֶעסְט נִיט אָנְנֶעהמֶען.

:::::אַזוׂי הָאט גָאט גֶעזָאגְט:

::::הַאלְט־אָפּ דַײן שְטִימֶע פוּן גֶעװֵײן
::::אוּן דַײנֶע אוׂיגֶען — פוּן טְרֶעהרֶען,
::::דֶען צוּ דַײן װֶערְק אִיז דָא אַ לוׂין,

{{הערה|הײֵליִגער גײַסט, נבוּאָה.|¹)|38}}

{{זייט|39}}

::::אַ הָאפְנונג אִיז פאַרהַאן צוּלֶעצט. —
::::אוּן צוּרִיק װֶעלֶען דִי קִינְדֶער
::::זִיך אוּמְקֶעהרֶען צוּ זֵייֶער גְרֶענִיץ.

{{קעפּל|יוׂסֵף׳ס שעֶנהײַט.|1.5|4.19}}

יוּנג אוּן שעֶהן, בּלוּט אוּן מיִלך איִז יוׂסף געֶװעֶן, געֶבּליִהט װיִ אַ רוׂיז, אוּן זײַן װיִרטהיִן זְלִיכָה, פּוׂטיִפר׳ס פרוׂי, האָט זיִך איִן איִהם זאַט ניִשט געֶקעֶנט אָנקוּקעֶן.

דרײַ מאָל איִן טאָג האָט זיִ אוׂיף זיִך איִהרעֶ קלײֵדעֶר געֶבּיִטעֶן, איִן דעֶר פריִה, בּײַטאָג אוּן פאַר נאַכט, אוּן אַלץ צוּליִעבּ דעֶם, כְּדֵי יוׂסף׳ס אוׂיגעֶן אוׂיף זיִך צוּציִהעֶן. עֶס האָט זיִך איִהר אָבּעֶר דאָס ניִשט אײַנגעֶגעֶבּעֶן, האָט עֶס איִהר טיִעף געֶקרעֶנקט, אוּן זיִ איִז שטאַרק אַראָפּ פוּן פָּנִים.

— װאָס זעֶהסטוּ עֶפּיִס אַזוׂי שלעֶכט אוׂיס? — האָבּעֶן זיִ איִהרעֶ בּעֶקאַנטעֶ פרוׂיעֶן געֶפרעֶגט. דעֶרצעֶהלט זיִ זײֵ. קעֶנעֶן זײֵ ניִשט גלוׂיבּעֶן. מאַכט זיִ אַ סְעוּדָה אוּן פעֶרבּעֶט זײֵ צוּ זיִך, זײֵ זאָלעֶן זעֶהן דעֶם שעֶהנעֶם יוׂסף מיִט זײֵעֶרעֶ אוׂיגעֶן. בּײַם טיִש האָט מעֶן דעֶרלאַנגט יעֶדעֶן פוּן זײֵ אַ מיִלגרוׂים מיִט אַ מעֶסעֶר. רוּפט זליכה אַרײַן יוׂסף׳ן צוּ דיִ געֶסט, האָבּעֶן זײֵ זיִך אַלעֶ אוׂיף איִהם אַזוׂי פעֶרקוּקט, אַז שנײַדעֶנדיִג דיִ מיִלגרוׂימעֶן האָבּעֶן זײֵ ניִשט מעֶרקעֶנדיִג זיִך אײַנגעֶשניִטעֶן דיִ פיִנגעֶר.

{{קעפּל|יוׂסֵף איִן מִצְרַיִם.|1.5|4.20}}

פַּרְעה׳ס קעֶניִגליִכעֶר שטוּל האָט געֶהאַט אײֵן אוּן זיִבּעֶציִג טרעֶפּ. אוּן אַ מִנְהָג איִז דאָרט געֶװעֶן, אַז גאָר אוׂיבּעֶן איִז געֶזעֶסעֶן פּרעה אַלײֵן, אוּן אַלעֶ העֶרעֶן אוּן ראַט־געֶבּעֶר זעֶנעֶן געֶשטאַנעֶן פאַר איִהם אוׂיף דיִ טרעֶפּ, יעֶדעֶרעֶר לוׂיט זײַן קעֶנטניִש: װעֶר עֶס האָט געֶקעֶנט נוּר אײֵן שפּראַך איִז געֶשטאַנעֶן אוׂיפ׳ן אוּנטעֶרשטעֶן שטאַפּעֶל, װעֶר עֶס האָט געֶקעֶנט צװײֵ {{תיקון|שפּראַך|שפּראַכן}} — אוׂיפ׳ן צװײֵטעֶן, אוּן אַזוׂי װײַטעֶר בּיִז׳ן זיִבּעֶציִגסטעֶן שטאַפּעֶל, {{תיקון|װאָהיִן|װאוּהיִן|דייטשמעריזם}} עֶס האָבּעֶן געֶקעֶנט צוּטרעֶטעֶן נאָר דיִ גרעֶסטעֶ חַרְטוּמֵי {{אָנווייז|¹)|39}} מִצְרִים, װאָס קעֶנעֶן אַלעֶ זיִבּעֶציִג לְשוׂנוׂת.

אוּן אַז יוׂסף האָט פּוׂתֵר געֶװעֶן דעֶם חָלוׂם אוּן פּרעה האָט איִהם געֶמאַכט פאַר אַ מִשְנֶה לְמֶלֶך {{אָנווייז|²)|39}}, זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן דיִ חַרְטוּמִים אוּן איִהם געֶזאָגט:

{{הערה|שטעֶרעֶן־זעֶהעֶר.|¹)|39}} {{הערה|װיִצעֶ־קעֶניִג.|²)|39}}

{{זייט|40}}

— װיִ שיִקט זיִך עֶס, אַז אַ קנעֶכט, װאָס מעֶן האָט איִהם פעֶרקוׂיפט פאַר צװאַנציִג זיִלבּעֶר־גראָשעֶן, זאָל איִבּעֶר אוּנז אַלעֶמעֶן געֶװעֶלטיִגעֶן?

עֶנטפעֶרט פּרעה:

— איִך זעֶה איִן איִהם קעֶניִגליִכעֶ סִימָנִים.

— אוׂיבּ אַזוׂי דאַרף עֶר דאָך קעֶנעֶן זיִבּעֶציִג {{תיקון|שפּראַך|שפּראַכן}}?

— מאָרגעֶן װעֶלעֶן מיִר זעֶהן, צוּ װעֶלכעֶן שטאַפּעֶל עֶר װעֶט דעֶרלאַנגעֶן.

בּײַנאַכט איִז דעֶר מַלְאָך גַבְרִיאֵל געֶקוּמעֶן צוּ יוׂסף׳ן אוּן איִהם אוׂיסגעֶלעֶרעֶנט אַלעֶ זיִבּעֶציִג לשוׂנוׂת.

אוׂיף מאָרגעֶן קוּמט עֶר צוּ פּרעה׳ן אוּן הוׂיבּט אָן צוּרײֵדעֶן אוׂיף אַלעֶ זיִבּעֶציִג לשוׂנוׂת, אַ שפּראַך אוׂיף אַ שטאַפּעֶל, אַ שפּראַך אוׂיף אַ שטאַפּעֶל, בּיִז עֶר איִז אַרוׂיף גאָר איִן דעֶר הוׂיך. זאָגט איִהם פּרעה:

— איִך בּיִן פּרעה, אוּן אָהן דיִר זאָל קײֵנעֶר ניִט טאָרעֶן אַ האַנד אוׂיפהוׂיבּעֶן, נאָר אוׂיפ׳ן שטוּהל בּיִן איִך העֶכעֶר פוּן דיִר.

הוׂיבּט יוׂסף אָן צוּרײֵדעֶן אוׂיף לָשוׂן־קוׂדֶש, אוּן פּרעה האָט ניִט פעֶרשטאַנעֶן; בּעֶט עֶר איִהם: לעֶרעֶן מיִך אוׂיס דיִ דאָזיִגעֶ שפּראַך, האָט עֶר איִהם געֶלעֶרעֶנט אוּן ניִט געֶקעֶנט אוׂיסלעֶרנעֶן. בּעֵט איִהם פּרעה:

— שװעֶר מיִר, אַז דוּ װעֶסט קײֵנעֶם ניִט דעֶרצעֶהלעֶן, װײַל מעֶן קעֶן מיִך אַראָפּזעֶצעֶן פוּן שטוּהל אוּן דיִך אַרוׂיפזעֶצעֶן אוׂיפ׳ן העֶכסטעֶן שטאַפּעֶל.

האָט יוׂסף איִהם געֶשװאוׂירעֶן.

שפּעֶטעֶר, אַז יַעֲקב איִז געֶשטאָרבּעֶן, אוּן יוׂסף איִז געֶקוּמעֶן מעֶלדעֶן פּרעה׳ן, אַז עֶר װיִל געֶהן מְקַבֵּר זײַן דעֶם פאָטעֶר איִן לאַנד כְּנַעַן, האָט איִהם פּרעה ניִט געֶלאָזעֶן געֶהן. זאָגט יוׂסף:

— מײַן פאָטעֶר האָט מיִך בּעֶשװאוׂירעֶן.

— האָבּ חֲרָטָה אוׂיף דעֶר שְבוּעָה.

— אוׂיבּ אַזוׂי — עֶנטפעֶרט יוׂסף — װעֶל איִך שוׂין חרטה האָבּעֶן אוׂיף יעֶנעֶ שבוּעה אוׂיך.

האָט פּרעה זיִך דעֶרשראָקעֶן, אַז יוׂסף װעֶט אוׂיסזאָגעֶן דעֶם סוׂד, {{תיקון|דאָס|װאָס|דייטשמעריזם}} עֶר קאָן נאָך אַ שפּראַך מעֶהר װיִ עֶר, — האָט עֶר איִהם שוׂין געֶלאָזט געֶהן, — אוּן מיִטגעֶשיִקט דיִ גרעֶסטעֶ העֶרעֶן פוּן מִצְרַיִם אוׂיף יַעֲקב׳ס לְוַיָה.

{{קעפּל|יוׂסֵף אוּן זײַנע בּריִדעֶר.|1.5|4.21}}

יוׂסף האָט זיִך געֶריִכט אוׂיף זײַנעֶ בּריִדעֶר, אַז זײֵ דאַרפעֶן קוּמעֶן קײַן {{זייט|41|ל}} מִצְרַיִם קוׂיפעֶן תְּבוּאָה, האָט עֶר געֶזעֶצט װעֶכטעֶר בּײַ אַלעֶ טוׂיעֶרעֶן אוּן זײֵ אָנגעֶזאָגט, אַז װעֶר עֶס װעֶט אַרײַנקוּמעֶן איִן שטאָדט, זאָל מעֶן פעֶרשרײַבּעֶן זײַן נאָמעֶן אוּן זײַן פאָטעֶרס נאָמעֶן.

איִן אָװעֶנד בּרעֶנגט מעֶן איִהם דיִ צעֶטלעֶן פוּן אײֵן טוׂיעֶר — געֶפיִנט עֶר דאָרט דעֶם נאָמעֶן: ראוּבֵן בֶּן יעקב; פוּן צװײֵטעֶן טוׂיעֶר — שמעוׂן בֶּן יעקב, אוּן אַזוׂי װײַטעֶר — צעֶהן בּריִדעֶר איִן צעֶהן בּעֶזוּנדעֶרעֶ טוׂיעֶרעֶן.

האָט עֶר געֶהײֵסעֶן פעֶרשליִסעֶן אַלעֶ שפּײַכלעֶר פוּן תְּבוּאָה, נאָר אײֵנעֶם געֶלאָזט אָפעֶן אוּן אַלײֵן דאָרט געֶזעֶסעֶן דיִ גאַנצעֶ צײַט.

געֶהט אַװעֶק אַ גאַנצעֶר טאָג — אוּן דיִ בּריִדעֶר קוּמעֶן ניִט, נאָך אַ טאָג — ניִטאָ זײֵ, אַ דריִטעֶר טאָג — אַלץ ניִטאָ. הײֵסט עֶר, מעֶן זאָל זײֵ אוׂיפזוּכעֶן. געֶפיִנט מעֶן זײֵ, װיִ זײֵ דרעֶהעֶן זיִך אַרוּם {{תיקון|איִבּעֶר׳ן|איִבּעֶר דעֶר|דיאַלעקטיזם}} שטאָדט פוּן מאַרק צוּ מאַרק, פוּן גאַס צוּ גאַס.

אוּן יוׂסף האָט געֶװאָלט אוׂיספּרוּבעֶן, צוּ האָבּעֶן דיִ חֲרָטָה אוׂיף דעֶם, װאָס זײֵ האָבּעֶן איִהם פעֶרקוׂיפט, דעֶריִבּעֶר האָט עֶר זיִך פעֶרפרעֶמדט אוּן געֶרעֶדט מיִט זײֵ האַרט אוּן שטרעֶנג:

— װאָס טהוּט איִהר דאָ?

— געֶקוּמעֶן קוׂיפעֶן תּבוּאָה!

— פאַרװאָס זעֶנט איִהר אַרײַן דוּרך צעֶהן בּעֶזוּנדעֶרעֶ טוׂיעֶרעֶן?

— אַזוׂי האָט אוּנז דעֶר פאָטעֶר אָנגעֶזאָגט, קײַן עַיִן־הָרָע זאָל אוּנז ניִט שאַדעֶן.

— װאָס־זשעֶ האָט איִהר זיִך אַרוּמגעֶדרעֶהט {{תיקון|איִבּעֶר׳ן|איִבּעֶר דעֶר|דיאַלעקטיזם}} שטאָדט?

— זוּכעֶן אַן אֲבֵדָה {{אָנווייז|¹)|41}}, װאָס מיִר האָבּעֶן פעֶרלאָרעֶן.

— גיִכעֶר זעֶנט איִהר מְרַגְלִים־שפּיִאָנעֶס, געֶקוּמעֶן אוׂיסשפּיִרעֶן דאָס לאַנד! איִך זעֶה איִן מײַן צוׂיבּעֶר־בּעֶכעֶר, אַז צװײֵ פוּן אײַך האָבּעֶן פעֶרװיִסט אַ גרוׂיסעֶ שטאָדט.

— װעֶלכעֶ צװײֵ? װעֶלכעֶ שטאָדט?!

— שִמְעוׂן וְלֵוִי האָבּעֶן חָרוּב געֵמאַכט דיִ שטאָדט שְכֶם!

האָבּעֶן זיִך דיִ {{תיקון|בּרוּדעֶר|בּריִדעֶר|דיאַלעקטיזם}} שטאַרק דעֶרשראָקעֶן אוּן דעֶרצעֶהלט, אַז זײֵ זעֶנעֶן צװעֶלף בּריִדעֶר, אײֵנעֶר איִז ניִטאָ, אוּן דעֶר קלעֶנסטעֶר איִז געֶבּליִבּעֶן בּײַם פאָטעֶר.

זאָגט יוׂסף:

{{הערה|פעֶרלאָרעֶנעֶ זאַך.|¹)|41}}

{{זייט|42}}

— זאָל שמעוׂן בּלײַבּעֶן פאַר אַ מַשְׁכּוׂן, בּיִז איִהר װעֶט בּרעֶנגעֶן אײַעֶר קלעֶנעֶרעֶן בּרוּדעֶר — װעֶל איִך אײַך דעֶמאָלט גלוׂיבּעֶן.

אוׂיסגעֶקליִבּעֶן האָט עֶר שמעוׂנ׳עֶן, עֶרשטעֶנס כְּדֵי איִהם אָבּצוּטײֵלעֶן פוּן לֵוִי׳ן, װײַל זײֵ בּײֵדעֶ קעֶנעֶן זיִך בּעֶראַטעֶן אוּן דיִ שטאָדט בּעֶפאַלעֶן; צװײֵטעֶנס, װײַל שמעוׂן האָט איִהם אַרײַנגעֶשטוׂיסעֶן איִן גרוּבּ פאַר׳ן פעֶרקוׂיפעֶן.

זאָגט שמעוׂן צוּ דיִ בּריִדעֶר: אַזוׂי האָט איִהר זיִך בּעֶגאַנגעֶן מיִט יוׂסף׳ן, אַזוׂי בּעֶגעֶהט איִהר זיִך מיִט מיִר, אוּן װיִלט מיִך ניִט אַרוׂיסהעֶלפעֶן.

— װאָס קעֶנעֶן מיִר דאָ העֶלפעֶן?

— טהוּט אײַך װאָס איִהר װיִלט, איִך װעֶל שוׂין אַלײֵן פאַר זיִך בּײַשטעֶהן.

שיִקט יוׂסף צוּ פּרעה׳ן אָנזאָגעֶן:

— גַזְלָנִים זעֶנעֶן אָנגעֶקוּמעֶן, שיִק זיִבּעֶציִג גִבּוׂרִים אוׂיף שמיִדעֶן זײֵ איִן קײֵטעֶן.

װיִ דיִ גבּוׂרים זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן, לאָזט שמעוׂן אַרוׂיס אַ מוׂרא׳דיִגעֶן געֶשרײֵ, אַז דיִ צײֵהן זעֶנעֶן זײֵ אַרוׂיסגעֶפאַלעֶן פוּן מוׂיל פאַר גרוׂיס שרעֶק.

גיִט יוׂסף אַ װאוּנק זײַן זוּהן מְנַשֶׁה׳ן עֶר זאָל איִהם אײַנשטיִלעֶן, אוּן מנשה האָט איִהם דעֶרלאַנגט {{טרעקינג|אײֵן}} קלאַפּ, — איִז עֶר שוׂין געֶװאָרעֶן שטיִל אוּן געֶלאָזט זיִך שמיִדעֶן אוּן אַרײַנזעֶצעֶן איִן געֶפעֶנקניִש.

זאָגט שמעוׂן צוּ דיִ בּריִדעֶר:

— דאָס איִז ניִט קײַן מִצְרִי׳שעֶר קלאַפּ! איִך האָבּ איִן איִהם דעֶרפיִהלט אַ הײֵמיִשעֶן טַעַם פוּן אוּנזעֶר מִשְׁפָּחָה!

װעֶן דיִ בּריִדעֶר האָבּעֶן צוּם צװײֵטעֶן מאָל זיִך געֶקליִבּעֶן קײַן מִצְרַיִם נאָך תְּבוּאָה, אוּן יעקב האָט בִּנְיָמִינ׳עֶן ניִט געֶװאָלט מיִטגעֶבּעֶן, זאָגט ראוּבן צוּ איִהם:

— אוׂיבּ איִך בּרעֶנג איִהם ניִט צוּריִק — הַרְג׳עֶ מײַנעֶ צװײֵ קיִנדעֶר.

עֶנטפעֶרט איִהם יעקב:

— בְּכוׂר שׁוׂטֶה {{אָנווייז|¹)|42}}! דײַנעֶ קיִנדעֶר זעֶנעֶן דעֶן ניִט מײַנעֶ?

קוּמט יְהוּדָה אוּן זאָגט:

{{הערה|בּכור שוׂטה הײֵסט דעֶר מאַמעֶס עֶרשטעֶר זוּהן; בּוּכשטאַבּליִך אָבּעֶר איִז טײַטש: עֶלטסטעֶר נאַר.|¹)|42}}

— לאָזטוּ בּנימינ׳עֶן, איִז ניִט מעֶהר װיִ אַ סָפֵק, טאָמעֶר װעֶט איִהם טרעֶפעֶן אַן אוּנגליִק; װעֶן מיִר געֶהעֶן אָבּעֶר גאָרניִט קײַן מִצְרַיִם, — איִז דאָך {{זייט|43|ל}} געֶװיִס, אַז מיִר װעֶלעֶן אַלעֶ אוׂיסגעֶהן פוּן הוּנגעֶר, — איִז דאָך גלײַכעֶר זיִך פעֶרלאָזעֶן אוׂיף אַ סָפֵק, אײֵדעֶר זיִצעֶן אוּן װאַרטעֶן אוׂיפ׳ן זיִכעֶרעֶן טוׂיט. יעקב אָבּעֶר האָט אַלץ ניִט געֶװאָלט מַסְכִּים זײַן. זאָגט יהוּדה צוּ דיִ {{תיקון|בּרוּדעֶר|בּריִדעֶר|דיאַלעקטיזם}}: לאָזט דעֶם אַלטעֶן צוּרוּה, בּיִז עֶס װעֶט אוׂיסגעֶהן דאָס גאַנצעֶ בּרוׂיט, — װעֶט עֶר װײֵכעֶר װעֶרעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

צוּם צװײֵטעֶן מאָל, אַז מעֶן האָט דיִ בּריִדעֶר בּעֶזוּכט אוּן געֶפוּנעֶן דעֶם זיִלבּעֶרנעֶם בּעֶכעֶר איִן בּנימיִנ׳ס זאַק, איִז יהוּדה איִן כּעס געֶװאָרעֶן אוּן אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ שרײַעֶן, — האָט זיִך זײַן קוׂל געֶלאָזט העֶרעֶן פיִער הוּנדעֶרט מײַל אַרוּם אוּן אַרוּם, בּיִז דעֶר טוׂיבּעֶר חוּשים בֶּן דָן איִן לאַנד כְּנַעַן האָט דעֶרהעֶרט דאָס געֶשרײֵ אוּן געֶקוּמעֶן מיִט אײֵן שפּרוּנג קײַן מצריִם. אוּן פוּן זײֵעֶר בּײֵדעֶנס ליאַרעֶם איִז שיִער מצריִם ניִט איִבּעֶרגעֶקעֶהרט געֶװאָרעֶן.

אַ האָר איִז געֶװאַקסעֶן אוׂיף יהוּדה׳ס האַרצעֶן, אוּן װעֶן עֶר קוּמט נוּר אַרײַן איִן כּעס — שטעֶלט זיִך דיִ האָר קאַפּוׂיר, האַרט װיִ אַ נאָדעֶל, אוּן שטעֶכט דוּרך אַלעֶ זײַנעֶ מַלְבּוּשִים, אוּן זײַן רעֶכט אוׂיג הוׂיבּט אָן צוּ טרעֶהרעֶן מיִט בּלוּט.

װיִ יוׂסף האָט דעֶרזעֶהן דיִ סִימָנִים פוּן יהוּדה׳ס כּעס, האָט עֶר אַ קלאַפּ געֶטהוּן מיִט דעֶר האַנד, — אוּן דעֶר שטײֵן, װאוּ עֶר איִז געֶזעֶסעֶן, איִז אוׂיף בּרעֶקליִך צוּשאַטעֶן געֶװאָרעֶן.

זאָגט יהוּדה צוּ נַפְתָּלִי: דוּ בּיִסט גריִנג אוׂיף דיִ פיִס, װיִ אַ העֶרש, — לוׂיף אוּן זעֶה, פיִעֶל מעֶרק איִז דאָ איִן שטאָדט.

לוׂיפט עֶר אַװעֶק אוּן קוּמט בּאַלד צוּריִק מיִט אַן עֶנטפעֶר: צװעֶלף מעֶרק! — זאָגט יהוּדה צוּ דיִ בּריִדעֶר: איִהר נײַן נעֶהמט זיִך יעֶדעֶר {{תיקון|ציִ|צוּ|דיאַלעקטיזם}} אײֵן מאַרק, איִך נעֶהם אוׂיף זיִך גאַנצעֶ דרײַ, אוּן מיִר װעֶלעֶן חָרוּב מאַכעֶן דיִ גאַנצעֶ שטאָדט. עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם: דאָס איִז דיִר ניִט שְׁכֶם! מִצְרַיִם איִז {{תיקון|דאָס|דאָס|אױסגעהאלטנקייט}} שליִסעֶל פוּן דעֶר גאַנצעֶר װעֶלט, אַז מיִר פעֶרװיִסטעֶן מצריִם — װעֶט דיִ גאַנצעֶ װעֶלט אוּנטעֶרגעֶהן.

האָט זיִך יוׂסֵף שוׂין מעֶהר ניִט געֶקאָנט אײַנהאַלטעֶן אוּן געֶהײֵסעֶן אַלעֶ מִצְרִים אַרוׂיסגעֶהן, עֶר האָט געֶטראַכט בּײַ זיִך: ליִעבּעֶר זאָלעֶן זײֵ מיִך הַרְגנ׳עֶן, װעֶן איִך װעֶל בּלײַבּעֶן אַלײֵן, אײֵדעֶר איִך זאָל זײֵ פעֶרשעמעֶן פאַר דיִ מצריִם איִן דיִ אוׂיגעֶן, בּעֵת איִך װעֶל זיִך לאָזעֶן דעֶרקעֶנעֶן.

טרעֶט אַרוׂיס יהוּדה אוּן זאָגט:

— לאָז אוּנז פרײַ! װעֶן ניִט, נעֶהם איִך אַרוׂיס מײַן שװעֶרד פוּן שײֵד אוּן איִך מאַך פוּל גאַנץ מצריִם מיִט הֲרוּגִים!

{{זייט|44}}

עֶנטפעֶרט יוׂסף:

— אַז דוּ װעֶסט אַרוׂיסציִהעֶן דײַן שװעֶרד, װעֶל איִך עֶס דיִר אַרוּמװיִקלעֶן אַרוּם האַלז!

איִז יהוּדה װיִדעֶר שטאַרק איִן כַּעַס געֶװאָרעֶן — נעֶהמט עֶר אײַזעֶרנעֶ קוׂילעֶן אוּן צוּקײַט זײֵ אוׂיף שטוׂיבּ אוּן זאָגט:

— איִצט װעֶל איִך אַלעֶ מעֶרק פוּן מצריִם בּעֶפאַרבּעֶן מיִט בּלוּט.

עֶנטפעֶרט יוׂסף:

— איִך װײֵס, איִהר זײַט גוּטעֶ פאַרבּעֶר פוּן שטעֶנדיִג אָן: אײַעֶר בּרוּדעֶר׳ס העֶמדעֶל האָט איִהר אוׂיך אײַנגעֶטוּנקעֶן איִן בּלוּט אוּן געֶזאָגט: אַ בּײֵזעֶ חַיָה האָט איִהם צוּריִסעֶן.

האָבּעֶן זײֵ אַלעֶ אָנגעֶהוׂיבּעֶן װײֵנעֶן אוּן געֶזאָגט: איִצט בּעֶקוּמעֶן מיִר דיִ שטראָף פאַר אוּנזעֶר אוּנדעֶרבּאַרעֶמיִגקײַט געֶגעֶן אוּנזעֶר בּרוּדעֶר.

טרעֵסט זײֵ יוׂסף אוּן זאָגט:

— אײַעֶר בּרוּדעֶר לעֶבּט, בּאַלד װעֶט איִהר איִהם זעֶהן! בּײַ דיִ רעֵד הוׂיבּט עֶר אָן צוּ רוּפעֶן: יוׂסף, יוׂסף, בּעֶװײַז זיִך צוּ דײַנעֶ בּריִדעֶר, זײֵ װיִלעֶן דיִך זעֶהן: קוּקעֶן זײֵ זיִך אַרוּם פוּן אַלעֶ זײַטעֶן אוּן זעֶהעֶן גאָרניִט.

שרײַט עֶר אוׂיס:

— איִך בּיִן עֶס יוׂסף! אַ סיִמן: אָט רעֶד איִך לָשוׂן־קוׂדֶש!...

{{קעפּל|שְׁמַע, יִשְׂרָאֵל!|1.5|4.22}}

פאַר׳ן טוׂיט האָט יַעֲקב צוּנוׂיפגעֶרוּפעֶן זײַנעֶ קיִנדעֶר אוּן זײֵ געֶזאָגט: „קוּמט אַהעֶר װעֶל איִך אײַך זאָגעֶן, װאָס מיִט אײַך װעֶט איִן שפּעֶטעֶרדיִגעֶ צײַטעֶן פּאַסיִרעֶן”. געֶװאָלט האָט עֶר זײֵ עֶנטדעֶקעֶן דעֶם קֵץ {{אָנווייז|¹)|44}}, האָט זיִך פוּן איִהם דיִ שכיִנה אָפּגעֶטהוּן {{אָנווייז|²)|44}}. „װעֶר װײֵסט — האָט יעקב געֶזאָגט, בּײַ זיִך אַראָפּגעֶפאַלעֶן — אֶפְשַר איִז, חַס־וְשָלוׂם, איִן מײַן {{תיקון|נאַכגעֶבּוּרט|נאָכגעֶבּוּרט|דייטשמעריזם}} {{אָנווייז|³)|44}} אַ פלעֶק פאַרהאַן, װיִ יִשְמָעֵאל בּײַ מײַן זײֵדעֶן אַבְרָהָם אוּן װיִ עֵשָׂו בּײַ מײַן טאַטעֶן יִצְחָק”. האָבּעֶן איִהם דיִ קיִנדעֶר אוׂיף דעֶם געֶעֶנטפעֶרט:

— שְׁמַע, יִשְׂרָאֵל — העֶר, פאָטעֶר יִשְׂרָאֵל, ה׳ אֱלהֵינוּ ה׳ אֶחָד — גאָט אוּנזעֶר גאָט איִז אײֵנעֶר. װיִ בּײַ דיִר, אַזוׂי בּײַ אוּנז איִן האַרץ, איִז עֶר דעֶר אײֵנציִגעֶר.

{{הערה|דעֶם סוׂף, ד. ה. װען משיח װעט קוּמען.|¹)|44}} {{הערה|דער רוּח הקוׂדש, ד. ה. פאָראוׂיסזעהן װאָס שפּעטער װעט זײַן, איז פוּן איִהם אַװעק.|²)|44}} {{הערה|קיִנדער.|³)|44}}

{{זייט|45}}

בּעֶרוּהיִגט פוּן דיִ קיִנדעֶר׳ס עֶנטפעֶר האָט יעקב געֶזאָגט:

— בָּרוּך שֵׁם כְּבוׂד מַלְכוּתוׂ! — געֶלוׂיבּט אוּן געֶדאַנקט זײַן ליִעבּעֶר נאָמעֶן אוׂיף אײֵבּיִג!

פיִעל הוּנדעֶרטעֶר יאָהרעֶן זעֶנעֶן פוּן יעֶנעֶר צײַט אַריִבּעֶר, אוּן נאָך בּיִז הײַנט, אַלעֶ מאָל װעֶן יוּדעֶן פעֶרזאַמלעֶן זיִך פריִה אוּן אָבּעֶנד, העֶרט זיִך אלץ דעֶר זעֶלבּעֶר אַלטעֶר אוׂיסרוּף:

— שְׁמַע, יִשְׂרָאֵל — העֶר דוּ יִשראל, אוּנזעֶר פאָטעֶר דאָרט איִן מְעָרַת־הַמַכְפֵּלָה, דײַן הײֵליִגעֶ צַוָאָה האַלטעֶן מיִר פעֶסט נאָך בּיִז הײַנטיִגעֶן טאָג: — ה׳ אֱלהֵינוּ ה׳ אֶחָד!

{{קעפּל|יַעֲקב׳ס קְבוּרָה.|1.5|4.23}}

װעֶן מ׳האָט יעקב׳ן געֶפיִהרט מְקבֵּר זײַן איִן אֶרֶץ־יִשְׂרָאֵל, זעֶנעֶן אַרוׂיס עֵשָׂו׳ס אוּן יִשְׁמָעֵאל׳ס מַחֲנוׂת מִלְחָמָה האַלטעֶן. װיִ זײֵ האָבּעֶן געֶזעֶהן, אַז יוׂסף׳ס קרוׂין העֶנגט אוׂיפ׳ן אָרוׂן, — האָבּעֶן זײֵ זײֵעֶרעֶ קרוׂינעֶן אוׂיך אוׂיפגעֶהאַנגעֶן, צוּזאַמעֶן — זעֶקס אוּן דרײַסיִג קרוׂינעֶן פוּן זעֶקס אוּן דרײַסיִג פיִרשטעֶן האָבּעֶן װיִ אַ קראַנץ בּעֶהאַנגעֶן יעקב׳ס אָרוׂן.

אַז מ׳איִז געֶקוּמעֶן צוּ דעֶר מְעָרַת־הַמַכְפֵּלָה, האָט זיִך עֵשָׂו געֶשטעֶלט בּײַם אַרײַנגאַנג פוּן הײֵל אוּן ניִט געֶלאָזט בּעֶהאַלטעֶן, עֶר האָט געֶ׳טַעְנֶה׳ט:

— דאָ איִז פאַרהאַן אָרט אוׂיף פיִער פּאָרליִך. זיִבּעֶן עֶרטעֶר זעֶנעֶן שוׂין פעֶרנוּמעֶן: אָדָם וְחַוָה, אַבְרָהָם וְשָׂרָה, יִצְחָק וְרִבְקָה, אוּן לֵאָה, — האָט שוׂין יעקב זײַן חֵלֶק אָפּגעֶנוּמעֶן! דעֶר אַכטעֶר פּלאַץ קוּמט מיִר!

דעֶרמאָהנט מעֶן איִהם, אַז נאָך דעֶר בְּכוׂרָה האָט עֶר זײַן חֵלֶק קַרְקַע {{אָנווייז|¹)|45}} פעֶרקוׂיפט יעקב׳ן פאַר אַ הוׂיפעֶן גאָלד. לײֵקעֶנט עֵשׂו אָפּ דיִ גאַנצעֶ מַעֲשֶׂה אוּן זאָגט: װאוּ איִז אַ בּעֶװײַז?

— דאָס געֶשריִפטס געֶפיִנט זיִך איִן מצריִם.

— בּרעֶנגט אַהעֶר אוּן װײַזט.

איִז געֶבּליִבּעֶן, מעֶן זאָל שיִקעֶן דעֶם פליִנקעֶן נַפְתָּלִי קײַן מצריִם נאָכ׳ן געֶשריִפטס! — איִן מיִטעֶן טוּמעֶל שפּריִנגט אַרײַן דעֶר טוׂיבּעֶר חוּשִים בֶּן דָן אוּן פרעֶגט: װאָס װאַרט מעֶן?

װײַזט מעֶן איִהם אוׂיף עשׂו׳ן:

— בּיִז מעֶן װעֶט ניִט בּרעֶנגעֶן דעֶם שְטַר־מְכִירָה {{אָנווייז|²)|45}} אוׂיף דעֶר קַרְקַע, — לאָזט עֶר ניִט בּעֶגראָבּעֶן.

{{הערה|פּלאַץ אוׂיפ׳ן בית־עולם.|¹)|45}} {{הערה|קאָנטראַקט.|²)|45}}

{{זייט|46}}

דעֶרהעֶרט חוּשיִם ניִט, װאָס מעֶן זאָגט, אוּן שרײַט:

— אַזוׂי גאָר, דעֶר רָשָע בּעֶריִהמט זיִך מיִט זײַנעֶ העֶנד דיִ שטאַרקעֶ, — אָט װעֶל איִך איִהם װײַזעֶן!

בּײַ דיִ רעֵד חאַפּט עֶר אַ פלאָקעֶן אוּן צוּזעֶצט עשו׳ן דעֶם קאָפּ.

דאַמאָלס איִז מְקוּיָם געֶװאָרעֶן דאָס װאָס דיִ מוּטעֶר רִבְקָה האָט פאָראוׂיס נְבִיאוּת געֶזאָגט: „פאַר װאָס זאָל איִך אײַך בּײֵדעֶ איִן אײֵן טאָג פעֶרליִרעֶן?”

{{קעפּל|צוּריִקװעֶגס בּײַ יעֶנעֶר גרוּבּ.|1.5|4.24}}

צוּריִקגעֶהעֶנדיִג, נאָכ׳ן פאָטעֶר׳ס קְבוּרָה, האָט זיִך יוׂסֵף אָפּגעֶשטעֶלט נעֶבּעֶן יעֶנעֶר גרוּבּ, װאוּהיִן דיִ בּריִדעֶר האָבּעֶן איִהם אַמאָל אַרײַנגעֶװאָרפעֶן. איִהם האָט זיִך געֶװאָלט אײַנקוּקעֶן איִן דעֶם אָרט, װאוּ ס׳איִז מיִט איִהם אַזאַ נֵס געֶשעֶהן: פוּן דעֶר טיִעפעֶר גרוּבּ — אַ מִשְנֶה־לְמֶלֶך איִן מִצְרַיִם! דיִ בּריִדעֶר אָבּעֶר האָבּעֶן זיִך פאַר דעֶם קוּק דעֶרשראָקעֶן: „װעֶר װײֵסט, אֶפְשַר האָט זיִך איִן איִהם אַ שִׂנְאָה צוּ אוּנז {{תיקון|עֶרװעֶקט|דעֶרװעֶקט|דייטשמעריזם}}, אוּן איִצט, נאָכ׳ן טאַטעֶנס טוׂיט, װעֶט עֶר זיִך מיִט אוּנז אָפּרעֶכעֶנעֶן”.

— זײַט רוּהיִג — האָט זײֵ יוׂסף געֶטרעֵסט — װעֶן צעֶהן ליִכט האָבּעֶן ניִט געֶקעֶנט אײֵנעֶ אוׂיסלעֶשעֶן, װעֶט אײֵנעֶ דיִ צעֶהן געֶװיִס ניִט אוׂיסלעֶשעֶן.

{{זייט|47}}

{{קעפּל|דיִ יוּדעֶן איִן מִצְרַיִם.|2|5}}

{{קעפּל|דיִ גְזֵרָה פוּן װאַסעֶר.|1.5|5.1}}

„אוּן ס׳איִז אוׂיפגעֶשטאַנעֶן איִן מִצְרַיִם אַ נײַעֶר מֶלֶך מיִט נײַעֶ גְזַרוׂת — האָט עֶר געֶזאָגט צוּ זײַן פאָלק:

— „לאָמיִר זיִך קליִגעֶן צוּ {{טרעקינג|איִהם}}” — צוּ׳ם יוּדעֶן־העֶלפעֶר! עֶר בּעֶצאָהלט מִדָה כְּנֶגֶד מִדָה {{אָנווייז|¹)|47}}, זאָל איִך דיִ קיִנדעֶר יִשְׂרָאֵל אוּמבּרעֶנגעֶן איִן פײַעֶר — װעֶט עֶר מיִך בּעֶשטראָפעֶן מיִט פײַעֶר, דוּרך דעֶר שװעֶרד — װעֶט עֶר מיִך בּעֶשטראָפעֶן דוּרך דעֶר שװעֶרד; בּעֶסעֶר װעֶל איִך זײֵ לאָזעֶן אוּמקוּמעֶן איִן װאַסעֶר, װעֶט מיִר גאָט גאָר ניִט קעֶנעֶן טהוּן, װײַל עֶר האָט שוׂין אײֵנמאָל פאַר אַלעֶ מאָל געֶשװאוׂירעֶן, אַז מעֶהר קײַן מַבּוּל בּרעֶנגט עֶר ניִט אוׂיף דעֶר װעֶלט.

דעֶר רָשָע האָט אָבּעֶר ניִט פעֶרשטאַנעֶן, אַז דיִ {{טרעקינג|גאַנצעֶ}} װעֶלט קעֶן ניִט חָרוּב װעֶרעֶן דוּרכ׳ן מַבּוּל, אָבּעֶר אײֵן לאַנד — יאָ. װיִדעֶר האָט עֶר ניִט געֶװאוּסט, װאָס דעֶר סוׂף װעֶט זײַן מיִט דיִ מִצְרִים, אַז ניִט דאָס װאַסעֶר װעֶט אוׂיף זײֵ אָנקוּמעֶן, נאָר זײֵ אַלײֵן װעֶלעֶן אַרײַן איִן יַם אוּן דעֶרטרוּנקעֶן װעֶרעֶן.

האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן, מעֶן זאָל אַלעֶ נײַ־געֶבּוׂירעֶנעֶ יוּדיִשעֶ יוּנגליִך אַרײַנװאַרפעֶן איִן טײַך נִילוּס.

אוּן דיִ מוּטעֶרס האָבּעֶן בּעֶהאַלטעֶן זײֵעֶרעֶ קיִנדעֶר איִן דיִ קעֶלעֶרס, — פלעֶגעֶן דיִ מִצְרִים אַרײַן איִן שטוּבּ מיִט דיִ אײֵגעֶנעֶ קלײֵנעֶ קיִנדעֶר אוּן זײֵ קנײַפּעֶן, כּדי זײֵ זאָלעֶן װײֵנעֶן; װיִ דאָס יוּדיִשעֶ קיִנד דעֶרהעֶרט פוּן קעֶלעֶר אַ קוׂל פוּן נאָך אַ װײֵנעֶנדיִג קיִנד, הוׂיבּט עֶס אוׂיך אָן צוּ װײֵנעֶן, — געֵהעֶן דיִ מצרים נאָכ׳ן קוׂל אוּן געֶפיִנעֶן דאָס בּעֶהאַלטעֶנעֶ קיִנד אוּן װאַרפעֶן עֶס איִן טײַך אַרײַן.

איִן יעֶנעֶר צײַט איִז איִן היִמעֶל אַ גרוׂיסעֶר רַעַשׁ געֶװאָרעֶן.

{{הערה|מאָס געֶגעֶן מאָס, װיִ דיִ זיִנד — אַזוׂי דיִ שטראָף.|¹)|47}}

{{זייט|48}}

— גיִכעֶר — האָט גאָט צוּ דיִ מַלְאָכִים אוׂיסגעֶרוּפעֶן — געֶהט שטעֶלט זיִך אײַן פאַר מײַנעֶ ליִעבּעֶ קיִנדעֶרליִך, אַבְרָהָם, יִצְחָק אוּן יַעֲקב׳ס אײֵניִקליִך, זעֶהט װיִ מעֶ װאַרפט זײֵ איִן װאַסעֶר אַרײַן!

געֶשװיִנד האָבּעֶן זיִך דיִ מלאכים פוּן היִמעֶל צוּ׳ם טײַך אַראָפּ אַ לאָז געֶטהוּן, בּיִז דיִ קניִה איִן װאַסעֶר געֶשטאַנעֶן, אוׂיף זײֵעֶרעֶ פליִגעֶל יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר אוׂיפגעֶחאַפּט, מיִט זײֵ אוׂיף דיִ הוׂיכעֶ פעֶלזעֶן אַרוׂיף. דאָרט פוּן דיִ {{תיקון|טריִקעֶנעֶ|טרוּקעֶנעֶ|דיאַלעקטיזם}} פעֶלזעֶן האָט זײֵ גאָט בּרוּסטעֶן אַרוׂיסבּעֶשאַפעֶן, פוּן װעֶלכעֶ דיִ קיִנדעֶר האָבּעֶן געֶזוׂיגעֶן אוּן זיִך {{תיקון|עֶרנהעֶרט|דעֶרנעֶהרט}}.

{{קעפּל|דיִ גְזֵרָה פוּן לײֵם אוּן ציִגעֶל.|1.5|5.2}}

פּרעה האָט דיִ יוּדעֶן אָפּגעֶנאַרט אוּן מיִט פאַלשקײַט זײֵ אײַנגעֶשפּאַנט איִן יאָך. צוּעֶרשט האָט עֶר געֶלאָזט אוׂיסרוּפעֶן, אַז מִצְרַיִם איִז איִן אַ סַכָּנָה, װײַל דיִ חַיָלוׂת פוּן כּוּש קעֶנעֶן קוּמעֶן אוּן אײַננעֶהמעֶן דאָס לאַנד, — דעֶריִבּעֶר דאַרף מעֶן אוׂיסמוׂיעֶרעֶן פעֶסטוּנגעֶן, אוּן װעֶר עֶס װיִל, זאָל זיִך שטעֶלעֶן צוּ דעֶר אַרבּײֵט „הײַנט אוּמזיִסט, מאָרגעֶן — פאַר געֶצאָהלט”. עֶר אַלײֵן איִז דעֶר עֶרשטעֶר אַרוׂיס צוּ דעֶר אַרבּײֵט מיִט אַ מוּלטעֶר לײֵם אוּן קנעֶט־געֶצײַג. װיִ דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן איִהם דעֶרזעֶהן, זעֶנעֶן אַלעֶ געֶקוּמעֶן צוּ דעֶר אַרבּײֵט אוּן זיִך געֶפלײַסט אוׂיסצוּאַרבּײַטעֶן װאָס מעֶהר ציִגעֶל. נאָר אײֵן שֵבֶט לֵוִי איִז ניִט אַרוׂיס צוּ דעֶר אַרבּײֵט — איִז עֶר געֶבּליִבּעֶן פרײַ. דיִ איִבּעֶריִגעֶ שְׁבָטִים האָט מעֶן שוׂין ניִט אַרוׂיסגעֶלאָזעֶן אוּן געֶפאָדעֶרט פוּן זײֵ אַלעֶ טאָג אַזוׂי פיִעל ציִגעֶל װיִפיִעל זײֵ האָבּעֶן אוׂיסגעֶאַרבּײֵט דעֶם עֶרשטעֶן טאָג.

אַ גאַנצעֶן טאָג זעֶנעֶן זײֵ געֶשטאַנעֶן בּאָרװיִסעֶ אוּן געֶקנײֵטעֶן לײֵם מיִט שטרוׂי. פלעֶג זיִך דיִ שטרוׂי זײֵ אײַנשטעֶכעֶן איִן דיִ {{תיקון|פוּס|פיִס|דיאַלעקטיזם}} אוּן זײֵ צוּבּלוּטיִגט.

רָחֵל, שוּתֶלַח׳ס אײֵניִקעֶל, איִז געֶקוּמעֶן העֶלפעֶן איִהר מאַן טרעֶטעֶן לײֵם, אוּן טרעֶטעֶנדיִג, געֶבּוׂירעֶן אַ קיִנד, איִז דאָס קיִנד אײַנגעֶזוּנקעֶן איִן לײֵם, אוּן דיִ מצרים האָבּעֶן עֶס איִן װאַנד אײַנגעֶמוׂיעֶרט. קוּמט צוּשװעֶבּעֶן מִיכָאֵל הַמַלְאָך אוּן נעֶהמט־אַרוׂיס דאָס קיִנד פוּן מוׂיעֶר אוּן בּרעֶנגט עֶס פאַר׳ן כִּסֵא־הַכָּבוׂד. איִן דעֶר נאַכט איִז אָנ׳געֶחַתְמֶ׳ט געֶװאָרעֶן דעֶר גְזַר־דִין אוׂיף מצריִם.

{{קעפּל|איִנ׳ם זְכוּת פוּן דיִ פרוּמעֶ פֿרוׂיעֶן.|1.5|5.3}}

איִנ׳ם זכוּת פוּן דיִ פרוּמעֶ פרוׂיעֶן איִן יעֶנעֶם דוׂר זעֶנעֶן יוּדעֶן פוּן מצְרַיִם אוׂיסגעֶלײֵזט געֶװאָרעֶן. פוּן פאַר טאָג בּיִז שטאָק־נאַכט זעֶנעֶן זײֵעֶרעֶ {{זייט|49|ל}} מאַנעֶן איִן פעֶלד אוּנטעֶר דעֶר בּרעֶנעֶנדיִגעֶר זוּן געֶשטאַנעֶן, מיִט דיִ נאַקיִטעֶ {{תיקון|פוּס|פיִס|דיאַלעקטיזם}} לײֵם געֶקנאָטעֶן אוּן מיִט צוּבּלוּטיִגטעֶ העֶנד ציִגעֶל געֶמאַכט. דיִ רוּט פוּן דיִ אַכְזָר׳יִשעֶ אוׂיפזעֶהעֶר האָט איִבּעֶר זײֵעֶר לײַבּ געֶסװיִטשעֶרט, אוּן בּלוּטיִגעֶר שװײֵס מיִט טרעֶהרעֶן האָבּעֶן װיִ זאַלץ אוׂיף זײֵעֶרעֶ װאוּנדעֶן געֶשמאַרצט. איִן דעֶר צײַט פלעֶגעֶן זײֵעֶרעֶ כָּשֵׁר׳עֶ פרוׂיעֶן מיִט דיִ קרוּגעֶן צוּם טײַך אַרוׂיסגעֶהן, װאַסעֶר אַהײֵם אָנשעֶפּעֶן, האָט זײֵ גאָט בָּרוּך־הוּא לעֶבּעֶדיִגעֵ פיִשליִך איִן דיִ קרוּגעֶן צוּגעֶשיִקט אוּן ס׳האָט זיִך האַלבּ װאַסעֶר אָנגעֶשעֶפּט. זעֶנעֶן דיִ פרוׂיעֶן אַהײֵם געֶגאַנגעֶן, צװײֵ טעֶפּעֶליִך צוּגעֶשטעֶלט, אײֵנס מיִט אָקריִפּ אוּן אײֵנס מיִט פיִשליִך, אוּן צוּ דיִ מאַנעֶן איִן פעֶלד אַװעֶקגעֶטראָגעֶן, זײֵ דאָרט אַרוּמגעֶװאַשעֶן, דיִ װאוּנדעֶן מיִט בּוׂימאײֵל אוׂיסגעֶשמיִרט, זײֵ אָנגעֶהאָדיִװעֶט אוּן אָנגעֶטריִנקעֶן, אוּן צוּריִק אַהײֵם געֶגאַנגעֶן.

אוּן װעֶן דיִ זעֶלבּעֶ פרוׂיעֶן האָבּעֶן בּעֶדאַרפט צוּ־קיִנד געֶהן, האָבּעֶן זײֵ זיִך איִן פעֶלד אַװעֶקגעֶלאָזט אוּן דאָרט אוּנטעֶר {{תיקון|אַ|אַן}} עֶפּיִלבּוׂים דיִ קיִנדעֶר געֶבּוׂירעֶן. אוּן גאָט פלעֶגט אַ גוּטעֶן מַלְאָך זײֵ צוּשיִקעֶן, װאָס פלעֶגט דאָס קיִנד אוׂיפנעֶהמעֶן, רײֵן אוׂיסבּאַדעֶן אוּן אוׂיספּוּצעֶן עֶס, װיִ אַ טרײַעֶ אַם זיִך מיִט דעֶם אָפּגעֶבּעֶן, מיִט האָניִג אוּן בּוׂימאײֵל עֶס {{תיקון|עֶרנעֶהרעֶן|דעֶרנעֶהרעֶן|דייטשמעריזם}}. אוּן װיִ דיִ מִצְרִים האָבּעֶן עֶס דעֶרשפּיִרט זעֶנעֶן זײֵ געֶקוּמעֶן אַהיִן, דיִ קיִנדעֶרליִך פוּן דעֶר װעֶלט אוּמבּרײֵנגעֶן, פלעֶגט אַ נֵס געֶשעֶהן אוּן דיִ קיִנדעֶר זעֶנעֶן איִן דעֶר עֶרד אײַנגעֶשליִנגעֶן געֶװאָרעֶן. בּרעֶנגעֶן דיִ מצרים אָקסעֶן אוּן צוּאַקעֶרעֶן דאָס פעֶלד — האָט עֶס אָבּעֶר זײֵ ניִשט געֶשאַדט. װיִ דיִ יוּנגעֶ גרעֶזעֶליִך האָבּעֶן זײֵ דעֶרנאָך פוּן דעֶר עֶרד אַרוׂיסגעֵשפּראָצט, אוּן גאַנצעֶ טשעֶרעֶדעֶס־װײַז לעֶבּעֶדיִג אוּן פריִש אַהײֵם צוּ דעֶר מאַמעֶן געֶקוּמעֶן.

אוּן שפּעֶטעֶר, װעֶן יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר זעֶנעֶן דעֶם יַם איִבּעֶרגעֶגאַנגעֶן אוּן גאָט האָט זיִך זײֵ דאָרט בּעֶװיִזעֶן, האָבּעֶן זײֵ איִהם דיִ עֶרשטעֶ דעֶרקעֶנט.

— „זֶה אֵלִי!” — האָט יעֶדעֶס פוּן זײֵ געֶטײַט מיִט׳ן פיִנגעֶר — אָט איִז גאָט, אָט דעֶר איִז עֶר!

{{קעפּל|נאָך דעֶר אַרבּײַט.|1.5|5.4}}

בּײַנאַכט נאָך דעֶר אַרבּײַט, האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן אוׂיך ניִט געֶהאַט קײַן רוּה. דיִ מִצְרִים האָבּעֶן זיִך בּעֶדיִענט מיִט זײֵ איִן שטוּבּ אוּן איִן פעֶלד. אוּן אוׂיף צוּ לְהַכְעִיס פלעֶגעֶן זײֵ אַרוׂיפװאַרפעֶן דיִ װײַבּעֶרשעֶ אַרבּײַט אוׂיף מאַנספּערשוׂינעֶן אוּן דיִ מעֶנעֶרשעֶ אוׂיף פרוׂיעֶן: דעֶם מאַן האָבּעֶן זײֵ געֶהײֵסעֶן {{זייט|50|ל}} קנעֶטעֶן בּרוׂיט, קאָכעֶן אוּן בּאַקעֶן, אוּן דעֶר פרוׂי — האַקעֶן האָלץ אוּן אַקעֶרעֶן איִן פעֶלד.

{{קעפּל|דיִ מאָס איִז איִבּעֶרפוּלט.|1.5|5.5}}

אוּן דאָס {{תיקון|אַכְזָרִיוׂת|אַכְזָרִיוּת}} פוּן פַּרְעה מיִט זײַנעֶ שָׂרִים האָט אַלץ געֶשטיִגעֶן טאָג צוּ טאָג. האָט בּײַ װעֶמעֶן פוּן דיִ יוּדיִשעֶ אַרבּײַטעֶר אײֵן ציִגעֶל צוּ דעֶר בּעֶשטיִמטעֶר צאָהל אוׂיסגעֶפעֶהלט, האָט מעֶן דאָס אָרט איִן מוׂיעֶר מיִט זײַנס אַ קיִנד פעֶרלעֶגט. דיִ פעֶרשטיִקטעֶ קוׂלוׂת פוּן דיִ אײַנגעֶמוׂיעֶרטעֶ קיִנדעֶר האָבּעֶן זיִך פוּן דעֶם מוׂיעֶר העֶרעֶן געֶלאָזט, פוּן דיִ װעֶנד זיִך געֶריִסעֶן, אוּן בּיִז׳ן היִמעֶל דעֶרגרײֵכט.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

דיִ לעֶצטעֶ גְזֵרָה איִז געֶװעֶן פוּן בּלוּט: פַּרְעה איִז קרעֶציִג געֶװאָרעֶן, אוּן דיִ חַרְטוּמִים האָבּעֶן געֶגעֶבּעֶן אַ רפוּאָה, עֶר זאָל זיִך מאַכעֶן בּיִטליִך {{אָנווייז|¹)|50}} פוּן מעֶנשעֶן־בּלוּט. האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן, יעֶדעֶן פריִהמאָרגעֶן אוּן יעֶדעֶן אָװעֶנד אוׂיסקלוׂיבּעֶן {{תיקון|ציִ|צוּ|דיאַלעקטיזם}} הוּנדעֶרט פוּפציִג יוּדיִשעֶ קיִנדעֶרליִך, עֶר זאָל זיִך בּאָדעֶן איִן זײֵעֶר בּלוּט.

— דיִ מאָס איִז איִבּעֶרפוּלט — האָט גאָט געֶזאָגט — {{תיקון|אַ|אַן}} אוׂיסלײֵזעֶר מוּז איִך זײֵ שיִקעֶן — אוּן האָט דעֶרצוּ אוׂיסגעֶקלוׂיבּעֶן משֶׁה׳ן, זײַן טרײַעֶן היִרט.

{{קעפּל|משֶׁה׳ס עֶלטעֶרן.|1.5|5.6}}

עַמְרָם, משֶׁה׳ס פאָטעֶר, איִז געֶװעֶן דעֶר גרעֶסטעֶר מעֶנש פוּן יעֶנעֶם דוׂר. װיִ פַּרעה האָט בּעֶפוׂילעֶן אַרײַנצוּװאַרפעֶן דיִ נײַ־געֶבּאָרעֶנעֶ איִן טײַך — האָט עמרם זיִך געֶ׳גֶט מיִט זײַן פרוׂי, װײַל עֶר האָט געֶזאָגט: גלײַכעֶר גאָר קײַן קיִנדעֶר ניִט האָבּעֶן, אײֵדעֶר דעֶר רָשָׁע זאָל זײֵ אוּמבּרעֵנגעֶן. אוׂיף איִהם קוּקעֶנדיִג, האָבּעֶן אַלעֶ יוּדעֶן זיִך געֵ׳גֶט מיִט דיִ פרוׂיעֶן.

זאָגט צוּ איִהם זײַן טאָכטעֶר מִרְיָם:

— דײַן גְזֵרָה איִז נאָך עֶרגעֶר װיִ פּרעה׳ס: עֶר האָט גוׂזֵר געֶװעֶן נוּר אוׂיף זְכָרִים, דוּ — אוׂיף נְקֵבוׂת אוׂיך; עֶר איִז אַ רָשָׁע — קעֶן זײַן בּעֶפעֶהל אָפּגעֶרוּפעֶן װעֶרעֶן, דוּ בּיִסט אַ צַדִיק — אוּן דײַן גְזֵרָה װעֶט פעֶסט בּלײַבּעֶן.

{{הערה|בּאָד־װאַנעֶס.|¹)|50}}

האָט עמרם צוּריִקגעֶנוּמעֶן יוׂכֶבֶד׳ן, געֶשטעֶלט אַ חוּפָּה מיִט כֵּלִי־זֶמֶר, {{זייט|51|ל}} אַהרן מיִט מרים׳ן האָבּעֶן געֶטאַנצט אוּן מַלְאָכִים איִן היִמעֶל האָבּעֶן זיִך געֵפרעֶהט. אוׂיף עמרם׳ן קוּקעֶנדיִג, האָבּעֶן אַלעֶ װיִדעֶר חֲתוּנָה געֶהאַט מיִט זײֵעֶרעֶ פרוׂיעֶן.

{{קעפּל|משֶׁה׳ס געֶבּוּרט.|1.5|5.7}}

זיִעבּעֶן חָדָשִים נאָך עַמְרָם׳ס צװײֵטעֶר חֲתוּנָה, איִז משֶׁה געֶבּאָרעֶן געֶװאָרעֶן. דאָס גאַנצעֶ הוׂיז איִז דאַמאָלס פוּל געֶװאָרעֶן מיִט ליִכטיִגעֶר שײַן, — אוּן מִרְיָם האָט נְבִיאוּת געֶזאָגט: דאָס קיִנד װעֶט זײַן דעֶר העֶלפעֶר פוּן יוּדיִשעֶן פאָלק.

איִן דרײַ חדשיִם אַרוּם, אַז דיִ מוּטעֶר האָט איִהם שוׂין מעֶהר ניִט געֶקעֶנט אוׂיסבּעֶהאַלטעֶן אוּן אַרײַנגעֶלעֶגט איִן קעֶסטעֶל אוׂיף אַרײַנצוּװאַרפעֶן איִן טײַך, פרעֶגט זיִ מִרְיָם׳ן: טאָכטעֶר מײַנעֶ, װאוּ איִז דײַן נְבִיאוּת? — האָט זיִך מרים געֶשטעֶלט בּײַם טײַך פוּן װײַטעֶן, כְּדֵי צוּ זעֶהן, װאָס װעֶט װעֶרעֶן מיִט איִהר נְבִיאוּת.

דעֶם טאָג האָט גאָט אַרוׂיסגעֶצוׂיגעֶן דיִ זוּן פוּן איִהר שײֵד {{אָנווייז|¹)|51}}, — איִז פַּרְעה׳ס טאָכטעֶר געֶגאַנגעֶן זיִך בּאָדעֶן אוּן געֶפוּנעֶן דאָס קיִנד. אוּן משה האָט ניִט געֶװאָלט נעֶהמעֶן זוׂיגעֶן בּײַ קײֵן מִצְרִישעֶר פרוׂי, בּיִז מִרְיָם האָט געֶבּראַכט דיִ מוּטעֶר יוׂכֶבֶד פאַר אַן אַם.

{{קעפּל|דיִ פּרוּב.|1.5|5.8}}

נאָכ׳ן אַנטװאוׂינעֶן האָט יוׂכֶבֶד געֶבּראַכט משֶה׳ן איִן פַּרְעה׳ס פּאַלאַץ אוּן אַלעֶ הוׂיפלײַט האָבּעֶן איִהם זעֶהר ליִעבּ געֶהאַט. פּרעה אַלײֵן פלעֶגט איִהם אוׂיך אָפט אוׂיף דיִ העֶנד האַלטעֶן אוּן זיִך מיִט איִהם שפּיִעלעֶן.

אײַנמאָל, שפּיִעלעֶנדיִג, נעֶהמט משה אַראָפּ דיִ קרוׂין פוּן פּרעה׳ס קאָפּ אוּן מעֶסט־אָן אוׂיף זיִך. דיִ חַרְטוּמִים האָבּעֶן דאָס דעֶרזעֶהן, זאָגעֶן זײֵ צוּ פּרעה׳ן: היִט זיִך פאַר דעֶם קיִנד! אַז עֶר װעֶט אוׂיסװאַקסעֶן, װעֶט עֶר בּײַ דיִר דיִ מְלוּכָה צוּנעֶהמעֶן. בּעֶסעֶר טוׂיט איִהם קלײֵנעֶרהײֵד.

יִתְרוׂ {{אָנווייז|²)|51}} איִז אוׂיך צװיִשעֶן זײֵ געֶװעֶן, האָט עֶר געֶגעֶבּעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} עֵצָה, מעֶן {{זייט|52|ל}} זאָל דאָס קיִנד אַזוׂי אוׂיספּרוּבעֶן: בּרעֵנגעֶן צװײֵ שיִסלעֶן, אײֵנעֶ מיִט גיִלדעֶרנעֶ רעֶנדליִך אוּן אײֵנעֶ מיִט גליִהעֶנדעֶ קוׂילעֶן, װעֶט עֶר נעֶהמעֶן דיִ רעֶנדליִך, איִז אַ סִימָן, אַז עֶר איִז קלוּג — דאַרף מעֶן איִהם טוׂיטעֶן; װעֶט עֶר חאַפּעֶן דאָס פײַעֶר, איִז אַ סיִמן, אַז ס׳איִז אַ נאַריִש קיִנד אוּן קעֶן קײַן שלעֶכטס ניִט טהוּן — דאַרף מעֶן איִהם לאָזעֶן לעֶבּעֶן. האָט מעֶן געֶבּראַכט דיִ צװײֵ שיִסלעֶן, טהוּט זיִך משה אַ ציִה צוּם גאָלד, — קוּמט דעֶר מַלְאָך גַבְרִיאֵל אוּן שטוׂיסט אָפּ דאָס העֶנטיִל זײַנס צוּם פײַעֶר, חאַפּט משה אַרײַן אַ בּרעֶנעֶנדיִגעֶ קוׂיל איִן מוׂיל. דעֶרפוּן איִז עֶר געֶװאָרעֶן שװעֶר אוׂיף דעֶר צוּנג.

{{הערה|ד. ה. ס׳איז געװען אַ גרויסע היִץ.|¹)|51}} {{הערה|דער גלח פוּן מדין, שפּעטער — משה׳ס שװער.|²)|51}}

{{קעפּל|משֶׁה געֶהט־אַרוׂיס צוּ זײַנעֶ בּריִדעֶר.|1.5|5.9}}

אַז משה איִז אוׂיסגעֶװאַקסעֶן אוּן געֶזעֶהן, װיִ מעֶן פּײַניִגט זײַנעֶ בּריִדעֶר האָט עֶר ניִשט געֶקעֶנט זײֵעֶר צַעַר צוּזעֶהן. טיִעף האָט איִהם אוׂיף זײֵ דאָס האַרץ געֶקרעֶנקט אוּן ניִשט קוּקעֶנדיִג אוׂיף זײַן הוׂיכעֶן ראַנג האָט עֶר אַלײֵן מיִט אײֵגעֶנעֶ העֶנד מיִטגעֶהאָלפעֶן זײֵ אַרבּײַטעֶן, װיִ װײַט עֶר האָט געֶקעֶנט זיִך בּריִדעֶרליִך בּעֶמיִהט צוּ פעֶרלײַכטעֶרעֶן זײֵעֶר שװעֶרעֶן פּײַן, דעֶם אוּנטעֶרגעֶשטעֶלט אַ פּלײֵצעֶ, יעֶנעֶם אוּנטעֶרגעֶהוׂיבּעֶן אַ צוּ שװעֶרעֶ מַשָׂא, דאָ געֶקוּמעֶן צוּ היִלף אַ שװאַכעֶר פרוׂי, דאָרט — {{תיקון|אַ|אַן}} אַלטעֶן מאַן אָדעֶר אַ יוּנג קיִנד. אוּן געֶטהוּן האָט עֶר עֶס אַלץ אַזוׂי, גלײַך װיִ עֶר איִז אוׂיסעֶן גאָר דעֶם קעֶניִג׳ס טוׂבָה.

דעֶרזעֶהן אַזאַ גרוׂיסמוּטהיִג בּעֶנעֶהמעֶן זיִך פוּן משה׳ן האָט גאָט איִהם געֶזאָגט:

— משֶׁה, דוּ בּיִסט פוּן קעֶניִגליִכעֶן פּאַלאַץ צוּ דיִ געֶפאַלעֶנעֶ יוּדעֶן אַרוׂיס אוּן װיִ אַ געֶטרײַעֶר בּרוּדעֶר זיִך מיִט זײֵ בּעֶגאַנגעֶן — דעֶרפאַר פעֶרלאָז איִך דיִ הוׂיכעֶ היִמלעֶן אוּן לאָז זיִך פוּן דאָרט אַראָפּ מיִט דיִר צוּ רײֵדעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

געֶזעֶהן װיִ זײַנעֶ בּריִדעֶר פּײַניִגעֶן זיִך טאָג־טעֶגליִך איִן דעֶר שװעֶרעֶר אַרבּײַט אוּן האָבּעֶן קײֵנמאָל קײַן רוּה ניִט, איִז עֶר געֶקוּמעֶן צוּ פַּרְעה׳ן אוּן געֶזאָגט: פוּן שטעֶנדיִגעֶר אַרבּײַט, אָהן אוׂיפהעֶר, קעֶנעֶן זײֵ אַלעֶ אוׂיסשטאַרבּעֶן, אוּן װעֶסט פעֶרליִרעֶן אַזוׂי פיִעֶל קנעֶכט. זאָגט איִהם פּרעה: טהוּ, װיִ {{תיקון|דיִ|דוּ|דיאַלעקטיזם}} פעֶרשטעֶהסט. האָט משה אײַנגעֶפיִהרט, זײֵ זאָלעֶן רוּהעֶן אײֵן טאָג איִן װאָך — שַׁבָּת.

{{זייט|53}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

דיִ גאַנצעֶ צײַט האָט עֶר געֶטראַכט: רבּוׂנוׂ־שֶׁל־עוׂלָם! מיִט װאָס זעֶנעֶן יוּדעֶן זיִנדיִגעֶר פאַר אַלעֶ פעֶלקעֶר, פאַרװאָס קוּמט זײֵ מעֶן זאָל זײֵ אַזוׂי פיִעל פּײַניִגעֶן?

שפּעֶטעֶר, אַז עֶר האָט געֶ׳הַרְג׳ט דעֶם מִצְרִי, אוּן דָתָן וַאֲבִירָם האָבּעֶן עֶס דעֶרצעֵהלט פּרעה׳ן, האָט משׁה געֶזאָגט:

— אָכֵן נוׂדַע הַדָבָר, איִצט װײֵס איִך שוׂין פאַרװאָס. עֶס װײַזט אוׂיס, אַז גאָט שטראָפט מײַן פאָלק פאַר דיִ זיִנד פוּן מַסֶר׳ן אוּן לָשוׂן־הָרָע רעֶדעֶן.

{{קעפּל|אַנטלאָפעֶן.|1.5|5.10}}

װיִ פּרעה האָט זיִך דעֶרװאוּסט פוּן דעֶר מַעֲשֶׂה מיִט׳ן מִצְרִי, האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן מעֶן זאָל בּרעֵנגעֶן אַ שאַרף געֶשליִפעֶנעֶ שװעֶרד אוּן משה׳ן קעֶפּעֶן {{אָנווייז|¹)|53}}. איִז געֶשעֶהן אַ נֵס, אוּן משׁה׳ס האַלז איִז געֶװאָרעֶן האַרט אוּן פעֶסט װיִ אַ מאַרמעֶרנעֶ זײַל! דעֶר תַּלְיָן {{אָנווייז|²)|53}} גיִט אַ זעֶץ אײֵנמאָל, אוּן דיִ שװעֶרד שפּריִנגט אָפּ פוּן האַלז אוּן צוּפאַלט אוׂיף בּרעֶקליִך! האָט מעֶן געֶבּראַכט נאָך אַ שװעֶרד אוּן נאָך אַ שװעֶרד, אײֵנס שאַרפעֶר פוּן אַנדעֶרעֶן, בּיִז צעֶהן מאָל, אוּן אַלעֶ זעֶנעֶן צוּבּראָכעֶן געֶװאָרעֶן אוּן משׁה׳ן האָט גאָרניִט געֶשאַדט.

האָט פּרעה בּעֶפוׂילעֶן, מעֶן זאָל איִהם חאַפּעֶן אוּן בּיִנדעֶן — קוּמט אַ מלאָך אוּן פעֶרשטעֶלט זיִך איִן משה׳ס געֶשטאַלט, װיִל מעֶן איִהם חאַפּעֶן, — דעֶרװײַל אַנטלוׂיפט משה, אוּן דעֶר מלאָך װעֶרט אוׂיך בּאַלד פעֶרשװאוּנדעֶן.

אוּן פוּן פּרעה׳ס שָׂרִים איִז דעֶר געֶװאָרעֶן בּליִנד, דעֶר — טוׂיבּ, דעֶר — שטוּם.

פרעֶגט פּרעה דיִ שטוּמעֶ: װאוּ איִז משה? — קעֶנעֶן זײֵ ניִט עֶנטפעֶרעֶן; פרעֶגט עֶר דיִ טוׂיבּעֶ — העֶרעֶן זײֵ ניִט, אוּן דיִ בּליִנדעֶ — זעֶהעֶן ניִט. אַזוׂי איִז משה אַנטרוּנעֶן {{אָנווייז|³)|53}} געֶװאָרעֶן.

{{קעפּל|איִן לאַנד כּוּשׁ.|1.5|5.11}}

דעֶרװײַל האָט דעֶר מֶלֶך פוּן כּוּשׁ מִלְחָמָה געֶהאַלטעֶן מיִט׳ן מלך פוּן כִּתִּים, אוּן משה איִז, אַנטלוׂיפעֶנדיִג פוּן מִצְרַיִם, אַרײַנגעֶפאַלעֶן איִנמיִטעֶן קריִעג צװיִשעֶן בּײֵדעֶ מַחֲנוׂת {{אָנווייז|⁴)|53}}.

{{הערה|דעם קאָפּ אָפּהאַקען.|¹)|53}} {{הערה|הענקער, שאַרף־מײַסטער,|²)|53}} {{הערה|אַנטלאָפען, פערשװאוּנדען.|³)|53}} {{הערה|לאַגערען.|⁴)|53}}

{{זייט|54}}

האָבּעֶן דיִ חַיָלוׂת פוּן כּוּש איִהם געֶבּראַכט צוּ זײֵעֶר מֶלֶך אוּן געֶזאָגט: עֶר װײַזט־אוׂיס װיִ אַ מְרַגֵל פוּן דיִ כִּתִּים, װאָס איִז געֶקוּמעֶן אוׂיסשפּיִרעֶן אוּנזעֶר לאַגעֶר.

דעֶרצעֶהלט משׁה, װעֶר עֶר איִז אוּן פוּן װאַנעֶן עֶר קוּמט. זאָגט דעֶר מֶלֶך צוּ איִהם: װיִ בּאַלד דוּ בּיִסט פוּן פַּרְעה׳ס הוׂיף אוּן קעֶנסט דיִ חָכְמַת מִצְרַיִם {{אָנווייז|¹)|54}}, העֶלף־זשעֶ מיִר איִצט איִן דעֶר מִלְחָמָה מיִט דײַנעֶ קלוּגעֶ עֵצוׂת, װעֶל איִך דיִך גרוׂיס מאַכעֶן. האָט משה איִהם געֶהאָלפעֶן אײַננעֶהמעֶן דעֶם שׂוׂנֵא, דעֶרפאַר האָט איִהם דעֶר מלך געֶשטעֶלט העֶכעֶר איִבּעֶר אַלעֶ העֶרעֶן פוּן לאַנד אוּן משה האָט געֶהעֶרשט איִן כּוּש פעֶרציִג יאָהר.

אוּן דיִ העֶרעֶן זעֶנעֶן בּײֵז געֶװעֶן, װאָס אַ פרעֶמדעֶר העֶרשט איִן לאַנד, נאָר זײֵ האָבּעֶן איִהם גאָרניִט געֶקעֶנט טהוּן, װײַל דעֶר מֶלֶך האָט איִהם געֶשיִצט, אוּן דאָס פאָלק האָט איִהם ליִעבּ געֶהאַט פאַר דיִ גוּטעֶ געֶזעֶצעֶן, װאָס עֶר האָט אַרוׂיסגעֶגעֶבּעֶן.

נאָכ׳ן קעֶניִגס טוׂיט האָט דאָס פאָלק משה׳ן געֶקרײֵנט פאַר אַ קעֶניִג, — האָט עֶס דיִ העֶרעֶן נאָך מעֶהר פעֶרדראָסעֶן, אוּן זײֵ האָבּעֶן שטיִלעֶרהײֵד זיִך בּעֶראַטעֶן, מעֶן זאָל איִהם טוׂיטעֶן.

אַז משֶה האָט דעֶרשפּיִרט, װאָס זײֵ טראַכטעֶן צוּ טהוּן מיִט איִהם, — איִז עֶר פוּן דאָרט אַנטלאָפעֶן איִן מִדְיָן.

{{קעפּל|יִתְרוׂ.|1.5|5.12}}

דעֶר גרעֶסטעֶר גַלָח איִן מִדְיָן צוּ יעֶנעֶר צײַט איִז געֶװעֶן יִתְרוׂ. אוׂיף דעֶר עֶלטעֶר האָט עֶר זיִך אַרוּמגעֶקוּקט, אַז זײַן גאָט איִז ניִשט מעֶהר װיִ אַ שטיִק האָלץ אוּן האָט ניִט קײַן שוּם מַמָשׁוּת. האָט עֶר איִבּעֶרגעֶפּרוּבט אוּן אוׂיסגעֶדיִענט װיִ אַן עֲבוׂדָה־זָרָה איִן גאָר דעֶר װעֶלט אוּן געֶזעֶהן, אַז זײֵ טוׂיגעֶן אַלעֶ ניִט.

{{הערה|מצרים איז פערצײַטען געװען בּעריִהמט מיִט איִהר װיִסענשאַפט.|¹)|54}}

רוּפט עֶר צוּנוׂיף דיִ שטאָדט־לײַט אוּן זאָגט זײֵ: „ביִז הײַנט האָבּ איִך אײַך געֶדיִענט, איִצט בּיִן איִך שוׂין אַלט אוּן שװאַך — קלוׂיבּט אײַך אוׂיס אַן אַנדעֶר גַלָח אוׂיף מײַן אָרט”. אוּן בּײַ דיִ װעֶרטעֶר האָט עֶר זײֵ איִבּעֶרגעֶגעֶבּעֶן דיִ געֶטליִך מיִט זײֵעֶר גאַנצעֶן {{תיקון|קליִפּעֶר־געֶצײַג|קליִפּעֶר־געֶצײַג}}. האָבּעֶן זײֵ פעֶרשטאַנעֶן, אַז עֶר לײֵקעֶנט איִן זײֵעֶר עֲבוׂדָה־זָרָה, האָט עֶס זײֵ שטאַרק פעֶרדראָסעֶן אוּן האָבּעֶן אוׂיף איִהם אַ חֵרֶם אַרוׂיפגעֶלעֶגט: קײֵנעֶר האָט ניִט געֶטאָרט בּײַ איִהם {{זייט|55|ל}} אַרבּײַטעֶן, ניִט אוׂיסרעֶדעֶן מיִט איִהם אַ װאָרט. האָט עֶר געֶדאַרפט אַ היִרט, האָט קײֵנעֶר צוּ איִהם ניִט געֶװאָלט געֶהן. דעֶריִבּעֶר האָבּעֶן זײַנעֶ טעֶכטעֶר געֶמוּזט פיִטעֶרעֶן דיִ שאָף, בּיִז משֶה איִז געֶקוּמעֶן אוּן זײֵעֶר אָרט פעֶרטראָטעֶן.

{{קעפּל|אַ טרײַעֶר היִרט.|1.5|5.13}}

אַז משֶה האָט געֶפיִטעֶרט יִתְרוׂ׳ס שאָף איִן מִדְבָּר, איִז אײֵנמאָל בּײַ איִהם אַ שעֶפעֶלעֶ אַנטלאָפעֶן פוּן דעֶר טשעֶרעֶדעֶ אוּן עֶר האָט עֶס נאָכגעֶיאָגט אוּן געֶטראָפעֶן היִנטעֶרן בּאַרג, װיִ עֶס שטעֶהט בּײַם טײַך אוּן טריִנקט. זאָגט משה: אָריִם שעֶפעֶלעֶ, ניִט געֶװאוּסט האָבּ איִך, אַז דוּ בּיִסט אַזוׂי דאָרשטיִג, אוּן אוּמזיִסט דיִך געֶיאָגט אוּן געֶטריִבּעֶן! איִצט בּיִסטוּ נעֶבּיִך מיִעד, קוּם, אוׂיפ׳ן אַקסעֶל װעֶל איִך דיִך נעֶהמעֶן אוּן צוּריִק אָפּטראָגעֶן.

איִז אַרוׂיס אַ בַּת־קוׂל אוּן געֶזאָגט:

— דעֶרפאַר װאָס דוּ האָסט אַזוׂי פיִעל רַחְמָנוּת אוׂיף אַ {{תיקון|שטיִמעֶ|שטוּמעֶר|דיאַלעקטיזם}} צוּנג, װעֶסטוּ זוׂכֶה זײַן צוּ פיִטעֶרעֶן מײַנעֶ הײֵליִגעֶ שאָף — דאָס פאָלק יִשְׂרָאֵל.

{{קעפּל|דעֶר דאָרנבּוׂים.|1.5|5.14}}

משֶה האָט זיִך אַרוּמגעֶפיִהרט מיִט יִתְרוׂ׳ס שאָף איִן דעֶר מִדְבָּר, אוּן דאָס האַרץ זײַנס איִז געֶװעֶן בּײַ זײַנעֶ געֶפּײַניִגטעֶ בּריִדעֶר איִן מִצְרַיִם. „װאָס װעֶט זײַן מיִט זײֵ דעֶר סוׂף — האָט משה פעֶרצװײֵפעֶלט געֶטראַכט — ציִ װעֶלעֶן זײֵ דאָס אוׂיסהאַלטעֶן, ציִ פאַר גרוׂיסעֶ צָרוׂת אוּן פּײַן װעֶלעֶן זײֵ איִנגאַנצעֶן פוּן דעֶר װעֶלט ניִשט אוּמקוּמעֶן?”

דאָ האָט זיִך איִהם גאָט בּעֶװיִזעֶן איִן פײַעֶר פוּן אַ דאָרנבּוׂים.

— משה — האָט איִהם גאָט געֶזאָגט — ציִ מײֵנסטוּ דעֶן, אַז איִך האָבּ איִן מײַנעֶ קיִנדעֶר פעֶרגעֶסעֶן? ציִ שפּיִרסטוּ ניִשט, אַז זײֵעֶר צַעַר איִז מײַן צַעַר? אָט זעֶה פוּן װאַנעֶן מײַן שְׁכִינָה בּעֶװײַזט זיִך דיִר איִצט — פוּן אַ דאָרנבּוׂים: מיִט זײֵ איִן אײֵנעֶם לײַד איִך, אַ גלײַכעֶר שׁוּתָּף בּיִן איִך איִן זײֵעֶר צַעַר. זעֶהסטוּ אָבּעֶר אָט דעֶם דאָרנבּוׂים װיִ עֶר בּרעֶנט אוּן װעֶרט ניִשט פעֶרבּרעֶנט — צוּ איִהם זעֶנעֶן דיִ יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר געֶגליִכעֶן: קײַנעֶ צָרוׂת אוּן פּײַן װעֶלעֶן זײֵ פוּן דעֶר װעֶלט ניִשט אוּמבּרעֵנגעֶן.

{{קעפּל|משֶׁה׳ס שטעֶקעֶן.|1.5|5.15}}

משה׳ס שטעֶקעֶן פוּן סאַפּפיִרעֶן האָט גאָט בּעֶשאַפעֶן דעֶם עֶרשטעֶן פרײַטאָג פאַר נאַכט אוּן איִבּעֶרגעֶגעֶבּעֶן אָדָם׳ן איִן גַן־עֵדֶן. דעֶרנאָך איִז דעֶר {{זייט|56|ל}} שטעֶקעֶן אַריִבּעֶר פוּן האַנד צוּ האַנד צוּ חֲנוׂך, שֶׁם בֶּן נחַ, אַבְרָהָם יִצְחָק וְיַעֲקב — בּיִז יוׂסֵף׳ן. נאָך יוׂסֵף׳ס טוׂיט האָט מעֶן זײַן גאַנץ פעֶרמעֶגעֶן אוּן גוּטס אַריִבּעֶרגעֶטראָגעֶן איִן קעֶניִגליִכעֶן שאַץ־קאַמעֶר, דעֶריִנעֶן אוׂיך דעֶם שטעֶקעֶן.

יִתְרוׂ איִז געֶװעֶן אײֵנעֶר פוּן דיִ חַרְטוּמֵי מצְרַיִם, האָט עֶר חֵשֶק בּעֶקוּמעֶן צוּם שטעֶקעֶן, צוּגעֶנוּמעֶן איִהם אוּן אײַנגעֶפלאַנצט בּײַ זיִך איִן גאָרטעֶן. האָט קײֵן מעֶנש צוּ יעֶנעֶם אָרט ניִט געֶקעֶנט צוּטרעֶטעֶן, בּיִז משה איִז אַהיִן געֶקוּמעֶן אוּן דעֶם שטעֶקעֶן אוׂיסגעֶריִסעֶן.

אַז יִתרוׂ האָט דאָס דעֶרזעֶהן, האָט עֶר געֶזאָגט: — אָט דעֶר מעֶנש װעֶט װײַזעֶן װאוּנדעֶר מיִט דעֶם שטעֶקעֶן אוּן אוׂיסלאָזעֶן דיִ יוּדעֶן פוּן מצריִם.

{{קעפּל|דיִ זְקֵנִים האָבּעֶן זיִך אָפּגעֶטראָגעֶן.|1.5|5.16}}

אַז משֶה מיִט אַהרנ׳עֶן זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן קײַן מצריִם, האָבּעֶן זײֵ צוּנוׂיפגעֶרוּפעֶן דיִ זִקְנֵי־יִשְׂרָאֵל אוּן מיִט זײֵ צוּזאַמעֶן געֶלאָזט זיִך געֶהן צוּ פרעה׳ן, אוּנטעֶרװעֶגס האָבּעֶן דיִ זְקֵנִים אײֵנציִגװײַז זיִך אָפּגעֶריִקט אוּן בִּגְנֵבָה אַװעֶק צוּריִק; בּיִז מעֶן איִז געֶקוּמעֶן צוּ פּרעה׳ס פּאַלאַץ, איִז קײֵנער ניִט געֶבּליִבּעֶן חוּץ משה אוּן אַהרן.

דעֶרפאַר האָט גאָט דיִ זקניִם בּעֶשטראָפט:

אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי, בְּעֵת מַתַּן־תּוׂרָה, האָט גאָט געֶזאָגט: „משה ואהרן קוּמט אַרוׂיף פוּן אוׂיבּעֶן, אוּן איִהר, זקניִם, בּלײַבּט שטעֶהעֶן דאָרט אוּנטעֶר׳ן בּאַרג”.

{{קעפּל|משֶׁה אוּן אַהֲרן בּײַ פַּרְעׂה׳ן.|1.5|5.17}}

פּרעה האָט זיִך בּעֶריִהמט אַז עֵר איִז אַ גאָט, אוּן אַלעֶ האָבּעֶן איִהם געֶ׳חַנְפֶ׳ט אוּן זיִך צוּ איִהם געֶבּוּקט.

דעֶר טאָג, װאָס משה אוּן אהרן זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ איִהם, איִז געֶװעֶן אַ קרוׂין־טאָג, אוּן אַלעֶ מְלָכִים פוּן מִזְרָח אוּן מַעֲרָב זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ פּרעה׳ן אוּן בּעֶקרײֵנט איִהם מיִט זײֵעֶרעֶ קרוׂינעֶן אוּן אוׂיסגעֶרוּפעֶן, אַז עֶר איִז דעֶר העֶרשעֶר פוּן גאָר דעֶר װעֶלט.

דעֶרװײַל קוּמעֶן פּרעה׳ס דיִענעֵר אוּן מעֶלדעֶן איִהם, אַז צװײֵ אַלטעֶ לײַט שטעֶהעֶן בּײַם טיִר פוּן פּאַלאַץ.

זאָגט עֶר: לאָזט זײֵ, זאָלעֶן זײֵ פּרוּבעֶן אַרײַנגעֶהן.

דעֶר פּאַלאַץ האָט געֶהאַט פיִער הוּנדעֶרט טיִרעֶן אוּן בײַ יעֶדעֶר טיִר {{זייט|57|ל}} זעֶנעֶן געֶשטאַנעֶן לײֵבּעֶן מיִט לעֶמפּעֶרטעֶן אוּן קײֵנעֶם ניִט דוּרכגעֶלאָזט, בּיִז מעֶן װעֶט זײֵ געֶבּעֶן צוּ עֶסעֶן מעֶנשעֶן־פלײֵש.

אַז משה מיִט אַהרנ׳עֶן האָבּעֶן זיִך געֶלאָזט איִן פּאַלאַץ אַרײַן האָבּעֶן דיִ װיִלדעֶ חַיוׂת זיִך אַרוּם זײֵ געֶדרעֶהט, געֶלעֶקט זײֵ דיִ {{תיקון|פוּס|פיִס|דיאַלעקטיזם}} אוּן בּעֶגלײֵט בּיִז צוּ פּרעה׳ס שטוּל.

דעֶרזעֶהעֶן פאַר זיִך דיִ מלכים צװײֵ געֶטלִיך־שעֶהנעֶ זקניִם: דיִ געֶשטאַלטעֶן — װיִ מלאָכים פוּן היִמעֶל, דעֶר װאוּקס — װיִ הוׂיכעֶ טעֶנעֶנבּײֵמעֶר, דיִ אוׂיגעֶן — װיִ ליִכטיִגעֶ שטעֶרעֶן, דיִ בעֶרד — װיִ העֶנגליִך פוּן טײֵטעֶל־בּײֵמעֶר, אוּן איִן משה׳ס האַנד — דעֶר שטעֶקעֶן פוּן סאַפּיִר־שטײֵן, מיִט׳ן שֵׁם־הַמְפוׂרָש אוׂיף איִהם אוׂיסגעֶקריִצט. מיִט גרוׂיס עֶהרעֶ־פוּרכט פאַלעֶן דיִ קעֶניִגעֶן צוּ דעֵר עֶרד אוּן בּוּקעֶן זיִך פאַר זײֵ.

אוּן פּרעה זיִצט אוׂיפ׳ן שטוּל, קוּקט אוׂיף משה ואהרן אוּן װאַרט, זײֵ זאָלעֶן איִהם דעֶרלאַנגעֶן אַ קרוׂין אָדעֶר װײַזעֶן פּאַפּיִערעֶן, װעֶלכעֶר מלך האָט זײֵ געֶשיִקט פאַר שלוּחים. צוּלעֶצט פרעֶגט עֶר:

— װעֶר זעֶנט איִהר?

— גאָט׳ס שְלוּחִים.

— װאָס פעֶרלאַנגט איִהר?

— אַזוׂי האָט דעֶר יוּדיִשעֶר גאָט בּעֶפוׂילעֶן: שיִק אַרוׂיס מײַן פאָלק, — װעֶלעֶן זײֵ מיִר דיִענעֶן איִן דעֶר מִדְבָּר.

— װעֶר איִז עֶס אײַעֶר גאָט, װאָס שיִקט מיִר בּעֶפעֶהלעֶן? — פרעֶגט פּרעה מיִט פעֶרדרוּס אוּן קוּקט דעֶרבּײַ זײֵ איִן דיִ העֶנד — װאָס האָט עֶר מיִר קײַן קרוׂין ניִט געֶשיִקט? װאַרט, איִך װעֶל אַרוׂיסנעֶהמעֶן דעֶם רײֵסטעֶר {{אָנווייז|¹)|57}} פוּן אַלעֶ געֶטעֶר אוּן זעֶהן, ציִ שטעֶהט עֶר דאָרט פעֶרשריִבּעֶן.

בּרײֵנגט מעֶן פוּן אַרכיִװ {{אָנווייז|²)|57}} דעֶם רײֵסטעֶר אוּן פּרעה הוׂיבּט־אָן צוּ לײֵעֶנעֶן: דעֶר גאָט פוּן מוׂאָב... דעֶר גאָט פוּן עמוׂן... דעֶר גאָט פוּן ציִדוׂן.

— זעֶהט איִהר — לאָזט פּרעה אוׂיס — אײַעֶר גאָט איִז איִן צעֶטעֶל ניִטאָ.

משה מיִט אַהרן האָבּעֶן זיִך איִבּעֶרגעֶקוּקט אוּן געֶשמײֵכעֶלט. װיִ אײֵנעֶר זאָגט: נאַר אײֵנעֶר, װיִ פאַלט דיִר אײַן צוּ {{תיקון|זיִכעֶן|זוּכעֶן|דיאַלעקטיזם}} אַ כּהֵן אוׂיפ׳ן בֵּית־הַקְבָרוׂת {{אָנווייז|³)|57}}? װיִ קוּמט אַ לעֶבּעֶדיִגעֶר צװיִשעֶן מֵתִים?

{{הערה|צעֶטעֶל, פעֶרצײֵכניִש.|¹)|57}} {{הערה|דיִ קאַמעֶר, װאוּ ס׳ליִגעֶן דיִ אַלטעֶ פּאַפּיִרעֶן אוּן דאָקוּמעֶנטעֶן.|²)|57}} {{הערה|אַ כּהן טאָר ניִט געֶהן אוׂיפ׳ן בּית־עוׂלם.|³)|57}}

{{זייט|58}}

— אוּמזיִסט איִז דײַן מיִה — זאָגעֶן זײֵ פּרעה׳ן — אוּנזעֶר גאָט איִז אַ לעֶבּעֶדיִגעֶר, דעֶר קעֶניִג פוּן גאָר דעֶר װעֶלט, אוּן בּײַ דיִר איִן צעֶטעֶל צװיִשעֶן געֶטעֶר־מֵתִים װעֶסטוּ איִהם געֶװיִס ניִשט {{תיקון|געֶפוּנעֶן|געֶפיִנעֶן|דיאַלעקטיזם}}.

— רעֶכט! — זאָגט פּרעה — אָבּעֶר װעֶר אוּן װאָס איִז עֶר, דעֶר גאָט אײַעֶרעֶר, אַ יוּנגעֶרמאַן ציִ אַ זָקֵן? װיִפיִעל איִז עֶר אַלט? װיִפיִעל שטעֶדט האָט עֶר אײַנגעֶנוּמעֶן? אוׂיף װיִפיִעל מְדִינוׂת געֶװעֶלטיִגט עֶר? װעֶן איִז עֶר אוׂיפ׳ן טראָהן אַרוׂיף?

— װיִלסט װיִסעֶן װעֶר אוּנזעֶר גאָט איִז — עֶנטפעֶרעֶן זײֵ — אָט װעֶר: עֶר איִז דעֶר שטאַרקסטעֶר אוּן דעֶר אַלמעֶכטיִגסטעֶר, זײַן קראַפט איִז פוּל דיִ גאַנצעֶ װעֶלט, עֶר איִז דעֶר עֶװיִגסטעֶר, געֶװעֶן פאַר אַלעֶ װעֶלטעֶן אוּן אַלעֶ װעֶלטעֶן װעֶט עֶר איִבּעֶרלעֶבּעֶן, עֶר איִז דעֶר אײֵנציִגעֶר בּעֶשעֶפעֶר, בּעֶשאַפעֶן האָט עֶר דיִך אוּן געֶגעֶבּעֶן לעֶבּעֶן אַלעֶ בְּרוּאִים. װאָס זײַנעֶ װעֶרק זעֶנעֶן, פרעֶגסטוּ? אָט װאָס: עֶר שפּרײֵט־אוׂיס דיִ היִמלעֶן אוּן בּעֶפעֶסטיִגט דיִ גרוּנדעֶן פוּן דעֶר עֶרד, זײַן שטיִמעֶ שלאָגט־אוׂיס פלאַמעֶן פײַעֶר, בּרעֶכט־אײַן בּעֶרג אוּן בּרעֶקעֶלט פעֶלזעֶן, זײַן בּוׂיגעֶן איִז פײַעֶר, זײַנעֶ פײַלעֶן — פלאַם, זײַן שפּיִז — גלוּטה, זײַן פּאַנצעֶר — װאָלקעֶנס, זײַן שװעֶרד — אַ בּליִץ, עֶר בּלאָזט־אוׂיף הוׂיכעֶ בּעֶרג אוּן טרעֶט־אוׂיס טיִעפעֶ טהאָלעֶן, היִלט־אײַן דיִ היִמלעֶן איִן װאָלקעֶנס, בּעֶגיִעסט דיִ עֶרד מיִט רעֶגעֶנס אוּן טהוׂי אוּן בּעֶגריִנט זיִ מיִט גראָזעֶן אוּן בּײֵמעֶר, װאַרפט קעֶניִגעֶן אוּן שטעֶלט־אוׂיף קעֶניִגעֶן.

— פוּן אַזאַ גאָט — זאָגט פּרעה — װײֵס איִך ניִשט אוּן װיִל ניִט װיִסעֶן. האָט װעֶר פוּן דיִ געֶװעֶלטיִגעֶר אַ בַּקָשָה צוּ מיִר, דאַרף עֶר מיִר אַ קרוׂין שיִקעֶן.

{{קעפּל|פַּרְעה׳ס האַרץ.|1.5|5.18}}

„אוּן פּרעה׳ס האַרץ איִז נאָך האַרטעֶר געֶװאָרעֶן”. „פּרעה׳ס האַרץ” — עֶס קוּמט אוׂיס װיִ מעֶ דעֶרצעֶהלט אַ מָשָל:

דעֶר לײֵבּ מיִט נאָך חַיוׂת זעֶנעֶן אַמאָל געֶפאָהרעֶן אוׂיף אַ שיִף. װיִ זײֵ זעֶנעֶן צוּגעֶפאָהרעֶן צוּם בּרעֵג, קוּמט זײֵ דעֶר עֵזעֶל אַנטקעֶגעֶן אוּן מאָהנט אָפּצאָהל. רוּפט זיִך אָן פוּן דיִ חיוׂת דעֶר פוּקס:

— עַזוּת־פָּנִים אײֵנעֶר! װיִ דעֶרװעֶגסטוּ זיִך צוּ מאָהנעֶן אָפּצאָהל בּײַם מֶלֶך פוּן אַלעֶ חיוׂת?

עֶנטפעֶרט דעֶר אײַנגעֶשפּאַרטעֶר עֵזעֶל:

— מעֶג זײַן אַפִילוּ דעֶר מלך אַלײֵן — איִך טהוּ דאָס מײַניִגעֶ אוּן מאָהן.

{{זייט|59}}

װעֶרט דעֶר לײֵבּ איִן כַּעַס אוּן צוּרײַסט דעֶם עֵזעֶל אוּן זאָגט צוּם פוּקס: נעֶהם צוּלעֵג איִהם גליִדעֶר־װײַז.

האָט דעֶר פוּקס צוּשניִטעֶן דעֶם עֵזעֶל גליִדעֶר־װײַז אוּן פוּנאַנדעֶר־געֶלעֵגט יעֶדעֶן אֵבֶר אוׂיף זײַן אָרט. אַז עֶר איִז געֶקוּמעֶן צוּם האַרצעֶן האָט עֶר זיִך ניִט געֶקעֶנט אײַנהאַלטעֶן אוּן עֶס אוׂיפגעֶפרעֶסעֶן.

קוּמט דעֶר לײֵבּ אוּן פרעֶגט: דאָס האַרץ װאוּ איִז?

עֶנטפעֶרט איִהם דעֶר {{תיקון|קליִגיִטשקעֶר|קלוּגיִטשקעֶר|דיאַלעקטיזם}} פוּקס:

— דאָס האַרץ, זאָגסטוּ — קײַן האַרץ איִז גאָר לְכַתְּחִלָה ניִט געֶװעֶן: װאָלט דעֶר עֵזעֶל אַ האַרץ געֶהאַט, װאָלט עֶר דאָך בּײַ דיִר קײַן אָפּצאָהל ניִט געֶמאָהנט!

װאָלט פּרעה אַ האַרץ געֶהאַט, װאָלט עֶר בּײַם קעֶניִג פוּן אַלעֶ קעֶניִגעֶן קײַן קרוׂין ניִשט געֶפאָדעֶרט.

{{קעפּל|פוּן שטעֶקעֶנס שׁלאַנגעֶן.|1.5|5.19}}

אוּן װיִדעֶר שטעֶהעֶן משה מיִט אהרנ׳עֶן פאַר פּרעה אוּן נאָכאַמאָל פאָדעֶרעֶן זײֵ פוּן איִהם איִן גאָטס נאָמעֶן עֶר זאָל דאָס יוּדיִשעֶ פאָלק בּעֶפרײַעֶן.

זאָגט פּרעה צוּ זײֵ: װײַזט אַ מוׂפֵת, מעֶ זאָל אײַך גלוׂיבּעֶן.

װאַרפט אהרן דעֶם שטעֶקעֶן אוּן עֶר װעֶרט אַ שלאַנג.

האָט פּרעה אַרוׂיסגעֶלאָזט אַ היִליִכדיִגעֶן געֶלעֶכטעֶר:

— אָט דאָס גאָר! דאָס זעֶנעֶן עֶס דיִ גאַנצעֶ קוּנצעֶן פוּן אײַעֶר גאָט! אַ רעֶכטעֶר סוׂחֵר בּרעֵנגט אַ סְחוׂרָה, װאָס ניִט צוּ קריִגעֶן אוׂיפ׳ן אָרט, אוּן איִהר בּרעֵנגט כִּשׁוּף קײַן מִצְרַיִם. מיִר האָבּעֶן געֶנוּג אײֵגעֶנעֶ.

האָט עֶר געֶהײֵסעֶן בּרעֵנגעֶן שוּל־קיִנדעֶר, אוּן זײֵ האָבּעֶן אוׂיך זײֵעֶרעֶ שטעֶקעֶנס פעֶרװאַנדעֶלט איִן שלאַנגעֶן.

{{קעפּל|צװיִשעֶן היִרט אוּן װאָלף.|1.5|5.20}}

אוּן שװעֶרעֶר איִז געֶװאָרעֶן דעֶר יאָך פוּן פּרעה׳ן אוׂיף דיִ יוּדעֶן. קײַן שטרוׂי, האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן, זאָל מעֶן זײֵ מעֶהר ניִשט געֶבּעֶן אוּן פוּן דעֶר בּעֶשטיִמטעֶר צאָהל ציִגעֶל, װאָס זײֵ דאַרפעֶן צוּשטעֶלעֶן, זאָל ניִשט פעֶהלעֶן.

קוּמעֶן דיִ זְקֵנִים פעֶרבּיִטעֶרטעֶ צוּ משה׳ן אוּן שרײַעֶן:

— אָ, װאָס האָסטוּ געֶהאַט צוּ אוּנז? ניִשט געֶהאָלפעֶן האָסטוּ אוּנז, נאָר עֶרגעֶר געֶמאַכט. מיִר זעֶנעֶן איִצט איִן דעֶר לאַגעֶ פוּן יעֶנעֶם שעֶפעֶלעֶ װאָס דעֶר װאָלף האָט עֶס פוּן דעֶר טשעֶרעֶדעֶ אַרוׂיסגעֶחאַפּט, קוּמט דעֶר {{זייט|60|ל}} היִרט זיִך אײַנשטעֶלעֶן פאַרדעֶם, פוּן דעֶם װאָלפ׳ס מוׂיל עֶס אַרוׂיסצוּרײַסעֶן, ראַנגעֶלט עֶר זיִך מיִט איִהם אַזוׂי לאַנג, בּיִז צװיִשעֶן זײֵ בּײֵדעֶ װעֶרט דאָס שעֶפעֶלעֶ אוׂיף צװײֵעֶן צוּריִסעֶן. אַזוׂי װעֶרעֶן מיִר צוּריִסעֶן צװיִשעֶן דיִר מיִט פּרעה. קלאָגט זיִך משה פאַר גאָט:

— זיִנט איִך בּיִן געֶקוּמעֶן צוּ פּרעה׳ן, האָט עֶר זײֵ נאָך עֶרגעֶרעֶ צָרוׂת אָנגעֶטהוּן.

עֶנטפעֶרט גאָט:

— דיִ אָבוׂת זעֶנעֶן אַזוׂי פיִעל לײֵדעֶן אוׂיסגעֶשטאַנעֶן אוּן קײַנמאָל מיִר קײַן קַשְׁיוׂת ניִט געֶפרעֶגט, אוּן דוּ קוּמסט צוּ מיִר מיִט טַעֲנוׂת! „{{טרעקינג|איִצט}} װעֶסטוּ זעֶהן, װאָס איִך װעֶל פּרעה׳ן טהוּן” — געֶה בּעֶװײַז זײֵ מײַנעֶ װאוּנדעֶר.

{{קעפּל|דיִ מַכָּה „בּלוּט”.|1.5|5.21}}

„אוּן גאָט האָט געֶזאָגט צוּ משה׳ן: הײֵס אַהרנ׳עֶן עֶר זאָל נעֶהמעֶן דעֶם שטעֶקעֶן, אַ פאָך געֶבּעֶן איִבּעֶר דיִ װאַסעֶרעֶן פוּן מצריִם אוּן עֶס װעֶט װעֶרעֶן פוּן זײֵ בּלוּט” — װאָס עֶפּיִס דוּרך אַהרנ׳עֶן, פאַר װאָס ניִט דוּרך משה׳ן אַלײֵן?

דאָס איִז דעֶרפאַר, װײַל דאָס װאַסעֶר פוּנ׳ם טײַך ניִלוּס איִז משׁה׳ן קיִנדװײַס איִן זײַן נוׂיט געֶשטאַנעֶן, צװיִשעֶן טשעֶרעֶד זײַן װיִעֶג־קעֶסטעֶלעֶ אוׂיסגעֶבּעֶהאַלטעֶן. האָט גאָט געֶזאָגט: משה ס׳איִז קײַן יוׂשׁר ניִשט, אַז דאָס װאַסעֶר זאָל פוּן דײַן האַנד אַ קלאַפּ בּעֶקוּמעֶן. זאָל דאָס געֶטהוּן װעֶרעֶן דוּרך אַהרנ׳ס העֶנד.

אוּן פאַר װאָס איִז אוׂיסגעֶפאַלעֶן דעֶם װאַסעֶר בּעֶקוּמעֶן דעֶם עֶרשטעֶן קלאַפּ?

דאָס איִז דעֶרפאַר, װײַל פּרעה מיִט דיִ מִצְרִים האָבּעֶן זיִך איִבּעֶרגעֶנוּמעֶן מיִט זײֵעֶר טײַך ניִלוּס, איִהם שטאַרק פעֶרגעֶטעֶרט. דאָס גאַנצעֶ מַזָל־בְּרָכָה פוּנ׳ם לאַנד האָט זיִך איִן איִהם געֶװעֶנט. האָט גאָט געֶזאָגט: פריִהעֶר פאַר אַלעֶמעֶן לאָז חאַפּעֶן דעֶם קלאַפּ זײֵעֶר גאָט.

װיִל דעֶר אַלמעֶכטיִגעֶר אַ פאָלק בּעֶשטראָפעֶן, רעֶכעֶנט עֶר זיִך פריִהעֶר אָפּ מיִט דעֶם גאָט זײַנעֶם.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אוּן װאוּ עֶפּעֶס אַ װאַסעֶר איִן מצריִם איִז פוּן דעֶם בּלוּט געֶװאָרעֶן — {{זייט|61|ל}} אַפִילוּ דאָס בּיִסעֶל װאַסעֶר איִן קרוּגעֶל איִז אוׂיך בּלוּט געֶװאָרעֶן. אַפילוּ אַ שפּײַ פוּנ׳ם מִצְרִי איִז אוׂיך געֶװעֶן בּלוּט.

פוּן מַכַּת דָם האָבּעֶן אַנדעֶרעֶ יוּדעֶן אַ פעֶרמעֶגעֶן געֶמאַכט. דְהַײנוּ? אַ מצרי מיִט אַ יוּדעֶן װאָהנעֶן, אַ שטײֵגעֶר, צוּזאַמעֶן איִן אײֵן שטוּבּ. קוּמט דעֶר מצרי צוּם פעֶסיִל אַ טרוּנק װאַסעֶר נעֵהמעֶן, שעֶפּט עֶר אָן איִנ׳ם קרוּגעֶל בּלוּט. בּײַ׳ם יוּדעֶן אָבּעֶר שעֶפּט זיִך אָן {{תיקון|רײֵנעֶ|רײֵן|דיאַלעקטיזם}} װאַסעֶר. זאָגט דעֶר מצרי דעֶם יוּדעֶן: גיִבּ מיִר אַ טרוּנק פוּן דײַן קרוּג. װעֶרט עֶס בּײַ׳ם מצרי איִן האַנד איִן בּלוּט פעֶרװאַנדעֶלט. נעֶהמעֶן זײֵ טריִנקעֶן צוּזאַמעֶן פוּן אײֵן כֵּלִי — טריִנקט דעֶר יוּד װאַסעֶר אוּן דעֶר מצרי בּלוּט. בּיִז דעֶר מצרי בּעֶלוׂינט דעֶם יוּדעֶן — אוּן דאַמאָלס עֶרשט בּעֶקוּמט עֶר אַ רײֵן בּיִסעֶל װאַסעֶר.

{{קעפּל|פרעֶשׁ.|1.5|5.22}}

נאָך דעֶר מכּה פוּן בּלוּט זעֶנעֶן אוׂיף מִצְרַים אָנגעֶשיִקט געֶװאָרעֶן פרעֶשׁ. אַלעֶ װיִנקעֶליִך פוּן מצרים זעֶנעֶן מיִט זײֵ פוּל געֶװאָרעֶן, אוּן פוּן זײֵעֶר קװאַקעֶן איִז גאָר ניִשט געֶװעֶן אוׂיסצוּשטעֶהן. דיִ {{תיקון|מיִלטעֶרס|מוּלטעֶרס|דיאַלעקטיזם}}, דיִ טעֶפּ, דיִ אוׂיװעֶנס האָבּעֶן געֶשװיִבּעֶלט אוּן געֶגריִבּעֶלט מיִט קװאַקעֶנדעֶ פרעֶש. זײֵ זעֶנעֶן דיִ מצרים איִנװעֶניִג איִן דיִ געֶדעֶרם אַרײַנגעֶקראָכעֶן, אוּן פוּן דאָרט האָט זיִך אָהן אוׂיפהעֶר, בּיִז צוּ׳ם דוּל װעֶרעֶן, אַלץ געֶלאָזט העֶרעֶן זײֵעֶר אײַנגעֶגעֶסעֶנעֶר „קװאַ־קװאַ”.

{{קעפּל|מִדָה כְּנֶגֶד מִדָה {{אָנווייז|¹)|61}}.|1.5|5.23}}

יוּדיִשעֶ טאַטעֶס, בּײַ װעֶלכעֶ דיִ מצרים האָבּעֶן זײֵעֶרעֶ קיִנדעֶר אַװעֶקגעֶרוׂיבּט, איִן טײַך אַרײַנגעֶװאָרפעֶן אוּן איִן דיִ װעֶנט אײַנגעֶמוׂיעֶרט, — זעֶנעֶן געֶגעֶן זײֵעֶר װיִלעֶן, געֶצװיִנגעֶן געֶװעֶן אַלס {{תיקון|עֶרציִהעֶר|דעֶרציִהעֶר|דייטשמעריזם}} בּײַ דיִ מצרים דיִענעֶן, מיִט דיִ שוׂנְאִים׳ס קיִנדעֶר זיִך אַרוּמפיִהרעֶן. האָט גאָט אָנגעֶשיִקט אוׂיף מצרים דיִ מַכַּת עָרוׂב — אַ געֶמיִש פוּן װיִלדעֶ חַיוׂת, װעֶלכעֶ זעֶנעֶן איִן מיִטעֶן גאַס אוׂיף קיִנדעֶר אָנגעֶפאַלעֶן אוּן זײֵ אוׂיסגעֶחאַפּט. דעֶר יוּדיִשעֶר {{תיקון|עֶרציִהעֶר|דעֶרציִהעֶר|דייטשמעריזם}}, װאָס פלעֶגט מיִט דיִ מצרי׳שעֶ קיִנדעֶר {{תיקון|אוּן|איִן|דיאַלעקטיזם}} גאַס שפּאַציִרעֶן אַרוׂיסגעֶהן, האָט זיִך אָהן זײֵ אַהײֵם אוּמגעֶקעֶהרט.

— װאוּ זעֶנעֶן דיִ קיִנדעֶר מײַנעֶ? — בּעֶגעֶגעֶנט איִהם אוּן פרעֶגט מיִט שרעֶק דעֶר מצרי.

{{הערה|מאָס קעֶגעֶן מאָס. גלײַך אוׂיף גלײַך.|¹)|61}}

— װאַרט, איִך װעֶל דיִר מאַכעֶן אַ חֶשְבּוׂן — עֶנטפעֶרט דעֶר יוּד — אײֵנס האָט אַ לײֵבּ צוּגעֶנוּמעֶן, אײֵנס האָט אַ װאָלף אוׂיפגעֶחאַפּט, אײֵנס װיִדעֶר — האָט אַ בּעֶר אַװעֶקגעֶטראָגעֶן, נאָך אײֵנס האָט אַ לעֶמפּעֶרט צוּריִסעֶן, {{זייט|62|ל}} הײַנט האָט אײֵנס אַ גיִפטיִגעֶ שלאַנג אוׂיף טוׂיט אַ בּיִס געֶטהוּן. דאָ האָסטוּ דיִר אַלעֶ דײַנעֶ קיִנדעֶר.

{{קעפּל|דעֶר האָגעֶל.|1.5|5.24}}

אוּן פּרעה האָט זיִך אַלץ געֶ׳עַקְשֶנ׳ט אוּן דיִ יוּדעֶן ניִשט פרײַגעֶלאָזעֶן — האָט גאָט אָנגעֶשיִקט אוׂיף מִצְרַיִם אַ שװעֶרעֶן האָגעֶל אוּן אַ פלאַמעֶנדיִג פײַעֶר איִן מיִטעֶן האָגעֶל. „פײַעֶר אוּן האָגעֶל צוּזאַמעֶן” — עֶס קוּמט־אוׂיס װיִ יעֶנעֶ צװײֵ לעֶגיִאָנעֶן בּײַ אײֵן קעֶניִג, װאָס האָבּעֶן איִן שָׁלוׂם ניִשט געֶלעֶבּט, שטעֶנדיִג צװיִשעֶן זיִך געֶריִסעֶן, בּיִז דעֶר אַלגעֶמײֵנעֶר שׂוׂנֵא איִז אוׂיפ׳ן לאַנד אָנגעֶפאַלעֶן אוּן דעֶר קעֶניִג האָט בּעֶדאַרפט מיִט זײַן גאַנץ חַיִל אַקעֶגעֶן איִהם זיִך שטעֶלעֶן. האָבּעֶן דיִ צװײֵ לעֶגיִאָנעֶן אוׂיף אַ צײַט פעֶרבּוׂיגעֶן דיִ קִנְאָה־שִׂנְאָה צװיִשעֶן זיִך אוּן צוּזאַמעֶן זיִך געֶלאָזט אוׂיספאָלגעֶן דעֶם קעֶניִג׳ס שְׁלִיחוּת. דאָס אײֵגעֶנעֶ איִז דאָ געֶשעֶהן בּײַ׳ם האָגעֶל. פײַעֶר מיִט װאַסעֶר, דיִ צװײֵ שטעֶנדיִגעֶ שׂוׂנְאִים פוּן דעֶר נאַטוּר, זעֶנעֶן אוׂיף אַ װײַלעֶ שָׁלוׂם געֶװאָרעֶן אוּן צוּזאַמעֶן אוׂיף גאָט׳ס שׂוׂנא אָנגעֶפאַלעֶן. דיִ שטיִקעֶר האָגעֶל האָבּעֶן אוׂיסגעֶזעֶהן װיִ שװעֶרעֶ דוּרכזיִכטיִגעֶ אײֵעֶר מיִט פײַעֶרדיִגעֶ געֶלכליִך איִנװעֶניִג. בּײַ׳ם פאַלעֶן האָט זײֵעֶרעֶ דיִקעֶ אײַז־שאָלעֶכץ אוׂיף דיִ מצרי׳שעֶ פעֶרװאוּנדעֶטעֶ קעֶפּ געֶפּלאַצט, אוּן דאָס בּעֶפרײַטעֶ פײַעֶר האָט זיִך בּאַלד איִבּעֶר זײֵ צוּגאָסעֶן אוּן אוׂיף קוׂיל זײֵ פעֶרבּרעֶנט.

{{קעפּל|דיִ דרײַ טעֶג פיִנסטעֶרניִש.|1.5|5.25}}

אוּן אַ געֶדיִכטעֶ פיִנסטעֶרניִש איִז אוׂיפ׳ן לאַנד מצריִם אָנגעֶפאַלעֶן דרײַ טעֶג נאָכאַנאַנד, מ׳האָט עֶס מיִט דיִ העֶנד אָנגעֶטאַפּט, איִז עֶמיִצעֶר איִן דעֶם פיִנסטעֶרניִש געֶזעֶסעֶן האָט עֶר ניִשט געֶקעֶנט אוׂיפשטעֶהן, איִז װעֶר געֶשטאַנעֶן האָט עֶר ניִשט געֶקעֶנט זיִך זעֶצעֶן, איִז װעֶר געֶליִגעֶן איִז איִהם אוּנמעֶגליִך געֶװעֶן זיִך אוׂיפצוּהוׂיבּעֶן. פאַר דיִ יוּדעֶן אָבּעֶר איִז אוּמעֶטוּם ליִכטיִג געֶװעֶן. פראַנק אוּן פרײַ האָבּעֶן זײֵ אַרוּמגעֶשפּאַציִרט איִן דיִ גאַסעֶן פוּן מצריִם, אַרײַנגעֶגאַנגעֶן איִן דיִ הײַזעֶר פוּן דיִ מִצְרִים אוּן אוׂיסגעֶזעֶהן אַלעֶס, װאָס דאָרט געֶפיִנט זיִך. דעֶרנאָך, בּײַם אַרוׂיסגאַנג פוּן מצריִם, װעֶן גאָט האָט דיִ יוּדעֶן געֶהײֵסעֶן בּעֶטעֶן בּײַ דיִ מצרים פוּן זײֵעֶרעֶ זאַכעֶן אוׂיפ׳ן װעֶג, קוּמט אַ יוּד צוּ זײַן שָכֵן דעֶם מִצְרִי אוּן גיִט איִהם אַ בּעֶט: אֶפְשַר װאָלסטוּ מיִר געֶגיִבּעֶן יעֶנעֶ אוּן יעֶנעֶ כֵּלִי, זאָגט איִהם דעֶר: איִך װאָלט דיִר געֶװיִס געֶגיִבּעֶן, נאָר איִך האָבּ ניִשט. זאָגט איִהם דעֶר יוּד: גיִבּ נוּר, זײַ מוׂחֵל, אַ קוּק אוׂיף יעֶנעֶם {{זייט|63|ל}} אָרט, דאָרט, שײַנט מיִר, װעֶסטוּ עֶס געֶפיִנעֶן. טראַכט זיִך דעֶר מצרי: עֶר האָט פעֶרדיִענט מעֶ זאָל עֶס איִהם גיִבּעֶן. װאָלטעֶן דיִ יוּדעֶן ניִשט געֶנוּג עֶהרליִך געֶװעֶן, װאָלטעֶן זײֵ דאָך געֶקעֶנט איִן דיִ פיִנסטעֶרעֶ טעֶג דאָס אַלעֶס אוּנבּעֶמעֶרקט פרײַ אַװעֶקנעֶהמעֶן.

{{קעפּל|פַּרְעׂה זוּכט משֶה׳ן.|1.5|5.26}}

נאָך דעֶר צעֶהנטעֶר, שװעֶרסטעֶר מַכָּה בְּכוׂרוׂת {{אָנווייז|¹)|63}}, האָט זיִך פּרעה אַװעֶקגעֶלאָזט האַלבּעֶ נאַכט, רוּפעֶן משֶה מיִט אַהֲרנ׳עֶן. אוׂיף טוׂיט דעֶרשראָקעֶן, איִז עֶר אַרוּמגעֶלאָפעֶן איִבּעֶר דיִ הײַזעֶר פוּן זײַנעֶ שָׂרִים, זײֵ אוׂיף דיִ פיִס אוׂיפגעֶשטעֶלט, בּײַנאַכט מיִט זײֵ איִבּעֶר אַלעֶ גאַסעֶן אַרוּמגעֶגאַנגעֶן אוּן געֶזוּכט: װאוּ איִז משה? װאוּ געֶפיִנט עֶר זיִך? — בּיִז יוּדיִשעֶ קיִנדעֶרליִך האָבּעֶן איִהם אָנגעֶװיִזעֶן.

אַרײַנגעֶקוּמעֶן צוּ משה׳ן, שרײַעט פּרעה אוׂיס:

— געֶהט אײַך אַרוׂיס פוּן מײַן פאָלק, אוּן טאַקיִ שוׂין!

— װאָס איִז — האָט משה געֶזאָגט — גַנָבִים זעֶנעֶן מיִר, מיִר זאָלעֶן זיִך בּײַנאַכט אַרוׂיס׳גַנְב׳עֶנעֶן? גאָט האָט אוּנז בּעֶפוׂילעֶן ניִשט איִבּעֶרצוּטרעֶטעֶן דיִ שװעֶל בּיִז איִן דעֶר פריִה — בּײַ דעֶר שײַן פוּן דעֶר זוּן װעֶלעֶן מיִר פוּן מצריִם אַרוׂיסגעֶהן, פראַנק אוּן פרײַ, דיִ גאַנצעֶ װעֶלט זאָל זעֶהן.

{{קעפּל|יוׂסֵף׳ס אָרוׂן.|1.5|5.27}}

איִן דעֶר צײַט װעֶן יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶװעֶן פעֶרטראָגעֶן מיִט זײֵעֶרעֶ געֶפּעֶק אוּן זיִך געֶגרײֵט צוּם װעֶג, האָט זיִך משה בּעֶשעֶפטיִגט מיִט׳ן אָרוׂן פוּן יוׂסֵף.

פאַר׳ן טוׂיט האָט יוׂסֵף בּעֶשװאוׂירעֶן דיִ בּריִדעֶר:

— גאָט װעֶט אײַך אוׂיפריִכטעֶן, — זאָלט איִהר מײַנעֶ בּײֵנעֶר מיִטנעֶהמעֶן.

אוּן אַז יוׂסף איִז געֶשטאָרבּעֶן האָבּעֶן דיִ חַרְטוּמִים געֶזאָגט צוּ פּרעה׳ן:

— װיִלסטוּ, דאָס פאָלק זאָל דאָ איִבּעֶרבּלײַבּעֶן, — בּעֶהאַלט יוׂסף׳ס בּײֵנעֶר: אָהן זײֵ װעֶלעֶן זײֵ ניִט אַװעֶקגעֶהן.

האָט מעֶן יוׂסף׳ס קעֶרפּעֶר אַרײַנגעֶלעֶגט איִן אַן אײַזעֶרנעֶם קאַסטעֶן אוּן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן איִן טײַך ניִלוּס.

{{הערה|אַלעֶ בְּכוׂריִם (עֶלטסטעֶ זיִהן) זעֶנעֶן איִן מצריִם איִן אײֵן נאַכט אוׂיסגעֶשטאָרבּעֶן.|¹)|63}}

{{זייט|64}}

איִצט אַז ס׳איִז געֶקוּמעֶן דיִ צײַט, איִז משה געֶגאַנגעֶן זוּכעֶן יוׂסף׳ס אָרוׂן, מְקַיֵם צוּ זײַן דיִ צַוָאָה, — האָט קײֵנעֶר ניִט געֶװאוּסט, װאוּ דעֶר אָרוׂן געֶפיִנט זיִך.

נאָר דיִ אַלטעֶ שֶׂרַח בַּת אָשֵׁר, װאָס איִז געֶבּליִבּעֶן לעֶבּעֶן פוּן יעֶנעֶם דוׂר, האָט משה׳ן אָנגעֶװיִזעֶן אוׂיפ׳ן קעֶסעֶל־גרוּבּ {{אָנווייז|¹)|64}} איִן מיִטעֶן טײַך, װאוּ מעֶן האָט דעֶם אָרוׂן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן.

האָט זיִך משה געֶשטעֶלט בּײַם בּרעֶג טײַך אוּן אוׂיסגעֶרוּפעֶן:

— יוׂסף, יוׂסף! עֶס איִז געֶקוּמעֶן דיִ צײַט, װאָס דאָס פאָלק װעֶרט אוׂיסגעֶלײֵזט. איִצט װיִלעֶן מיִר מְקַיֵם זײַן דיִ שְבוּעָה, װאָס דוּ האָסט בּעֶשװאוׂירעֶן דיִ קיִנדעֶר יִשׂראל אוּן מיִר קעֶנעֶן ניִט! דאָס גאַנצעֶ פאָלק װאַרט אוׂיף דיִר, דעֶר װאָלקעֶן־זײַל װאַרט, דיִ שְׁכִינָה װאַרט, — אוּן דוּ פעֶרהאַלסט אַלעֶמעֶן! װײַזטוּ זיִך — איִז רעֶכט, װעֶן ניִט — זעֶנעֶן מיִר רײֵן פוּן דעֶר שׁבוּעה.

בּאַלד האָבּעֶן זיִך געֶװיִזעֶן בּלעֶזליִך אוׂיפ׳ן װאַסעֶר אוּן דעֶר אָרוׂן איִז אַרוׂיפגעֶשװאוּמעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

דיִ חֲכָמִים האָבּעֶן געֶזאָגט אַ מָשָׁל אוׂיף יוׂסֵף׳ס אָרוׂן:

גַנָבִים זעֶנעֶן אַרײַן איִן אַ װײַן־קעֶלעֶר אוּן אוׂיסגעֶטרוּנקעֶן דעֶם בּעֶסטעֶן קרוּג װײַן. קוּמט דעֶר װיִרט פוּן קעֶלעֶר אוּן זאָגט זײֵ:

— גוּטעֶן אַפּעֶטיִט! זאָל אײַך װאוׂיל בּעֶקוּמעֶן! דעֶם װײַן האָט איִהר שוׂין אוׂיסגעֶטרוּנקעֶן, — קעֶהרט מיִר אוּם דעֶם קרוּג אוּן געֶהט אײַך געֶזוּנטעֶרהײֵד.

אַזוׂי האָט גאָט געֶזאָגט צוּ דיִ קיִנדעֶר יִשְׂרָאֵל:

— יוׂסף׳ן האָט איִהר פעֶרקוׂיפט פוּן לאַנד כְּנַעַן, קעֶהרט חאָטש אוּם דיִ בּײֵנעֶר זײַנעֶ אוׂיפ׳ן אָרט!

{{הערה|שטרוּדעֶל, װאוּ דאָס װאַסעֶר קאָכט אוּן דרעֶהט װיִ אַ ראָד.|¹)|64}}

{{זייט|65}}

{{קעפּל|יְצִיאַת מִצְרַיִם.|2|6}}

{{קעפּל|דעֶר שליִמ׳מַזָל.|1.5|6.1}}

נאָך אַלעֶ צעֶהן מַכּוׂת האָט פּרעה געֶמוּזט פרײַ שיִקעֶן דיִ יוּדעֶן פוּן מצריִם. עֶס דעֶרמאָהנט יעֶנעֶ מַעֲשֶׂה, װאָס װעֶרט דעֶרצעֶהלט װעֶגעֶן דעֶם שליִמ׳מַזָל׳דיִגעֶן קנעֶכט:

אַ מֶלֶך האָט געֶשיִקט זײַן קנעֶכט איִן מאַרק צוּ קוׂיפעֶן שפּײַז, האָט עֶר איִהם געֶבּראַכט אַ פוׂילעֶן פיִש.

האָט דעֶר מלך איִהם בּעֶפוׂילעֶן:

— אײֵנס פוּן דיִ דרײַ: עֶס־אוׂיף דעֶם פוׂילעֶן פיִש, אָדעֶר בּעֶצאָהל, װאָס עֶר קאָסט, װעֶן ניִט — בּעֶקוּמסטוּ הוּנדעֶרט שמיִץ.

זאָגט דעֶר קנעֶכט: איִך װיִל בּעֶסעֶר אוׂיפעֶסעֶן דעֶם פיִש.

אַז עֶר האָט אוׂיפגעֶגעֶסעֶן אַ האַלבּעֶן פיִש, האָט איִהם אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ עֶקלעֶן, — װאַרפט עֶר אַװעֶק דעֶם פיִש אוּן זאָגט:

— גיִט מיִר בּעֶסעֶר הוּנדעֶרט שמיִץ.

אַז מעֶן האָט איִהם אָפּגעֶצעֶהלט פוּפציִג שמיִץ, האָט עֶר מעֶהר ניִט געֶקעֶנט אַריִבּעֶרטראָגעֶן אוּן בּעֶצאָהלט דאָס געֶלד.

איִז אוׂיסגעֶקוּמעֶן: איִ פוׂילעֶ פיִש געֶגעֶסעֶן, איִ שמיִץ געֶחאַפּט, איִ געֶלד בּעֶצאָהלט.

אַזוׂי איִז מיִט פּרעה׳ן: עֶר האָט דיִ יוּדעֶן ניִט אַרוׂיסגעֶלאָזעֶן מיִט׳ן גוּטעֶן װיִלעֶן, האָט עֶר בּעֶקוּמעֶן צעֶהן מַכּוׂת איִן מצריִם, זײַן פעֶרמעֶגעֶן פעֶרלוׂירעֶן, אוּן נאָך אַלעֶמעֶן דאָך זײֵ פרײַ געֶלאָזעֶן.

{{זייט|66}}

{{קעפּל|בּײֵדעֶ זיִך געֶפרעֵהט.|1.5|6.2}}

גרוׂיס איִז געֶװעֶן דיִ שִׂמְחָה פוּן יוּדעֶן װעֶן זײֵ זעֶנעֶן בּעֶפרײַט געֶװאָרעֶן, אוּן אַ טײֵל פוּן דיִ מִצְרִים האָבּעֶן זיִך אוׂיך ניִשט װעֶניִג געֶפרעֶהט.

עֶס קוּמט־אוׂיס װיִ יעֶנעֶר שװעֶר־לײַבּיִגעֶר מעֶנש, װאָס איִז געֶפאָהרעֶן אַ װײַטעֶן װעֶג רײַטעֶנדיִג אוׂיף אַן עֵזעֶל. איִהם איִז געֶװעֶן שװעֶר צוּ זיִצעֶן, אוּן דעֶם עֵזעֶל — נאָך שװעֶרעֶר צוּ טראָגעֶן אוׂיף זיִך אַזאַ מַשָׂא. אַז עֶר איִז געֶקוּמעֶן אוׂיפ׳ן אָרט אוּן אַראָפּ פוּן עֵזעֶל, האָבּעֶן זיִך בּײֵדעֶ געֶפרעֶהט, אוּן מעֶ װײֵס ניִט, װעֶמעֶנס פרײֵד איִז גרעֶסעֶר.

אַזוׂי האָבּעֶן זיִך אוׂיך דיִ מצרים געֶפרעֶהט, װעֶן דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן בּעֶפרײַט געֶװאָרעֶן פוּן גָלוּת, אוּן זײֵ אַלײֵן — פוּן מַכּוׂת.

{{קעפּל|שפּעֵט זיִך אַרוּמגעֶקוּקט.|1.5|6.3}}

בּאַלד נאָכ׳ן פרײַלאָזעֶן דיִ יוּדעֶן האָט פּרעה מיִט זײַנעֶ שׂרים שטאַרק חֲרָטָה געֶקריִגעֶן אוּן זיִך דאָס האַרץ אוׂיסגעֶגעֶסעֶן: „{{תיקון|ציִ|צוּ|דיאַלעקטיזם}} װאָס האָבּעֶן מיִר עֶס געֶטהוּן?”

עֶס קוּמט אוׂיס װיִ אײֵנעֶר, װאָס האָט געֶהאַט אַ פעֶלד, פוּל שוּט {{אָנווייז|¹)|66}} אוּן בּראָק {{אָנווייז|²)|66}}. האָט עֶר עֶס פעֶרקוׂיפט אַ צװײֵטעֶן, יעֶנעֶר האָט אָפּגעֶרוׂימט דעֶם בּאַרג מיִסט אוּן געֶפוּנעֶן אוּנטעֶן אַ קװאַל װאַסעֶר. האָט עֶר דאָס פעֶלד בּעֶפלאַנצט שוּרוׂת־װײַז װײַנשטאָקעֶן מיִט מיִלגרוׂימעֶן אוּן אַלעֶרלײֵ געֶװיִרצעֶן, אוּן איִנמיִטעֶן גאָרטעֶן האָט עֶר אוׂיפגעֶבּוׂיט אַ טוּרעֶם אוּן געֶזעֶצט אַ װעֶכטעֶר.

אוּן אַז דעֶר פריִהעֶריִגעֶר בַּעַל־הַבַּיִת האָט דאָס דעֶרזעֶהן, האָט עֶר פעֶרבּראָכעֶן דיִ העֶנד אוּן זיִך צוּװײֵנט:

— אַזאַ טײַעֶרעֶ נַחְלָה האָבּ איִך פוּן דיִ העֶנד אַרוׂיסגעֶלאָזעֶן!

אַזוׂי איִז מיִט דיִ יוּדעֶן: איִן מצריִם האָבּעֶן זײֵ אוׂיסגעֶװיִזעֶן װיִ אַ הוׂיפעֶן בּראָק, פעֶרשמיִרט איִן לײֵם אוּן אײַנגעֶריִכט איִן שמוּץ, אוּן איִן פרײַעֶן מִדְבָּר זענעֶן זײֵ געֶגליִכעֶן געֶװעֶן צוּ אַ בּליִהעֶנדעֶן גאָרטעֶן, אַ פרײֵד אָנצוּקוּקעֶן. װיִ פּרעה האָט זײֵ דעֶרזעֶהן בּעֶפרײַטעֶרהײֵד — האָט עֶר חֲרָטָה געֶהאַט אוּן זײֵ נאָכגעֵיאָגט.

{{הערה|צוּנוׂיפגעֶשאָטעֶן בּאַרג.|¹)|66}} {{הערה|בּרעֶקליִך שטײֵנעֶר אוּן מיִסט.|²)|66}}

{{זייט|67}}

{{קעפּל|דיִ יוּדעֶן בּײַ׳ם יַם־סוּף.|1.5|6.4}}

אַ טוׂיבּ איִז אַנטלאָפעֶן פוּן אַ שפּאַרבּעֶר אוּן זיִך געֶלאָזט פליִהעֶן צוּ אַ פעֶלזעֶנשפּאַלט. דעֶרזעֶהט זיִ איִנװעֶניִג זיִצט אַ בּײֵזעֶ שלאַנג. װאָס זאָל זיִ טהוּן? אַרײַנגעֵהן אַהיִן — װעֶט זיִ דיִ שלאַנג פעֶרגיִפטעֶן, אוּמקעֶהרעֶן זיִך צוּריִק — װעֶט זיִ דעֶר שפּאַרבּעֶר צוּרײַסעֶן, — האָט זיִ אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ פאָכעֶן מיִט דיִ פליִגלעֶן אוּן בּרוּמעֶן, טאָמעֶר װעֶט איִהר העֶר דעֶרהעֶרעֶן אוּן קוּמעֶן זיִ מַצִיל זײַן.

אַזוׂי איִז מיִט דיִ יוּדעֶן: פאָרעֶנט — דעֵר יַם, {{תיקון|הוּנטעֶן|היִנטעֶן|דיאַלעקטיזם}} דעֶר שוׂנֵא, אַרוּם אוּן אַרוּם — װיִסטעֶר מדבּר!... האָבּעֶן זײֵ אָנגעֶהוׂיבּעֶן שרײַעֶן צוּ גאָט — אוּן בּאַלד האָט עֶר זײֵ געֶהאָלפעֶן.

{{קעפּל|קְרִיעַת יַם־סוּף {{אָנווייז|¹)|67}}.|1.5|6.5}}

אַז דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶשטאַנעֶן בּײַ׳ם בּרעֶג ים־סוּף, האָבּעֶן זיִך דיִ שְׁבָטִים אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ קריִגעֶן. דעֶר זאָגט: זאָל יעֶנעֶר שֵבֶט געֵהן פאָראוׂיס, אוּן יעֶנעֶר זאָגט: זאָל דעֶר געֶהן פאָראוׂיס, — בּיִז נַחֲשׁוׂן בֶּן עֲמִינָדָב איִז דעֶר עֶרשטעֶר אַרײַנגעֶשפּרוּנגעֶן איִן װאַסעֶר, אוּן אַלעֶ נאָך איִהם.

אוּן משה איִז געֶשטאַנעֶן דיִ גאַנצעֶ צײַט אוּן מִתְפַּלֵל געֶװעֶן, זאָגט גאָט צוּ איִהם:

— װאָס שרײַסטוּ צוּ מיִר? הײֵס דעֶם פאָלק זאָל עֶר געֶהן! הוׂיבּ אוׂיף דיִ האַנד, שטרעֶק־אוׂיס דעֶם שטעֶקעֶן אוּן שפּאַלט דעֶם יַם!

אַז גאָט האָט געֶװאָלט דעֶרטריִנקעֶן פּרעה׳ן מיִט זײַן חַיִל איִז געֶקוּמעֶן דעֶר מַלְאָך עוּזאָ דעֶר שַׂר פוּן מִצְרַיִם {{אָנווייז|²)|67}} אוּן צוּגעֶפאַלעֶן צוּ׳ם כִּסֵא־הַכָּבוׂד מיִט אַ געֶבּעֶט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! אַ גנעֶדיִגעֶר גאָט בּיִסטוּ דאָך, אַ דעֶרבּאַרעֶמדיִגעֶר, אוּן מיִט רַחֲמָנוּת האָסטוּ דײַן װעֶלט בּעֶשאַפעֶן, פאַרװאָס־זשעֶ װיִלסטוּ מײַנעֶ קיִנדעֶר אַזוׂי שטאַרק בּעֶשטראָפעֶן אוּן זײֵ דעֶרטריִנקעֶן?

האָט גאָט צוּנוׂיפגעֶרוּפעֶן דיִ פֵּמַלְיָא שֶל מַעֲלָה {{אָנווייז|³)|67}} אוּן געֶזאָגט:

— ריִכטעֶט איִהר צװיִשעֶן מיִר מיִט עוּזאָ׳ן, װעֶר איִז געֶרעֶכט?

{{הערה|דאָס צוּרײַסעֶן, צוּשפּאַלטעֶן דעֶם ים־סוּף (רוׂיטעֶן ים).|¹)|67}} {{הערה|יעֶדעֶ אוּמה האָט איִהר פאָרשטעֶהעֶר, אַ מלאָך איִן היִמעֶל.|²)|67}} {{הערה|דיִ היִמעֶלשעֶ פאַמיִליִעֶ, — דאָס אוׂיבּעֶרשטעֶ געֶריִכט פוּן מלאָכיִם.|³)|67}}

{{זייט|68}}

אוּן דיִ שָׂרִים פוּן אַלעֶ זיִבּעֶציִג אוּמוׂת זעֶנעֶן געֶװעֶן מְלִיצֵי־יוׂשֵׁר {{אָנווייז|¹)|68}} פאַר דיִ מִצְרִים, אַז זײֵ קוּמט ניִט אַזאַ האַרבּעֶ שטראָף. האָט מִיכָאֵל דעֶר שַׂר יִשְׂרָאֵל בּאַלד אַ װאוּנק געֶטהוּן גַבְרִיאֵל׳ן, — איִז עֶר מיִט אײֵן פליִה אַװעֶקגעֶפלוׂיגעֶן קײַן מצריִם אוּן געֶבּראַכט אַ שטיִק װאַנד מיִט אַ יוּדיִש קיִנד איִן דעֶם אײַנגעֶמוׂיעֶרט.

אוׂיף דעֶם קוּקעֶנדיִג זעֶנעֶן אַלעֶ מליצי־יוׂשר בּאַלד {{תיקון|אַנשװיִגעֶן|אַנטשװיִגעֶן}} געֶװאָרעֶן, אוּן גאָט האָט בּעֶפוׂילעֶן דעֶם יַם עֶר זאָל דיִ מִצְרִים פעֶרפלײֵצעֶן אוּן דעֶרטריִנקעֶן.

האָבּעֶן דיִ מַלְאָכִים געֶװאָלט אָנהוׂיבּעֶן שִׁירָה זאָגעֶן, — זאָגט גאָט צוּ זײֵ:

— דיִ װעֶרק פוּן מײַנעֶ העֶנד זיִנקעֶן איִצט איִן יַם אוּן איִהר װיִלט שירה זאָגעֶן!

זעֶנעֶן זײֵ אַנטשװיִגעֶן געֶװאָרעֶן.

דעֶרזעֶהן װיִ דאָס װאַסעֶר נעֶהמט זײֵ פעֶרפלײֵצעֶן, האָבּעֶן דיִ מצרים געֶװאָלט דיִ פעֶרד צוּריִק פעֶרקעֶריִװעֶן, האָבּעֶן דיִ שוׂימעֶנדיִגעֶ װעֶלעֶן בּעֶקוּמעֶן דאָס געֶשטאַלט פוּן היִציִגעֶ פעֶרד מיִט װײַסעֶ געֶקרײַזעֶלטעֶ גריִװעֶס, אוּן דיִ מצרי׳שעֶ פעֶרד האָט עֶס צוּ זײֵ מיִט קראַפט איִן טיִעפעֶן יַם געֶצוׂיגעֶן. האָבּעֶן דיִ מצרים איִן גרוׂיס שרעֶק געֶװאָלט פוּן דיִ פעֶרד אַראָפּשפּריִנגעֶן, האָט עֶס זײֵ װיִ צוּגעֶשמיִדט צוּ דיִ פעֶרד, ניִשט אָפּצוּרײַסעֶן זיִך. אוּן אָט אַזוׂי צוּגעֶקלעֶפּט אײֵנס צוּם אַנדעֶרעֶן, דיִ פעֶרד מיִט דיִ רײַטעֶר, האָט עֶס זײֵ געֶװיִעגט אַרוׂיף אוּן אַראָפּ אוׂיף דיִ בּרוׂיזעֶנדעֶ װעֶלעֶן, בּיִז דעֶר אָפּגרוּנד האָט זײֵ פעֶרשלוּנגעֶן.

{{קעפּל|דעֶר שַׂר שֶׁל יָם {{אָנווייז|²)|68}}.|1.5|6.6}}

דיִ יוּדעֶן פוּן יעֶנעֶר צײַט זעֶנעֶן געֶװעֶן פוּן דיִ קלײֵנעֶ מַאֲמִינִים {{אָנווייז|³)|68}}, האָבּעֶן זײֵ געֶזאָגט: מיִר געֵהעֶן אַרוׂיס פוּן דעֶר זײַט ים, אוּן דיִ מצרים — פוּן יעֶנעֶר זײַט, אוּן עֶס װעֶט זײֵ גאָרניִט שאָדעֶן. זאָגט גאָט צוּ׳ם שַׂר שֶׁל יָם:

— װאַרף־אַרוׂיס דיִ מצרים אוׂיף יעֶנעֶם בּרעֶג, דיִ יוּדעֶן זאָלעֶן זעֶהן, אַז זײֵ זעֶנעֶן טוׂיט. זאָגט דעֶר שר של ים:

— רבּוׂנוׂ־שׁל־עוׂלם! װעֶן אַ מֶלֶך שעֶנקט זײַן קנעֶכט אַ מַתָּנָה, מאָהנט עֶר עֶס דעֶן צוּריִק?

{{הערה|פעֶרטײֵדיִגעֶר, געֶרעֶכט געֶמאַכט.|¹)|68}} {{הערה|דעֶר מלאָך, װאָס האָט צוּ שאַפעֶן איִבּעֶרן ים.|²)|68}} {{הערה|װעֶניִג געֶגלוׂיבּט.|³)|68}}

{{זייט|69}}

עֶנטפעֶרט גאָט:

— דעֶרפאַר װעֶל איִך דיִר בּעֶצאָהלעֶן אַנדעֶרהאַלבּעֶן מאָל אַזוׂי פיִעל.

— קעֶן דעֶן אַ קנעֶכט מאָהנעֶן בּײַ זײַן העֶר?

— דעֶר טײַך קיִשׁוׂן װעֶט זײַן מײַן עָרֵב {{אָנווייז|¹)|69}}: דוּ װעֶסט אַרוׂיסװאַרפעֶן דיִ מִצְרִים מיִט זעֶקס הוּנדעֶרט אײַזעֶרנעֶ רײַטװעֶגעֶן, אוּן דעֶר טײַך קיִשוׂן װעֶט פעֶרפלײֵצעֶן סִיסְרָא׳ן מיִט נײַן הוּנדעֶרט רײַטװעֶגעֶן.

שפּעֶטעֶר, איִן דְבוׂרָה הַנְבִיאָה׳ס צײַטעֶן, אַז סיסרא הָרָשָׁע איִז געֶקוּמעֶן מִלְחָמָה האַלטעֶן מיִט דיִ יוּדעֶן, אוּן מיִטגעֶבּראַכט נײַן הוּנדעֶרט רײַטװעֶגעֶן אוּן גרוׂיסעֶ מַחֲנוׂת חַיִל מיִט אײַזעֶרנעֶ שפּיִזעֶן, האָט גאָט געֶגעֶן זײֵ אַרוׂיסגעֶלאָזט דיִ שטעֶרעֶן פוּן היִמעֶל, אוּן יעֶדעֶר שטעֶרעֶן האָט געֶשײַנט זיִעבּעֶן מאָל שטאַרקעֶר װיִ דיִ ליִכטיִגעֶ זוּן, בּיִז דיִ שפּיִצעֶן שפּיִזעֶן זעֶנעֶן אָנגעֶגליִהט געֶװאָרעֶן אוּן דעֶרהיִצט דיִ חַיָלוׂת. זעֶנעֶן זײֵ אַרײַנגעֶפאָהרעֶן איִן טײַך קיִשׁוׂן זיִך אָפּקיִהלעֶן, זאָגט גאָט צוּ׳ם טײַך:

— איִצט װעֶר לוׂיז פוּן דײַן עָרְבוּת.

בּאַלד האָט זײֵ דעֶר טײַך קיִשׁוׂן פעֶרפלײֵצט אוּן איִן ים אַװעֶקגעֶטראָגעֶן{{תיקון||.}}

דאַמאַלס האָבּעֶן דיִ פיִש איִן װאַסעֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן זאָגעֶן שִׁירָה:

:::גאָט׳ס װאָרט איִז אײֵבּיִג בּעֶגלוׂיבּט —
:::בּעֶזיִנגט זײַן װאַרהײַט אוּן זײַן אֱמֶת לוׂיבּט!

{{קעפּל|זֶה אֵלִי!|1.5|6.7}}

בּרײֵט האָט זיִך דעֶר יַם פאַר דיִ יוּדעֶן געֶשפּאַלטעֶן, צװעֶלף װעֶגעֶן פאַר זײֵ געֶעֶפעֶנט, אַ װעֶג פאַר יעֶדעֶן שֵבֶט בּעֶזוּנדעֶר, אָפּגעֶטײֵלט אײֵנעֶר פוּנ׳ם אַנדעֶרעֶן מיִט װעֶנד, װיִ גלאָז דוּרכזיִכטיִגעֶ, פוּן דיִ {{תיקון|פעֶרגליִװעֶרט|פעֶרגליִװעֶרטעֶ}}, הוׂיך אוׂיפגעֶשטעֶלטעֶ װאַסעֶרעֶן. האָט אַ קיִנד אַ {{תיקון|טריִנק|טרוּנק|דיאַלעקטיזם}} געֶװאָלט, האָט דיִ {{תיקון|מוּטר|מוּטעֶר}} מיִט׳ן נאָגעֶל איִן װאַנד אַ קריִץ געֶטהוּן — אוּן אַ זיִס קריִסטאַל־רײֵן שטרעֶמעֶלעֶ האָט זיִך איִהם איִן מוׂיל אַרײַנגעֶשלעֶנגעֶלט. בּעֶגאָסעֶן מיִט בּלעֶנדעֶנדעֶן גלאַנץ אוּן שײַן פוּן גאָטס שְכִינָה, האָבּעֶן יוּדעֶן אוׂיף דיִ טריִקעֶנעֶ װעֶגעֶן מוּטהיִגעֶ אוּן פרײַעֶ אַלץ פאָראוׂיס געֶשפּאַנט. מיִט אַ מאָל האָבּעֶן זײֵ דעֶרפיִהלט דעֶם גרוׂיסעֶן נֵס, װאָס מיִט זײֵ איִז דאָ געֶשעֶהן, אוּן אַ הוׂיכעֶ קליִנגעֶנדיִגעֶ שִירָה האָט זיִך אַרוׂיסגעֶריִסעֶן פוּן שִשִים רִבּוׂא {{אָנווייז|²)|69}} יוּדעֶן, װיִ פוּן אײֵן מעֶכטיִגעֶר בּרוּסט. אַלט אוּן יוּנג, {{זייט|70|ל}} גרוׂיס אוּן קלײֵן האָבּעֶן געֶזוּנגעֶן, אַ קינד, אײַנגעֶשלאָפעֶן איִן דעֶר מאַמעֶ׳ס שוׂיס, האָט דאָס קעֶפּיִלעֶ אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן, אוּן אַ זוׂיג־קיִנד האָט דעֶר מוּטעֶר׳ס בּרוּסט פוּן מוׂיל אַרוׂיסגעֶלאָזט, אוּן טײַטעֶנדיִג אוׂיף דעֶר שְכִינָה מיִט דיִ פיִנגעֶר צוּזאַמעֶן מיִט אַלעֶ מיִטגעֶזוּנגעֶן:

{{הערה|גאַראַנטיִערעֶן, גוּט זײַן, אַז דעֶר חוֹב װעֶט בּעֶצאָהלט װעֶרעֶן.|¹)|69}} {{הערה|זעֶקס הוּנדעֶרט טוׂיזעֶנד.|²)|69}}

— זֶה אֵלִי — אָט איִז אוּנזעֶר גרוׂיסעֶר גאָט!

{{קעפּל|דיִ רוׂיבּ פוּן יָם.|1.5|6.8}}

אַז פּרעה האָט זיִך געֶלאָזט נאָכיאָגעֶן דיִ יוּדעֶן מיִט װעֶגעֶן אוּן רײַטעֶר, האָט עֶר אַלעֶ פעֶרד אוׂיסגעֶציִערט מיִט פּעֶרעֶל אוּן בּריִליִאַנטעֶן, כְּדֵי זיִך אוּמקעֶהרעֶן צוּריִק בּעֶקרוׂינט מיִט נִצָחוׂן אוּן בּעֶשײַנט מיִט גרוׂיסעֶר פּראַכט. אוּן אַז גאָט האָט דיִ מִצְרִים דעֶרטרוּנקעֶן, זעֶנעֶן אַלעֶ פּעֶרעֶל אוּן בּריִליִאַנטעֶן צוּגעֶשװאוּמעֶן צוּ׳ם בּרעֶג אוּן דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן זײֵ צוּנוׂיפגעֶקליִבּעֶן. זעֶנעֶן דיִ יוּדעֶן טאָג־טעֶגליִך געֶקוּמעֶן צוּם בּרעֶג אוּן ניִט געֶװאָלט אָפּטרעֶטעֶן פוּן אָרט. זאָגט משֶה צוּ זײֵ:

— איִהר מײֵנט, אַז אַלעֶ טאָג װעֶט אײַך גאָט פעֶרזיִנקעֶן פריִשעֶ מצרים אוּן אַרוׂיסװאַרפעֶן נײַעֶ אוׂצְרוׂת פּעֶרעֶל מיִט בּריִליִאַנטעֶן?

האָבּעֶן זײֵ אַלץ ניִט געֶװאָלט אָפּטרעֶטעֶן, בּיִז משה האָט זײֵ פוּן דאָרט מיִט געֶװאַלד אַװעֶקגעֶפיִהרט.

{{זייט|71}}

{{קעפּל|דיִ יוּדעֶן איִן מִדְבָּר.|2|7}}

{{קעפּל|דעֶר מָן.|1.5|7.1}}

דעֶר מָן, מיִט װעֶלכעֶן דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן זיִך פעֶרציִג יאָהר איִן דעֶר מִדְבָּר געֶשפּײַזט, האָט געֶהאַט איִן זיִך אַזאַ אײֵגעֶנשאַפט: עֶר איִז צוּגאַנגעֶן איִן מוׂיל, אוּן יעֶדעֶרעֶר האָט איִן איִהם געֶפיִהלט, װעֶלכעֶן טַעַם עֶר האָט געֶװאָלט.

װיִ דיִ זוּן טהוּט אַ װאַריִם, װעֶרט דעֶר מן צוּגאַנגעֶן, אוּן פלײֵצט טײֵכליִך־װײַז בּיִז׳ן ים. פלעֶגעֶן קוּמעֶן היִרשעֶן אוּן היִנדעֶן {{אָנווייז|¹)|71}} אוּן טריִנקעֶן דעֶם פליִסיִגעֶן {{אָנווייז|²)|71}} זיִסעֶן מן. אוּן אַז דיִ אוּמוׂת־העוׂלם פאַנגעֶן זײֵ דעֶרנאָך אוּן עֶסעֶן זײֵעֶר פלײֵש, דעֶרפיִהלעֶן זײֵ דעֶם טַעַם פוּן מן אוּן זאָגעֶן:

— װאוׂיל איִז דעֶם פאָלק, װאָס האָט אַזעֶלכעֶס.

דעֶר מן פלעֶגט עֶנטדעֶקעֶן פיִעל פעֶרבּאָרגעֶנעֶ זאַכעֶן:

לְמָשָל, צװײֵ קוּמעֶן צוּ משה׳ן זיִך מִשְׁפָּט׳עֶן װעֶגעֶן אַ קנעֶכט: דעֶר זאָגט: עֶר איִז מײַנעֶר, דוּ האָסט מיִר איִהם פעֶרקוׂיפט, אוּן יעֶנעֶר טַעֲנֶה׳ט: נײֵן! דוּ האָסט איִהם מיִט געֶװאַלד צוּגעֶנוּמעֶן! זאָגט משה: מאָרגעֶן געֶהט אַרוׂיס דעֶר פְּסַק.

אוׂיף מאָרגעֶן בּײַם קלוׂיבּעֶן מן בּעֶקוּמט יעֶדעֶר הוׂיז־געֶזיִנד גלײַך צוּ מעֶסטליִך מן אוׂיף יעֶדעֶן קאָפּ, זעֶהט מעֶן, בּײַ װעֶמעֶן עֶס איִז דאָ אַן איִבּעֶריִג מעֶסטעֶל — דעֶם געֶהעֶרט דעֶר קנעֶכט.

{{הערה|רעֶה־קיִה, אַזאַ אַרט היִרש.|¹)|71}} {{הערה|געֶשמאָלצען, צוּגאָסעֶן װיִ װאַסעֶר.|²)|71}}

{{זייט|72}}

{{קעפּל|עֲמָלֵק.|1.5|7.2}}

דיִ חֲכָמִים האָבּעֶן געֶזאָגט מְשָׁלִים אוׂיף מִלְחֶמֶת־עֲמָלֵק:

{{קעפּל|I.}}

אײֵנעֶר האָט געֶהאַט אַ ציִטעֶריִגעֶן בֶּן־יָחִיד אוּן איִהם געֶטראָגעֶן אוׂיף דיִ אַקסעֶל, אוּן װאָס דאָס פעֶרצוׂיגעֶנעֶ קיִנד האָט נוּר געֶזעֶהן מיִט דיִ אוׂיגעֶן, האָט דעֶר פאָטעֶר איִהם געֶמוּזט שאַפעֶן:

— טאַטעֶ, קוׂיף מיִר דאָס, יעֶנס — אוּן דעֶר פאָטעֶר קוׂיפט אוּן גיִט אוּן טראָגט איִהם װײַטעֶר.

בּעֶגעֵגעֶנעֶן זײֵ אַ בּעֶקאַנטעֶן — פרעֶגט דאָס קיִנד:

— ציִ װײֵסטוּ ניִט אָפט, װאוּ איִז דעֶר טאַטעֶ?

רוּפט זיִך אָפּ דעֶר פאָטעֶר אוּן זאָגט:

— נאַר אײֵנעֶר! דיִ גאַנצעֶ צײַט טראָג איִך דיִך אַרוּם אוּן קעֶכעֶל דיִך כְּסֵדֶר — לְסוׂף פרעֶגסטוּ, װאוּ בּיִן איִך?!

בּײַ דיִ רעֵד האָט עֶר איִהם אַראָפּגעֶװאָרפעֶן פוּן אַקסעֶל, — קוּמט אַ הוּנד אוּן גיִט איִהם אַ בּיִס.

אַזוׂי איִז מיִט דיִ יוּדעֶן: זײֵ בּעֶקוּמעֶן אַלץ, װאָס זײֵ בּעֶגעֶהרעֶן — פלײֵש פוּן װאַכטלעֶן, בּרוׂיט פוּן מָן, װאַסעֶר פוּן שטײֵן, צוּם סוׂף פרעֶגעֶן זײֵ: „ציִ איִז גאָט צװיִשעֶן אוּנז פאַרהאַן”, — האָט עֶר אוׂיף זײֵ אָנגעֶרײֵצט עֲמָלֵק׳ן.

{{קעפּל|II.}}

דעֶר פָּסוּק זאָגט: „געֶדעֶנק, װאָס עמלק האָט דיִר געֶטהוּן! עֶר האָט דיִך געֶטראָפעֶן איִן װעֶג אוּן אָפּגעֶקיִהלט” {{אָנווייז|¹)|72}}.

ס׳איִז {{תיקון|געֶגלײֵכעֶן|געֶגליִכעֶן}} צוּ אַ {{תיקון|זוּדיִגעֶ|זוּדיִגעֶר|דיאַלעקטיזם}} {{תיקון|הײֵסעֶ|הײֵסעֶר|דיאַלעקטיזם}} װאַנעֶ, װאָס קײֵנעֶר װאַגט זיִך ניִט אַהיִן אַרײַן, נעֶהמט אַ פעֶרשײַטעֶר אוּן שפּריִנגט אַרײַן, אַלײֵן זיִך אָפּגעֶבּריִהט, אָבּעֶר דאָס װאַסעֶר עֶטװאָס אָפּגעֶקיִהלט אוּן אַלעֶ שװעֶנקעֶן זיִך שוׂין דעֶריִנעֶן.

אַזוׂי האָבּעֶן אַלעֶ אוּמוׂת געֶהאַט אָפּשײַ פאַר דיִ יוּדעֶן נאָך פּרעה׳ס מַפָּלָה, בּיִז עמלק האָט דעֶר עֶרשטעֶר געֶװיִזעֶן דעֶם װעֶג, אַז מעֶן קעֶן זײֵ בּעֶפאַלעֶן.

{{הערה|„קרךָ” — פוּן לשוׂן אָפּקיִהלעֶן.|¹)|72}}

{{זייט|73}}

שפּעֶטעֶר, אַז דיִ מְרַגְלִים האָבּעֶן אוׂיסגעֶשפּיִרט אֶרֶץ־יִשְׂרָאֵל אוּן געֶקוּמעֶן צוּריִק אָפּגעֶבּעֶן אַ בּעֶריִכט, האָבּעֶן זײֵ געֶשראָקעֶן יוּדעֶן מיִט דיִ װעֶרטעֶר: „עמלק זיִצט איִן דיִ דָרוׂם־שטעֶדט”.

װיִ יעֶנס קיִנד װאָס האָט זיִך פעֶרזיִנדיִגט אוּן בּעֶקוּמעֶן שמיִץ, איִז װעֶן מעֶן װיִל איִהם שרעֶקעֶן — {{טרעקינג|דעֶרמאָהנט מעֶן}} איִהם דעֶם קאַנטשוּק.

{{קעפּל|III.}}

„גאָט פיִהרט מִלְחָמָה מיִט עמלק׳ן פוּן דוׂר צוּ דוׂר” — 

איִז דעֶר מָשָׁל:

:::דיִ שׁלאַנג פעֶרטריִבּעֶן —
:::איִהר גיִפט געֶבּליִבּעֶן!

שָׁאוּל הַמֶלֶך האָט געֶטוׂיט אַלעֶ עֲמַלֵקִים, נאָר זײֵעֶר מֶלֶך אֲגָג געֶלאָזעֶן לעֶבּעֶן, אוּן שְׁמוּאֵל הַנָבִיא האָט אוׂיך איִהם צוּריִסעֶן, — איִז שפּעֶטעֶר אוׂיפגעֶשטאַנעֶן הָמָן הָאֲגָגִי אוּן געֶװאָלט אַלעֶ יוּדעֶן אוׂיסראָטעֶן. הָמָנ׳עֶן האָט מעֶן געֶהאַנגעֶן, אוּן זײַן גיִפט איִז בּיִז אוׂיף הײַנטיִגעֶן טאָג פעֶרבּלִיבּעֶן.

{{קעפּל|מַתַּן תּוׂרָה.|1.5|7.3}}

{{קעפּל|I.}}

אַ שטיִק צײַט איִז אַריִבּעֶר פוּן זיִנט יוּדעֶן האָבּעֶן זיִך בּעֶפרײַט פוּן מצרים בּיִז גאָט האָט זײֵ איִן דעֶר מִדְבָּר דיִ תּוׂרָה געֶגעֶבּעֶן.

אַ מֶלֶך האָט געֶהאַט אײֵן־אוּן־אײֵנציִגעֶן זוּהן, װאָס איִז נוּר־װאָס אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פוּן אַ שװעֶרעֶר קרעֶנק. קוּמט דעֶר פּעֶדאַגאָג {{אָנווייז|¹)|73}} צוּם מֶלֶך אוּן זאָגט: שוׂין צײַט שיִקעֶן דעֶם פּריִנץ איִן שוּל לעֶרנעֶן.

עֶנטפעֶרט דעֶר מֶלֶך: עֶר איִז עֶרשט געֵנעֶזעֵן {{אָנווייז|²)|73}} געֶװאָרעֶן אוּן איִז שטארק אַראָפּ פוּן פָּנִים, זאָל עֶר זיִך נאָך אָנטהוּן װאוׂילטאָג אַ דרײַ חֳדָשִים בּיִז עֶר װעֶט רעֶכט צוּ זיִך קוּמעֶן.

אַזוׂי האָט גאָט געֶזאָגט: מײַנעֶ קיִנדעֶר זעֶנעֶן עֶרשט אַרוׂיסגעֶקראָכעֶן פוּן דעֶר לײֵם אוּן דיִ רוּקעֶנס האָבּעֶן זײֵ נאָך ניִט אוׂיסגעֶגלײַכט פוּן דיִ שװעֶרעֶ ציִגעֶל, — לאָמיִר זײֵ פריִהעֶר קעֶכלעֶן דרײַ חדשיִם מיִט מָן אוּן װאַכטלעֶן אוּן פריִשעֶן װאַסעֶר פוּן מִרְיָם׳ס בּרוּנעֶן, — װעֶלעֶן זײֵ צוּ זיִך קוּמעֶן, אוּן דעֶרנאָך װעֶל איִך זײֵ דיִ הײֵליִגעֶ תּוׂרָה געֶבּעֶן.

{{הערה|לעֶהרעֶר {{תיקון|אוּ|אוּן}} {{תיקון|עֶרציִהעֶר|דעֶרציִהעֶר|דייטשמעריזם}}.|¹)|73}} {{הערה|געֶזוּנד געֶװאָרעֶן, אוׂיסגעֶהײֵלט.|²)|73}}

{{זייט|74}}

{{קעפּל|II.}}

אַז דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן אַרוׂיס פוּן מצרים, איִז צװיִשעֶן זײֵ געֶװעֶן פיִעל קאַליִקעֶס פוּן דעֶר שװעֶרעֶר אַרבּײַט: דעֶם איִז אַ שטײֵן געֶפאַלעֶן פוּן טוׂיעֶר אוּן דיִ האַנד צוּזעֶצט, דעֶם האָט אַ ציִגעֶל געֶטראָפעֶן — אוּן דיִ פיִס צעֶבּראָכעֶן. האָט גאָט געֶזאָגט:

— איִך װיִל זײֵ געֶבּעֶן דיִ תּוׂרה אוּן מאַכעֶן פאַר אַ קעֶניִגרײַך פוּן כּהֲנִים אוּן אַ הײֵליִג פאָלק, — װיִ־זשעֶ קעֶנעֶן כּהנים זײַן בַּעֲלֵי־מוּם {{אָנווייז|¹)|74}}? — האָט עֶר בּאַלד אַ װאוּנק געֶטהוּן צוּ דיִ מלאָכיִם, זעֶנעֶן זײֵ אַראָפּ אוּן אַלעֶמעֶן אוׂיסגעֶהײֵלט.

{{קעפּל|III.}}

נאָך בִּשעת װעֶלט־בּעֶשאַפעֶן האָט גאָט מיִט אַלעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן אַ תְּנַאי אוׂיסגעֶנוּמעֶן: װעֶלעֶן יוּדעֶן אָננעֶהמעֶן שפּעֶטעֶר דיִ תּוׂרָה — בּלײַבּט איִהר אוׂיף װײַטעֶר, אוׂיבּ ניִשט — מאַך איִך צוּריִק פוּן אײַך תּׂהוּ־וּבׂהוּ {{אָנווייז|²)|74}}.

אײֵנעֶר האָט געֶהאַט אַ גאָרטעֶן, פעֶרפלאַנצט מיִט אַלעֶרלײֵ פרוּכט־בּײֵמעֶר: פײַגעֶן, װײַנשטאָקעֶן, מיִלגרוׂימעֶן, עֶפּעֶל. האָט עֶר עֶס איִבּעֶרגעֶגעֶבּעֶן אַ פּעֶכטעֶר, עֶר זאָל דעֶם גאָרטעֶן בּעֶאַרבּײַטעֶן אוּן אָפּהיִטעֶן. איִן אַ צײַט אַרוּם קוּמט עֶר זעֶהן, װאָס טהוּט זיִך איִן זײַן גאָרטעֶן. געֶפיִנט עֶר איִהם איִנגאַנצעֶן װיִלד, פעֶרװאָקסעֶן מיִט שטעֶכלעֶן אוּן דעֶרנעֶר. הײֵסט עֶר בּרײֵנגעֶן אַרבּײַטעֶר אוׂיסצוּהאַקעֶן דעֶם גאַנצעֶן גאָרטעֶן. דעֶרזעֶהט עֶר פּלוּציִם צװיִשעֶן דיִ דעֶרנעֶר אַ שעֶהנעֶ פריִשעֶ רוׂיז. גיִט עֶר זיִ אַ שמעֶק אוּן דעֶרקװיִקט זיִך גאָר מיִט איִהר זיִסעֶן רֵיחַ. — צוּליִעבּ אָט דעֶר רוׂיז — זאָגט עֶר — זאָל געֶרעֶטעֶט װעֶרעֶן דעֶר גאַנצעֶר גאָרטעֶן.

אַזוׂי אוׂיך איִז דיִ גאַנצעֶ װעֶלט צוּליִעבּ דעֶר תּוׂרָה בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן. נאָך 20 דוׂרוׂת האָט זיִך גאָט אוּמגעֶקוּקט אוׂיף זײַן װעֶלט אוּן בּעֶטראַכט, װאָס האָט מעֵן דאָרט אוׂיפגעֶטהוּן. זעֶהט עֶר קַיִן, דוׂר הַמַבּוּל, דוׂר הַפְלָגָה. — ניִשט כְּדַאי! — זאָגט גאָט — אוּמבּרײֵנגעֶן װעֶל איִך דיִ װעֶלט. דעֶרזעֶהט עֶר אָבּעֶר איִנמיִטעֶן אײֵן פּרעֶכטיִג שעֶהנעֶ רוׂיז — דאָס יוּדיִשעֶ פאָלק מיִט דעֶר תּוׂרה. — אָט צוּליִעבּ זײֵ — זאָגט גאָט — װעֶרט געֶרעֶטעֶט דיִ גאַנצעֶ װעֶלט.

{{הערה|קאַליִקעס, מיִט פעֶהלעֶרעֶן.|¹)|74}} {{הערה|כאַאָס, לעֶעֶר אוּן גאָר־ניִשט.|²)|74}}

{{זייט|75}}

{{קעפּל|IV.}}

אַז גאָט האָט פעֶרטראַכט צוּ געֶבּעֶן דיִ תּוׂרָה, האָט עֶר זיִ פריִהעֶר אַרוּמגעֶטראָגעֶן צוּ אַלעֶ אוּמוׂת־הָעוׂלָם, אוּן קײֵנעֶר האָט זיִ ניִט געֶװאָלט נעֶהמעֶן:

עֶר קוּמט צוּ דיִ בְּנֵי אֶדוׂם {{אָנווייז|¹)|75}} — פרעֶגעֶן זײֵ:

— װאָס שטעֶהט דאָרט געֶשריִבּעֶן?

— לא תִרְצָח, הַרְגֶ׳ע ניִט!

— נײֵן, אַזאַ תּוׂרה קעֶנעֶן מיִר ניִט אָננעֶהמעֶן! דיִ בּעֶסטעֶ בְּרָכָה פוּן אוּנזעֶר זײֵדעֶן עֵשָׂו איִז „פוּן דײַן שװעֶרד זאָלסטוּ לעֶבּעֶן!”

קוּמט עֶר צוּ עַמוׂן וּמוׂאָב — פרעֶגעֶן זײֵ אוׂיך:

— װאָס שטעֶהט דאָרט געֶשריִבּעֶן?

— לא תִנְאָף, טרײַבּ ניִט קײַן אוּנצוּכט!

— אַזאַ תּוׂרה קעֶנעֶן מיִר ניִט אָננעֶהמעֶן, אוּנזעֶר גאַנצעֶר יִחוּס איִז דעֶר זײֵדעֶ לוׂט מיִט זײַנעֶ צװײֵ טעֶכטעֶר איִן דעֶר הײֵהל.

קוּמט עֶר צוּ דיִ בְּנֵי יִשְמָעֵאל — פרעֶגעֶן זײֵ װיִדעֶר:

— װאָס שטעֶהט דאָרט געֶשריִבּעֶן?

— לא תִגְנוב, זאָלסט ניִט גַנְבֶ׳נעֶן.

— אַזאַ תּוׂרה קעֶנעֶן מיִר ניִט אָננעֶהמעֶן, אוּנזעֶר זײֵדעֶ יִשמעאל איִז געֶװעֶן בּעֶריִהמט פאַר „אַ װיִלדעֶן מעֶנשעֶן, געֶלעֶבּט פוּן גְנֵיבָה אוּן גְזֵילָה, זײַן האַנד געֶגעֶן אַלעֶ”...

בּיִז גאָט איִז געֶקוּמעֶן צוּ דיִ קיִנדעֶר יִשְרָאֵל אוּן זײֵ האָבּעֶן געֶזאָגט „נַעֲשֶׂה וְנִשְׁמַע” — מיִר װעֶלעֶן פאָלגעֶן אוּן העֶרעֶן.

{{קעפּל|V.}}

בִּשְעַת דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶשטאַנעֶן בּײַ׳ם בּאַרג סִינַי אוּן האָבּעֶן געֶזאָגט „נעשה ונשמע”, צוּגעֶזאָגט „פאָלגעֶן” אײֵדעֶר זײֵ האָבּעֶן „געֶהעֶרט” װאָס מעֶן װעֶט זיִך בּעֶפעֶהלעֶן, — זעֶנעֶן אַראָפּגעֶגאַנגעֶן שִׁשִׁים רִבּוׂא מַלְאָכִים אוּן יעֶדעֶרעֶן אָנגעֶטהוּן {{תיקון|ציִ|צוּ|דיאַלעקטיזם}} צװײֵ קרוׂינעֶן: אײֵנעֶ פאַר „נעשה”, דיִ אַנדעֶרעֶ — פאַר „נשמע”; אַז דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן דעֶרנאָך געֶזיִנדיִגט אוּן געֶמאַכט דעֶם עֵגֶל {{אָנווייז|²)|75}}, זעֶנעֶן אַראָפּ צװײֵמאָל ששים רבּוׂא מלאָכיִם אוּן צוּריִק צוּגעֶנוּמעֶן דיִ קרוׂינעֶן.

{{הערה|רוׂים הײֵסט בּײַ דיִ חכמי התּלמוּד — אדוׂם. רוׂים האָט געֶװעֶלטיִגט מיִט׳ן בּלוּטיִגעֶן שװעֶרד.|¹)|75}} {{הערה|גאָלדעֶנעֶ קאַלבּ.|²)|75}}

{{זייט|76}}

{{קעפּל|VI.}}

קײַן פוׂיגעֶל האָט ניִט געֶצװיִטשעֶרט, קײַן פליִגעֶל זיִך ניִט געֶריִהרט, קײַן װעֶלעֶ איִן יַם זיִך ניִט בּעֶװעֶגט, מלאָכים איִן היִמעֶל דיִ שִירָה איִבּעֶרגעֶריִסעֶן, שְׂרָפִים דעֶם „קָדוׂש” ניִט פעֶרעֶנדיִגט, דיִ גאַנצעֶ װעֶלט דעֶם אָטהעֶם פעֶרחאַפּט, — איִן דעֶר מיִנוּט װעֶן גאָט׳ס שטיִמעֶ האָט אַ {{תיקון|דיִנעֶר|דוּנעֶר|דיאַלעקטיזם}} געֶטהוּן פוּן אײֵן עֶק װעֶלט בּיִז׳ן אַנדעֶרעֶן: „אָנכִי ה׳ אֱלהֶיך”.

{{קעפּל|VII.}}

„אנכי ה׳ אלהיך” — איִך בּיִן גאָט דײַן גאָט איִן אַלעֶ געֶשטאַלטעֶן. איִן געֶשטאַלט פוּן אַ מעֶכטיִגעֶן גִבּוׂר איִן שטרײַט — האָט זיִך פאַר דיִ יוּדעֶן דיִ געֶטליִכקײַט בּײַ׳ם יַם בּעֶװיִזעֶן, איִן געֶשטאַלט פוּן אַ װײַזעֶן געֶניִטעֶן לעֶהרעֶר אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי, װיִ אַ יוּנגליִנג שעֵהן אוּן פריִש אוּן לעֶבּעֶנסלוּסטיִג איִן שׁלׂמה הַמֶלֶך׳ס צײַטעֶן, װיִ אַ בּאַריִמהאַרציִגעֶר גרײַז־גרוׂיעֶר פאָטעֶר איִן דיִ צײַטעֶן פוּן דָנִיאֵל — „אנכי ה׳ אלהיך, אײֵנעֶר איִז דעֶר יוּדיִשעֶר גאָט איִן אַלעֶ געֶשטאַלטעֶן.

{{קעפּל|VIII.}}

דיִ צעֶהן געֶבּאָט, אַרוׂיסגעֵהעֶנדיִג פוּן גאָט׳ס מוׂיל, האָבּעֶן זיִך צוּשפּרײֵט אוׂיף גאָר דעֶר װעֶלט אוּן מיִט יעֶדעֶן פוּן זײֵ האָט זיִ זיִך אָנגעֶפוּלט מיִט אַ זיִסעֶן רֵיחַ פוּן בְּשָׂמִים, יעֶדעֶס געֶבּאָט מיִט זײַן בּעֶזוּנדעֶרעֶן רֵיחַ. אוּן פוּן אײֵן עֶק װעֶלט בּיִז׳ן אַנדעֶרעֶן האָט געֶהיִלכט גאָט׳ס שטיִמעֶ, צוּבּרעֶקעֶלט זיִך אוׂיף זיִבּעֶציִג טײֵלעֶן אוּן אוׂיף אַלעֶ זיִבּעֶציִג לְשוׂנוׂת זיִך העֶרעֶן געֶלאָזט.

פעֶרציִטעֶרט זעֶנעֶן געֶװאָרעֶן אַלעֶ אוּמוׂת פוּן דעֶר װעֶלט אוּן {{תיקון|עֶרשטוׂינט|דעֶרשטוׂינט|דייטשמעריזם}} זעֶנעֶן שטעֵהן געֶבּליִבּעֶן דיִ מְלָכִים איִן זײֵעֶרעֶ פאַלאַצעֶן. אוּן פוּן אַלעֶ עֶקעֶן איִז מעֶן געֶקוּמעֶן צוּ בִּלְעָם׳ן, דעֶר נָבִיא פוּן דיִ אוּמוׂת איִן יעֶנעֶר צײַט, אוּן דעֶרשראָקעֶנעֶ האָט מעֶן איִהם געֶפרעֶגט: װאָס בּעֶדײַט עֶס, אֶפְשַר װיִל גאָט װיִדעֶר אַ מַבּוּל בּרעֵנגעֶן אוׂיף דעֶר װעֶלט?

עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ: גאָט האָט שוׂין אײֵנמאָל געֶשװאוׂירעֶן, אַז עֶר װעֶט דיִ װעֶלט מעֶהר ניִט פעֶרפלײֵצעֶן.

— אפשר פעֶרפלײֵצעֶן — ניִשט, אָבּעֶר אַן אוּמקוּמעֶניִש דוּרך פײַעֶר — יאָ?

— נײֵן, דיִ װעֶלט װעֶרט ניִט חָרוּב, — שטאַרקעֶר אוּן מעֶכטיִגעֶר װעֶרט זיִ —

{{זייט|77}}

„אַ גרוׂיסעֶ מאַכט גיִט גאָט צוּ זײַן פאָלק” {{אָנווייז|¹)|77}}.

האָבּעֶן זײֵ אַלעֶ געֶעֶנטפעֶרט: „בּעֶנש גאָט זײַן פאָלק מיִט פריִעדעֶן” {{אָנווייז|²)|77}}.

{{קעפּל|IX.}}

אַז משה איִז אַרוׂיף אוׂיפ׳ן היִמעֶל, זעֶנעֶן דיִ מלאָכים געֶקוּמעֶן צוּ׳ם אוׂיבּעֶרשטעֶן אוּן געֶזאָגט:

— װאָס טהוּט אַ יְלוּד־אִשָה {{אָנווייז|³)|77}} דאָ צװיִשעֶן אוּנז?

זאָגט עֶר זײֵ: דיִ תּוׂרָה נעֶהמעֶן.

פרעֶגעֶן זײֵ:

— אַ טײַעֶרעֶר שאַץ ליִגט בּײַ דיִר פעֶרבּאָרגעֶן נאָך מיִט תַּתְּקְעַ״ד {{אָנווייז|⁴)|77}} דוׂרוׂת פריִהעֶר אײֵדעֶר דיִ װעֶלט איִז בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן, איִצט װיִלסטוּ עֶס אַװעֶקגעֶבּעֶן דיִ מעֶנשעֶן־קיִנדעֶר, אוּן ניִט אוּנז, מײַנעֶ טרײַעֶ קנעֶכט?

זאָגט גאָט צוּ משה׳ן: גיִבּ דוּ זײֵ אַ תְּשוּבָה.

{{תיקון|עֶנפעֶרט|עֶנטפעֶרט}} משה:

— איִך האָבּ מוׂרָא, זײֵ װעֶלעֶן מיִך פעֶרבּרעֶנעֶן מיִט׳ן הוׂיך פוּן זײֵעֶר מוׂיל.

זאָגט גאָט: האַלט זיִך אָן בּײַ׳ם כִּסֵא־הַכָּבוׂד אוּן גיִבּ זײֵ אַן עֶנטפעֶר.

זאָגט משה:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! װאָס שטעֵהט דעֶן איִן דײַן תּוׂרה? — „איִך בּיִן גאָט דײַן גאָט, װאָס האָט דיִך אַרוׂיסגעֶנוּמעֶן פוּן מצריִם”, — זעֶנט איִהר דעֶן, מלאָכים, איִן מִצְרַיִם געֶװעֶן, פּרעה׳ן געֶדיִענט? דאָס צװײֵטעֶ געֶבּאָט: „זאָלסט ניִט האָבּעֶן קײַן אַנדעֶרעֶ געֶטעֶר” — װאוׂינט איִהר דעֶן צװיִשעֶן גוׂיִם געֶטצעֶנדיִנעֶר? װײַטעֶר: „שװעֶר ניִט פאַלש מיִט גאָטס נאָמעֶן” — האַנדעֶלט איִהר דעֶן? „האַלט עֶהרליִך פאָטעֶר אוּן מוּטעֶר” — האָט איִהר דעֶן עֶלטעֶרן? װײַטעֶר: „לא תִרְצָח”, „לא תִגְנוׂב”, „לא תִנְאָף” — איִז דעֶן קִנְאָה־שִׂנְאָה בײַ אײַך דאָ, האָט איִהר דעֶן אַ יֵצֶר־הָרָע?

בּאַלד זעֶנעֶן אַלעֶ מלאָכים געֶװאָרעֶן משה׳ס גוּטעֶ פרײַנד אוּן יעֶדעֶר האָט איִהם געֶגעֶבּעֶן אַן אַנדעֶר מַתָּנָה.

{{הערה|אַ פּסוּק איִן תּהלים.|¹)|77}} {{הערה|דיִ צװײֵטעֶ העֶלפט פּסוּק.|²)|77}} {{הערה|געֶבּוׂירעֶן פוּן אַ פרוׂי.|³)|77}} {{הערה|974|⁴)|77}}

{{קעפּל|X.}}

אַז משה האָט זיִך אַראָפּגעֶלאָזט פוּנ׳ם היִמעֶל, איִז דעֶר שָׂטָן געֶקוּמעֶן {{זייט|78|ל}} פאַר גאָט בָּרוּך־הוּא אוּן געֶפרעֶגט: העֶר פוּן דעֶר װעֶלט, װאוּ איִז דײַן תּוׂרה?

— דעֶר עֶרד האָבּ איִך זיִ אָפּגעֶגעֶבּעֶן — האָט גאָט איִהם געֶעֶנטפעֶרט.

איִז דעֶר שָׂטָן אַװעֶק צוּ דעֶר עֶרד אוּן געֶפרעֶגט בּײַ איִהר: װאוּ איִז דיִ תּוׂרה?

— „אײֵן גאָט װײֵסט קלאָר איִהר װעֶג”.

געֶהט עֶר צוּם יַם פרעֶגעֶן.

— ניִטאָ בּײַ מיִר — עֶנטפעֶרט איִהם דעֶר יַם.

לאָזט עֶר זיִך צוּם אָפּגרוּנד אַראָפּ.

— „ניִט בּײַ מיִר איִז זיִ” — עֶנטפעֶרט דעֶר אָפּגרוּנד.

קוּמט דעֶר שטן צוּריִק פאַר גאָט אוּן זאָגט: רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, איִך האָבּ זיִ אוׂיף דעֶר גאַנצעֶר עֶרד אוׂיפגעֶזוּכט אוּן ניִשט געֶפוּנעֶן.

— געֶה צוּ עַמְרָם׳ס זוּהן — האָט איִהם גאָט געֶעֶנטפעֶרט.

געֶהט עֶר צוּ משה׳ן אוּן פרעֶגט איִהם: דיִ תּוׂרה, װאָס גאָט האָט דיִר געֶגעֶבּעֶן, װאוּ איִז זיִ?

— מיִר? — האָט משה געֶזאָגט — {{טרעקינג|װאָס}} בּיִן איִך דעֶן, אַז גאָט זאָל מיִר געֶבּעֶן זײַן תּוׂרה?

— משה — זאָגט גאָט — דוּ פעֶרלײֵקעֶנסט גאָר?!

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם — עֶנטפעֶרט משה — דײַן טײַעֶרעֶר אוׂצָר, איִן װעֶלכעֶן דוּ שפּיִגעֶלסט זיִך אַלעֶ טאָג, זאָל איִך איִהם פאַר מײַנעֶם רעֶכעֶנעֶן?

— פאַר אַזאַ עֲנִיווּת — זאָגט גאָט — קוּמט דיִר, אַז דיִ מַתָּנָה זאָל זיִך אָנרוּפעֶן אוׂיף דײַן נאָמעֶן — „תּוׂרַת משה” װעֶט זיִ הײֵסעֶן בּײַ׳ם גאַנצעֶן פאָלק.

{{קעפּל|XI.}}

דיִ תּוׂרה, װאָס משׁה האָט געֶנוּמעֶן אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי איִז געֶװעֶן געֶשריִבּעֶן מיִט שװאַרץ פײַעֶר אוׂיף װײַס פײַעֶר אוּן אײַנגעֶהיִלט איִן פײַעֶר. משה האָט געֶשריִבּעֶן אוּן דיִ פעֶדעֶר אָפּגעֶװיִשט איִן דיִ האָר פוּן קאָפּ, — דעֶרפוּן האָט עֶר זײַנעֶ שטראַהלעֶן בּעֶקוּמעֶן.

{{קעפּל|דעֶר עֵגֶל.|1.5|7.4}}

װעֶן משה איִז אַרוׂיף אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי, האָט עֶר מיִט דיִ יוּדעֶן אָפּגעֶרעֶדט: איִן פעֶרציִג טאָג אַרוּם בּרעֵנג איִך אײַך דיִ תּוׂרה. דעֶם לעֶצטעֶן טאָג איִז געֶקוּמעֶן דעֶר שטן אוּן אָנגעֶמאַכט צװיִשעֶן יוּדעֶן אַ געֶרוּדעֶר:

— װאוּ איִז משה? װאוּ קעֶן זײַן משֶׁה?

{{זייט|79}}

— אוׂיפ׳ן היִמעֶל — זאָגעֶן אַנדעֶרעֶ.

— שוׂין נאָך האַלבּעֶן טאָג אוּן נאָך ניִשטאָ!

— אַװַדְאִי געֶשטאָרבּעֶן.

הוׂיבּט מעֶן אוׂיף דיִ אוׂיגעֶן אַרוׂיף צוּ דיִ װאָלקעֶן. דעֶרזעֶהט מעֶן עֶפּיִס, װיִ אַ מִטָה טראָגט זיִך איִן דעֶר לוּפטעֶן, װײַזט מעֶן מיִט דיִ פיִנגעֶר אוּן מעֶ זאָגט:

— יאָ, מיִט משה׳ן, װײַזט אוׂיס, איִז טאַקיִ עֶפּיִס דאָרט געֶשעֶהן.

האָבּעֶן זיִך צוּנוׂיפגעֶקליִבּעֶן פעֶרציִג טוׂיזעֶנד מאַן פוּן עֵרֶב רַב {{אָנווייז|¹)|79}} אוּן צװיִשעֶן זײֵ — צװײֵ חַרְטוּמִים יוּנוּס אוּן יוּמבּרוּס, װאָס האָבּעֶן בּײַ פּרעה׳ן אַלעֶ מוׂפתים געֶװיִזעֶן מיִט כּשוּף. אוּן זײֵ זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ אַהרנ׳עֶן אוּן געֶזאָגט: משה װעֶט שוׂין צוּריִק ניִט קוּמעֶן, — מאַך אוּנז אַ גאָט! װיִל זײֵ אַהרן אײַננעֶהמעֶן מיִט גוּטעֶ רעֵד אוּן חוּר העֶלפט איִהם: — װאָרט נאָך אוׂיף אַ קוּרצעֶ צײַט, עֶר װעֶט געֶװיִס בּאַלד קוּמעֶן. װיִלעֶן זײֵ ניִט העֶרעֶן. הוׂיבּט חוּר זיִך אָן צוּ בּײֵזעֶרעֶן: האַרטנעֶקיִגעֶ! אַזוׂי גיִך פעֶרגעֶסט איִהר איִן משה׳ן מיִט אַל־דאָס־גוּטס, װאָס עֶר האָט אײַך געֶטהוּן! האָבּעֶן זײֵ חוּר׳ן געֶ׳הַרְג׳עֶט אוּן װיִדעֶר צוּגעֶשטאַנעֶן צוּ אהרנ׳עֶן:

— מאַכסטוּ אוּנז אַ גאָט איִז רעֶכט, װעֶן ניִט טוׂיטעֶן מיִר דיִך אוׂיך.

פּרוּבט זיִך אַהרן איִבּעֶרקליִגעֶן זײֵ אוּן זאָגט: „בּרעֶנגט דיִ גיִלדעֶרנעֶ אוׂיריִנגליִך פוּן אײַעֶרעֶ פרוׂיעֶן אוּן טעֶכטעֶר”. געֶרעֶכעֶנט האָט עֶר: פרוׂיעֶן זעֶנעֶן פעֶרקאָכט נאָך ציִרוּנג אוּן װעֶלעֶן ניִט געֶבּעֶן. אוּן דיִ פרוׂיעֶן האָבּעֶן װיִרקליִך ניִט געֶװאָלט אָפּגעֶבּעֶן דאָס ציִרוּנג אוׂיף אַזאַ זאַך. „סטײַטש — האָבּעֶן זײֵ געֶ׳טַעֲנֶה׳ט — אַזוׂי גיִך פעֶרגעֶסעֶן איִן גאָט אוּן איִן זײַנעֶ נִסִים!” האָבּעֶן דיִ מעֶנעֶר אַװעֶקגעֶגעֶבּעֶן זײֵעֶרעֶ אײֵגעֶנעֶ נאָזבּעֶנדעֶר.

אוּן אַהרן האָט אַרײַנגעֶװאָרפעֶן דאָס גאָלד איִן פײַעֶר אוּן געֶזאָגט:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם! דוּ װײֵסט דאָך יעֶדעֶרעֶנס פעֶרבּאָרגעֶנעֶ געֶדאַנקעֶן, — זײַ מײַן עֵדוּת, אַז איִך טהוּ עֶס איִבּעֶר גװאַלד.

זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן דיִ חרטוּמים אוּן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן איִן שמעֶלץ־טיִגעֶל אַ טאַפעֶל מיִט כּשׁוּף־שפּראַך, אוׂיף איִהם אוׂיסגעֶקריִצט: „אָקס — אַרוׂיף”, איִז בּאַלד אַרוׂיס דעֶר עֵגֶל אוּן אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ מעֶקעֶן אוּן צוּ שפּריִנגעֶן היִן אוּן העֶר.

{{הערה|„מיִשליִנגען”, פרעמדע פעלקער, װאָס זענען אַרוׂיס מיִט דיִ יוּדען צוּזאַמען פוּן מצרים.|¹)|79}}

דעֶרזעֶהן דאָס האָט אַהרן געֶנוּמעֶן בּוׂיעֶן אַ מִזְבֵּחַ. װיִלעֶן יוּדעֶן מיִטבּוׂיעֶן, {{זייט|80|ל}} לאָזט עֶר ניִשט, ס׳איִז {{תיקון|אַ|אַן}} אוּמ׳כָּבוׂד — זאָגט עֶר — אַז אַ ניִט־כּהֵן זאָל מיִטהעֶלפעֶן. געֶמײֵנט האָט עֶר דעֶרמיִט, עֶס זאָל מעֶהר דוׂיעֶרעֶן, װעֶט דעֶרװײַל משה אַראָפּקוּמעֶן. אַז משה איִז אָבּעֶר אַלץ ניִשט געֶקוּמעֶן, לעֵגט אהרן װיִדעֶר אָפּ: „מאָרגעֶן איִז גאָט׳ס יוׂם־טוׂב”.

זאָגט גאָט אוׂיפ׳ן היִמעֶל צוּ משה׳ן:

— ניִדעֶר, װאָס גיִכעֶר, {{טרעקינג|דײַן}} פאָלק האָט געֶזיִנדיִגט.

עֶנטפעֶרט משה:

— נײֵן, רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, ניִט {{טרעקינג|מײַן}} פאָלק זעֶנעֶן זײֵ, נאָר דײַן פאָלק אוּן דײַן אײֵגעֶנס, װאָס דוּ האָסט אַרוׂיסגעֶפיִהרט פוּן מצריִם.

זאָגט גאָט:

— אָבּעֶר געֶזיִנדיִגט האָבּעֶן זײֵ דאָך, — אַן עֵגֶל געֶמאַכט!

עֶנטפעֶרט משה װיִדעֶר:

— זאָל דעֶר עֵגל דיִר אַ העֶלפעֶר זײַן: דוּ שיִק װיִנטעֶן, עֶר — רעֶגעֶנס, דוּ לאָז ליִכטעֶן דיִ זוּן, עֶר — דיִ לְבָנָה, דוּ מאַך שפּראָצעֶן בּײֵמעֶר, עֶר — גראָזעֶן.

— משׁה — זאָגט גאָט — בּיִסט אוׂיך אײַנגעֶגלוׂיבּט איִן אַזאַ נאַריִשקײַט!

— אוׂיבּ אַזוׂי — עֶנטפעֶרט משׁה — אוׂיבּ דאָס איִז איִנגאַנצעֶן לוׂיטעֶר נאַריִשקײַט אוּן עֶס האָט ניִשט קײַן שוּם מַמָשוׂת — „װאָס־זשעֶ גריִמט אַזוׂי דײַן צאָרן אוׂיף דײַן פאָלק?”

זאָגט גאָט װײַטעֶר:

— {{טרעקינג|ניִדעֶר}} פוּן היִמעֶל, ניִדעֶר פוּן זײַן גרוׂיסקײַט! דײַן גאַנצעֶ גְדוּלָה איִז געֶװעֶן צוּליִעבּ׳ן פאָלק, װיִ בּאַלד ניִט זײֵ — בּיִסטוּ דאָך אוׂיך שוׂין איִבּעֶריִג.

בּאַלד איִז משה אָפּהעֶנדיִג געֶװאָרעֶן אוּן מעֶהר קײַן מוּטה ניִט געֶהאַט צוּ רעֵדעֶן.

װיִ עֶר האָט אָבּעֶר געֶהעֶרט גאָט׳ס װעֶרטעֶר: „{{טרעקינג|לאָז מיִך}} — װעֶל איִך זײֵ פעֶרטיִליִגעֶן”, טראַכט עֶר בּײַ זיִך: „װיִ בּאַלד עֶס װעֶנט זיִך איִן מיִר — װעֶל איִך ניִט דעֶרלאָזעֶן”..

אוּן משה האָט אָנגעֶהוׂיבּעֶן מִתְפַּלֵל זײַן, בּעֶטעֶן רַחֲמִים פאַר זײַן פאָלק. איִן אַלעֶ װיִנקעֶליִך פוּנ׳ם היִמעֶל האָט עֶר זיִך געֶװאָרפעֶן אוּן אָנגעֶקלאַפּט איִן אַלעֶ טוׂיעֶרעֶן.

— װאָס שטעֶלסטוּ זיִך אַזוׂי אײַן פאַר זײֵ? — האָט איִהם גאָט געֶפּרוּבט {{זייט|81|ל}} בּעֶרוּהיִגעֶן — זײֵ װעֶל איִך אוּמבּרײֵנגעֶן אוּן פוּן דיִר װעֶל איִך אוׂיפשטעֶלעֶן אַ גרוׂיס פאָלק.

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם — האָט משֶה אָפּגעֶװעֶנדט — אַ שטוּהל אוׂיף דרײַ פיִס {{אָנווייז|¹)|81}} קעֶן דײַן צאָרן ניִשט אוׂיסהאַלטעֶן, װיִ װעֶט שוׂין זײַן מיִט אַ שטוּהל אוׂיף אײֵן פוּס? אוּן װאָס װעֶלעֶן אוׂיף דעֶם מײַנעֶ עֶלטעֶרן זאָגעֶן: זעֶהט, אַ שעֵהנעֶר פאָלקס־פיִהרעֶר, זיִך אַלײֵן פעֶרזאָרגט מיִט גְדוּלָה, אוּן פאַר׳ן גאַנצעֶן פאָלק ניִשט געֶזאָרגט!

צוּם סוׂף האָט משֶה געֶ׳טַעֲנֶה׳ט:

— װאָס װעֶלעֶן אַלעֶ געֶצעֶנדיִנעֶר זאָגעֶן? אײֵן פַּרְעה׳ן האָסטוּ געֶקעֶנט בּײַקוּמעֶן, אָבּעֶר אַנטקעֶגעֶן אײֵן אוּן דרײַסיִג מְלָכִים {{אָנווייז|²)|81}} האָסטוּ ניִט דעֶם כּׂחַ בּײַצוּשטעֶהן, דעֶריִבּעֶר האָסטוּ דיִ יוּדעֶן אוּמגעֶבּראַכט.

עֶנטפעֶרט גאָט: „איִך גיִבּ נאָך, לוׂיט דײַן בַּקָשָׁה”. איִצט װעֶלעֶן דיִ אוּמוׂת־הָעוׂלָם זאָגעֶן: װאוׂיל דעֶם תַּלְמִיד, װאָס דעֶר רֶבִּי איִז איִהם מוׂדֶה.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

װעֶן משה האָט דיִ שטײֵנעֶרנעֶ לוּחוׂת מיִט גאָט׳ס שריִפט בּעֶקוּמעֶן, האָבּעֶן זײֵ זיִך װיִ לעֶבּעֶדיִגעֶ אַלײֵן געֶטראָגעֶן אוּן לײַכט זעֶנעֶן זײֵ איִהם געֶװעֶן. װיִ עֶר איִז אַראָפּ פוּן בּאַרג אוּן דעֶרזעֶהן דעֶם עֵגֶל, זעֶנעֶן דיִ הײֵליִגעֶ אוׂתִיוׂת פוּנ׳ם שריִפט, װיִ אַ מַחֲנֶה איִבּעֶרגעֶשראָקעֶנעֶ פײֵגעֶליִך, צוּריִק צוּ׳ם היִמעֶל געֶפלוׂיגעֶן אוּן דיִ צװײֵ שװעֶרעֶ שטײֵנעֶר האָבּעֶן איִהם, װיִ גוּפיִם אָהן נְשָׁמוׂת, דיִ העֶנד געֶדריִקט, בּיִז עֶר האָט זײֵ מיִט צאָרן פוּן זיִך אַ שלײַדעֶר געֶטהוּן אוּן צוּבּראָכעֶן.

{{קעפּל|דעֶר מִשְׁכָּן.|1.5|7.5}}

דעֶר מִשְׁכָּן, װאָס יוּדעֶן האָבּעֶן איִן דעֶר מִדְבָּר געֶמאַכט, איִז פוּן בּרעֶטעֶר געֶבּוׂיעֶט געֶװאָרעֶן. װאוּ האָבּעֶן זײֵ דאָרט בּרעֶטעֶר געֶנוּמעֶן? נאָך דעֶמאָלט װעֶן יַעֲקב אָבִינוּ איִז געֶקוּמעֶן קײַן מִצְרַיִם, האָט עֶר געֶזאָגט צוּ זײַנעֶ קיִנדעֶר: גאָט װעֶט אײַך אַמאָל אוׂיפריִכטעֶן אוּן אוׂיסלײֵזעֶן פוּן דאַנעֶן, אוּן עֶר װעֶט אײַך הײֵסעֶן בּוׂיעֶן אַ מִשְכָּן איִן מִדְבָּר, װאוּ ס׳איִז קײַן געֶהיִלץ ניִטאָ, — דאַרפט איִהר זעֶהן אַלץ צוּגרײֵטעֶן בּעֶצײַטעֶנס.

האָבּעֶן זײֵ בּאַלד אײַנגעֶפלאַנצט טעֶנעֶנבּײֵמעֶר איִן גוׂשֶׁן, אוּן אַז דיִ {{זייט|82|ל}} יוּדעֶן זעֶנעֶן אַרוׂיס פוּן מִצְרַיִם, האָבּעֶן זײֵ דיִ טעֶנעֶנבּײֵמעֶר אוׂיסגעֶהאַקט אוּן מיִטגעֶנוּמעֶן, — פוּן זײֵ האָט מעֶן געֶזעֶגט דיִ בּרעֶטעֶר צוּם מִשְׁכָּן.

{{הערה|דאָס פאָלק אָנגעֶשפּאַרט אוׂיפ׳ן זכוּת פוּן דיִ דרײַ אָבוׂת.|¹)|81}} {{הערה|מיִן לאַנד כּנען.|²)|81}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

װאוּ אַ „וַיְהִי” איִז אַ צָרָה. בּײַם עֶנדיִגעֶן דעֶם מִשְכָּן שטעֵהט אוׂיך: „וַיְהִי בְיוׂם כַּלוׂת משֶה לְהָקִים אֶת הַמִשְכָּן”, װאָס־זשעֶ איִז דאָרט געֶװעֶן פאַר אַ צָרָה?

זאָגעֶן דיִ חֲכָמִים דעֶרוׂיף אַ מָשָׁל:

אַ גרוׂיסעֶר שַׂר האָט געֶהאַט אַ בּײֵזעֶ פרוׂי. זאָגט עֶר איִהר: „שטריִק מיִר אוׂיס אַ פּוּרפּוּר־מאַנטעֶל”. דיִ גאַנצעֶ צײַט, װאָס זיִ איִז געֶװעֶן בּעֶשעֶפטיִגט מיִט דעֶר אַרבּײֵט, האָט זיִ געֶשװיִגעֶן, ניִט געֶקריִגט זיִך, ניִט געֶשאָלטעֶן. אַז זיִ איִז פאַרטיִג געֶװאָרעֶן מיִט דעֶר אַרבּײֵט, בּרעֵנגט זיִ איִהם דעֶם מאַנטעֶל — הוׂיבּט עֶר אָן צוּ קרעֶכצעֶן. זאָגט זיִ איִהם: איִך האָבּ געֶטהוּן דײַן װיִלעֶן אוּן אַזוׂי פיִעל מיִה געֶלעֵגט — איִצט קרעֶכצסטוּ, וַי וַי?! געֶפעֶלט דיִר דעֶן דיִ אַרבּײַט ניִט? עֶנטפעֶרט עֶר: דעֶר מאַנטעֶל איִז אַוַדְאִי פײַן אוּן שעֵהן, דוּ בּיִסט אָבּעֶר איִצט שוׂין ניִט פעֶרנוּמעֶן — װעֶסטוּ װײַטעֶר זיִך נעֶהמעֶן קריִגעֶן װיִ אַמאָל.

דעֶר נִמְשָׁל איִז:

משה האָט מוׂרא געֶהאַט, כָּל־זְמַן דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶװעֶן פעֶרנוּמעֶן מיִט׳ן מִשְכָּן איִז געֶװעֶן שטיִל, װיִ דיִ אַרבּײַט האָט זיִך געֶעֶנדיִגט, — װעֶלעֶן זײֵ װײַטעֶר אָנהוׂיבּעֶן קוּמעֶן מיִט טַעֲנוׂת, װיִ זײֵעֶר שטײֵגעֶר איִז געֶװעֶן איִן מדבּר.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

זײֵ פלעֶגעֶן „נאָכקוּקעֶן נאָך משה׳ן” אוּן היִנטעֶן־אַרוּם איִהם בּעֶרעֶדעֶן. אײֵנעֶר זאָגט: „זעֵה נוּר אַ קאַרק, זעֵה נוּר אַ גיִדוּל! קײֵן װאוּנדעֶר: עֶר עֶסט פוּן אוּנזעֶרס, טריִנקט פוּן אוּנזעֶרס!” אוּן דעֶר צװײֵטעֶר האַלט איִהם אוּנטעֶר: „װאָס דעֶן? אַ מעֶנש האָט צוּ שאַפעֶן אוׂיף אַזאַ בִּנְיָן, אַזוׂי פיִעל שטיִקעֶר גאָלד אוּן זיִלבּעֶר אָהן מאָס אוּן װאָג, אָהן צאָהל אוּן שִעוּר — װיִלסטוּ עֶר זאָל דעֶרפוּן ניִט געֶניִסעֶן?”

דעֶריִבּעֶר האָט משה אָפּגעֶגעֶבּעֶן חֶשְבּוׂן װאוּהיִן אוּן װיִפיִעל גאָלד אוּן זיִלבּעֶר האָט עֶר פעֶרטהוּן אוׂיף יעֶדעֶר זאַך בּעֶזוּנדעֶר.

נאָר פוּן טוׂיזעֶנד זיִעבּעֶן הוּנדעֶרט פיִנף אוּן זיִבּעֶציִג טאָלעֶר זיִלבּעֶר האָט עֶר פעֶרגעֶסעֶן אוּן ניִט געֶװאוּסט, װאוּהיִן זײֵ זעֶנעֶן אַהיִנגעֶקוּמעֶן. הײֵבּט עֶר אוׂיף דיִ אוׂיגעֶן אוּן דעֶרזעֶהט — דיִ זיִלבּעֶרנעֶ האַקעֶן פוּן דיִ זײַלעֶן. {{זייט|83|ל}} דעֶרמיִט האָט משה געֶעֶנדיִגט דעֶם גאַנצעֶן חֶשְבּוׂן אוּן אַלעֶ האָבּעֶן געֶמוּזט מוׂדָה זײַן, אַז אַלץ איִז ריִכטיִג בּיִז׳ן לעֶצטעֶן טאָלעֶר.

{{קעפּל|מַחֲנֵה יִשְׂרָאֵל {{אָנווייז|¹)|83}}.|1.5|7.6}}

װאַנדעֶרעֶנדיִג איִן מִדְבָּר האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן געֶהאַט אַ סִימָן, װעֶן צוּ געֶהן אוּן װעֶן צוּ בּלײַבּעֶן שטעֵהן. דעֶר װאָלקעֶן־זײַל האָט זײֵ דעֶם װעֶג געֶװיִזעֶן: װאוּ עֶר האָט זיִך אַראָפּגעֶלאָזעֶן — דאָרט האָבּעֶן זײֵ זיִך אָפּגעֶשטעֶלט, װיִ דעֶר װאָלקעֶן האָט זיִך אָנגעֶהוׂיבּעֶן װיִדעֶר צוּ ריִהרעֶן פלעֶגט משה זאָגעֶן:

:::גאָט שׁטעֵה־אוׂיף, אוּן דײַנעֶ געֶגנעֶר װעֶלעֶן זיִך צוּשפּרײֵטעֶן,
:::אוּן אַנטלוׂיפעֶן װעֶלעֶן דײַנעֶ פײַנד פאַר דיִר.

הוׂיבּט זיִך אוׂיף דעֶר װאָלקעֶן אוּן דיִ מַחְנֶה פּאַקט זיִך אײַן איִן װעֶג, װעֶר עֶס האָט אַן עֵזעֶל — לאָדט עֶר איִהם אָן, װעֶר עֶס האָט ניִט — טראָגט דעֶר װאָלקעֶן זײַן האָבּ אוּן גוּטס. װיִ זײֵ װעֶרעֶן פאַרטיִג, — בּלאָזט מעֶן איִן דיִ טראָמפּײֵטעֶן אוּן דעֶר שֵׁבֶט יְהוּדָה טרעֶט־אַרוׂיס דעֶר עֶרשטעֶר. דעֶר נָשִׂיא{{אָנווייז|²)|83}} — פאָראוׂיס אוּן דעֶר גאַנצעֶר שֵבֶט נאָך איִהם.

יעֶדעֶר שבט האָט געֶהאַט זײַן פאָהן מיִט זײַן העֶרבּ. יעֶדעֶ פאָהן — מיִט איִהר פאַרבּ, לוׂיט׳ן קאָליִר פוּן זײַן טײַעֶרעֶן שטײֵן אוׂיפ׳ן חוֹשֶׁן וְאֵפוֹד:

{{טרעקינג|רְאוּבֵן}}: דעֶר שטײֵן — רוּבּיִן, דיִ פאָהן — רוׂיט, דעֶר העֶרבּ — „פײַלכעֶליִך”; {{טרעקינג|שִׁמְעוׂן}}: דעֶר שטײֵן — טאָפּאַז, דיִ פאָהן — גריִן, העֶרבּ — דיִ שטאָדט שְכֶם; {{טרעקינג|לֵוִי}}: דעֶר שטײֵן — היִאַציִנט, פאָהן — גרוׂיליִך־רוׂיט, העֶרבּ — אוּרִים וְתּוּמִים; {{טרעקינג|יְהוּדָה}} — סמאַראַגד, פאָהן — היִמעֶל־בּלוׂי, העֶרבּ — אַ לײֵבּ; {{טרעקינג|יִשָשְׂכָר}} — סַפִּיר, פאָהן — טוּנקעֶל־בּלוׂי, העֶרבּ — זוּן אוּן לְבָנָה; {{טרעקינג|זְבֻלוּן}} — דיִמעֶנט, פאָהן — װײַס, העֶרבּ — אַ שיִף; {{טרעקינג|דָן}} — אָפּאַל, פאָהן — טיִעף־בּלוׂי, העֶרבּ — אַ שלאַנג; {{טרעקינג|גָד}} — קאַרדיעֶריִט, פאָהן — גרוׂי, העֶרבּ — אַ מַחְנֶה; {{טרעקינג|נַפְתָּלִי}} — אַמעֶטיִסט, פאָהן — העֶל־װײַן פיִאָלעֶט, העֶרבּ — אַ {{תיקון|איִנד|היִנד|דיאַלעקטיזם}}; אָשֵר — אַגהאַט, פאָהן — שׁװאַרץ, העֶרבּ — אײֵלבּיִרט; יוׂסֵף — אָניִקס, פאָהן — טוּנקעֶל־בּרוׂין בּעֶמאָלט איִן צװײֵ פעֶלדעֶן אײֵנס נעֶבּעֶן אַנאַנדעֶר פאַר בּײֵדעֶ שְׁבָטִים; {{טרעקינג|אֶפְרַיִם׳ס}} העֶרבּ — אַן אָקס, {{טרעקינג|מְנַשֶה׳ס}} — אַ בּוּפעֶל ; {{טרעקינג|בִּנְיָמִין}} — יאַספּיִס, פאַרבּ — רעֶגעֶן־בּוׂיגעֶן, העֶרבּ — אַ װאָלף.

{{הערה|יוּדיִשעֶר לאַגעֶר.|¹)|83}} {{הערה|פיִרסט, עֶלסטעֶר.|²)|83}}

דעֶם גאַנצעֶן װעֶג געֶהט דעֶר אָרוׂן פאָראוׂיס, שפּריִצט מיִט פיִנקעֶן {{זייט|84|ל}} פײַעֶר פוּן זײַנעֶ צװײֵ שטאַנגעֶן אַרוׂיס, פעֶרבּרעֶנט דיִ שלאַנגעֶן אוּן עֶקדיִשעֶן אוּן בּרעֶנגט־אוּם דיִ יוּדיִשעֶ שוׂנְאִים.

װיִ דעֶר װאָלקעֶן־זײֵל לאָזט זיִך אַראָפּ, נעֶהמעֶן בּאַלד דיִ לְוִיִים אוּן שטעֶלעֶן־אוׂיף דעֶם מִשְכָּן, אוּן דיִ שְבָטִים ריִנגלעֶן איִהם אַרוּם װיִ אַ גאַרטעֶל פוּן אַלעֶ פיִער זײַטעֶן, ציִ דרײַ איִן אַ זײַט, אוּן דיִ פּראַכט־װאָלקעֶנס רוּהעֶן אַרוּם זײֵ. משה שטעֶלט זיִך אוּן זאָגט: „רוּה, גאָט, מיִט דיִ מיִריִאַדעֶן טוׂיזעֶנדעֶר יוּדעֶן”. עֶרשט דעֶמאָלט לאָזט זיִך אוׂיפ׳ן מִשְכָּן אַראָפּ דעֶר שְכִינָה־װאָלקעֶן. מִרְיָם׳ס בּרוּנעֶן בּלײַבּט שטעֶהן בּײַ׳ם אַרײַנגאַנג פוּן הוׂיף אוּן דיִ צװעֶלף נְשִׂיאִים שטעֶלעֶן זיִך בּײַ איִהם אוּן זאָגעֶן שִׁירָה:

:::„בּרוּנעֶן־אוׂיף” — שאַלט צוּ איִהם!
:::העֶרעֶן האָבּעֶן איִהם געֶגראָבּעֶן,
:::אַדעֶל־לײַט פוּן פאָלק — געֶהוׂילט,
:::מיִט דיִ העֶרשעֶר־שׁטעֶק געֶקריִצט”.

שפּריִנגט דאָס װאַסעֶר פוּנ׳ם בּרוּנעֶן אוּן גיִסט איִן קװאַלעֶן אוׂיף אַלעֶ פיִער זײַטעֶן, צוּשפּריִצט איִן שטראָמעֶן היִן אוּן העֶר אוּן צוּשנײַדט דעֶם פּלאַץ טאַפעֶל־װײַז מיִט װאַסעֶר בּעֶגרעֶנעֶצט, שֵׁבֶט בּײַ שֵׁבֶט, פאַמיִליעֶ בּײַ פאַמיִליעֶ, אוּן אוׂיסעֶנװעֶניִג פלײֵצט אַ בּרײֵטעֶר טײַך אוּן ריִנגעֶלט־אַרוּם דיִ גאַנצעֶ מַחֲנֶה פוּן אַלעֶ זײַטעֶן. דיִ בּעֶװאַסעֶרטעֶ בּרעֶגעֶן האָבּעֶן זיִך בּעֶדעֶקט מיִט פעֶטעֶ, זיִסעֶ גראָזעֶן, אוּן דיִ פיִה האָבּעֶן זיִך נאָהעֶנט אַרוּם יוּדיִשעֶן לאַגעֶר געֶפוּטעֵרט. דיִ אַלעֶ טײַכליִך פלעֶגעֶן פוּנקלעֶן, בּײַטאָג אָפּגעֶשפּיִגעֶלט דעֶם בּלוׂיעֶן היִמעֶל אוּן בּעֶגאָלדעֶט פוּן זוּנ׳עֶן־שטראַהל, בּײַנאַכט בּעֶזיִלבּעֶרט פוּן לְבָנָה־שײַן. פוּן װײַטעֶן אוׂיף װיִפיִעל מײַלעֶן האָבּעֶן דיִ אוּמוׂת־הָעוׂלָם דאָס מיִט גרוׂיס אָפּשײַ געֶזעֶהן אוּן פעֶרגאַפטעֶ אײֵנס דאָס אַנדעֶרעֶ געֶפרעֶגט:

:::װעֶר איִז עֶס דיִ װאָס בּליִקט אַרוׂיס,
:::װיִ דיִ מאָרגעֶן־שײַן,
:::שעֵהן װיִ דיִ לְבָנָה, לוׂיטעֶר װיִ דיִ זוּן,
:::פאָרכטיִג, װיִ דיִ פלאַטעֶר־פאָהנעֶן {{אָנווייז|¹)|84}}?

{{הערה|פאָהנעֶן פוּן מאַרשיִרעֶנדעֶ שאַרעֶן מיִליטעֶר.|¹)|84}}

{{קעפּל|משֶׁה׳ס בּיִלד.|1.5|7.7}}

דיִ גרוׂיסעֶ װאוּנדעֶר פוּן יציִאת־מִצְרַיִם אוּן שפּאַלטעֶן דעֶם יַם האָבּעֶן אוׂיפגעֶריִהרט דיִ גאַנצעֶ װעֶלט. דעֶר נאָמעֶן פוּן משֶׁה, דעֶם געֶטליִכעֶן מאַן, {{זייט|85|ל}} איִז געֶװאָרעֶן בּעֶריִהמט צװיִשעֶן אַלעֶ פעֶלקעֶר איִן דיִ װיִטסטעֶ לעֶנדעֶר. האָט זיִך אײֵנעֶם פוּן דיִ אַראַבּיִשעֶ קעֶניִגעֶן פעֶרגליִסט צוּ האָבּעֶן בּײַ זיִך משֶׁה׳ס בּיִלד. רוּפט עֶר אײֵנעֶם פוּן זײַנעֶ בּעֶסטעֶ מאָלעֶר, אַ גרוׂיסעֶן {{תיקון|קוּנסטלעֶר|קיִנסטלעֶר|דיאַלעקטיזם/דייטשמעריזם}}, אוּן זאָגט איִהם: געֵה איִן דעֶר יוּדיִשעֶר מחנה, איִן דעֶר מדבּר, מאָהל־אָפּ פּוּנקטליִך דעֶם פיִהרעֶר פוּן דיִ יוּדעֶן, משה׳ן, אוּן בּרײֵנג מיִר דאָס בּיִלד. װעֶן דעֶר קיִנסטלער איִז צוּריִקגעֶקוּמעֶן מיִט דעֶם בּיִלד, רוּפט דעֶר קעֶניִג צוּנוׂיף אַלעֶ זײַנעֶ קליִגסטעֶ אוּן {{תיקון|געֶלעֶהרסטעֶ|געֶלעֶרנסטעֶ}}, גרוׂיסעֶ מְבִינִים איִן חָכְמַת־הַפַּרְצוּף{{אָנווייז|¹)|85}}, זײֵ זאָלעֶן בּעֶטראַכטעֶן דאָס בּיִלד פוּן דעֶם מאַן אוּן נאָך זײַן אוׂיסזעֶהן בּעֶשטיִמעֶן זײַן גײַסט אוּן אַרוׂיסגעֶפיִנעֶן איִן װאָס קעֶן שטעֶקעֶן זײַן געֶטליִכעֶ קראַפט. לאַנג בּעֶטראַכט דאָס בּיִלד, זאָגעֶן זײֵ דעֶם קעֶניִג אַזוׂי:

— דעֶר מאַן, פוּן װעֶלכעֶן דאָס בּיִלד איִז געֶמאָהלט, זעֶהט־אוׂיס צוּ זײַן זעֵהר אַ גרוׂיסעֶר בַּעַל־גַאֲוָה, אַ שרעֶקליִכעֶר אַכְזָר, געֶלד־גײַציִג, לָהוּט נאָך כָּבוׂד אוּן נאָך מאַכט, אוּן בִּכְלַל בּעֶזיִצט עֶר דיִ עֶרגסטעֶ מִדוׂת איִן דעֶר װעֶלט.

װעֶרט דעֶר קעֶניִג שטאַרק אוׂיפגעֶבּראַכט. סטײַטש — שרײַט עֶר אוׂיס — איִז דעֶן מעֶגליִך אַז אַזאַ מעֶנש זאָל בּעֶווײַזעֶן אַזעֶלכעֶ װאוּנדעֶר אוּן זײַן אַזוׂי בּעֶריִהמט? אײֵנס פוּן דיִ צװײֵ מוּז דאָ זײַן פאַלש, אָדעֶר דאָס בּיִלד אָדעֶר אײַעֶר מְבִינוׂת אוׂיף דעֶם. אוּן דעֶר קעֶניִג האָט בּעֶשלאָסעֶן זיִך אַװעֶקלאָזעֶן איִן דעֶר מדבּר, אַלײֵן מיִט אײֵגעֶנעֶ אוׂיגעֶן אָנקוּקעֶן משה׳ן אוּן דעֶרגעֶהן דעֶם אֱמֶת. געֶקוּמעֶן אַהיִן האָט עֶר בּאַלד זיִך איִבּעֶרצײַגט, אַז דאָס בּיִלד איִז טרײַ קאָפּיִרט פוּן משה׳ן, עֶס פעֶהלט ניִשט אַ האָר. איִהם איִז אָבּעֶר דאָך שװעֶר געֶװעֶן צוּ גלוׂיבּעֶן, אַז זײַנעֶ חֲכָמִים, דיִ גרוׂיסעֶ געֶלעֶהרטעֶ, איִן װעֶלכעֶ עֶר איִז אַזוׂי אײַנגעֶגלוׂיבּט, זאָלעֶן אַזאַ גראָבּעֶן טָעוׂת האָבּעֶן. קוּמט עֶר צוּ משה׳ן איִן צעֶלט אוּן דעֶרצעֵהלט איִהם איִנגאַנצעֶן דיִ מַעֲשֶׂה. אוׂיסגעֶהעֶרט דעֶם קעֶניִג׳ס װעֶרטעֶר בּיִז׳ן סוׂף, זאָגט איִהם משה אַזוׂי:

— געֶרעֶכט זעֶנעֶן דאָ בּײֵדעֶ צְדָדִים, איִ דעֶר {{תיקון|מאַהלעֶר|מאָלעֶר|דייטשמעריזם}} אי דיִ חכמים דײַנעֶ. דאַרפסט װיִסעֶן, אַז פוּן דעֶר נאַטוּר ליִגעֶן טאַקיִ איִן מיִר אָט דיִ אַלעֶ שלעֶכטעֶ מִדוׂת, װאָס דײַנעֶ חכמים האָבּעֶן איִן מײַן בּיִלד געֶפוּנעֶן. מײַן גאַנצעֶן לעֶבּעֶן אָבּעֶר האָבּ איִך געֶפיִהרט אַ שװעֶרעֶן איִנעֶרליִכעֶן קאַמפּף מיִט זיִך אַלײֵן, בּיִז גאָט האָט מיִר געֶהאָלפעֶן אוּן איִך האָבּ אָט דיִ אַלעֶ שלעֶכטעֶ מִדוׂת בּײַגעֶקוּמעֶן.

{{הערה|דיִ קוּנסט צוּ דעֶרקעֶנעֶן אַ מעֶנשעֶן פוּן זײַן אוׂיסזעֶהן.|¹)|85}}

{{קעפּל|קׂרַח.|1.5|7.8}}

גאָט האָט משה׳ן בּעֶפוׂילעֶן: „נעֶהם דיִ לְוִיִים אוּן רײֵניִג זײֵ אוּן זײֵ {{זייט|86|ל}} זאָלעֶן זיִך אָפּגאָלעֶן”; האָט משה אַזוׂי געֶטהוּן, אָנגעֶהוׂיבּעֶן פוּנ׳ם אָנגעֶזעֶהעֶנסטעֶן לֵוִי — קרח׳ן. װיִ קרח׳ס פרוׂי האָט דעֶרזעֶהן זײַן גלאַט געֶגאָלט געֶזיִכט אוּן גלאַנציִג קאַהלעֶן־קאָפּ, האָט זיִ אוׂיסגעֶשריִעֶן:

— װאָס דעֶר משה צוּטהוּט מיִט אײַך! עֶר איִז געֶװאָרעֶן מֶלֶך, דעֶם בּרוּדעֶר אַהרן — געֶקרוׂינט פאַר אַ כּׂהֵן־גָדוׂל, אַהרנ׳ס קיִנדעֶר — פאַר סְגַנִים {{אָנווייז|¹)|86}}. בּרעֶנגט מעֶן תְּרוּמָה {{אָנווייז|²)|86}} — זאָגט עֶר — עֶס געֶהעֶרט דעֶם כּׂהֵן; מַעֲשֵׂר {{אָנווייז|²)|86}} פאַר לְוִיִים — נעֶהמט עֶר דעֶרפוּן װיִעֶדעֶר אַראָפּ אַ צעֶהנט־חֵלֶק פאַר דיִ כּהֲנִים; איִז איִהם נאָך װעֵניִג — נעֶהמט עֶר אײַך דיִ לויִים אוּן שעֶרט, װיִ שאָף, אוּן גאָלט אײַך אָפּ בּאָרד אוּן קאָפּ־האָר אוּן מאַכט אײַך צוּ שאַנד אוּן צוּ שפּאָט! טאָמעֶר האָסטוּ שעֵהנעֶ האָר — פעֶרגיִנט עֶר עֶס דיִר ניִשט!

זאָגט קרח צוּ איִהר: משה אַלײֵן איִז אוׂיך אַ לוי אוּן אוׂיך זיִך האָט עֶר אָפּגעֶגאָלט. עֶנטפעֶרט זיִ: {{טרעקינג|איִהם}} פּאַסט אַלץ, בּײַ זײַן גרוׂיסקײַט טראַכט עֶר זיִך: „זיִך דיִ האָר אוּן יעֶנעֶם דעֶם קאָפּ”.

האָט קרח געֶנוּמעֶן געֵהן פוּן געֶצעֶלט צוּ געֶצעֶלט — אוּן קײֵנעֶר האָט איִהם ניִט דעֶרקעֶנט. פרעֶגט מעֶן איִהם: װעֶר האָט עֶס דיִר אַזוׂי געֶטהוּן? עֶנטפעֶרט עֶר: משה! אוּן ניִט נוּר דאָס האָט מעֶן מיִר געֶטהוּן: נאָכ׳ן װאַשעֶן, שעֶרעֶן אוּן גאָלעֶן גיִט מעֶן מיִך אַ הוׂיבּ איִן דעֶר לוּפטעֶן אוׂיף אַלעֶ פיִער אוּן געֶװאָרפעֶן אוּן געֶװיִגט היִן אוּן העֶר — דעֶמאָלט עֶרשט האָט מעֶן מיִר געֶזאָגט: בּיִסט שוׂין טָהוּר {{אָנווייז|³)|86}}. אוּן דעֶם בּרוּדעֶר זײַנעֶם האָט עֶר אוׂיסגעֶפּוּצט װיִ אַ חָתָן־בָּחוּר אוּן אַװעֶקגעֶזעֶצט בּײַם טיִר פוּן אוׂהֵל־מוׂעֵד {{אָנווייז|⁴)|86}}, — דעֶר הײֵליִגסטעֶר פוּן אַלעֶ הײֵליִגעֶ — כּהן־גדוׂל, דיִ קיִנדעֶר — סגנים, אוּן דיִ גאַנצעֶ װעֶלט איִז זײֵעֶרס: תְּרוּמָה — פאַר זײֵ, מַתְּנוׂת כְּהוּנָה {{אָנווייז|⁵)|86}} — פאַר זײֵ, תְּרוּמַת מעשׂר {{אָנווייז|⁵)|86}} — פאַר זײֵ...

{{הערה|סְגַן כּהן, עֶלטסטעֶר איִבּעֶר כּהנים.|¹)|86}} {{הערה|אָפּצאָהל „איִן נאַטוּר” מיִט תְּבוּאָה.|²)|86}} {{הערה|רײֵן געֶהײֵליִגט.|³)|86}} {{הערה|פעֶרזאַמלוּנגס געֶצעֶלט.|⁴)|86}} {{הערה|פעֶרשיִעדעֶנעֶ „נאַטוּר־אָפּצאָהלעֶן”.|⁵)|86}}

אוּן דעֶרבּײַ דעֶרצעֶהלט זײֵ דעֶר לֵץ אַזאַ מַעֲשֶׂה׳לעֶ:

— שטעֶלט אײַך פאָר, נעֶבּעֶן מיִר זיִצט אַן אָרעֶמעֶ שְכֵנָה, אַן אַלְמָנָה נעֶבּיִך מיִט צװײֵ יְתוׂמוׂת, אוּן האָט איִהר אײֵגעֶנס אַ שטיִקעֶל פעֶלד; װיִל זיִ אַקעֶרעֶן — קוּמט משה מיִט אַ בּעֶפעֶהל: „שפּאַן ניִט אײַן אַן אָקס מיִט אַן עֶזעֶל צוּזאַמעֶן”; נעֶהמט זיִ זיִך זײֵעֶן — איִז עֶר װיִדעֶר דאָ מיִט אַ פעֶרבּאָט: „דײַן פעֶלד זאָלסטוּ ניִט זײֵעֶן כִּלְאַיִם” (געֶמיִשט פעֶרשיִדעֶנעֶ תּבוּאוׂת). {{זייט|87|ל}} קוּמט שניִט־צײַט — הײֵסט עֶר לאָזעֶן לֶקֶט {{אָנווייז|¹)|87}}, שִׁכְחָה {{אָנווייז|²)|87}} אוּן פֵּאָה {{אָנווייז|³)|87}} פאַר אָרעֶמעֶ לײַט. פיִהרט זיִ אַרײַן דאָס בּיִסעֶל תְּבוּאָה איִן שײַעֶר — הוׂיבּט זיִך װיִדעֶר אָן אַ נײַעֶ צעֵטיִל שטײַעֶרעֶן {{אָנווייז|⁴)|87}}: תְּרוּמָה, מַעֲשֵׂר רִאשׁוֹן, מַעֲשֵׂר שֵׁנִי... אַ בְּרֵירָה האָט זיִ געֶהאַט? — גיִט זיִ איִהם. איִז זיִ זיִך מְיַשֵב, פעֶרקוׂיפט דאָס פעֶלד אוּן קוׂיפט בּעֶסעֶר פאַר׳ן געֶלד צװײֵ שעֶפעֶליִך: װיִ־ניִט־װיִ טראָגט עֶס אײַן אַבּיִסעֶלעֶ װאָל צוּ קלײֵדעֶן, אַ נײַגעֶבּאָרעֶן לעֶמעֶלעֶ. קוׂים דעֶרהאַרט דיִ צײַט פוּן שעֶרעֶן דיִ שאָף — בָּרוּך־הַבָּא, דעֶר כּהֵן איִז דאָ! דיִ עֶרשטעֶ רוּנעֶ {{אָנווייז|⁵)|87}} װאָל — זאָגט עֶר — געֶהעֶרט מיִר! אַזוׂי האָט גאָט בּעֶפוׂילעֶן! „רֵאשִית הַגַז {{אָנווייז|⁶)|87}} זאָלט איִהר געֶבּעֶן דעֶם כּהֵן, — נעֶהמט זיִ אַלץ נאָך אָן פאַר ליִעבּ אוּן גיִט אַװעֶק. איִן אַ מַזָל׳דיִגעֶר שָעָה, דיִ שעֶפעֶליִך האָבּעֶן געֶבּוׂירעֶן יוּנגעֶ לעֶמעֶליִך — דעֶר כּהן איִז װײַטעֶר דאָ אוּן פאָדעֶרט דיִ „עֶרשט־געֶבּוׂירעֶנעֶ”, — אַזוׂי האָט גאָט בּעֶפוׂילעֶן: „יעֶדעֶר בְּכוׂר זאָלסטוּ בּעֶשטיִמעֶן פאַר גאָט”; פּלאַצט איִהר שוׂין דיִ געֶדוּלד: איִך האָבּ שוׂין מעֶהר קײַן כּחַ ניִט דאָס אוׂיסצוּשטעֵהן, — בּעֶסעֶר שוׂין קוׂילעֶן זײֵ אוּן אוׂיפעֶסעֶן! װיִ זיִ האָט דיִ שאָף געֶשאָכטעֶן, בּעֶװײַזט זיִך דעֶר כּהן װיִדעֶר אוּן מאָהנט: דאָס פעֶדעֶרשטעֶ פיִסעֶל, דיִ בּאַקעֶן אוּן דעֶם מאָגעֶן („הזרוׂע והלחײם והקבה”). שרײַט זיִ אוׂיס: געֶשאָכטעֶנעֶר־הײֵד לאָזט מעֶן מיִר אוׂיך ניִט פרײַ צוּ געֶניִסעֶן, — זאָל־זשעֶ דאָס גאַנצעֶ פלײֵש זײַן געֶהײֵליִגט — חֵרֶם! — אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט עֶר — איִז עֶס איִן גאַנצעֶן מײַנס! אַ בְּפֵירוּש׳עֶר {{אָנווייז|⁷)|87}} פָּסוּק: „יעֶדעֶר חֵרֶם צוּ גאָט געֶהעֶרט דעֶם כּהן”. האָט עֶר אַלץ פעֶרנוּמעֶן אוּן דיִ װיִסטעֶ אַלְמָנָה מיִט איִהרעֶ צװײֵ עֶלעֶנדעֶ יְתוׂמִים זעֶנעֶן געֵבּליִבּעֶן זיִצעֶן אוּן װײֵנעֶן...

אָט אַזוׂי טהוּעֶן דיִ הײֵליִגעֶ כּהנים אוּן העֵנגעֶן אַלץ אָן איִן גאָט בָּרוּך־הוּא!

{{הערה|זאַנגעֶן, אַראָפּגעֶפאַלעֶן איִן אַ זײַט פוּן אוּנטעֶר׳ן שנײַד־מעֶסעֶר.|¹)|87}} {{הערה|אַ גאַרבּ, פעֶרגעסעֶן איִן פעֶלד, טאָר מעֶן זיִך ניִט אוּמקעֶהרעֵן צוּריִקנעֶהמעֶן.|²)|87}} {{הערה|איִן עֶק פעֶלד לאָזט מעֶן אַ שטיִק ניִט אָפּגעֶשניִטען — אַלץ פאַר אָרעֶמעֶ לײַט.|³)|87}} {{הערה|אָפּצאָהלעֶן.|⁴)|87}} {{הערה|געֶשעֶר װאָל פוּן אײֵן שאָף.|⁵)|87}} {{הערה|דאָס עֶרשטעֶ געֶשעֶר.|⁶)|87}} {{הערה|אוׂיסדריִקליִכעֶר.|⁷)|87}}

זעֶנעֶן צוּ קרח׳ן צוּגעֶשטאַנעֶן צװײֵ הוּנדעֶרט מאַן לויִים אוּן געֶקוּמעֶן זיִך אוׂיס׳טענה׳ן מיִט משה׳ן. זאָגט עֶר זײֵ:

— דיִ אוּמוׂת־הָעוׂלָם האָבּעֶן פיִעל געֶטעֶר, — דאַרפעֶן זײֵ צוּ יעֶדעֶרעֶן אַן אַנדעֶר גַלָח, מיִר אָבּעֶר האָבּעֶן נוּר אײֵן גאָט מיִט אײֵן תּוׂרָה, אײֵן געֶזעֶץ, {{זייט|88|ל}} מיִט אײֵן מִזְבֵּחַ — אוּן אײֵן כּהֵן־גָדוׂל, אוּן איִהר זעֶנט צװײֵ הוּנדעֶרט מאַן אוּן וויִלט אַלעֶ ניִט אַנדעֶרש װיִ װעֶרעֶן „אוׂיבּעֶר־פּריִסטעֶר”!...

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אוׂן בֶּן פֶּלֶת פוּן שֵׁבֶט ראוּבן איִז אוׂיך געֶװעֶן איִן קרַח׳ס בּאַנדעֶ — האָט איִהם דיִ פרוׂי זײַנעֶ אָפּגעֶהאַלטעֶן:

— װאָס װעֶט דיִר אַרוׂיסקוּמעֶן? ציִ דעֶר, ציִ יעֶנעֶר װעֶט זײַן דעֶר האַר, דוּ װעֶסט אַלץ בּלײַבּעֶן צוּם נאַר.

עֶנטפעֶרט עֶר:

— איִך בּיִן אָבּעֶר מיִט זײֵ איִן אײֵן עֵצָה געֶװעֶן אוּן געֶשװאוׂירעֶן בּלײַבּעֶן טרײַ צוּ זײֵעֶר בּוּנד?

עֶנטפעֶרט זיִ: — איִך װעֶל דיִך שוׂין בּעֶפרײַעֶן.

טריִנקט זיִ איִהם אָן מיִט װײַן אוּן לעֵגט איִהם שלאָפעֶן, אוּן אַלײֵן זעֶצט זיִ זיִך בּײַם אַרײַנגאַנג פוּן געֶצעֶלט מיִט צוּפלאָסעֶנעֶ האָר, װעֶר עֶס איִז אַהיִנגעֶקוּמעֶן אוּן געֶזעֶהן זיִ מיִט {{תיקון|אַ|אַן}} אָפּגעֶדעֶקטעֶן קאָפּ, האָט שוׂין זיִך ניִט געֶקעֶנט דעֶרװעֶגעֶן אַרײַנצוּגעֵהן, — דעֶרװײַל האָט קרַח בּעֶקוּמעֶן זײַן שטראָף...

{{קעפּל|מֵי מְרִיבָה {{אָנווייז|¹)|88}}.|1.5|7.9}}

נאָך מִרְיָם׳ס טוׂיט איִז דעֶר בּרוּנעֶן, װאָס האָט איִן איִהר זְכוּת יוּדעֶן איִן דעֶר מִדְבָּר בעֶלײֵט אוּן זײֵ מיִט זײַנעֶ זיִסעֶ װאַסעֶר געֶקװיִקט, — פעֶרשװאוּנדעֶן געֶװאָרעֶן. האָבּעֶן זיִך דיִ דאָרשטיִגעֶ יוּדעֶן אַלעֶ מיִט אַ מאָל אַ לאָז געֶטהוּן צוּ משֶה מיִט אַהֲרנ׳עֶן װאַסעֶר פאָדעֶרעֶן. דיִ צװײֵ בּריִדעֶר זעֶנעֶן דעֶמאָלט געֶװעֶן פעֶרנוּמעֶן מיִט דעֶר געֶשטאָרבּעֶנעֶר שװעֶסטעֶר. דעֶרזעֶהעֶן זײֵ דיִ מַחֲנָה יוּדעֶן. זאָגט משה צוּ אַהרן: אֶפְשַר װײֵסטוּ װאָס בּעֶטײַט דאָס פעֶרזאַמלוּנג? עֶנטפעֶרט אַהרן: זעֶנעֶן זײֵ דעֶן ניִשט אַבְרָהָם יִצְחָק וְיַעֲקב׳ס קיִנדעֶר, געֶװיִס קוּמעֶן זײֵ אָפּגעֶבּעֶן דעֶם מֵת אוּנזעֶרעֶן דעֶם לעֶצטעֶן חֶסֶד.

— נײֵן, בּרוּדעֶר — זאָגט משה — בּיִזט קײַן מֵבִין ניִשט, אַ פעֶרזאַמלוּנג צוּ אַ פעֶרזאַמלוּנג איִז ניִשט גלײַך, זאָל דאָס {{תיקון|אַ|אַן}} אָרעֶנטליִכעֶ פעֶרזאַמלוּנג זײַן, װאָלטעֶן דיִ שָׂרים זײֵעֶרעֶ פאָראוׂיס געֶגאַנגעֶן. ניִט גוׂמֵל־חסד זײַן קוּמעֶן זײֵ.

{{הערה|קריִעג-װאַסעֶר.|¹)|88}}

אוּן בּאַלד האָבּעֶן זיִך טאַקעֶ געֶלאָזט טראָגעֶן פוּן דעֶר מחנה װיִלדעֶ געֶשרײֵעֵן, זיִדלעֶרײַעֶן; פֶּנִימ׳עֶר האָבּעֶן געֶפלאַמט פוּן כַּעַס, העֶנד האָבּעֶן זיִך {{זייט|89|ל}} געֶהוׂיבּעֶן איִן דעֶר לוּפטעֶן. משֶׁה מיִט אַהֲרׂן זעֶנעֶן דעֶרשראָקעֶנעֶ אַרײַן ציִ זיִך איִן צעֶלט. {{תיקון|עֶרשײַנט|דעֶרשײַנט|דייטשמעריזם}} בּאַלד דיִ שכינה אוּן גאָטס {{תיקון|שטוּמעֶ|שטיִמעֶ|דיאַלעקטיזם}} רוּפט: משה ואהרן, פאָלקס־דיִענעֶר, אַרוׂיס פוּן אײַעֶר צעֶלט! מײַנעֶ קיִנדעֶר געֶהעֶן דאָרט אוׂיס פאַר דאָרשט אוּן איִהר זיִצט זיִך דאָ אוּן טרוׂיעֶרט אוׂיף דעֶר אַלטעֶטשקעֶר! אוּן משה האָט דוּרך גאָט׳ס בּעֶפעֶהל צוּגעֶפיִהרט דיִ יוּדעֶן צוּ אַ פעֶלז, פוּן װעֶלכעֶן עֶר זאָל מיִט זײַן שטעֶקעֶן פאַר זײֵ װאַסעֶר אַרוׂיסבּעֶקוּמעֶן. שטעֶלעֶן זיִך יוּדעֶן אָן אַרוּם דעֶם שטײֵן אוּן בּאַלד געֶפוּנעֶן זיִך לֵצִים, װאָס נעֶהמעֶן רעֶדעֶן אוׂיף משה׳ן פאַר׳ן עוׂלָם:

— װאָס, איִהר פעֶרשטעֶהט דעֶן ניִשט דעֶם גאַנצעֶן אָנשטעֶל? עֶר אַלײֵן, בֶּן־עַמְרָם, איִז געֶװעֶן בּײַ זײַן שװעֶר יִתְרוׂ אַ פּאַסטוּך, אוּן פּאַסטוּכעֶר, דאַרפט איִהר װיִסעֶן, זעֶנעֶן געֶניִטעֶ איִן אוׂיפזוּכעֶן װאַסעֶר, װיִל עֶר אוּנז פעֶרפיִהרעֶן צוּ עֶרגיִץ אַ בּעֶהאַלטעֶנעֶם קװאַל, אוּן אוׂיסקוּמעֶן װעֶט עֶס, אַז עֶר האָט כְּלוׂמֶר׳שט געֶמאַכט װאַסעֶר זאָל זיִך בּעֶװײַזעֶן. איִז עֶר יאָ אַזאַ בֶּרְיָה, לאָז עֶר פוּן אָט {{טרעקינג|דעֶם}} שטײֵן גיִבּעֶן אוּנז װאַסעֶר.

משה קוּקט זיִך אוּם, מײֵנט יוּדעֶן זעֶנעֶן אוּנטעֶר איִהם, זעֵהט עֶר װיִ זײֵ שטעֶהעֶן שוׂין רעֶדליִך־װײַז אוׂיף דיִ פעֶלזעֶן אוּן ס׳האַלט איִן אײֵן טַעְנֶה׳ן. רוּפט עֶר זײֵ צוּם פעֶלז, עֶר װעֶט זײֵ פוּן איִהם װאַסעֶר גיִבּעֶן. זאָגעֶן זײֵ: נײֵן, נוּר פוּן דעֶם פעֶלז װאָס מיִר װיִלעֶן, ניִט פוּן קײַן אַנדעֶרעֶן.

שטאַרק אוׂיפגעֶבּראַכט הײֵבּט משה דעֶם שטעֶקעֶן אוּן גיִט אַ קלאַפּ דעֶם פעֶלז, בּײַ װעֶלכעֶן עֶר שטעֶהט. האָט דאָס װאַסעֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן געֶהן טראָפּעֶנװײַז. מאַכעֶן יוּדעֶן לֵיצָנוּת: בֶּן־עַמְרָם, װאָס מײֵנסטוּ, זוׂיג־קיִנדעֶר זעֶנעֶן מיִר, ציִ עֶרשט אַנטװעֶהנטעֶ?

װעֶרט משה נאָך מעֶהר אוׂיפגעֶבּראַכט, גיִט מיִט׳ן שטעֶקעֶן אַ קלאַפּ דאָס צװײֵטעֶ מאָל — אוּן בּאַלד האָט זיִך אַ גאָס געֶטהוּן שטראָמעֶן װאַסעֶרעֶן, װאָס האָבּעֶן דאָס גאַנצעֶ פּלאַץ פעֶרפלײֵצט.

{{קעפּל|אַהֲרׂן׳ס טוׂיט.|1.5|7.10}}

אַז ס׳איִז געֶקוּמעֶן אַהֲרן׳ס צײַט צוּ שטאַרבּעֶן, האָט גאָט געֶזאָגט צוּ משׁה׳ן: „געֶה זאָג איִהם אָן”. איִז משה אַװעֶק גאַנץ פריִה אוּן איִהם אוׂיפגעֶװעֶקט. פרעֶגט אַהרן: װאָס טהוּסטוּ דאָ אַזוׂי פריִה?

— איִך האָבּ דיִר צוּ פרעֶגעֶן עֶפּיִס אַ שַאֲלָה איִן דעֶר תּוׂרָה. אַ גאַנצעֶ נאַכט האָט עֶס מיִר ניִשט רוּהעֶן געֶלאָזט.

— װאָס פאַר אַ שַאֲלָה?

{{זייט|90}}

— איִך האָבּ גראָד פעֶרגעֶסעֶן, נאָר דאָס װײֵס איִך, אַז ס׳איִז איִן סֵפֶר בּרֵאשִית.

האָבּעֶן זײֵ געֶנוּמעֶן לעֶרנעֶן פוּן אָנהוׂיבּ אָן. בּײַ יעֶדעֶר פַּרְשָׁה האָט אַהרן געֶזאָגט: װאוׂיל האָט גאָט געֶטהוּן, רעֶכט האָט גאָט געֶטהוּן. אַז זײֵ זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ דעֶר פַּרְשָה פוּן חַוָה׳ן מיִט׳ן עֵץ־הַדַעַת, פרעֶגט משה:

— אוּן װאָס זאָגסטוּ, אַהרן, װעֶגעֶן דעֶם טוׂיט?... איִך װאָס האָבּ בּײַגעֶקוּמעֶן דיִ מַלְאָכִים, דוּ װאָס האָסט דעֶם מַלְאָך־הַמָוֶת אָפּגעֶשטעֶלט — אוּן אַזאַ סוׂף! װאָרוּם װיִפיִעל האָבּעֶן מיִר נאָך צוּ׳ם לעֶבּעֶן?

— גאָר אַ קלײֵניִגקײַט.

אוּן אַהרן האָט משה׳ס מײֵן דעֶרבּײַ פעֶרשטאַנעֶן אוּן אַלעֶ זײַנעֶ אֵבְרִים האָבּעֶן דעֶרפיִהלט דעֶם טוׂיט, אוּן בּאַלד האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן דעֶרזעֶהן, אַז אַהרן׳ס װאוּקס איִז װיִ קלעֶנעֶר געֶװאָרעֶן.

פרעֶגט משה: בּיִסט גרײֵט צוּ שטאַרבּעֶן?

— יאָ! — עֶנטפעֶרט אַהרן.

זעֶנעֶן זײֵ אַרוׂיף אוׂיפ׳ן בּאַרג הר־הָהָר איִן דרײַעֶן: משה, אַהרן אוּן אֶלְעָזָר.

װיִ זײֵ זעֶנעֶן אַרוׂיף, האָט זיִך פאַר זײֵ געֶעֶפעֶנט אַ הײֵהל, אוּן זײֵ האָבּעֶן איִנװעֶניִג דעֶרזעֶהן אַ בּעֶטיִל שטעֵהט געֶבּעֶט אוּן אַ ליִכט בּרעֶנט צוּקאָפּעֶנס.

אײַנגעֶהיִלט איִן נעֶבּעֶל האָט אַהרן געֶנוּמעֶן אָפּציִהעֶן פוּן זיִך אַ קלײֵד נאָך אַ קלײֵד אוּן אֶלְעָזָר זײַן זוּהן האָט זײֵ אוׂיף זיִך אָנגעֶצוׂיגעֶן.

— בּרוּדעֶר אַהרן — האָט משה געֶזאָגט — זעֶה, װעֶן אוּנזעֶר שװעֶסטעֶר מִרְיָם איִז פוּן דעֶר װעֶלט געֶגאַנגעֶן, האָבּעֶן מיִר בּײֵדעֶ מיִט איִהר קְבוּרָה זיִך אָפּגעֶגיִבּעֶן. איִצט בּײַ דײַן פְּטִירָה {{אָנווייז|¹)|90}} שטעֶה איִך מיִט אלעזר דײַן זוּהן. מיִט מיִר אָבּעֶר װעֶר װעֶט זיִך אָפּגעֶבּעֶן? װעֶר װעֶט דיִ האַנד אוׂיף מײַנעֶ אוׂיגעֶן לעֶגעֶן?

װעֶן אַהרן איִז שוׂין גרײֵט געֶװעֶן, זאָגט איִהם משה:

— אַהרן, בּרוּדעֶר מײַנעֶר, לעֵג זיִך אוׂיפ׳ן בּעֶט! — לעֵגט עֶר זיִך.

— ציִה אוׂיס דיִ העֶנד! — ציִהט עֶר אוׂיס.

— פעֶרמאַך דאָס מוׂיל! — פעֶרמאַכט עֶר.

— שליִס צוּ דיִ אוׂיגעֶן! — שליִסט עֶר צוּ.

{{הערה|שטאַרבּעֶן.|¹)|90}}

{{זייט|91}}

בּאַלד איִז אַראָפּ דיִ שְכִינָה אוּן איִהם אַ קוּש געֶטהוּן — איִז זײַן נְשָמָה אַרוׂיס.

האָבּעֶן משה מיִט אלעזר׳ן איִהם אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ קוּשעֶן, בּיִז ס׳איִז אַראָפּ אַ װאָלקעֶן אוּן איִהם פעֶרדעֶקט, אוּן אַ בַּת־קוׂל האָט אוׂיסגעֶרוּפעֶן: געֶהט אַרוׂיס.

װיִ זײֵ זעֶנעֶן אַרוׂיס — האָט זיִך דיִ הײֵהל אַלײֵן פעֶרמאַכט.

אוּן דאָס גאַנצעֶ פאָלק איִז געֶשטאַנעֶן אוּנטעֶר׳ן בּאַרג אוּן מיִט שרעֶק אַרוׂיסגעֶקוּקט װעֶן װעֶלעֶן זײֵ שוׂין אַראָפּ. אַז זײֵ האָבּעֶן דעֶרזעֶהן, װיִ משה געֵהט אַראָפּ מיִט אֶלְעָזָר׳ן אוּן אַהרן איִז ניִטאָ, האָט זיִך אָנגעֶהוׂיבּעֶן צװיִשעֶן זײֵ אַ געֶרוּדעֶר. זײֵ האָבּעֶן געֶזאָגט: משה האָט איִהם געֶ׳הַרְג׳עֶט פוּן קִנְאָה, פאַרװאָס אַלעֶ האָבּעֶן איִהם בּעֵסעֶר ליִעבּ. אַנדעֶרעֶ װיִדעֶר האָבּעֶן געֶזאָגט: אלעזר האָט איִהם געֶ׳הרג׳עֶט, װײַל עֶר האָט געֶװאָלט גיִכעֶר אָפּ׳יַרְשֶנ׳עֶן דיִ כְּהוּנָה.

װאָס האָט גאָט געֶטהוּן? עֶר האָט אַ װאוּנק געֶטהוּן צוּ דיִ מַלְאָכִים, האָבּעֶן זײֵ געֶעֶפעֶנט דיִ הײֵל אוּן געֶלאָזט פליִהעֶן אַהרן׳ס אָרוׂן איִן דעֶר לוּפטעֶן, האָבּעֶן אַלעֶ דעֶרזעֶהן, אַז אַהרן איִז געֶשטאָרבּעֶן.

צײַט אַהרן האָט געֶלעֶבּט, האָט עֶר קײֵנעֶם ניִט אוׂיסגעֶרעֶדט, ניִט אוׂיפגעֶװאָרפעֶן: „דוּ האָסט שלעֶכט געֶהאַנדעֶלט, דוּ האָסט געֶזיִנדיִגט”. װעֶמעֶן עֶר האָט בּעֶגעֶגעֶנט — האָט עֶר צוּעֶרשט געֶגריִסט, מעֶג זײַן דעֶר שלעֶכסטעֶר אוּן זיִנדיִגסטעֶר — האָט אַהרן איִהם „שָלוׂם” אָפּגעֶגעֶבּעֶן. אַװעֶקגעֵהעֶנדיִג, פלעֶגט זיִך יעֶנעֶר בּעֶטראַכטעֶן: „טאָמעֶר בּעֶגעֶגעֶן איִך אַהרנ׳עֶן נאָך אַמאָל, װיִ װעֶל איִך איִהם קעֶנעֶן קוּקעֶן איִן דיִ אוׂיגעֶן, איִך בּיִן אַזאַ שלעֶכטעֶר מעֶנש, אוּן עֶר בּעֶגריִסט מיִך אַזוׂי פרײַנדליִך — דאָס פלעֶגט אוׂיף דעֶם בּײֵזעֶן מאַן גוּט װיִרקעֶן, עֶר זאָל זיִך אוׂיסבּעֶסעֶרעֶן אוּן מעֶהר קײַן שלעֶכטס ניִט טהוּן.

זעֶנעֶן צװײֵ געֶװעֶן צוּקריִגט, פלעֶגט אַהרן קוּמעֶן צוּ אײֵנעֶם אוּן זאָגעֶן: יעֶנעֵר ריִסט אוׂיף זיִך דיִ האָהר אוּן בּעֶדוׂיעֶרט שטאַרק, װאָס עֶר האָט דיִך בעלײֵדיִגט; דעֶם צװײֵטעֶן װיִדעֶר זאָגט עֶר אוׂיך, אַז יעֶנעֶר נעֶהמט זיִך שטאַרק צוּם האַרצעֶן אוּן האָט שטאַרק חֲרָטָה אוׂיף דעֶם מַחְלוׂקֶת, — בּיִז עֶר רײַסט אַרוׂיס דיִ שִׂנְאָה פוּן בּײֵדעֶנס העֶרצעֶר אוּן זײֵ װעֶרעֶן שָׁלוׂם.

{{קעפּל|איִן טהאָל אַרְנוׂן.|1.5|7.11}}

דעֶר טהאָל פוּן אַרנוׂן איִז געֵלעֶגעֶן צװיִשעֶן צװײֵ הוׂיכעֶ בּעֶרג. אוּן דעֶר טהאָל איִז געֶװעֶן אַזוׂי שמאָל, אַז װעֶן אײֵנעֶר איִז געֶשטאַנעֶן אוׂיפ׳ן בּאַרג איִן אײֵן זײַט, האָט עֶר געֶקעֶנט רעֶדעֶן מיִט׳ן אַנדעֶרעֶן, װאָס שטעֶהט {{זייט|92|ל}} אוׂיפ׳ן בּאַרג אַנטקעֶגעֶן. אוּן דעֶר װעֶג צװיִשעֶן זײֵ איִבּעֶר׳ן טהאָל, בּאַרג אַראָפּ אוּן בּאַרג אַרוׂיף, איִז געֶװעֶן זיִעבּעֶן מײַל.

דיִ װעֶנד פוּן בּאַרג זעֶנעֶן פוּן אײֵן זײַט געֶװעֶן דוּרכגעֶלעֶכעֶרט מיִט הײֵהלעֶן, אײֵנעֶ איִבּעֶר דיִ אַנדעֶרעֶ, אוּן פוּן אַנטקעֶגעֶנדיִגעֶן בּאַרג האָבּעֶן אַרוׂיסגעֶשטרעֶקט שטיִקעֶר פעֶלזעֶן, װיִ בּריִסט, פעֶלז געֶגעֶן הײֵל אוּן הײֵל געֶגעֶן פעֶלז.

האָבּעֶן זיִך צוּנוׂיפגעֶקליִבּעֶן חֲיָלוׂת אָהן אַ שיִעוּר פוּן אַלעֶ פעֶלקעֶר אוּן זיִך פוּנאַנדעֶרגעֶזעֶצט: אַ טײֵל אוׂיף דיִ פעֶלזעֶן, אַ טײֵל איִן דיִ הײֵהלעֶן, אוּן געֶװאָרט, בּיִז דיִ יוּדעֶן װעֶלעֶן אַרײַנגעֶהן איִן טהאָל, — װעֶלעֶן זײֵ אַלעֶמעֶן אוׂיס׳הַרְג׳נעֶן.

האָט גאָט געֶטהוּן אַ נס אוּן צוּנוׂיפגעֶצוׂיגעֶן פוּן אוׂיבּעֶן בּײֵדעֶ זײַטעֶן בּעֶרג, אַז דיִ אוׂיסגעֶבּוׂיכטעֶ {{אָנווייז|¹)|92}} פעֶלזעֶן זעֶנעֶן אַרײַן איִן דיִ אוׂיסגעֶהוׂילטעֶ לעֶכעֶר אוּן דעֶרשטיִקט אוּן {{תיקון|צוּקװעֶטש|צוּקװעֶטשט}} סײַ דיִ סײַ יעֶנעֶ חילות. אוּן דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן דוּרכגעֶגאַנגעֶן דעֶם טהאָל װיִ אוּנטעֶר אַ געֶװעֶלבּ, ניִשט צוּ װיִסעֶן װאָס פאַר אַ נִסִים זײֵ איִז געֶשעֶהן. עֶרשט דעֶרנאָך האָבּעֶן זײֵ דעֶרזעֶהן װיִ דעֶר טײַך אַרְנוׂן, װאָס פליִעסט דעֶרבּײַ טראָגט צוּריִבּעֶנעֶ קעֶפּ מיִט העֶנד אוּן מיִט פיִס, אוּן זײַנעֶ װאַסעֶרעֶן זעֶנעֶן רוׂיט פוּן בּלוּט. דאָס האָט עֶר אוׂיסגעֶשװעֶנקט דעֶם שׂוׂנֵא פוּן אַלעֶ לעֶכעֶר אוׂיף דעֶר ליִכטיִגעֶר שײַן, יוּדעֶן זאָלעֶן זעֶהן דיִ יְשׁוּעָה פוּן גאָט.

{{קעפּל|עוׂג מֶלֶךְ הַבָּשָׁן.|1.5|7.12}}

אַז דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּם גרעֶניִץ פוּן אֶדְרֶעִי, האָט משה געֶזאָגט:

— לאָמיִר דאָ נעֶכטיִגעֶן, אוּן מאָרגעֶן, אַז דיִ זוּן װעֶט זיִך װײַזעֶן, װעֶלעֶן מיִר געֶהן אײַננעֶהמעֶן דאָס לאַנד.

אוׂיף מאָרגעֶן פריִה נעֶהמט עוׂג מֶלֶך הַבָּשָׁן אוּן זעֶצט זיִך אוׂיפ׳ן טוׂיעֶר איִן דעֶר הוׂיך. האָט עֶר מיִט זײַן הוׂיכעֶן װאוּקס פעֶרשטעֶלט דיִ זוּן.

אַז משֶׁה האָט עֶס דעֶרזעֶהן פוּן װײַטעֶן, האָט עֶר זיִך שטאַרק דעֶרשראָקעֶן. עֶר האָט געֶמײֵנט, אַז מעֶן האָט איִבּעֶרנאַכט אוׂיסגעֶבּוׂיט אַזאַ הוׂיכעֶן טוׂיעֶר. — זאָגט איִהם גאָט: האָבּ קײַן מוׂרָא ניִט, דאָס איִז עוׂג אוּן דוּ װעֶסט איִהם בּײַקוּמעֶן.

{{הערה|אוׂיסגעֶשטרעֶקט, בּוׂלט.|¹)|92}}

{{זייט|93}}

אוּן עוׂג האָט געֶקוּקט דעֶם יוּדיִשעֶן לאַגעֶר, אוּן געֶזעֶהן, אַז עֶר פעֶרנעֶהמט דרײַ מײַל, געֵהט עֶר אוּן רײַסט־אוׂיס אַ בּאַרג פוּן דרײַ מײַל אוּן לעֵגט איִהם אַרוׂיף אוׂיפ׳ן קאָפּ, אוּן װיִל איִהם צוּ־טראָגעֶן צוּ מַחֲנֵה יִשְׂרָאֵל אוּן אוׂיף זײֵ אַרוׂיפװאָרפעֶן אוּן דעֶרשלאָגעֶן אַלעֶמעֶן מיִט אײֵנמאָל.

זעֶנעֶן אַנטלאָפעֶן מיִלבּעֶן, דוּרכגעֶלעֶכעֶרט דעֶם בּאַרג, װיִ אַ מיִץ {{אָנווייז|¹)|93}}, — האָט עֶר זיִך אַראָפּגעֶלאָזט בּיִז צוּ עוׂג׳ס האַלז־אוּן־נאַקעֶן. האָט עוׂג איִהם געֶװאָלט אַראָפּציִהעֶן, זעֶנעֶן בּײַ איִהם פוּן פאָרעֶנט אוׂיסגעֶװאַקסעֶן צװײֵ גרוׂיסעֶ קרוּמעֶ צעֶהן אוּן דוּרכגעֶשטאָכעֶן דעֶם בּאַרג, װיִ מיִט צװײֵ האַקעֶן פוּן בּײֵדעֶ זײַטעֶן, אַז עֶר האָט איִהם ניִט געֶקעֶנט אַראָפּגעֶהמעֶן.

האָט משֶׁה געֶנוּמעֶן אַ האַק מיִט אַ לאַנגעֶן שטיִל פוּן צעֶהן אײֵלעֶן, אוּן אַלײֵן איִז עֶר געֶװעֶן הוׂיך צעֶהן אײֵלעֶן אוּן האָט נאָך אַ שפּרוּנג געֶטהוּן אוׂיף צעֶהן אײֵלעֶן, — אוּן דעֶרגרײֵכט בּיִז עוׂג׳ס קניִה אוּן איִהם מיִט אײֵן קלאַפּ אוּמגעֶװאָרפעֶן אוּן דעֶר׳הַרְג׳עֶט.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַבּא־שׁאוּל האָט דעֶרצעֵהלט:

אַ קְבָרוׂת־מאַן בּיִן איִך געֶװעֶן, אײֵנמאָל בּיִן איִך נאָכגעֶלאָפעֶן נאָך אַ היִרש, איִז עֶר אַרײַנגעֶלאָפעֶן איִן אַ טוּנעֶל, בּיִן איִך נאָכגעֶלאָפעֶן דרײַ מײַל אוּן איִהם ניִט דעֶרגרײֵכט, אוּן דעֶר טוּנעֶל האָט זיִך נאָך ניִט אוׂיסגעֶלאָזעֶן. אַז איִך בּיִן אַרוׂיס צוּריִק, האָבּ איִך געֶזעֶהן, אַז דעֶר טוּנעֶל איִז געֶבּוׂיט פוּן אײֵן בּײֵן, לאַנג {{תיקון|איִן|אוּן|דיאַלעקטיזם}} קײַלעכדיִג אוׂיסגעֶהוׂילט, װיִ דיִ לאַנגעֶ קנאָכעֶן פוּן העֶנד אוּן פיִס, — האָבּ איִך פעֶרשטאַנעֶן, אַז דאָס איִז אַ קנאָך פוּן עוׂג מלך הבּשׁן.

{{קעפּל|דיִ קלײֵדעֶר אוּן דעֶר מִדְבָּר.|1.5|7.13}}

רַבִּי אֱלִיעֶזֶר האָט געֶפרעֶגט רַבִּי שִמְעוׂנ׳עֶן: װאוּ האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן געֶנוּמעֶן קלײֵדעֶר איִן דעֶר מִדְבָּר פעֶרציִג יאָהר?

עֶנטפעֶרט עֶר איִהם: דיִ מַלְאָכִים האָבּעֶן זײֵ אָנגעֶטהוּן נאָך אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי.

— אוּן דיִ קלײֵדעֶר זעֶנעֶן ניִט צוּריִסעֶן געֶװאָרעֶן?

— נײֵן! אַזוׂי שטעֶהט איִן פָּסוּק: „דײַן קלײֵד איִז ניִט אַלט געֶװאָרעֶן”.

— אוּן אַז דיִ קיִנדעֶר זעֶנעֶן אוׂיסגעֶװאַקסעֶן?

{{הערה|קאָלפּאַק, נאַכט׳הוּט.|¹)|93}}

{{זייט|94}}

— זעֶנעֶן דיִ קלײֵדעֶר מיִט זײֵ געֶװאַקסעֶן, װיִ דיִ שנעֶק {{אָנווייז|¹)|94}} מיִט איִהר שׁײֵד.

— אוּן מעֶן האָט זײֵ ניִט געֶדאַרפט װאַשעֶן?

— דעֶר װאָלקעֶן פלעֶגט זײֵ רײַבּעֶן אוּן פּוּצעֶן.

— װיִ זעֶנעֶן זײֵ ניִט פעֶרבּרעֶנט געֶװאָרעֶן?

— אַזוׂי װיִ אַמיִאַנט {{אָנווייז|²)|94}}; װאָס מעֶהר מעֶן בּרעֶנט איִהם — װעֶרט עֶר גלאַנציִגעֶר אוּן שטאַרקעֶר.

— אוּן קײַן אוּמצוּכט האָבּעֶן זיִך ניִט פעֶרפיִהרט?

— אַפִילוּ נאָכ׳ן טוׂיט האָבּעֶן אוׂיך דיִ װעֶריִם צוּ זײֵ קײַן צוּטרעֶט ניִט געֶהאַט, בִּפְרַט לעֶבּעֶדיִגעֶרהײֵד.

— װיִ זעֶנעֶן זײֵ ניִט פעֶרדוּמפּעֶן געֶװאָרעֶן פוּן שׁװײֵס?

— מִרְיָם׳ס בּרוּנעֶן פלעֶגט זײֵ בּרעֶנגעֶן שמעֶקעֶדיִגעֶ גראָזעֶן אוּן אַלעֶרלײֵ געֶװיִרצעֶן, האָבּעֶן זײֵ זיִך איִן דעֶם געֶקוׂיקעֶלט אוּן דעֶר װאוׂיל־שמעֶקעֶנדיִגעֶר רֵיחַ האָט זיִך געֶלאָזט העֶרעֶן װײַט־װײַט.

געֶזעֶהן װיִ גאָט גיִט זיִך מיִט זײֵ אַזוׂי אָפּ, פּוּצט זײֵ אוּן קעֶכעֶלט זײֵ, האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן {{תיקון|געֶזיִנגעֶן|געֶזוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}} דיִ ליִעד:

:::גאָט איז מײַן פּאַסטוּך, װאָס־זשעֶ פעֶהלט מיִר?
:::איִן טיִעף־גראָזיִגעֶ אָאַזיִסעֶן {{אָנווייז|³)|94}} בּעֶלעֶגט עֶר מיִך,
:::בּײַ רוּהיִגעֶ װאַסעֶרעֵן פיהרט עֶר מיִך – – –
:::אוּן געֶה איִך איִן {{תיקון|ט־אָל|טאָל}} פוּן דעֶר װיִסטעֶ
:::שרעֶקט מיִך קײַן בּעֵז ניִט –
:::דעֶן דוּ בּיִסט מיִט מיִר.

{{קעפּל|דעֶר טוׂיט פוּן דוׂר הַמִדְבָּר.|1.5|7.14}}

נאָך דעֶם װיִ דעֶר דוׂר הַמִדְבָּר, שִׁשִׁים רִיבּוׂא מאַן, האָבּעֶן זיִך פעֶרזיִנדיִגט, האָט גאָט אוׂיף זײֵ גוׂזֵר {{אָנווייז|⁴)|94}} געֶװעֶן, זײֵ זאָלעֶן אַלעֶ אוׂיסשטאַרבּעֶן איִן מדבּר איִן פעֶרלוׂיף פוּן פעֶרציִג יאָהר.

{{הערה|שיִלדקרעֶט, אַרט טשעֶרעֶפּאַכעֶ.|¹)|94}} {{הערה|{{תיקון|אַ|אַן}} אַרט אַזבּעֶסט.|²)|94}} {{הערה|אַ שטיִקעֶל פּלאַץ איִן מדבּר בֶּעֶדעֶקט מיִט גראָז אוּן בּײֵמעֶר.|³)|94}} {{הערה|בּעֶפוׂילען.|⁴)|94}}

יעֶדעֶס יאָהר עֶרֶב תִּשְׁעָה־בְּאָב פלעֶגט משׁה אוׂיסרוּפעֶן איִן מַחֲנֶה: געֶהט גראָבּעֶן! האָט יעֶדעֶר זיִך אוׂיסגעֶגראָבּעֶן אַ קֵבֶר אוּן דאָרט איִבּעֶרגעֶנעֶכטיִגט. אוׂיף מאָרגעֶן האָט מעֶן אוׂיסגעֶרוּפעֶן: דיִ לעֶבּעֶדיִגעֶ אָפּגעֶשײֵדט {{זייט|95|ל}} פוּן דיִ טוׂיטעֶ! פלעֶגעֶן בּלײַבּעֶן איִן קְבָרִים יעֶדעֶס מאָל צוּ פוּפצעֶהן טוׂיזעֶנד אוּן דיִ איִבּעֶריִגעֶ פלעֶגעֶן אוׂיפשטעֵהן געֶזוּנד אוּן שטאַרק. אַזוׂי איִז געֶשעֶהן פעֶרציִג יאָהר {{אָנווייז|¹)|95}}, בּיִז דעֶר אַלטעֶר דוׂר איִז איִן גאַנצעֶן אוׂיסגעֶשטאָרבּעֶן.

דאָס לעֶצטעֶ יאָהר האָבּעֶן זײֵ װיִדעֶר אַזוׂי געֶטהוּן אוּן אַלעֶ זעֶנעֶן אוׂיפגעֶשטאַנעֶן לעֶבּעֶדיִג, האָבּעֶן זײֵ געֶמײֵנט, אַז מעֶן האָט ניִט גוּט אוׂיסגעֶרעֶכעֶנט דעֶם טאָג, זעֶנעֶן זײֵ אוׂיף מאָרגעֶן װײַטעֶר געֶגאַנגעֶן נעֶכטיִגעֶן איִן דיִ קברים. אַזוׂי האָבּעֶן זײֵ געֶטהוּן דיִ גאַנצעֶ װאָך. אַז זײֵ האָבּעֶן געֶזעֶהן דעֶם פוּנפצעֶהנטעֶן אָב, דאָס קײֵנעֶר שטאַרבּט ניִט, האָבּעֶן זײֵ פעֶרשטאַנעֶן, אַז דיִ גְזֵרָה איִז בָּטֵל {{אָנווייז|²)|95}} געֶװאָרעֶן, אוּן דעֶם טאָג געֶמאַכט יוׂם־טוׂב.

שפּעֶטעֶר, אַז דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶזעֶסעֶן איִן אֶרֶץ־יִשְרָאֵל רוּהיִג אוּן פריִעדליִך, איִז אײֵנעֶר פוּן דיִ גרעֶסטעֶ יָמִים־טוׂבִים בּײַ זײֵ געֶװעֶן „חַמִשָׁה עָשָׂר בְּאָב” {{אָנווייז|³)|95}}.

{{קעפּל|בִּלְעָם.|1.5|7.15}}

מוׂאָב אוּן מִדְיָן זעֶנעֶן געֶװעֶן צװײֵ פײַנדליִכעֶ פעֶלקעֶר אוּן שטעֶנדיִג צװיִשעֶן זיִך מִלְחָמוׂת געֶפיִהרט.

װיִ דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן זיִך דעֶרנעֶהנטעֶרט צוּם גרעֶניִץ פוּן מוׂאָב, האָבּעֶן שוׂין דיִ בּײֵדעֶ בּלוּט־שׂוׂנְאִים צװיִשעֶן זיִך געֶשלאָסעֶן שָׁלוׂם.

עֶס קוּמט אוׂיס װיִ צװײֵ היִנט, װאָס פלעֶגעֶן זיִך שטעֶנדיִג צוּפּעֶן אוּן רײַסעֶן, בּיִז אַ װאָלף איִז אוׂיף זײֵ אָנגעֶפאַלעֶן — האָבּעֶן זײֵ זיִך שוׂין צוּנוׂיפגעֶפּאָרט, אוּן בּײֵדעֶ צוּזאַמעֶן אַרוׂיס אַנטקעֶגעֶן װאָלף.

אַזוׂי האָט זיִך מוׂאָב צעֶנוׂיפגעֶפּאָרט מיִט מִדְיָן, כְּדֵי דיִ יוּדעֶן בּײַקוּמעֶן אוּן זיִך צוּטײֵלעֶן מיִט דעֶר גוּטס, װיִ דאָס שפּריִכװאָרט זאָגט:

:::שוּתְּפוּת קאַץ אוּן כֶּלֶב,
:::אוׂיף שְלִים־מַזָל׳ס חֵלֶב.

אוּן בָּלָק מֶלֶך מוׂאָב האָט בּײַ זיִך געֶטראַכט:

— זײֵעֶר פיִהרעֶר משה האָט א צײַט מיִט יאָהרעֶן פעֶרבּראַכט איִן מדין, — װעֶלעֶן מיִר פרעֶגעֶן בּײַ דיִ זְקֵנִים פוּן מדין, איִן װאָס ליִגט זײַן גאַנצעֶר כּחַ. האָט עֶר בּעֶקוּמעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} עֶנטפעֶר:

— דעֶר כּחַ זײַנעֶר איִז נוּר איִן מוׂיל.

{{הערה|40 מאָל 15 טוֹיזעֶנד מאַכט־אוֹיס 600 טוֹיזעֶנד.|¹)|95}} {{הערה|צוּשטעֶרט, אָפּגעֶרוּפעֶן.|²)|95}} {{הערה|פוּפצעֶהן טאָג אין חוׂדש אָב.|³)|95}}

{{זייט|96}}

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט בָּלָק — װעֶל איִך אוׂיף זײֵ אָנשיִקעֶן בִּלְעָם׳ן מיִט זײַן מוׂיל, װעֶט עֶר זײֵ פעֶרשעֶלטעֶן.

האָט זיִך גאָט געֶװיִזעֶן צוּ בּלעם׳ן אוּן איִהם בּעֶפוׂילעֶן:

— געֵה ניִט!

— װעֶל איִך זײֵ שעֶלטעֶן דאָ אוׂיפ׳ן אָרט.

— שעֶלט ניִט!

— װעֶל איִך זײֵ בּעֶנשעֶן.

— אוׂיך ניִט!

װיִ מעֶן זאָגט, איִן אַ שפּריִכװאָרט, צוּ דעֶר בּיִהן:

:::ניִט דײַן האָניִג,
:::ניִט דײַן בּיִס.

אוּן בִּלְעָם איִז דאָך אַװעֶק אוּן אוׂיפגעֶבּוׂיט זיִבּעֶן מִזְבֵּחוׂת אוּן געֶװאָלט שעֶלטעֶן דיִ יוּדעֶן.

בּעֶװײַזט זיִך גאָט צוּ איִהם אוּן פרעֶגט:

— רָשָע, װאָס טהוּסטוּ? איִך האָבּ דאָך דיִר פעֶרבּאָטעֶן?!

עֶנטפעֶרט עֶר:

— אָט האָבּ איִך אײַנגעֶאָרדנעֶט זיִבּעֶן מִזְבֵּחוׂת...

עֶס קוּמט אוׂיס װיִ אַ קרעֶמעֶר, װאָס האָט אַ פאַלשעֶ מאָס אוּן אַ פאַלשעֶ װאָג אוּן נאַרט דיִ קוׂנִים, קוּמט אַרײַן דעֶר אוׂיפזעֶהעֶר פוּן מאַרק אוּן חאַפּט איִהם בּײַ דעֶר האַנד װיִ עֶר שװיִנדעֶלט:

— װאָס טהוּסטוּ?

— איִך האָבּ דיִר, ליִעבּעֶר העֶר, שוׂין אָפּגעֶשיִקט אַהײֵם אַ פײַנעֶ מַתָּנָה.

גאָט לאָזט זיִך אָבּעֶר ניִט אוּנטעֶרקוׂיפעֶן מיִט שוׂחַד {{אָנווייז|¹)|96}}, — האָט עֶר איִהם פעֶרװעֶהרט צוּ שעֶלטעֶן.

אָבּעֶר פוּן דעֶם רָשָע׳ס בְּרָכוׂת זעֶהט מעֶן, װאָס פאַר אַ קְלָלָה עֶר האָט איִן זיִנעֶן געֶהאַט צוּ געֶבּעֶן, אוּן גאָט האָט עֶס פעֶרקעֶהרט אוׂיף אַ בְּרָכָה:

געֶװאָלט האָט עֶר פעֶרשעֶלטעֶן, יוּדעֶן זאָלעֶן ניִט האָבּעֶן קײַן שוּלעֶן פאַר קיִנדעֶר אוּן בָּתֵּי־מִדְרָשִים פאַר דעֶרװאַקסעֶנעֶ — אוּן געֶבּעֶנשט:

:::װיִ שׁעֵהן דײַנעֶ געֶצעֶלטעֶן יַעֲקב,
:::דײַנעֶ װאוׂינוּנגעֶן — יִשְרָאֵל!

{{הערה|בּעֶשטעֶכוּנג, חאַבאַר.|¹)|96}}

{{זייט|97}}

װיִדעֶר האָט עֶר געֶװאָלט שעֶלטעֶן, יוּדעֶן זאָלעֶן זײַן װיִסט אוּן לעֶעֶר, דאַר אוּן טרוּקעֶן — האָט עֶר געֶבּעֶנשט:

:::װיִ טײַכעֶן געֶצוׂיגעֶן,
:::װיִ געֶרטנעֶר בּײַם טײַך,
:::פײַכט, זאַפטיִג זײַן צװײַג,
:::זײַן זאָמעֶן בּײַ שטראָמעֶן,
:::װיִ בְּשָׂמִים, װאָס גאָט
:::אַלײֵן האָט געֶפלאַנצט,
:::װיִ צעֶדעֶר בּײַ׳ם קװאַל.

זײֵ זאָלעֶן ניִט געֶװעֶלטיִגעֶן איִבּעֶר אַנדעֶרעֶ פעֶלקעֶר — אוּן װיִדעֶר געֶבּעֶנשט:

:::העֶכעֶר פוּן אֲגָג {{אָנווייז|¹)|97}} זײַן מֶלֶךְ,
:::אוּן זײַן קעֶניִגרײַךְ דעֶרהוׂיבּעֶן.

אַלעֶ בְּרָכוׂת האָבּעֶן זיִך שפּעֶטעֶר איִן גָלוּת װיִדעֶר פעֶרװאַנדעֶלט איִן קְלָלוׂת, חוּץ אײֵנעֶ — שוּלעֶן אוּן בָּתי־מִדְרָשִים. איִן דיִ עֶרגסטעֶ צײַטעֶן זעֶנעֶן יוּדעֶן געֶװעֶן װאוׂיל־געֶלעֶרעֶנטעֶ אוּן פאַר דעֶר תּוׂרָה זיִך מוֹסֵר־נֶפֶש {{אָנווייז|²)|97}} געֶװעֶן.

געֶזעֶהן אַז צוּ שעֶלטעֶן איִז עֶר ניִשט בְּכּוֹחַ, האָט בִּלְעָם בָּלָק׳ן אַזאַ עֵצָה געֶגעֶבּעֶן:

— דעֶר יוּדיִשעֶר גאָט האָט פײַנט אוׂיסגעֶלאַסעֶנקײַט, יוּדעֶן אָבּעֶר זעֶנעֶן לָהוּט {{אָנווייז|³)|97}} נאָך לײַנעֶנעֶ קלײֵדעֶר. נעֶהם־זשעֶ שטעֶל־אוׂיף גאַנצעֶ רײֵהעֶן צעֶלטעֶן־געֶװעֶלבּליִך אוּן זעֶץ דאָרט אַװעֶק פרוׂיעֶן, אַלטעֶ פוּן דרוׂיסעֶן אוּן יוּנגעֶ איִנװעֵניִג, אוּן לאָזעֶן זײֵ פעֶרקוׂיפעֶן לײַנעֶנעֶ קלײֵדעֶר...

אוּן בָּלָק האָט אַזוׂי געֶטהוּן.

{{הערה|דעֶר מלך פוּן עמלק.|¹)|97}} {{הערה|דאָס לעֶבּעֶן געֶאָפּפעֶרט.|²)|97}} {{הערה|בּעֶגעֶרעֶן שטאַרק.|³)|97}}

אָפּגעֶגעֶסעֶן אוּן אָפּגעֶטרוּנקעֶן געֶהט אַ יוּד אוׂיפגעֶלעֶגט אַרוׂיס איִן מאַרק שפּאַציִרעֶן. פעֶררוּפט מעֶן איִהם איִן דיִ געֶװעֶלבּליִך: ציִ דאַרפסטוּ ניִשט לײַניִנעֶ קלײֵדעֶר? זאָגט איִם דיִ אַלטעֶ {{תיקון|אַ|אַן}} אֱמֶת׳עֶ פּרײַז אוּן דיִ יוּנגעֶ — גאָר אַ בּיִליִגעֶ, אוּן מאַכט דעֶרבּײַ חֵנ׳עֶװדיִג: זײַ הײֵמיִש, מײַן פרײַנד, זעֶץ זיִך אַניִדעֶר אוּן קלוׂיבּ זיִך אויס װאָס דײַן האַרץ גליִסט. אוּן בּאַלד טאַקיִ בּעֶװײַזעֶן זיִך דאָרט פלעֶשליִך װײַן פוּנ׳ם בּעֶסטעֶן עמוֹנ׳יִשעֶן סאָרט, װאָס צוּרײֵצט דאָס בּלוּט. „װעֶסטוּ אֶפְשַר פעֶרזוּכעֶן אַ גלעֶזעֶל װײַן?” — פרעֶגט {{זייט|98|ל}} זיִ מיִט אַ פרײַנדליִכעֶן שמײֵכעֶל. קעֶן עֶר ניִשט בּײַשטעֵהן אוּן טריִנקט. ציִנדט זיִך איִן איִהם דאָס בּלוּט אוּן עֶר פּרוּבט זיִך מיִט איִהר װעֶרעֶן גאָר הײֵמיִש. נעֶהמט זיִ אַרוׂיס איִהר געֶטיִל פוּנ׳ם שוׂיס אוּן זאָגט: געֶפעֶל איִך דיִר יאָ, דיִען־זשעֶ אוׂיך צוּ מײַן געֶטיִל. — װאָס הײֵסט, זאָגט עֶר, איִך בּיִן דאָך אַ יוּד! — װאָס מאַכט עֶס אוׂיס? — זאָגט זיִ איִהם. אוּן עֶס דעֶרגעֶהט דעֶרצוּ בּיִז עֶר זאָגט זיִך אָפּ איִנגאַנצעֶן פוּן תּוֹרַת־משֶׁה.

אַזוׂי האָבּעֶן דיִ טעֶכטעֶר פוּן מִדְיָן אַראָפּגעֶפיִהרט דיִ יוּדעֶן פוּן רעֶכטעֶן װעֶג. אוּן צוּליִעבּ דעֶם זעֶנעֶן פיִער אוּן צװאַנציִג טוׂיזעֶנד יוּדעֶן אוּמגעֶקוּמעֶן פוּן מַגֵפָה.

דעֶרנאָך אָבּעֶר האָבּעֶן יוּדעֶן איִן אַ מִלְחָמָה געֶגעֶן מִדְיָן אָפּגעֶהאַלטעֶן אַ גרוׂיסעֶן נִצָחוׂן {{אָנווייז|¹)|98}}, אוּן בִּלְעָם, װאָס איִז דעֶרװײַל געֶקוּמעֶן איִן מִדְיָנ׳יִשׁעֶן לאַגעֶר געֶצאָהלט מאָהנעֶן פאַר זײַן עֵצָה, איִז אוׂיך צװיִשעֶן אַנדעֶרעֶ געֶ׳הַרְג׳עֶט געֶװאָרעֶן. װיִ דאָס שפּריִכװאָרט זאָגט:

:::דעֶם עֵזעֶל האָט זיִך געֶגליִסט העֶרנעֶר בּעֶקוּמעֶן —
:::האָט מעֶן איִהם דיִ לאַנגעֶ אוׂיעֶרעֶן אָפּגעֶנוּמעֶן.

{{קעפּל|משֶׁה׳ס טוׂיט.|1.5|7.16}}

„אוּן גאָט האָט צוּ משה געֶזאָגט: דעֶר טאָג פוּן דײַן טוׂיט איִז שוׂין נאָהעֶנט”.

„אוּן װעֶן אוׂיך עֶר הוׂיבּט זיִך בּיִז צוּ׳ם היִמעֶל אַרוׂיף אוּן זײַן קאָפּ דעֶרלאַנגט דעֶם װאָלקעֶן... געֶהט עֶר פעֶרלוׂירעֶן אוּן ניִטאָ איִהם” — געֶגעֶן װאָס רעֶדט זיִך דאָ? געֶגעֶן דעֶם טאָג פוּן טוׂיט: מעֶג דעֶר מעֶנש װיִ אַ פוׂיגעֶל אַפִילוּ זיִך פליִגעֶל מאַכעֶן אוּן צוּ׳ם היִמעֶל זיִך אוׂיפהוׂיבּעֶן — קוּמט דיִ לעֶצטעֶ שָׁעָה פוּנ׳ם טוׂיט װעֶרעֶן דיִ פליִגעֶל זײַנעֶ צוּבּראָכעֶן אוּן עֶר פאַלט־אַראָפּ.

{{הערה|זיִעג, אײַנגעֶנוּמעֶן דיִ מלחמה.|¹)|98}}

„אוּן װעֵן אוׂיך עֶר הוׂיבּט זיִך בּיִז צוּ׳ם היִמעֶל אַרוׂיף” — דאָס איִז משה, װאָס אוׂיפ׳ן הימעֶל איִז עֶר אַרוׂיפגעֶשטיִגעֶן אוּן מיִט דיִ פיִס זײַנעֶ דיִ װאָלקעֶנס געֶטראָטעֶן, אוּן צוּ מַלְאָכִים גלײַך געֶװאָרעֶן, אוּן מיִט גאָט בָּרוּך־הוּא פָּנִים־אֶל פָּנִים געֶרעֶדט אוּן פוּן זײַן האַנד דיִ תּוֹרָה געֶנוּמעֶן — װיִ בּאַלד זײַן סוׂף איִז געֶקוּמעֶן האָט איִהם גאָט געֶזאָגט: „דעֶר טאָג פוּן דײַן טוׂיט איִז שוׂין נאָהעֶנט”.

{{זייט|99}}

{{קעפּל|I.}}

װעֶן משה האָט געֶזעֶהן, אַז דעֶר גְזַר־דִין אוׂיף איִהם איִז שוׂין אָנגעֶ׳חַתְמ׳ט געֶװאָרעֶן, האָט עֶר אַרוּמגעֶצײֵכעֶנט אַרוּם זיִך {{תיקון|אַ|אַן}} עִיגוּל {{אָנווייז|¹)|99}} אוּן אַלײֵן געֶשטעֶלט זיִך איִנמיִטעֶן אוּן געֶזאָגט: „איִך ריִהר זיִך ניִשט פוּן דאַנעֶן, בּיִז דוּ װעֶסט דיִ גְזֵירָה מְבַטֵל זײַן”. אוּן אָנגעֶטהוּן האָט עֶר זיִך איִן אַ זאַק אוּן אײַנגעֶהיִלט זיִך איִן אַ זאַק אוּן זיִך געֶװאַלגעֶרט איִן אַש, אוּן האָט געֶנוּמעֶן בּעֶטעֶן רַחְמִים בּײַ גאָט בָּרוּך־הוּא, בּיִז דעֶר היִמעֶל מיִט דעֶר עֶרד אוּן דיִ גאַנצעֶ נאַטוּר האָבּעֶן אָנגעֶהוׂיבּעֶן ציִטעֶרעֶן אוּן געֶפרעֶגט: „אֶפְשַׁר איִז שוׂין דעֶר װיִלעֶן פוּן גאָט געֶקוּמעֶן גאָר זײַן װעֶלט צוּ בּעֶנײַעֶן?” {{אָנווייז|²)|99}} איִז אַ בַּת־קוׂל אַרוׂיס אוּן געֶזאָגט: „ניִשט געֶקוּמעֶן איִז נאָך דעֶר װיִלעֶן פוּן גאָט זײַן װעֶלט צוּ בּעֶנײַעֶן, נאָר „איִן זײַן האַנד איִז דיִ זעֶעל פוּן אַלעֶ לעֶבּעֶדיִגעֶ” {{אָנווייז|³)|99}}... אוּן גאָט האָט געֶלאָזט אוׂיסרוּפעֶן איִן יעֶדעֶן טוׂיעֶר פוּן יעֶדעֶן היִמעֶל, משה׳ס תְּפִלָה זאָל פאַר איִהם ניִשט אוׂיפגעֶנוּמעֶן אוּן געֶבּראַכט װעֶרעֶן, װײַל דעֶר גְזַר־דִין דײַנעֶר איִז שוׂין אָנגעֶ׳חַתְמֶ׳ט. אוּן װעֶן דאָס קוׂל פוּן דעֶר תְּפִלָה צוּ׳ם היִמעֶל האָט זיִך געֶשטאַרקט, האָט גאָט געֶרוּפעֶן אוּן געֶזאָגט דיִ מַלְאֲכֵי־הַשָרֵת: „געֶשװיִנד לאָזט זיִך אַראָפּ אוּן אַלעֶ טוׂיעֶרעֶן פוּן יעֶדעֶן היִמעֶל פעֶרשליִסט! װײַל משה׳ס תּפלה איִז געֶגליִכעֶן געֶװעֶן צוּ אַ שװעֶרד װאָס רײַסט אוּן שנײַדט אוּן קײֵנעֶר קעֶן עֶס ניִשט אָפּשטעֶלעֶן. האָט משה געֶזאָגט פאַר גאָט בָּרוּך־הוּא: „רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, פאַר דיִר איִז אָפעֶן אוּן בּעֶװאוּסט מײַן מיִה אוּן צַעַר, װאָס איִך האָבּ געֶליִטעֶן איִבּעֶר דיִ יוּדעֶן בּיִז זײֵ האָבּעֶן אָנגעֶהוׂיבּעֶן גלוׂיבּעֶן דײַן נאָמעֶן; װיִפיִעל לײֵדעֶן האָבּ איִך צוּליִעבּ זײֵ איִבּעֶרגעֶטראָגעֶן בּיִז איִך האָבּ בּײַ זײֵ פעֶסט געֶשטעֶלט דיִ תּוׂרָה מיִט מִצְווֹת. געֶמײֵנט האָבּ איִך: אַזוׂי װיִ איִך האָבּ זײֵעֶר צַעַר אוּן יְסוּרִים געֶזעֶהן אַזוׂי װעֶל איִך זוֹכֶה זײַן אוׂיך זײֵעֶר נַחַת דעֶרלעֶבּעֶן — אוּן איִצט װעֶן דיִ צײַט פוּן נַחַת איִז געֶקוּמעֶן, זאָגסטוּ מיִר: „דוּ װעֶסט ניִשט אַריִבּעֶרגעֵהן דעֶם יַרְדֵן” — מאַכסטוּ דאָך פאַר פאַלש דײַן אײֵגעֶנעֶ תּוׂרָה, װאוּ דוּ האָסט געֶשריִבּעֶן: „איִן זײַן טאָג זאָלסטוּ איִהם (דעֶם טאָג־אַרבּײַטעֶר) זײַן לוׂין געֶבּעֶן”. שוׂין־זשעֶ איִז דאָס מײַן לוׂין פאַר אַרבּײַט פוּן פיִערציִג יאָהר, װאָס איִך האָבּ זיִך אַזוׂי בּעֶמיִהט בּיִז ס׳איִז אַ הײֵליִג אוּן געֶטרײַ פאָלק געֶװאָרעֶן?” ענטפעֶרט גאָט בָּרוּך־הוּא: {{זייט|100|ל}} „אַזאַ גְזֵירָה איִז פוּן מיִר אַרוׂיס!” זאָגט משה: „רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, אוׂיבּ איִך קעֶן ניִשט אַרײַנגעֶהן איִן אֶרֶץ־יִשְׂרָאֵל לעֶבּעֶדיִגעֶרהײֵד — בּרײֵנג מיִך אַהיִן אַרײַן טוׂיטעֶרהײֵד, װיִ יוׂסֵף׳ס בּײֵנעֶר”. עֶנטפעֶרט גאָט: „משה, װעֶן יוׂסֵף איִז קײֵן מִצְרַיִם געֶקוּמעֶן האָט עֶר זיִך דאָרט ניִשט פעֶרפרעֶמדט, נאָר אַרוׂיסגעֶזאָגט אַז עֶר איִז אַ יוּד, דוּ אָבּעֶר האָסט זיִך איִן מִדְיָן פעֶרפרעֶמדט: װעֶן יִתְרוׂ׳ס טעֶכטעֶר האָבּעֶן דיִך פאַר זײֵעֶר פאָטעֶר מיִט׳ן נאָמעֶן מִצְרִי אָנגעֶרוּפעֶן, האָסטוּ געֶהעֶרט אוּן זיִך ניִשט װיִסעֶנדיִג געֶמאַכט”. זאָגט משה װיִדעֶר: „רִבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, אוׂיבּ דוּ װיִלסט מיִך ניִשט איִן ארץ־יִשראל אַרײַנבּרײֵנגעֶן לאָז מיִך זײַן װיִ דיִ חַיוׂת פוּן פעֶלד, װאָס עֶסעֶן גראָז אוּן טריִנקעֶן װאַסעֶר אוּן זעֶהעֶן דיִ װעֶלט — אַזוׂי זאָל איִך אוׂיך זײַן װיִ אײֵנעֶ פוּן זײֵ”. זאָגט איִהם גאָט: „געֶנוּג שוׂין!” בּעֵט משה װײַטעֶר : „רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, אוׂיבּ ניִשט, לאָז מיִך זײַן אוׂיף דעֶר װעֶלט װיִ דאָס פוׂיגעֶלעֶ, װאָס פליִהט איִן אַלעֶ פיִער עֶקעֶן װעֶלט אוּן קלוׂיבּט זיִך שפּײַז אַלעֶ טאָג — אוּן קוּמט־צוּריִק פאַר נאַכט איִן זײַן נעֶסט”. „געֶנוּג שוׂין!” — עֶנטפעֶרט גאָט.

{{הערה|קרײַז, רעֶדיִל.|¹)|99}} {{הערה|ד. ה. פעֶרניִכטעֶן דיִ איִצטיִגעֶ װעֶלט אוּן בּעֶשאַפעֶן א נײַעֶ.|²)|99}} {{הערה|ד. ה. עֶר װיִל משה׳ן פוּן דעֶר װעֶלט נעֶהמען.|³)|99}}

האָבּעֶן דיִ זוּן מיִט דעֶר לְבָנָה זיִך אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן פוּנ׳ם עֶרשטעֶן היִמעֶל איִנ׳ם דריִטעֶן, איִן זְבוּל, אוּן געֶזאָגט פאַר גאָט בָּרוּך־הוּא: „רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, אוׂיבּ דוּ װעֶסט טהוּן אַ געֶרעֶכטעֶן מִשְפָּט עַמְרָם׳ס זוּהן — װעֶלעֶן מיִר װיִדעֶר לײַכטעֶן פאַר דעֶר װעֶלט, אוׂיבּ ניִשט — װעֶלעֶן מיִר אוׂיפהעֶרעֶן צוּ לײַכטעֶן”, האָט גאָט אוׂיף זײֵ געֶװאָרפעֶן פײַעֶרדיִגעֶ פײַלעֶן אוּן שפּיִזעֶן אוּן זײֵ געֶזאָגט: „יעֶדעֶן טאָג בּוּקעֶן זיִך צוּ אײַך מעֶנשעֶן אוּן איִהר האָט ניִשט אוׂיפגעֶהעֶרט צוּ לײַכטעֶן — פאַר מײַן כָּבוׂד אַרט אײַך ניִט, איִצט פאַר׳ן כָּבוׂד פוּן אַ בָּשָׂר־וָדָם װיִלט איִהר זיִך אַזוׂי שטאַרק אָננעֶהמעֶן!”

{{קעפּל|II.}}

אַז משה האָט געֶזעֶהן, דאָס מעֶן װיִל זיִך אוׂיף איִהם ניִשט אוּמקוּקעֶן, האָט עֶר זיִך געֶלאָזט געֵהן צוּ היִמעֶל אוּן עֶרד אוּן זײֵ געֶזאָגט: בּעֵט פאַר מיִר רחמים!” זאָגעֶן זײֵ איִהם: „אײֵדעֶר פאַר דיִר דאַרפעֶן מיִר גאָר פאַר זיִך בּעֵטעֶן, מיִר זעֶנעֶן אוׂיך ניִשט קײַן אײֵבּיִגעֶ. אוׂיף אוּנז איִז געֶזאָגט געֶװאָרעֶן: „דעֶר היִמעֶל װעֶט װיִ רוֹיך צוּגעֵהן אוּן דיִ עֶרד װיִ אַ קלײֵד צוּפאַלעֶן!”

איִז עֶר געֶגאַנגעֶן צוּ דיִ שטעֶרעֶן אוּן מזלוׂת אוּן זײֵ געֶזאָגט: „בּעֵט פאַר מיִר רחמים”. עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם: „אײֵדעֶר פאַר דיִר דאַרפעֶן מיִר גאָר פאַר זיִך בּעֵטעֶן, דעֶן אוׂיף אוּנז איִז געֶזאָגט געֶװאָרעֶן: „עֶס װעֶלעֶן צוּבּרעֶקעֶלט װעֶרעֶן אַלעֶ העֶרשאַפטעֶן פוּן היִמעֶל”.

{{זייט|101}}

איִז עֶר געֶגאַנגעֶן צוּ דיִ הוׂיכעֶ בּעֶרג אוּן זײֵ געֵזאָגט: „בּעֵט פאַר מיִר רַחֲמִים”. עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם: „אײֵדעֶר פאַר דיִר דאַרפעֶן מיִר גאָר פאַר זיִך בּעֵטעֶן, דעֶן אוׂיף אוּנז איִז געֶזאָגט געֶװאָרעֶן: „דיִ בּעֶרג װעֶלעֶן זיִך אײַנלעֵגעֵן אוּן דיִ היִגלעֶן װעֶלעֶן צוּפאַלעֶן װעֶרעֶן”.

איִז עֶר געֶקוּמעֶן צוּם יַם אוּן איִהם געֶזאָגט: „בּעֵט פאַר מיִר רחמים”. זאָגט איִהם דעֶר יַם: „עַמְרָם׳ס זוּהן! װאָס איִז הײַנטיִגעֶר טאָג אַנדעֶרש פוּן אַלעֶ? דוּ בּיִסט דאָך דעֶר זעֶלבּעֶר, װאָס בּיִזט צוּ מיִר מיִט דײַן שטעֶקעֶן געֶקוּמעֶן אוּן מיִך געֶשלאָגעֶן אוּן אוׂיף צװעֶלף שטעֶגעֶן צוּטהײֵלט, אוּן איִך האָבּ ניִשט געֶקעֶנט געֶגעֶן דיִר בּײַשטעֶהן — אוּן איִצט װאָס איִז מיִט דיִר אַזוׂינס געֶװאָרעֶן?”

אַז דעֶר ים האָט משה׳ן דעֶרמאָהנט, װאָס עֶר האָט איִן זײַנעֶ יוּנגעֶרעֶ יאָהרעֶן אוׂיפגעֶטהוּן, האָט עֶר געֶנוּמעֶן שרײַעֶן אוּן געֶזאָגט: „אָ, װאוּ נעֶהמט מעֶן װיִדעֶר דיִ אַמאָליִגעֶ יאָהרעֶן!” װעֶן איִך בּיִן פאַר דיִר געֶשטאַנעֶן בּיִן איִך אַ מלך אוׂיף דעֶר װעֶלט געֶװעֶן, איִצט אָבּעֶר פאַל איִך אוׂיף דעֶר עֶרד בּעֵטעֶנדיִג רחמים — אוּן קײֵנעֶר װיִל זיִך אוׂיף מיִר ניִשט אוּמקוּקעֶן”.

בּאַלד איִז עֶר אַװעֶק צוּ מְטַטְרוֹן שַׂר־הפָּנִים {{אָנווייז|¹)|101}} אוּן איִהם געֶזאָגט: „בּעֵט פאַר מיִר רחמים, איִך זאָל פוּן דעֶר װעֶלט ניִשט געֵהן”. זאָגט עֶר איִהם: „משה מײַן רֶבִּי! אוּמזיִסט איִז דײַן מיִה! אַזוׂי האָבּ איִך געֶהעֶרט פוּן אוּנטעֶר דעֶם פאָרהאַנג, אַז דײַן תְּפִלָה װעֶגעֶן דעֶם װעֶט ניִשט אָנגעֶנוּמעֶן װעֶרעֶן”.

האָט משה אַרוׂיפגעֶלעֶגט דיִ העֶנד אוׂיפ׳ן קאָפּ אוּן געֶשריִען אוּן געֶװײֵנט: „צוּ װעֶמעֶן זאָל איִך איִצט געֵהן בּעֵטעֶן רחמים?” אוּן גאָט־בּרוּך־הוּא איִז געֶװאָרעֶן שטאַרק איִן צאָרן אוׂיף איִהם, בּיִז משה האָט אוׂיסגעֶשריִען: „גאָט, גאָט, דעֶרבּאַריִמדיִגעֶר גאָט אוּן לײַטזעֶליִגעֶר”.

איִז דעֶר רוּחַ־הַקדֶשׁ {{אָנווייז|²)|101}} בּאַלד בּעֶרוּהיִגט געֶװאָרעֶן. זאָגט גאָט צוּ משה׳ן: „משה, צװײֵ שְׁבוּעוׂת האָבּ איִך געֶשװאוׂירעֶן, אײֵנעֶ װעֶגעֶן יוּדעֶן אוּמצוּבּרײֵנגעֶן זײֵ פוּן דעֶר װעֶלט, װעֶן זײֵ האָבּעֶן יעֶנעֶ מַעֲשֶׂה {{אָנווייז|³)|101}} אָנגעֶטהוּן, אוּן אײֵנעֶ װעֶגעֶן דיִר, אַז דוּ זאָלסט שטאַרבּעֶן אוּן איִן לאַנד ניִשט אַרײַנגעֵהן. יעֶנעֶ שׁבוּעה װעֶגעֶן יוּדעֶן האָבּ איִך צוּליִעבּ דיִר מבטל געֶװעֶן, װײַל דוּ האָסט פאַר זײֵ געֶבּעֵטעֶן, אוּן איִצט בּעֵטסטוּ װיִדעֶר, איִך זאָל אוׂיך דיִ צװײֵטעֶ שׁבוּעה בּרעֶכעֶן אוּן טהוּן דײַן פעֶרלאַנגעֶן, דוּ װיִלסט ציִהעֶן דעֶם שטריִק פאַר בּײֵדעֶ {{זייט|102|ל}} עֶקעֶן — אײֵנעֶ פוּן דיִ בּײֵדעֶ שׁבוּעוׂת מוּז פעֶסט בּלײַבּעֶן, קלוׂיבּ זיִך אוׂיס!”

{{הערה|אײֵנער פוּן דיִ גרעסטע מלאכים װאָס שטעהט פאַר גאָט.|¹)|101}} {{הערה|גאָט׳ס הײֵליִגער גײַסט.|²)|101}} {{הערה|פוּנ׳ם עגל.|³)|101}}

װיִ משה האָט דאָס דעֶרהעֶרט, זאָגט עֶר: „רבּוׂנוׂ־שׁל־עוׂלם, לאָז פעֶרלוׂירעֶן געֵהן משׁה אוּן טוׂיזעֶנד זײַן גלײַכעֶן — אוּן קײֵן נאָגעֶל פוּן אײֵנעֶם פוּן פאָלק יִשְׂרָאֵל זאָל ניִשט װעֶרעֶן געֶקריִמט!”

אוּן משה זאָגט װיִדעֶר פאַר גאָט: „רִבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, דיִ פיִס װאָס האָבּעֶן זוֹכֶה געֶװעֶן אוׂיפ׳ן היִמעֶל אַרוֹיפגעֵהן, אוּן דאָס פָּנִים װאָס האָט דיִ שְׁכִינָה מְקַבֵּל־פָּנִים געֶװעֶן — זאָלעֶן זיִך איִן עֶרד װאַלגעֶרעֶן?” זאָגט איִהם גאָט: „אַזוׂי האָבּ איִך בּעֶשלאָסעֶן אוּן אַזוׂי פיִהרט זיִך אוׂיף דעֶר װעֶלט: יעֶדעֶר דוׂר האָט זײַנעֶ פאָרשטעֶהעֶר, זײַנעֶ מַנְהִיגִים. בּיִז איִצט איִז דײַן צײַט געֶװעֶן, איִצט איִז דיִ צײַט פאַר דײַן תּלמיד געֶקוּמעֶן. זאָגט משה: „רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, אוׂיבּ צוּליִעבּ יְהוֹשֻׁעַ געֵה איִך פוּן דעֶר װעֶלט, װעֶל איִך געֵהן בּײַ איִהם אַ תַּלְמִיד זײַן”. זאָגט איִהם גאָט: „אוׂיבּ דוּ װיִלסט — געֵה”.

{{קעפּל|III.}}

איִז משה אוׂיפגעֶשטאַנעֶן אוּן גאַנץ פריִה צוּ יְהוֹשֻעַ׳ס הוׂיז אַװעֶקגעֶגאַנגעֶן. אוּן יהוֹשע איִז געֶזעֶסעֶן אוּן געֶלעֶרעֶנט. האָט משה זיִך אַניִדעֶרגעֶשטעֶלט אײַנגעֶבּוׂיגעֶן, דיִ האַנד אוׂיפ׳ן האַרצעֶן אַרוׂיפגעֶלעֶגט. נאָר דיִ אוׂיגעֶן פוּן יהוֹשׁע זעֶנעֶן געֶװעֶן װיִ פעֶרשטעֶלט אוּן עֶר האָט איִהם ניִשט געֶזעֶהן, כְּדֵי משה זאָל דעֶרפוּן צַעַר האָבּעֵן אוּן זאָל זײַן גרײֵט זיִך צוּם טוׂיט איִבּעֶרצוּגעֶבּעֶן.

אוּן דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן געֶגאַנגעֶן איִן משה׳ס געֶצעֶלט תּוׂרה צוּ לעֶרנעֶן, פרעֶגעֶן זײֵ: „משה רבּנוּ װאוּ איִז?” עֶנטפעֶרט מעֶן זײֵ: „גאַנץ פריִה נאָך איִז עֶר איִן יהוֹשע׳ס הוׂיז אַװעֶקגעֶגאַנגעֶן”. קוּמעֶן זײֵ צוּ יהוֹשע׳ס טהיִר אוּן זעֶהעֶן, װיִ יהוֹשע זיִצט אוּן משה שטעֶהט. פרעֶגעֶן זײֵ יהוֹשע׳ן: „װאָס איִז מיִט דיִר געֶװאָרעֶן — משה רבּנוּ שטעֶהט אוּן {{תיקון|דיִ|דוּ|דיאַלעקטיזם}} זיִצסט!” אוּן אַז יהוֹשע האָט דיִ אוׂיגעֶן זײַנעֶ אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן אוּן איִהם דעֶרזעֶהן, האָט עֶר געֶשװיִנד זײַנעֶ קלײֵדעֶר צוּריִסעֶן אוּן אָנגעֶהוׂיבּעֶן װײֵנעֶן אוּן שרײַעֶן: „רֶבִּי מײַנעֶר, רבּי! פאָטעֶר מײַנעֶר, פאָטעֶר!”...

זאָגעֶן דיִ יוּדעֶן צוּ משה׳ן: „משה רַבֵּינוּ! לעֶרן אוּנז תּוׂרָה”. עֶנטפעֶרט עֶר: „איִך האָבּ אוׂיף דעֶם קײַן רְשוּת {{אָנווייז|¹)|102}} ניִשט”. זאָגעֶן זײֵ איִהם װיִדעֶר: „מיִר װעֶלעֶן דיִך ניִשט אָפּלאָזעֶן”. לאָזט זיִך העֶרעֶן פוּן היִמעֶל אַ בַּת־קוׂל : „לעֶרנט {{זייט|103|ל}} בּײַ יהוֹשע” — אוּן זײֵ האָבּעֶן אוׂיף זיִך מְקַבֵּל געֶװעֶן צוּ זיִצעֶן אוּן לעֶרנעֶן תּוׂרָה בּײַ יהוֹשע.

{{הערה|ערלוׂיבּעניש, רעכט.|¹)|102}}

איִז יהוֹשע געֶזעֶסעֶן אוׂיבּעֶן־אָן, משה רעֶכטס אוּן אַהרן׳ס קיִנדעֶר ליִנקס — אוּן יהוֹשע האָט געֶלעֶרנט פאַר משה. אוּן ס׳איִז פוּן משה׳ן אָפּגעֶנוּמעֶן געֶװאָרעֶן דעֶר אוׂצָר פוּן חָכְמָה אוּן צוּ יהוֹשע׳ן אַװעֶקגעֶגעֶבּעֶן געֶװאָרעֶן.

דעֶרנאָך האָבּעֶן זײֵ זיִך געֶלאָזט געֵהן, אוּן משה איִז געֶגאַנגעֶן איִן דעֶר ליִנקעֶר זײַט פוּן יהוֹשע. זעֶנעֶן זײֵ בּײֵדעֶ אַרײַנגעֶגאַנגעֶן איִן אוׂהֶל־מוׂעֵד, האָט זיִך אַראָפּגעֶלאָזט אַ װאָלקעֶן־זײַל אוּן צװיִשעֶן זײֵ בּײֵדעֶ אָפּגעֶטהײֵלט. אוּן אַז דעֶר װאָלקעֶן־זײַל איִז אַװעֶק — פרעֶגט משה: „יהוֹשע, װאָס האָט מיִט דיִר גאָט געֶרעֶדט?” עֶנטפעֶרט איִהם יהוֹשע: „װעֶן צוּ דיִר פלעֶגט זיִך גאָט בּעֶװײַזעֶן, האָבּ איִך אַמאָל געֶװאוּסט װאָס אַזוׂינס עֶר רעֶדט מיִט דיִר?” דאַמאָלס האָט משה אוׂיסגעֶשריִעֶן: „הוּנדעֶרט מאָל שטאַרבּעֶן אוּן ניִשט אײֵן מאָל מְקַנֵא זײַן! העֶר פוּן אַלעֶ װעֶלטעֶן, בּיִז איִצט האָבּ איִך לעֶבּעֶן געֶבּעֶטעֶן, איִצט אָבּעֶר איִז מײַן נְשָמָה דיִר אָפּגעֶגעֶבּעֶן”.

װעֶן בּײַ משה׳ן איִז רעֶכט געֶבּליִבּעֶן צוּ שטאַרבּעֶן האָט גאָט בּרוּך־הוּא געֶנוּמעֶן בּעֶדוׂיעֶרעֶן: „װעֶר װעֶט זיִך פאַר יוּדעֶן אַרוׂיסשטעֶלעֶן איִן דעֶר צײַט פוּן מײַן צאָרן? אוּן װעֶר װעֶט בּײַ מיִר בּעֵטעֶן רחמים איִן דעֶר צײַט װאָס זיִך װעֶלעֶן פאַר מיִר זיִנדיִגעֶן?”

{{קעפּל|IV.}}

אוּן סַמָאֵל, דעֶר עֶלטסטעֶר שָׂטָן, האָט יעֶדעֶ רֶגַע אוׂיף משֶה׳ס נְשָׁמָה אַרוׂיסגעֶקוּקט אוּן געֶזאָגט: „װעֶן װעֶט שוׂין דיִ רגע פוּן משה׳ס טוׂיט קוּמעֶן, איִך זאָל אַראָפּגעֵהן אוּן בּײַ איִהם דיִ נשמה נעֶהמעֶן? װעֶן װעֶט שוׂין מִיכָאֵל קלאָגעֶן אוּן איִך װעֶל דעֶם גרוׂיסעֶן לאַך קעֵנעֵן געֶבּעֶן?”

זאָגט גאָט צוּ גַבְרִיאֵל׳ן: „געֵה בּרעֵנג דיִ נְשָמָה פוּן משה”. עֶנטפעֶרט עֶר איִהם: „רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! אַקעֶגעֶן שִשִים רִבּוׂא בּעֶשטעֵהט עֶר אײֵנעֶר, — װיִ קעֶן איִך זײַן טוׂיט צוּקוּקעֶן?”

הײֵסט גאָט מיכאל׳ן: „געֵה בּרעֵנג דוּ משה׳ס נשמה”. עֶנטפעֶרט עֶר: „איִך בּיִן זײַן רֶבִּי געֶװעֶן אוּן עֶר מײַן תַּלְמִיד — װיִ קעֶן איִך זײַן טוׂיט צוּקוּקעֶן?”

זאָגט גאָט צוּ סמאל׳ן: „געֵה דוּ בּרעֵנג דיִ נְשָמָה פוּן משה”. האָט עֶר בּאַלד זיִך אָנגעֶקלײֵדעֶט מיִט צאָרן אוּן אָנגעֶגוּרט זײַן שװעֶרד, אוּן זיִך אײַנגעֶהיִלט איִן שרעֶקליִכעֶ רְצִיחָה — אוּן אַװעֶק צוּ משה׳ן. {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} עֶר איִהם װיִ עֶר זיִצט אוּן שרײַבּט דעֶם שֵׁם־הַמְפוֹרָשׁ אוׂיף אַ מְגִילָה, אוּן זײַן פָּנִים {{זייט|104|ל}} שײַנט װיִ דיִ ליִכטיִגעֶ זוּן, אוּן זײַן גאַנצעֶס אוׂיסזעֶהן איִז װיִ אַ מַלְאָך פוּן גאָט. האָט עֶר מוֹרָא פאַר איִהם בּעֶקוּמעֶן אוּן אַ ציִטעֶרניִש האָט איִהם אָנגעֶחאַפּט, אוּן האָט קײַן מוֹיל ניִשט געֶקעֶנט עֶפעֶנעֶן אַ װאָרט אוׂיסצוּרעֶדעֶן. בּיִז משה האָט זיִך צוּ איִהם אָנגעֶרוּפעֶן:

— רָשָׁע, װאָס בּעֶדאַרפסטוּ דאָ?

— דײַן נְשָמָה צוּ נעֶהמעֶן בּיִן איִך געֶקוּמעֶן.

— װעֶר האָט דיִך געֶשיִקט?

— דעֶר װאָס האָט אַלעֶ בְּרוּאִים אוׂיף דעֶר װעֶלט בּעֶשאַפעֶן.

— אַװעֶק פוּן דאַנעֶן, װײַל גאָט װיִל איִך לוׂיבּעֶן! „איִך װעֶל ניִשט שטאַרבּעֶן, נוּר לעֶבּעֶן, אוּן גאָט׳ס מַעֲשִׂים װעֶל איִך דעֶרצעֵהלעֶן”.

— „דיִ היִמלעֶן דעֶרצעֵהלעֶן דיִ עֶהרעֶ פוּן גאָט”.

— אַנשװיִגעֶן װעֵרעֶן װעֶל איִך זײֵ הײֵסעֶן אוּן איִך װעֶל איִהם לוׂיבּעֶן, — „העֶרט זיִך אײַן, היִמלעֶן, איִך װעֶל רעֵדעֶן, אוּן לאָז דיִ עֶרד אוׂיסהעֶרעֶן מײַנעֶ װעֶרטעֶר!”

— דיִ נְשָׁמָה פוּן אַלעֶ בְּרוּאִים אוׂיף דעֶר װעֶלט איִז איִן מײַן האַנד איִבּעֶרגעֶגעֶבּעֶן.

— מײַן כּוׂח איִז גרעֶסעֶר פוּן אַלעֶ בְּרוּאִים אוׂיף דעֶר װעֶלט.

— איִן װאָס בּעֶשטעֵהט אַזוׂינס דעֶר כּוׂח דײַנעֶר?

— איִך בּיִן עמרם׳ס {{תיקון|זהוּן|זוּהן}}, װאָס האָבּ שוׂין איִן מײַנעֶ קיִנדעֶר־יאָהרעֶן איִן זיִך דעֶם געֶטליִכעֶן כּוׂח דעֶרשפּיִרט; אָהן מוׂרָא בּיִן איִך צוּם קעֶניִג איִן פּאַלאַץ אַרײַנגעֶגאַנגעֶן אוּן בּײַ איִהם פוּן קאָפּ דיִ קרוׂין אַראָפּגעֶריִסעֶן... אוּן אַז איִך בּיִן אַכציִג יאָהר אַלט געֶװאָרעֶן האָבּ איִך איִן לאַנד מִצְרַיִם צײֵכעֶן אוּן װאוּנדעֶר בּעֶװיִזעֶן אוּן שִׁשִׁים רִבּוֹא פאַר דיִ אוׂיגעֶן פוּן אַלעֶ מִצְרִים אַרוׂיסגעֶפיִהרט, אוּן דעֶם יַם האָבּ איִך אוׂיף צװעֶלף שטיִקעֶר צוּשפּאָלטעֶן, אוּן אוׂיפ׳ן היִמעֶל בּיִן איִך אַרוׂיפגעֶגאַנגעֶן אוּן דאָרט אַ װעֶג אוׂיסגעֵטראָטעֶן, און מיִט מַלְאָכִים האָבּ איִך געֶשטריִטעֶן אוּן זײֵ מְנַצֵחַ געֶװעֶן, אוּן דיִ סוֹדוׂת זײֵעֶרעֶ דיִ מעֶנשעֶן מְגַלֶה געֶװעֶן, אוּן מיִט גאָט בָּרוּך־הוּא האָבּ איִך פָּנִים־אֶל־פָּנִים געֶרעֶדט, אוּן דיִ פײַעֶרדיִגעֶ תּוֹרָה פוּן זײַן האַנד מְקַבֵּל געֶװעֶן אוּן זיִ דעֶם פאָלק יִשְׂרָאֵל געֶלעֶרעֶנט, אוּן מיִט סִיחוֹן אוּן עוׂג, דיִ צװײֵ גִבּוֹרִים פוּן דיִ אוּמוׂת־הָעוׂלָם, האָבּ איִך מִלְחָמָה געֶהאַלטעֶן אוּן מיִט׳ן שטעֶקעֶן, װאָס איִן מײַן האַנד, זײֵ אוׂיף טוׂיט צוּקלאַפּט, אוּן אוׂיבּעֶן איִן היִמעֶל האָבּ איִך דיִ זוּן אוּן לְבָנָה אָפּגעֶשטעֶלט, — װעֶר נאָך צװיִשעֶן אַלעֶ בְּרוּאִים פוּן דעֶר װעֶלט {{זייט|105|ל}} קעֶן דאָס אַלץ טהוּן? אַװעֶק פוּן מיִר — מײַן נשמה װעֶל איִך דיִר ניִשט געֶבּעֶן!”

האָט סַמָאֵל זיִך אוּמגעֶקעֶהרט אוּן דעֶם אַלמעֶכטיִגעֶן גאָט עֶנטפעֶר געֶגעֶבּעֶן. זאָגט איִהם גאָט װיִדעֶר: „געֵה בּרעֵנג משה׳ס נשמה”.

האָט סמאל זײַן שװעֶרד פוּן שײֵדעֶל אַרוׂיסגעֶצוׂיגעֶן אוּן װיִדעֶר געֶקוּמעֶן אוּן זיִך פאַר משה געֶשטעֶלט. איִז משה אוׂיף איִהם איִן צאָרן געֶװאָרעֶן אוּן איִן זײַן האַנד געֶנוּמעֶן גאָט׳ס שטעֶקעֶן, אוׂיף װעֶלכעֵן דעֶר שֵׁם־הַמְפוׂרָש איִז אוׂיסגעֶקריִצט, אוּן געֶגעֶן סמאל מיִט זײַן גאַנצעֶר קראַפט אַרוׂיסגעֶטרעֶטעֶן, בּיִז יעֶנעֶר איִז פאַר איִהם אַנטלאָפעֶן, אוּן משה איִז איִהם מיִט׳ן שם־המפוׂרש נאָכגעֶלאָפעֶן, אוּן אַ שטראַהל פוּן זײַנעֶ אוׂיגעֶן האָט עֶר געֶװאָרפעֶן אוּן סמאל׳ס אוׂיגעֶן בּליִנד געֶמאַכט.

האָט זיִך אַ בַּת־קוׂל געֶלאָזט העֶרעֶן: „דיִ שָעָה איִז געֶקוּמעֶן, װאָס דוּ מוּזט פוּן דעֶר װעֶלט געֵהן”. זאָגט משה: „געֶדעֵנק מיִר יעֶנעֶם טאָג, װאָס דוּ האָסט זיִך מיִר דאָרט בּײַם סְנֶה בּעֶװיִזעֶן! געֶדעֵנק מיִר יעֶנעֶם טאָג, װאָס איִך בּיִן אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי פיִערציִג טעֶג אוּן פיִערציִג נעֶכט געֶשטאַנעֶן! איִך בּעֵט דיִך, איִן דיִ העֶנד פוּנ׳ם מַלְאָך־הַמָוֶת זאָלסטוּ מיִך ניִשט איִבּעֶרגעֶבּעֶן!”

לאָזט זיִך װיִדעֶר אַ בַּת־קוׂל העֶרעֶן: „ניִט שרעֶק זיִך, איִך אַלײֵן װעֶל זיִך מיִט דיִר אוּן מיִט דײַן קְבוּרָה אָפּגעֶבּעֶן”.

זאָגט משה:

— װאַרט מיִר בּיִז איִך װעֶל בּעֶנשעֶן דיִ יוּדעֶן, װאָס האָבּעֶן אַלעֶ מײַנעֶ יאָהרעֶן פוּן מיִר קײֵן נַחַת געֶהאַט, צוּליִעבּ דעֶם װאָס ניִשט אוׂיפגעֶהעֶרט האָבּ איִך זײֵ צוּ װאָרנעֶן אוּן צוּ שטראָפעֶן.

האָט משה אָנגעֶהוׂיבּעֶן יעֶדעֶן שֵבֶט בּעֶזוּנדעֶר צוּ בּעֶנשעֶן. אַז עֶר האָט אָבּעֶר געֶזעֶהן, דאָס דיִ צײַט איִז קוּרץ, האָט עֶר זײֵ אַלעֶ איִן אײֵן בְּרָכָה פעֶראײֵניִגט, אוּן צוּם פאָלק יִשְׂרָאֵל אַזוׂי געֶזאָגט: „פיִעל האָבּ איִך אײַך מְצַעֵר געֶװעֶן צוּליִעבּ דעֶר תּוׂרָה אוּן דיִ מִצְווֹת, — איִצט זײַט מיִר מוׂחֵל!” זאָגעֶן זײֵ איִהם: „אוּנזעֶר רבּי אוּן אוּנזעֶר העֶר! אַלעֶס זעֶנעֶן מיִר דיִר מוׂחל”! אוּן דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן אוׂיך פאַר איִהם געֶשטאַנעֶן אוּן געֶזאָגט: „פיִעל האָבּעֶן מיִר דיִך דעֶרצאָרעֶנט אוּן פיִעל מיִה האָבּעֶן מיִר אוׂיף דיִר אַרוׂיפגעֶלעֶגט, — זײַ דוּ אוּנז מוׂחל?” עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ: „איִך בּיִן אײַך מוׂחל!”

לאָזט זיִך העֶרעֶן אַ בַּת־קוׂל: „דיִ רֶגַע איִז געֶקוּמעֶן, װאָס דוּ מוּזט פוּן דעֶר װעֶלט געֶהן”. זאָגט עֶר: „געֶבּעֶנשט איִז דעֶר נאָמעֶן פוּן דעֶם װאָס לעֶבּט אײֵבּיִג!” אוּן צוּ דיִ יוּדעֶן װעֶנדט עֶר זיִך: „איִך בּעֵט אײַך, װעֶן איִהר װעֶט איִן {{זייט|106|ל}} דעֶם לאַנד קוּמעֶן זאָלט איִהר מיִך אוּן דיִ בּײֵנעֶר מײַנעֶ געֶדײֵנקעֶן אוּן זאָגעֶן: „װעֵה צוּ עמרם׳ס זוּן, װאָס איִז װיִ אַ פעֶרד פאַר אוּנז געֶלאָפעֶן אוּן זײַנעֶ בּײֵנעֶר זעֶנעֶן איִן דעֶר מִדְבָּר געֶפאַלעֶן”.

לאָזט זיִך װיִדעֶר אַ בַּת־קוׂל העֶרעֶן: „דיִ האַלבּעֶ רֶגַע איִז געֶקוּמעֶן, װאָס דוּ מוּזט פוּן דעֶר װעֶלט געֵהן”. האָט עֶר זײַנעֶ צװײֵ אָרעֶם געֶנוּמעֶן אוּן זײֵ אוׂיפ׳ן האַרצעֶן געֶלעֶגט אוּן צוּ דיִ יוּדעֶן געֶזאָגט: „אָט זעֵהט דעֶם סוׂף פוּן אַ בָּשָׂר־וְדָם”...

נאָכדעֶם איִז משה אוׂיפגעֶשטאַנעֶן אוּן זיִך װיִ אַ מַלְאָך געֶהײֵליִגט. אוּן גאָט בָּרוּך־הוּא איִז פוּן דיִ הוׂיכעֶ היִמלעֶן אַראָפּגעֶגאַנגעֶן צוּ נעֶהמעֶן דיִ נְשָמָה פוּן משה, אוּן דרײַ מַלְאָכִים זעֶנעֶן מיִט איִהם געֶקוּמעֶן: מִיכָאֵל אוּן גַבְרִיאֵל אוּן זַגְזְגִאֵל — מיכאל האָט משה׳ס מִטָה אוׂיסגעֶבּעֶט, גבריאל האָט אַ לײַנעֶן־קלײֵד פעֶרשפּרײֵט צוּקאָפּעֶנס אוּן זגזגאל — צוּפוּסעֶנס. אוּן געֶשטאַנעֶן איִז מיכאל פוּן אײֵן זײַט אוּן גבריאל פוּן דעֶר אַנדעֶרעֶר זײַט. זאָגט גאָט צוּ משה : „משה, פעֶרמאַך דיִ אוׂיגעֶן!” — פעֶרמאַכט עֶר. — „לעֶג דיִ העֶנד דײַנעֶ אוׂיף דעֶר בּרוּסט” — לעֶגט עֶר. — „נעֶהם־צוּנוׂיף דיִ פיִס!” — נעֶהמט עֶר צוּנוׂיף.

אוּן גאָט בָּרוּך־הוּא האָט צוּ דעֶר נְשָמָה פוּן משה געֶרוּפעֶן אוּן אַזוׂי געֶזאָגט: „טאָכטעֶר מײַנעֶ, הוּנדעֶרט צװאַנציִג יאָהר האָבּ איִך דיִר איִן משה׳ס גוּף בּעֶשטעֶלט, איִצט איִז דײַן סוׂף געֶקוּמעֶן אַרוֹיסצוּגעֵהן. געֵה, ניִשט פעֶרזוׂים!”

עֶנטפעֶרט זיִ איִהם: „רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, װײֵסעֶן װײֵס איִך, אַז דוּ בּיִזט דעֶר גאָט פוּן אַלעֶ גײַסטעֶר אוּן דעֶר העֶר פוּן אַלעֶ נְשָמוׂת; דוּ האָסט מיִך בּעֶשאַפעֶן אוּן דוּ האָסט מיִך איִן משה׳ס גוּף אַרײַנגעֶגעֶבּעֶן אוׂיף הוּנדעֶרט צװאַנציִג יאָהר. געֶפיִנט זיִך דעֶן איִצט אוׂיף דעֶר װעֶלט אַ מעֶהר רײֵנעֶר גוּף פוּן משה׳ס? ליִעבּ האָבּ איִך איִהם אוּן װעֶל פוּן איִהם ניִשט אַרוׂיסגעֶהן!” זאָגט איִהר גאָט: „געֵה־אַרוׂיס אוּן איִך װעֶל דיִך איִן דיִ הוׂיכעֶ היִמלעֶן אַרוׂיפנעֶהמעֶן אוּן אוּנטעֶר מײַן כִּסִא־הַכָּבוׂד זעֶצעֶן נעֶבּעֶן דיִ כְּרוּבִים אוּן שְׂרָפִים”.

אוּן גאָט בָּרוּך־הוּא האָט משה׳ן אַ קוּש געֶגעֶבּעֶן אוּן מיִט׳ן קוּש זײַן נְשָמָה געֶנוּמעֶן.

{{ליניע}}

{{זייט|107}}

{{קעפּל|שׁוׂפְטִים {{אָנווייז|¹)|107}} אוּן מְלָכִים.|2|8}}

{{קעפּל|יִפְתָּח אוּן זײַן טאָכטעֶר.|1.5|8.1}}

יִפְתָּח איִז געֶװעֶן אַ פּראָסטעֶר נֶפֶשׁ, אַ צװײַג פוּן אַ גראָבּעֶן שׁוֹרֶשׁ, אוּן דעֶרפאַר איִז דוּרך איִהם זײַן טאָכטעֶר אוּמגעֶקוּמעֶן. אַװעֶקגעֶלאָזט זיִך איִן מִלְחָמָה מיִט דיִ בְּנֵי־עַמוׂן, האָט עֶר אַזאַ נֵדֶר געֶטהוּן: אוׂיבּ איִך װעֶל דעֶם פײַנד בּעֶזיִעגעֶן אוּן קוּמעֶן אַהײֵם בּשָׁלוׂם, איִז דאָס עֶרשטעֶ װאָס װעֶט מיִר פוּן מײַן הוׂיז אַקעֶגעֶנקוּמעֶן, בּרײֵנג איִך דאָס פאַר גאָט אַ קָרְבַּן. פאַר אַזאַ לײַכטזיִניִגקײַט איִז גאָט אוׂיף איִהם שטאַרק אוׂיפגעֶבּראַכט געֶװעֶן: װעֶר װײֵסט װאָס איִהם קעֶן אַקעֶגעֶן קוּמעֶן? אוּן צוּ זײַן גרוׂיסעֶן אוּמגליִק טאַקיִ איִז איִהם אַרוׂיס אַקעֶגעֶן זײַן טאָכטעֶר.

דעֶרזעֶהן זיִ, האָט יִפתּח אָנגעֶהוׂיבּעֶן בּיִטעֶר װײֵנעֶן:

— װעֵה איִז מיִר, טאָכטעֶר, דוּ האָסט מיִך ניִדעֶרשלאָגעֶן. אַ נדר געֶטהוּן האָבּ איִך אוּן קעֶן צוּריִק דאָס װאָרט ניִשט נעֶהמעֶן.

— פאָטעֶר געֶטרײַעֶר — זאָגט דיִ טאָכטעֶר — װאוּ איִז בּײַ יוּדעֶן אַזוׂינס געֶהעֶרט געֶװאָרעֶן, אַז אַ טאַטעֶ זאָל זײַן אײֵגעֶן קיִנד פאַר אַ קרבן בּרעֵנגעֶן?

— װאָס העֶלפט עֶס, טאָכטעֶר? איִך האָבּ דאָך אַ נדר געֶטהוּן!

— טאַטעֶ — זאָגט װײַטעֶר דיִ טאָכטעֶר — איִז דעֶן אַזאַ נדר חַל {{אָנווייז|²)|107}} אוׂיף לעֶבּעֶדיִגעֶ מעֶנשעֶן? דעֶר עֶלטעֶר־זײֵדעֶ יעקב האָט אוׂיך אַ נדר געֶטהוּן, אַז פוּן אַלעֶס װאָס גאָט װעֶט איִהם געֶבּעֶן װעֶט עֶר דעֶרפוּן גאָט מַעֲשֵׂר {{אָנווייז|³)|107}} געֶבּעֶן, אוּן גאָט האָט איִהם געֶשעֶנקט צװעֶלף זיִהן, האָט עֶר דעֶן אײֵנעֶם פוּן זײֵ פאַר גאָט מַקְרִיב געֶװעֶן?

אַלעֶ איִהרעֶ טַעֲנוֹת האָבּעֶן אָבּעֶר ניִשט געֶהאָלפעֶן, אוּן זיִ איִז יוּנג אוּן אוּנשוּלדיִג פוּן דעֶר װעֶלט געֶגאַנגעֶן.

{{הערה|ריִכטעֶר, אַנפיִהרעֶר.|¹)|107}} {{הערה|רוהט, פאַלט.|²)|107}} {{הערה|אַ צעֶהנטיִל.|³)|107}}

{{זייט|108}}

אוּן אוׂיף דעֶם שרײַט אוּן בּעֶקלאָגט זיִך דיִ הײֵליִגעֶ שְׁכִינָה: „לעֶבּעֶדיִגעֶ נְפָשׁוׂת גאָר פאַר מיִר מַקְרִיב זײַן? װאוּ איִז דאָס געֶהעֶרט געֶװאָרעֶן? װעֶן איִז דאָס געֶזאָגט געֶװאָרעֶן? אוּן װעֶמעֶן האָט געֶקעֶנט אַזוׂינס גאָר אוׂיפ׳ן געֶדאַנק אוׂיפקוּמעֶן?”

{{קעפּל|אֶלְקָנָה אוּן חַנָה.|1.5|8.2}}

אֶלְקָנָה, שְׁמוּאֵל׳ס פאָטעֶר, האָט פעֶרדיִענט בּײַ גאָט אַזאַ זוּהן דוּרך דעֶם, װאָס מיִט זײַן {{תיקון|אוׂיפפוּהריִנג|אוׂיפפיִהרוּנג|דיאַלעקטיזם}} האָט עֶר נאָך אַ מאָל צוּגעֶצוׂיגעֶן דיִ יוּדעֶן צוּ גאָט׳ס־הוׂיז איִן שטאָדט שִילה, פוּן װעֶלכעֶן זײֵ האָבּעֶן זיִך שוׂין לאַנג איִן דיִ טוּמלעֶנדיִגעֶ צײַטעֶן פוּן דיִ שׁוׂפְטִים אָפּגעֶריִסעֶן. פיִעֶר מאָל איִן יאָהר פלעֶגט עֶר עוֹלֶה־לְרֶגֶל {{אָנווייז|¹)|108}} זײַן קײַן שׁילה, װאוּ דעֶר הײֵליִגעֶר מִשְׁכָּן איִז געֶשטאַנעֶן, דרײַ מאָל װיִ דיִ תּוׂרה האָט געֶבּאָטעֶן, אוּן נאָך אַ פיִערט מאָל מיִט זײַן פרײַעֶן װיִלעֶן. אוּן אַלעֶ מאָל האָט עֶר מיִט זיִך געֶנוּמעֶן דיִ גאַנצעֶ מִשְׁפָּחָה: װײַבּ אוּן קיִנד, בּריִדעֶר אוּן שװעֶסטעֶר אוּן איִבּעֶריִגעֶ קרוֹבים. געֶקוּמעֶן איִן אַ שטאָדט האָט עֶר מיִט דעֶר גאַנצעֶר שַׁיָירָא {{אָנווייז|²)|108}} געֶנעֶכטיִגט איִן גאַס. האָט עֶס אוׂיפגעֶריִהרט אַלעֶ אײַנװאָהנעֶר, אוּן זײֵ האָבּעֶן געֶפרעֶגט: װאוּהיִן געֶהט מעֶן עֶס? עֶנטפעֶרעֶן יעֶנעֶ: „צוּ גאָט׳ס־הוׂיז איִן שילה, פוּן װאַנעֶן דיִ הײֵליִגעֶ לעֶהרעֵ שטאַמט, װאוּ מעֶ קעֶן גאָטס אַ װאָרט העֶרעֶן. אוׂיבּ איִהר װיִלט, קוּמט אוׂיך מיִט, װעֶלעֶן מיִר געֶהן צוּזאַמעֶן. חאַפּט־אָן אײֵניִגעֶ אַ בּײֵנקעֶניִש נאָך גאָט, טרעֶהרעֶן שטעֶלעֶן זיִך זײֵ איִן דיִ אוׂיגעֶן אוּן זאָגעֶן: „יאָ, מיִר געֶהן מיִט אײַך!”

געֶהעֶן־מיִט מיִט אלקנה׳ן אײֵן מאָל פוּנף הוׂיז־געֶזיִנדעֶן, דאָס צװײֵטעֶ מאָל — צעֶהן, אוּן אַזוׂי אַלעֶ מאָל מעֶהר — בּיִז דיִ גאַנצעֶ געֶגעֶנד געֶהט מיִט. אַלעֶ יאָהר בּײַט־אוּם אלקנה זײַן װעֶג אוּן געֶהט דוּרך אַ נײַעֶר געֶגעֶנד — אוּן עֶר האָט געֶבּראַכט דעֶרצוּ, אַז אַלעֶ יוּדעֶן האָבּעֶן װיִדעֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן בּעֶזוּכעֶן דעֶם מִשְׁכָּן.

— אלקנה — האָט איִהם גאָט געֶזאָגט — דוּרך דיִר זעֶנעֶן יוּדעֶן צוּגעֶצוׂיגעֶן געֶװאָרעֶן צוּם הײֵליִגעֶן הוׂיז אוּן צוּ דעֶר הײֵליִגעֶר תּוׂרה, פײַנעֶר אוּן אײֵדעֶלעֶר געֶװאָרעֶן, — דעֶרפאַר װעֶל איִך דיִר שעֵנקעֶן אַזאַ זוּהן, װאָס עֶר װעֶט אַ לעֶהרעֶר פאַר׳ן פאָלק זײַן, איִהם מַדְרִיך זײַן איִן גוּטעֶן װעֶג, אוּן זײַן גײַסט פײַנעֶר אוּן אײֵדעֶלעֶר מאַכעֶן.

{{הערה|אוׂיף יוׂם טוֹב צוּפוּס געֶהן.|¹)|108}} {{הערה|קאָמפּאַניִעֶ.|²)|108}}

{{זייט|109}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

חַנָה, אֶלְקָנָה׳ס פרוׂי, איִז געֶװעֶן אַן עֲקָרָה {{אָנווייז|¹)|109}}, פלעֶג איִהר דיִ נעֶבּעֶן־פרוׂי, פְּנִינָה, אָפט דעֶרמיִט שטעֶכיִג בּעֶלײֵדיִגעֶן: „זאָג נוּר, האָסטוּ שוׂין פעֶרזאָרגט דעֶם זוּהן דײַנעֶם מיִט אַ קאָפּ־טוּך, מיִט אַ העֶמדיִל, מיִט אַ מאַנטעֶל?” איִן דעֶר פריִה פלעֶג זיִ איִהר זאָגעֶן: „חנה, װאָס נעֶהמסטוּ שוׂין ניִשט אַרוּמװאַשעֶן דײַנעֶ קיִנדעֶרליִך, שוׂין צײַט איִן שוּלעֶ!” פאַרנאַכט פלעֶג זיִ איִהר זאָגעֶן: „חנה, פאַר װאָס געֶהסטוּ ניִשט אַרוׂיס בּעֶגעֶגנעֶן דײַנעֶ קיִנדעֶר, װאָס קוּמעֶן פוּן שׁוּלעֶ אַהײֵם”. בּײַם טיִש, װעֶן אֶלְקָנָה האָט געֶטהײֵלט יעֶדעֶן זײַן חֵלֶק, פלעֶג פְּנִינָה, אַלץ כְּדֵי חַנָה׳ן צוּ שטעֶכעֶן, אַלעֶ מאָל װײַזעֶן אוׂיף {{תיקון|אַ|אַן}} אַנדעֶרעֶן פוּן איִהרעֶ קיִנדעֶר אוּן אַ זאָג געֶטהוּן: „אלקנה, פעֶרגעֶס ניִשט איִן דעֶם קיִנד, פעֶרטהײֵל ניִשט יעֶנעֶם”.

חנה איִז שטאַרק געֶװעֶן דעֶרפוּן געֶקרײֵנקט אוּן שטיִלעֶרהײֵד, װעֶן קײֵנעֶר האָט ניִשט געֶהעֶרט, האָט זיִ אוׂיסגעֶגאָסעֶן איִהר בּיִטעֶר האַרץ פאַר גאָט:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם, — האָט זיִ געֶ׳טַעֲנֶה׳ט — גאָט פוּן אַלעֶ {{טרעקינג|העֶרשאַפטעֶן}}, שוׂין־זשעֶ זעֶהסטוּ ניִשט דאָס אַרמוּטה אוּן פּײַן פוּן דײַן דיִענעֶריִן? פוּן אַזוׂי פיִעל העֶרשאַפטעֶן, װאָס דוּ האָסט אוׂיף דײַן גרוׂיסעֶר װעֶלט בּעֶשאַפעֶן, שוׂין־זשעֶ פעֶרגיִנסטוּ מיִר ניִשט אַפִילוּ אײֵן קיִנד? אַ קעֶניִג װאָס מאַכט אַ רײַכעֶן מאָהלצײַט פאַר זײַן גאַנצעֶר מְדִינָה, ציִ פּאַסט עֶס אַז עֶר זאָל עֶנטזאָגעֶן דעֶם אײֵנציִגעֶן אָרוּמאַן, װאָס שטעֶהט בּײַ דעֶר טהיִר פוּנ׳ם פּאַלאַץ אוּן בּעֵט אַ קלײֵן שטיִקעֶל בּרוׂיט?

אוּן אַרוׂיפלעֶגעֶנדיִג דיִ העֶנד אוׂיף דיִ בּריִסטעֶן האָט זיִ װיִדעֶר געֶ׳טַעֲנֶה׳ט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם, אַלעֶס װאָס דוּ האָסט בּעֶשאַפעֶן איִן דעֶר פרוׂי האָט זיִך זײַן זיִן אוּן זײַן בּעֶשטיִמטעֶן ציִעל: אוׂיגעֶן צוּם זעֶהן, אוׂיעֶרעֶן צוּם העֶרעֶן, אַ נאָז צוּם שמעֶקעֶן, אַ מוׂיל צוּם רעֶדעֶן, העֶנד צוּם אַרבּײַטעֶן, פוּס צוּם געֶהן, בּריִסט צוּ קיִנדעֶר־זוׂיגעֶן, — אָט דיִ בּריִסטעֶן אָבּעֶר אוׂיף מײַן האַרצעֶן, זײֵ צוּ װאָס טוׂיגעֶן? װעֶמעֶן נוּטצעֶן זײֵ? בּאַריִמהאַרציִגעֶר גאָט, שעֵנק מיִר אַ קיִנד, לאָמיך שפּיִרעֶן מײַן בּרוּסט איִן זײַן קלײֵן מײַלכעֶל.

{{הערה|קינדער־לאז.|¹)|109}}

{{קעפּל|שָׁאוּל.|1.5|8.3}}

בִּשְׁעַת גאָט האָט געֶזאָגט שָאוּל׳ן: „געֶה אוּן שלאָג עֲמָלֵק׳ן אוּן ניִשט {{זייט|110|ל}} איִבּעֶרלאָזעֶן זאָלסטוּ קײַן לעֶבּעֶדיִגעֶן נֶפֶש” — האָט שָאוּל געֶזאָגט: אײֵבּ מעֶנשעֶן האָבּעֶן זיִך {{תיקון|פעֶרזוּנדיִגט|פעֶרזיִנדיִגט|דיאַלעקטיזם}}, פאַר װאָס קוּמט דיִ בְּהֵמוׂת בּעֶשטראָפט צוּ װעֶרעֶן, אוּן אוׂיבּ גרוׂיסעֶ זעֶנעֶן פעֶרשוּלדיִגט, פאַר װאָס קוּמט קיִנדעֶר צוּ לײַדעֶן? לאָזט זיִך העֶרעֶן אַ בַּת־קוׂל: „שָאוּל, זײַ ניִשט איִבּעֶריִג פרוּם”. אוּן װעֶן שָאוּל האָט שפּעֶטעֶר איִן אַ צײַט אַרוּם געֶהײֵסעֶן אוׂיס׳הַרְג׳נעֶן דיִ גאַנצעֶ כּוֹהֲנִים־שטאָדט נוֹב, איִז װיִדעֶר אַרוׂיס אַ בַּת־קוׂל: „שָאוּל, זײֵ ניִשט איִבּעֶריִג זיִנדיִג”.

און דאָס איִז שוׂין אַ שטעֶנדיִגעֶר כְּלַל: װעֶר ס׳איִז צוּפיִעל בַּעַל־רַחֲמִים אוׂיף אַכְזָרִים, װעֶרט עֶר צום סוֹף אַלײֵן {{תיקון|אַ|אַן}} אַכזר אוׂיף בַּעֲלֵי־רַחֲמָניִם.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

פאַר דעֶר לעֶצטעֶר מִלְחָמָה מיִט דיִ פְּלִשְתִּים האָט שָאוּל געֶהײֵסעֶן אוׂיפזוּכעֶן איִן לאַנד אַ צוׂיבּעֶריִן זיִ זאָל דעֶם סוֹף פוּן דעֶר מלחמה פאָראוׂיסזאָגעֶן. עֶס קוּמט אוׂיס װיִ יעֶנעֶר קעֶניִג, װאָס האָט ניִשט געֶקעֶנט איִבּעֶרטראָגעֶן דאָס קרײֵעֶן פוּן היִהנעֶר, האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן ס׳זאָל אַלעֶ העֶנעֶר בּיִז אײֵנעֶם אוׂיסשעֶכטעֶן. אײֵנמאָל, װעֶן עֶר האָט זיִך בּעֶדאַרפט אוׂיפהוׂיבּעֶן בּײַ נאַכט איִן װעֶג אַרײַן, גיִט עֶר אַ פרעֶג: {{תיקון|געֶפונט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך דאָ ניִשט קײַן האָהן עֶר זאָל אוּנז אוׂיפװעֶקעֶן בּײַ נאַכט מיִט זײַן קרײֵעֶן? אַזוׂי האָט אוׂיך מיִט שאוּל׳ן פּאַסיִרט: עֶר אַלײֵן האָט אוּמגעֶבּראַכט איִן לאַנד אַלעֶ מִינֵי מְכַשְפִים, אוּן איִצט, װעֶן איִהם איִז עֶנג געֶװאָרעֶן, זוּכט עֶר אַ צוׂיבּעֶריִן.

{{קעפּל|דָוִד הַמֶלֶךְ.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|דָוִד דעֶר טרײַעֶר פּאַסטוּךְ.|1.5|8.4}}

פוּן דיִ שאָף אַרוׂיס האָט גאָט געֶנוּמעֶן דָוִד׳ן אַ פּאַסטוּך צוּ זײַן בּײַ׳ם יוּדיִשעֶן פאָלק. װיִל גאָט אוׂיפשטעֶלעֶן אַ פיִהרעֶר פאַר זײַן פאָלק, פּרוּבט עֶר פריִהעֶר אוׂיס זײַן געֶטרײַשאַפט אוׂיף שאָף. אַזוׂי איִז געֶװעֶן מיִט משֶׁה׳ן, אוּן אַזוׂי אוׂיך מיִט דָוִד׳ן.

דָוִד אַלס פּאַסטוּך פלעֶג פיִטעֵרעֶן זײַנעֶ העֶרדעֶן שאָף אַזוׂי אוׂיסגעֶרעֶכעֶנט, אַז יעֶדעֶן פוּן זײֵ זאָל אָנקוּמעֶן אַזאַ פוּטעֶר װיִ פאַר איִהם איִז בּעֶסעֶר אוּן געֶזוּנדעֶר. צוּם אַלעֶס עֶרשטעֶן האָט עֶר אַרוׂיסגעֶפיִהרט גאָר דיִ יונגסטעֶ {{זייט|111|ל}} אָהן־צײֵהניִגעֶ שעֶפעֶליִך, זײֵ זאָלעֶן אָפּעֶסעֶן דאָס {{תיקון|אוֹבּעֶרשטעֶ|אוֹיבּעֶרשטעֶ}} פוּן גראָז, גאָר דאָס װײֵכסטעֶ אוּן דאָס גריִנגסטעֶ צוּם קײַעֶן, דעֶרנאָך — דיִ אַלטעֶ שװאַך־צײֵהניִגעֶ צאַפּעֶס, זײֵ זאָלעֶן געֶניִסעֶן פוּן דעֶר מיִט גראָז, נאָך אוׂיך געֶנוּג װײֵך. צוּם אַלעֶס לעֶצטעֶן — דיִ יוּנגעֶ דעֶרװאַקסעֶנעֶ שאָף, װאָס זײֵ מיִט זײֵעֶרעֶ פעֶסטעֶ צײֵהן קעֶנעֶן גריִזעֶן אוּן װעֶלעֶן פעֶרדײֵעֶן אוׂיך דאָס אוּנטעֶרשטעֶ האַרטעֶ גראָז, נאָהעֶנט בּײַם װאָרצעֶל.

דעֶרפאַר האָט איִהם גאָט געֶזאָגט: דעֶר װאָס קעֶן אַזוׂי טרײַ פּאַסעֶן זײַנעֶ שאָף, יעֶדעֶן נאָך זײַן כּוֹחַ — איִן זײַנעֶ העֶנד פעֶרטרוׂי איִך מײַנעֶ שאָף — מײַן פאָלק.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|דָוִד אוּן דעֶר בּוּפעֶל.|1.5|8.5}}

װעֶן דָוִד האָט אַרוּמגעֶפיִהרט זײַנעֶ שאָף איִן דעֶר מִדְבָּר, האָט עֶר זיִך אײֵנמאָל אָנגעֶשלאָגעֶן אוׂיף {{תיקון|אַ|אַן}} אײַנגעֶשלאָפעֶנעֶם בּוּפעֶל. מײֵנט עֶר, אַז ס׳איִז אַ בּאַרג, לאָזט עֶר זיִך אוׂיף איִהם אַרוׂיף, זיִצט זיִך דאָרט פוּן אוֹיבּעֶן אוּן גיִט אַכטוּנג אוׂיף דיִ שאָף. װאַכט־אוׂיף דעֶר בּוּפעֶל אוּן גיִט זיִך אַ שטעֶל אוׂיף, בּלײַבּט דוד זיִצעֶן אוׂיף איִהם רײַטעֶנדיִג גאַנץ הוׂיך צװיִשעֶן זײַנעֶ העֶרנעֶר. פעֶרליִרט זיִך דוד אוּן װײֵסט ניִשט פאַר שרעֶק װאָס צוּ טהוּן. שיִקט אַהיִן גאָט אַ לײֵבּ, דעֶם קעֶניִג פוּן אַלעֶ חַיוׂת, דעֶרשרעֶקט זיִך דעֶר בּוּפעֶל אוּן קניִהט פאַר איִהם. בּלײַבּט דָוִד אַלײֵן פָּנִים אֶל פָּנִים מיִט׳ן לײֵבּ. לוׂיפט דעֶרװײַל דוּרך אַ היִרש אוּן דעֶר לײֵבּ גיִט זיִך אַ װאָרף נאָך איִהם — שפּריִנגט דוד אַראָפּ פוּנ׳ם בּוּפעֶל אוּן פיִהרט־אַװעֶק פוּן דעֶם אָרט זײַנעֶ שאָף.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|חָכְמָה אוּן שִׁגָעוֹן.|1.5|8.6}}

דָוִד הַמֶלֶך האָט געֶזאָגט צוּם אוׂיבּעֶרשטעֶן:

— „װיִ גרוׂיס דיִ װעֶרק דײַנעֶ, אָ גאָט, מיִט חָכְמָה האָסטוּ אַלץ געֶמאַכט זײֵ — חכמה איִז דאָס בּעֶסטעֶ פוּן אַלץ, פאַרװאָס־זשעֶ האָסטוּ אוׂיך בּעֶשאַפעֶן דעֶם שִׁגָעוֹן אוׂיף דעֶר װעֶלט?

עֶנטפעֶרט גאָט: שׁגעוֹן װעֶט דיִר נאָך אוׂיך אַ מאָל צוּנוּץ קוּמעֶן.

שפּעֶטעֶר, אַז דָוִד איִז אַנטלאָפעֶן פוּן שָׁאוּל המלך, איִז עֶר געֶקוּמעֶן צוּ אָכִישׁ מֶלֶך גַת.

{{זייט|112}}

זאָגט איִהם גאָט: װאוּהיִן געֵהסטוּ? עֶרשט נעֶכטעֶן האָסטוּ גָלִיַת׳ן געֶ׳הַרְג׳עֶט, זײַן שװעֶרד איִז בּײַ דיִר איִן האַנד אוּן זײַן בּלוּט האָט נאָך ניִט אוׂיסגעֶטריִקעֶנט, איִצט געֵהסטוּ צוּ אָכִיש׳ן אוּן גלית׳עֶס בּריִדעֶר זעֶנעֶן זײַנעֶ לײַבּװעֶכטעֶר!

װיִ דוד איִז אַהיִן געֶקוּמעֶן, זאָגעֶן גלית׳עֶס בּריִדעֶר צוּ אָכיִש׳ן:

— טוׂיט איִהם, װיִ עֶר האָט געֶטוֹיט אוּנזעֶר {{תיקון|בּריִדעֶר|בּרוּדעֶר|דיאַלעקטיזם}} גלית׳ן.

עֶנטפעֶרט אָכיִש: עֶר האָט איִהם דאָך געֶטוׂיט איִן מלחמה, אוּן בּײֵדעֶ האָבּעֶן זיִך פעֶרװאָטעֶן, װעֶר װעֶמעֶן װעֶט בּײַקוּמעֶן.

— אוׂיבּ אַזוׂי — עֶנטפעֶרעֶן גלית׳עֶס בּריִדעֶר — נעֶהם אוּן טרעֶט איִהם אָפּ דײַן קעֶניִגס־שטוּל: אַזוׂי האָבּעֶן זײֵ דאָך אָפּגעֶמאַכט, — אוׂיבּ דוד נעֶהמט אײַן, דאַרפעֶן אַלעֶ פְּלִשְׁתִּים װעֶרעֶן זײַנעֶ קנעֶכט.

װיִ דוד האָט געֶזעֶהן, אַז אָכיִש װיִל זײֵ פאָלגעֶן, האָט עֶר געֶנוּמעֶן גאָט בּעֵטעֶן:

— רבּוׂנוׂ של עוׂלם, גיִבּ מיִר אַבּיִסעֶל יעֶנס {{אָנווייז|¹)|112}}.

עֶנטפעֶרט גאָט: איִך האָבּ דאָך דיִר געֶזאָגט, אַז שגעוֹן האָט אוׂיך זײַן צײַט, װעֶן ס׳איִז נוּציִג פאַר קלוּגעֶ לײַט.

האָט זיִך דוד געֶמאַכט משוּגע אוּן געֶשריִבּעֶן מיִט קרײַד אוׂיף דיִ טיִהרעֶן: „אָכיִש איִז מיִר שוּלדיִג הוּנדעֶרט גיִלדעֶן, אוּן זײַן פרוׂי — פוּפציִג”.

אָכיִש׳ס פרוׂי מיִט דעֶר טאָכטעֶר זעֶנעֶן אוׂיך געֶװעֶן משוּגע, האָט זיִך דוד משוּגע געֶמאַכט איִן דרוׂיסעֶן אוּן זײֵ — איִנװעֶניִג, פוּן זײֵ אַלעֶמעֶן איִז אָכיִש אַלײֵן אוׂיך שיִער ניִט משוּגע געֶװאָרעֶן — אוּן האָט בּעֶפוׂילעֶן בּאַלד דוּרכטרײַבּעֶן דוד׳ן — אוּן אַזוׂי אַרוּם איִז דוד פוּנ׳ם טוׂיט געֶרעֶטעֶט געֵװאָרעֶן.

דאַמאָלס האָט דוד געֶזאָגט:

„איִך לוׂיבּ גאָט יעֶדעֶ צײַט!” — דיִ צײַט פוּן חָכְמָה איִ פוּן שִׁגָעוֹן.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|האָרניִס {{אָנווייז|²)|112}} אוּן שפּיִן.|1.5|8.7}}

דָוִד הַמֶלֶך האָט אַמאָל געֶזעֶהן, װי אַ האָרניִס נאָגט אַ שפּיִן. זאָגט עֶר צוּ גאָט:

{{הערה|שגעוֹן.|¹)|112}} {{הערה|„אָסאַ”, אַזאַ מין פליִג, עֶהנליִך צוּ אַ בּיִהן, זיִ בּײַסט װיִ אַ בּיִהן, גיִט אָבּעֶר ניִט קײַן האָניִג.|²)|112}}

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! צוּ װאָס האָסטוּ בּעֶשאַפעֶן אַזעֶלכעֶ מִיאוּס׳עֶ {{זייט|113|ל}} בְּרוּאִים אוׂיף דעֶר װעֶלט? דיִ האָרניִס פעֶרדאַרבּט דעֶר בּיִהנ׳ס האָניִג אוּן שטעֶכט נאָך דעֶרצוּ. דיִ שפּיִן העֶרט ניִשט אוׂיף צוּ װעֶבּעֶן, אוּן קײַן קלײֵד פוּן איִהר איִז ניִשט צוּ דעֶרלעֶבּעֶן.

עֶנטפעֶרט איִהם גאָט:

— שפּעֶט ניִשט פוּן מײַנעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשׁעֶן! עֶס װעֶט קוּמעֶן אַ צײַט, װעֶן דוּ װעֶסט דאַרפעֶן צוּ זײֵ אָנקוּמעֶן.

שפּעֶטעֶר, אַז דָוִד איִז אַנטלאָפעֶן פוּן שָׁאוּל הַמֶלֶך אוּן זיִך בּעֶהאַלטעֶן איִן אַ הײֵל, האָט גאָט צוּגעֶשיִקט אַ שפּיִן אוּן זיִ האָט פעֶרצוׂיגעֶן איִהר שפּיִנװעֶבּס איִבּעֶר׳ן אַרײַנגאַנג פוּן הײֵל.

בּאַלד איִז שאוּל געֶקוּמעֶן אוּן געֶזעֶהן, װיִ דיִ הײֵל איִז פעֶרװעֶבּט. טראַכט עֶר זיִך: װעֵן דוד װאָלט געֶװעֶן אַרײַן איִן הײֵל, װאָלט עֶר דאָך דוּרכקריִכעֶנדיִג צוּריִסעֶן דאָס שפּיִנװעֶבּס, געֶװיִס איִז דאָרט קײֵנעֶר ניִטאָ.

איִז שאוּל אַװעֶק װײַטעֶר אוּן דוד איִז ניִצוּל געֶװאָרעֶן.

װיִ עֶר איִז אַרוׂיס פוּן הײֵל אוּן דעֶרזעֶהן דיִ שפּיִן, האָט עֶר זיִ געֶחאַפּט קוּשעֶן אוּן געֶזאָגט:

„געֶבּעֶנשט איִז דײַן בּעֶשעֶפעֶר אוּן געֶבּעֶנשט בּיִסטוּ”.

דעֶרנאָך, אַז דָוִד איִז געֶקוּמעֶן איִן שָאוּל׳ס לאַגעֶר, האָט עֶר געֶזעֶהן, װיִ שָאוּל שלאָפט איִן געֶצעֶלט אוּן אַלעֶ זײַנעֶ גִבּוֹרִים שלאָפעֶן איִן ראָד אַרוּם איִהם, אוּן אַבְנֵר ליִגט בּײַ דעֶר טיִר מיִט אוׂיפגעֶשטעֶלטעֶ פיִס, איִז דָוִד דוּרכגעֶקראָכעֶן צװיִשעֶן אַבנר׳ס קניִע אוּן צוּגעֶנוּמעֶן דאָס קריִגעֶל װאַסעֶר פוּן שאוּל׳ס צוּקאָפּעֶן אוּן געֶלאָזט זיִך געֵהן צוּריִק.

דעֶרװײַל האָט אַבנר אוׂיסגעֶצוׂיגעֶן דיִ פיִס אוּן דוד׳ן צוּגעֶדריִקט, װיִ מיִט אַ פּאָר שװעֶרעֶ בּאַלקעֶן.

איִז געֶקוּמעֶן אַ האָרניִס אוּן אַבנר׳ן אַ בּיִס געֶטהוּן איִן טריִט, האָט עֶר דיִ פיִס װיִדעֶר אוׂיפגעֶצוׂיגעֶן, אוּן דוד איִז אַרוׂיס פוּן אוּנטעֶר זײַנעֶ קניִע, אוּן װיִדעֶר גאָט געֶדאַנקט פאַר זײַנעֶ געֵטרײַעֶ בּעֶשעֶפעֶניִשעֶן.

{{קעפּל|דָוִד אוּן מִיכַל.|1.5|8.8}}

נאָכדעֶם װיִ דוד האָט זיִך בּעֶרוּהיִגט פוּן דיִ מִלְחָמוׂת, האָט עֶר מיִט גרוׂיס פּאַראַד איִבּעֶרגעֶפיִהרט דעֶם אָרוׂן מיִט דיִ לוּחוׂת איִן דעֶר נײַעֶר {{תיקון|רעֶזיִדעֶץ|רעֶזיִדעֶנץ}} יְרוּשָׁלַיִם. דאָס גאַנצעֶ פאָלק האָט בּעֶלײֵט דעֶם אָרוׂן, געֶשאַלט אוּן {{זייט|114|ל}} געֶבּלאָזעֶן מיִט שוֹפְרוֹת אוּן טראָמפּעֶטעֶן אוּן געֶשפּיִעלט מיִט אַלעֶרלײֵ מוּזיִקאַליִשעֶ איִנסטרוּמעֶנטעֶן. דעֶר קעֶניִג אַלײֵן איִז געֶגאַנגעֶן פאָראוׂיס אָנגעֶטהוּן איִן גיִן־גאָלדעֶנעֶ קלײֵדעֶר, פרעֶהליִך געֶקלאַטשט מיִט דיִ העֶנד, אוּן בּרײֵט פוּנאַנדעֶרגעֶשפּרײֵט דיִ פּאָלעֶס פוּן זײַן קעֶניִג־מאַנטעֶל, האָט עֶר דעֶם גאַנצעֶן װעֶג פײַעֶרליִך געֶטאַנצט אוּן {{תיקון|געֶזיִנגעֶן|געֶזוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}}. בּײַ יעֶדעֶר בּעֶװעֶגוּנג האָבּעֶן זײַנעֶ גאָלדעֶנעֶ קלײֵדעֶר געֶפלאַטעֶרט, {{תיקון|געֶשעֶמיִריִרט|געֶשיִמעֶריִרט}} אוּן האַרמאָניִש צוּ׳ם טאַקט אַרוׂיסגעֶגעֶבּעֶן זיִס־ציִטרעֶנדעֶ קליִנגעֶן. איִן ירוּשליִם זעֵנעֶן אַלעֶ דעֶכעֶר אוּן פעֶנסטעֶר געֶװעֶן בּעֶדעֶקט מיִט פרוׂיעֶן אוּן קיִנדעֶר, װעֶלכעֶ זעֶנעֶן אַרוׂיס אוׂיף חִידוּשִים אָנצוּקוּקעֶן דיִ אָנגעֶקוּמעֶנעֶ פּראָצעֶסיִאָן מיִט׳ן קעֶניִג, װאָס טאַנצט אָהן אוׂיפהעֶר פאָראוׂיס.

מִיכַל, דעֶם קעֶניִג׳ס פרוׂי, איִז אוׂיך אַרוׂיס אַקעֶגעֶן. צוּגעֶזעֶהן דעֶם קעֶניִג׳ס אוׂיפפיִהרוּנג האָט עֶס איִהר שטאַרק געֶהאַרט, אוּן װעֶן דוד איִז דעֶרנאָך מיִט איִהר איִן פּאַלאַץ געֶקוּמעֶן, האָט זיִ געֶנוּמעֶן איִהם שטעֶכעֶן מיִט איִהרעֶ װעֶרטעֶר:

— אַך, װיִ שעֶהן, װיִ פײַן דאָס האָט אוׂיסגעֶזעֶהן! דעֶר יוּדיִשעֶר קעֶניִג האָט זיִך הײַנט זעֶהר שעֵהן אַרוׂיסגעֶװיִזעֶן פאַר אַלעֶ דיִענסטעֶן פוּן זײַנעֶ קנעֶכט. יאָ, עֶס פּאַסט טאַקיִ פאַר שָאוּל הַמֶלֶך׳ס אײֵדעֶם, אַ גלײַכעֶניִש! איִן אוּנזעֶר מִשְפָּחָה האָבּעֶן זיִך תָּמִיד אַלעֶ אוׂיסגעֶצײֵכעֶנט מיִט צְנִיעוּת, מיִט הײֵליִגקײַט. קײֵנמאָל האָט קײֵנעֶר בּײַ זײֵ ניִשט אַרוׂיסגעֶזעֶהן קײַן אײֵן עֵנטבּלוׂיסטעֶן פיִנגעֶר פוּן דיִ פיִס, אוּן דוּ האָסט בּרײֵט געֶעֶפעֶנט דיִ פּאָלעֶס אוּן געֶװאָרפעֶן מיִט פיִס װיִ אַ גאַס־מעֶנש.

דוד האָט איִהר אוׂיף דעֶם געֶעֶנטפעֶרט מיִט שטאָלץ:

— פאַר װעֶמעֶן האָבּ איִך עֶס געֶטהוּן, אֶפְשַׁר פאַר אַ שטעֶרבּליִכעֶן קעֶניִג? געֶטהוּן האָבּ איִך עֶס לְכָּבוׂד גאָט, לְכָּבוׂד דעֶם קעֶניִג פוּן אַלעֶ קעֶניִגעֶן! דיִ לײַט פוּן דײַן משפּחה האָבּעֶן געֶשוינט זײֵעֶר אײֵגעֶנעֶם כּבוׂד אוּן פעֶרבּוֹיגעֶן גאָט׳ס כּבוׂד, איִך אָבּעֶר טהוּ פעֶרקעֶהרט: צוּליִעבּ גאָט לעֵג איִך אַװעֶק מײַן כָּבוׂד. אוּן מִכּוֹחַ דעֶם װאָס דוּ זאָגסט „דיִענסטעֶן” — נײֵן, ניִשט קײַן דיִענסטעֶן — „מאַמעֶס” זעֶנעֶן זײֵ, מאַמעֶס פוּן יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר, איִך שטאָלציִר מיִט זײֵ!

אוּן װעֶגעֶן דעֶם האָט דָוִד {{תיקון|געֶזיִנגעֶן|געֶזוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}} איִן זײַן שִׁיר־הַמַעֲלוׂת:

— „גאָט, מײַן האַרץ האָט זיִך ניִשט געֶגרוׂיסט” — װעֶן שְמוּאֵל האָט מיִך פאַר אַ קעֶניִג געֶזאַלבּט. „אוּן מײַנעֶ אוׂיגעֶן האָבּעֶן זיִך ניִשט פעֶרריִסעֶן” — װעֶן איִך האָבּ גָלְיַת׳ן בּײַגעֶקוּמעֶן. „איִך האָבּ זיִך ניִשט שטאַרק איִבּעֶרגעֶנוּמעֶן” — {{זייט|115|ל}} װעֶן דוּ האָסט מיִך צוּריִק אוׂיף מײַן שטוּהל אוּמגעֶקעֶהרט {{אָנווייז|¹)|115}}. „אוּן זיִך ניִשט גרוׂיס געֶהאַלטעֶן” — װעֶן איִך האָבּ דײַן הײֵליִגעֶן אָרוׂן אוׂיף זײַן אָרט געֶבּראַכט. „װיִ אַ קלײֵן קיִנד פאַר זײַן מאַמעֶן האָבּ איִך זיִך געֶהאַלטעֶן פאַר דיִר” — איִך פאַל מיִט מײַן אוׂיפפיִהרוּנג בּײַ זיִך ניִשט אַראָפּ אוּן שעֶם זיִך מיִט דעֶם ניִשט, געֶטהוּן האָבּ איִך אַלס פוּן דײַן כָּבוׂד װעֶגעֶן.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|דָוִד׳ס האַרפעֶ.|1.5|8.9}}

אַ האַרפעֶ איִז געֶהאַנגעֶן איִבּעֶר דָוִד הַמֶלֶך׳ס בּעֶט. אַלעֶ האַלבּעֶ נאַכט פלעֶגט קוּמעֶן אַ צָפוׂן־װיִנד אוּן שטיִל אַרײַנבּלאָזעֶן איִן דעֶר האַרפעֶ אוּן זיִ פלעֶגט אָנהוׂיבּעֶן אַלײֵן שפּיִעלעֶן. דאַמאָלס חאַפּט זיִך דוד אוׂיף אוּן שטעֶלט זיִך גאָט־לוׂיבּעֶן בּיִז פריִה־מאָרגעֶן.

איִן דעֶר פריִה קוּמעֶן דיִ חַכְמֵי־יִשְׂרָאֵל אוּן זאָגעֶן:

— אַדוֹנִי קעֶניִג, דײַן פאָלק יִשְׂרָאֵל דאַרף פַּרְנָסָה.

עֶנטפעֶרט עֶר זײֵ: געֵהט דעֶרנעֶהרט זיִך אײֵנעֶר פוּן צװײֵטעֶן.

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ:

„דעֶר לײֵבּ װעֶרט ניִט זאַט פוּן אַ הוׂיפעֶן, דיִ גרוּבּ װעֶרט ניִט פוּל פוּן אײֵגעֶנעֶר זאַמד”.

זאָגט עֶר: געֵהט לאָזט זיִך מיִט דיִ חַיָלוֹת איִן שלאַכט־פעֶלד.

פלעֶגט מעֶן בּאַלד זיִך אַן עֵצָה האַלטעֶן מיִט דיִ אַחִיתּוֹפֶל׳ן, בּעֶראָטעֶן זיִך מיִט דיִ סַנְהֶדְרִין, פרעֶגעֶן דעֶם אוּרִים־וְתּוּמִים אוּן אַרוׂיסגעֶהן אוׂיף מִלְחָמָה.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|דָוִד אוּן יִשְׁבִּי.|1.5|8.10}}

גאָט האָט געֶזאָגט צוּ דוד׳ן: בּיִז װאַנעֶן װעֶסטוּ בּלײַבּעֶן ניִט בּעֶשטראָפט פאַר דײַן זיִנד? צוּליִעבּ דיִר האָט שָאוּל אוׂיסגעֶ׳הַרְג׳עֶט דיִ שטאָדט נוֹב מיִט אַלעֶ כּוֹהֲנִים, צוּליִעבּ דיִר איִז שאוּל מיִט אַלעֶ קיִנדעֶר אוּן קיִנדס־קיִנדעֶר אוּמגעֶקוּמעֶן. קלוׂיבּ דיִר אוׂיס אַ שטראָף: אָדעֶר אַלעֶ דײַנעֶ קיִנדעֶר זאָלעֶן אוּמקוּמעֶן, אָדעֶר דוּ אַלײֵן זאָלסט אַרײַנפאַלעֶן איִן שׂוׂנֵא׳ס האַנד.

{{הערה|נאָך אַבשלוׂם׳ס אוׂיפשטאַנד.|¹)|115}}

{{זייט|116}}

עֶנטפעֶרט דוד: בּעֶסעֶר װעֶל איִך לײַדעֶן, אוּן מײַנעֶ קיִנדעֶר זאָל ניִט שאַדעֶן.

געֵהט אײֵנמאָל דוד אַרוׂיס איִן פעֶלד אוׂיף געֶיעֶג.

האָט זיִך דעֶר שָׂטָן פעֶרשטעֶלט פאַר אַ היִרש אוּן דוד האָט איִהם געֶיאָגט אוּן געֶיאָגט, בּיִז עֶר איִז אַרײַנגעֶלאָפעֶן איִן לאַנד פְּלִשְתִּים.

װיִ יִשְבִּי דעֶר גִבּוׂר פוּן פּלשתּים האָט איִהם דעֶרזעֶהן, האָט עֶר געֶזאָגט : אָט דעֶר האָט אוּנזעֶר גָלְיַת׳ן געֵ׳הַרְג׳עֶט, איִצט װעֶל איִך איִהם דעֶרפאַר בּעֵצאָהלעֶן. האָט יִשבּי געֶחאַפּט דוד׳ן אוּן געֶבּוּנדעֶן אוּן אַרוּנטעֶרגעֶדריִקט אוּנטעֶר׳ן בּאַלקעֶן פוּן אײֵל־טרעֶטעֶר {{אָנווייז|¹)|116}}. איִז געֶשעֶהן אַ נֵס אוּן דיִ עֶרד פוּן אוּנטעֶן איִז אַרײַנגעֶפאַלעֶן, אוּן דוד איִז געֶבּליִבּעֶן ליִגעֶן גאַנץ אוּנטעֶר׳ן בּאַלקעֶן.

דעֶר טאָג איִז געֶװעֶן עֶרֶב־שַבָּת אוּן אַבִישַי בֶּן צְרוּיָה, דעֶר עֶלטסטעֶר פוּן דוד׳ס גבּוׂרים, איִז געֶשטאַנעֶן אוּן געֶװאַשעֶן דעֶם קאָפּ איִן פיִער טוּן {{אָנווייז|²)|116}} װאַסעֶר. פּלוּצלוּנג דעֶרזעֶהט עֶר אַ בּלוּט׳ס־טראָפּעֶן איִן װאַסעֶר. „אַ שלעֶכטעֶר סִימָן — טראַכט עֶר זיִך — װאָס זאָל דאָס בּעֶדײַטעֶן?”. דעֶרװײַל קוּמט צוּפליִהעֶן אַ טוׂיבּ אוּן פאָכעֶט װיִ אַ פעֶרצװײַפעֶלטעֶ מיִט דיִ פליִגעֶל. בּאַלד האָט עֶר פעֶרשטאַנעֶן, אַז דָוִד הַמֶלֶך איִז איִן אַ סַכָּנָה {{אָנווייז|³)|116}}.

קוּמט עֶר איִן דוד׳ס הוׂיז אוּן געֶפיִנט איִהם ניִט.

געֶהט עֶר צוּ דיִ חֲכָמִים פרעֶגעֶן אַ שַאֲלָה:

— לוׂיט דעֶם געֶזעֶץ טאָר קײֵנעֶר ניִט רײַטעֶן אוׂיפ׳ן מֶלֶך׳ס פעֶרד, ניִט זיִצעֶן אוׂיף זײַן שטוּהל, אוּן ניִט נוּצעֶן זײַן רוּט {{אָנווייז|⁴)|116}}. װיִ איִז אָבּעֶר איִן אַ סכּנה?

עֶנטפעֶרעֶן דיִ חֲכָמִים: בִּשְעַת סַכָּנָה מעֶג מעֶן.

האָט עֶר זיִך געֶזעֶצט אוׂיף דוד׳ס מוׂיל־עֵזעֶל אוּן דיִ עֶרד איִז אוּנטעֶר איִהם אוּנטעֶרגעֶשפּרוּנגעֶן.

איִן װעֶג זעֶהט עֶר עָרְפָּה, יִשְבִּי׳ס מוּטעֶר, װיִ זיִ זיִצט אוּן שפּיִנט. נעֶהמט זיִ אוּן װאַרפט אוׂיף איִהם דאָס שפּיִנדעֶל אוּן װיִל איִהם שטעֶכעֶן. פאַלט דאָס שפּיִנדעֶל איִן אַ זײַט, זאָגט זיִ צוּ איִהם: בָּחוּר, דעֶרלאַנג מיִר דאָס שפּיִנדעֶל, גיִט עֶר איִהר אַ װאָרף אוּן טרעֶפט גלײַך איִן מוֹחַ — פאַלט זיִ טוׂיט.

{{הערה|אַ מיִהל, װאוּ מעֶן קװעֶטשט בּוׂימעֶל פוּן אײֵלבּיִרטעֶן.|¹)|116}} {{הערה|טאָנעֶן, אַ פאַס פוּן פעֶרציִג עֶמעֶר, אַזוׂי גרוׂיס איִז אַבִישַי געֶװעֶן.|²)|116}} {{הערה|געֶפאַהר.|³)|116}} {{הערה|סצעפּטעֶר, קעניִג׳ס שטאָק.|⁴)|116}}

{{זייט|117}}

אַז יִשבּי האָט איִהם דעֶרזעֶהן, טראַכט עֶר זיִך: איִצט זעֶנעֶן זײֵ שוׂין איִן צװײֵעֶן, װעֶלעֶן זײֵ מיִך הַרְג׳נעֶן. זאָגט עֶר אַ שפּרוּך אוּן װאַרפט אַרוׂיף דוד׳ן איִן דעֶר לוּפטעֶן, דעֶרנאָך שטעֶקט עֶר אַרײַן דעֶם שפּיִז איִן דעֶר עֶרד מיִט׳ן שפּיִץ אַרוׂיף, דוד זאָל אוׂיף איִהם אַראָפּפאַלעֶן. האָט אַבִישַי געֶזאָגט אַ שֵׁם {{אָנווייז|¹)|117}} אוּן דוד איִז געֶבּליִבּעֶן שװעֶבּעֶן צװיִשעֶן עֶרד אוּן היִמעֶל.

דעֶרװײַל פרעֶגט אַבישי דוד׳ן: װיִ קוּמסטוּ אַהעֶר?

דעֶרצעֵהלט עֶר איִהם, װאָס גאָט האָט געֶזאָגט אוּן װאָס עֶר האָט געֶעֶנטפעֶרט.

זאָגט אַבישי: קעֶהר־אוּם דײַן געֶבּעֶט, װיִ זאָגט מעֶן דאָס:

:::„זאָלעֶן מײַנעֶ אײֵניִקליִך האַנדלעֶן מיִט שמאַטעֶס,
:::אַבּיִ ניִשט מיִר שאַט עֶס”.

זאָגט דוד: אוׂיבּ אַזוׂי, — העֶלף מיִר מיִט דײַן תְּפִלָה. אוּן אבישי האָט געֶזאָגט אַ שֵׁם אוּן איִהם אַראָפּגעֶנוּמעֶן. זעֶנעֶן זײֵ בּײֵדעֶ אַנטלאָפעֶן אוּן יִשבִּי האָט זײֵ נאָכגעֶיאָגט. רוּפט־אוׂיס אַבִישַי צוּ איִהם : געֵה נוּר פריִהעֶר אוּן גראָבּ־אוׂיס אַ קֵבֶר פאַר דײַן מוּטעֶר. װיִ ישבּי האָט עֶס דעֶרהעֶרט איִז בּײַ איִהם דעֶר כּוׂח אָפּגעֶנוּמעֶן געֶװאָרעֶן — אוּן אַבישי האָט איִהם געֶ׳הַרְג׳עֶט.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|דָוִד אוּן זײַן תְּהִלִים.|1.5|8.11}}

„רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם — האָט דָוִד מִתְפַּלֵל געֶװעֶן פאַר גאָט — לאָמיִך װאוׂינעֶן איִן דײַן צעֶלט אוׂיף אײֵבּיִגעֶ צײַטעֶן”,

דוד׳ס תְּפִלָה איִז מְקוּיָם געֶװאָרעֶן. עֶר לעֶבּט איִן גאָטס צעֶלט אײֵבּיִג. איִן אַלעֶ צײַטעֶן בּיִז הײַנטיִגעֶן טאָג לאָזעֶן זיִך העֶרעֶן איִן אַלעֶ שוּהלעֶן, איִן אַלעֶ בָּתֵּי־מדְרָשִים, דיִ הײֵליִגעֶ מִזְמורִים אוּן לוׂיבּ־געֶזאַנגעֶן פוּן דעֶם פּאַסטוּך, דעֶם קעֶניִג, דעֶר „זיִסטעֶר יוּדיִשעֶר זיִנגעֶר”.

{{תיקון|אָפּגעֶזיִנגעֶן|אָפּגעֶזוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}} דעֶם לעֶצטעֶן מזמוֹר פוּן תְּהִלִים איִז דוד שטאַרק צוּפריִדעֶן מיִט זיִך אַרוׂיסגעֶגאַנגעֶן שפּאַציִרעֶן איִן פעֶלד בּײַ אַ טײַכעֶל. רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם — האָט עֶר שטאָלץ אוׂיסגעֶרוּפעֶן — ציִ האָט נאָך עֶמיִצעֶר איִן דעֶר װעֶלט, אוׂיסעֶר מיִר, אַזוׂי פיִעל לוׂיבּ־ליִעדעֶר פאַר דיִר {{תיקון|געֶזיִנגעֶן|געֶזוּנגעֶן|דיאַלעקטיזם}}?

— איִך! — האָט זיִך פוּנ׳ם טשעֶרעֶד אַרוׂיס געֶלאָזט העֶרעֶן אַ קװאַקעֶ פוּן אַ פראָש — נעֶהם זיִך, דוד, ניִשט איִבּעֶר, איִך זיִנג פאַר גאָט מעֶהר פוּן דיִר!

{{הערה|גאָט׳ס נאָמעֶן, אַ שפּרוּך.|¹)|117}}

{{זייט|118}}

{{קעפּל|IX.}}

{{קעפּל|דָוִד׳ס טוׂיט.|1.5|8.12}}

דוד האָט געֶבּעֵטעֶן דעֶם אוׂיבּעֶרשטעֶן:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! זאָג מיִר, װעֶן װעֶל איִך שטאַרבּעֶן.

עֶנטפעֶרט גאָט: דאָס איִז מײַן גְזֵרָה, קײַן מעֶנש זאָל ניִט װיִסעֶן זײַן עֶנד {{אָנווייז|¹)|118}}.

— זאָג מיִר חאָטש װעֶלכעֶן טאָג?

— שַׁבָּת!

— בּעֶסעֶר זוּנטאָג.

— אוּנמעֶגליִך!

— פאַרװאָס?

— שבּת קוּמט שוׂין שלׂמה׳ס צײַט צוּ קעֶניִגעֶן אוּן אײֵן מלוּכה טאָר דיִ צװײֵטעֶ ניִט אָנריִהרעֶן אַפִילוּ אוׂיף אַ האָר.

— טאָ זאָל איִך שטאַרבּעֶן עֶרֶב שַבָּת.

— נײֵן! נאָך אײֵן טאָג, װאָס דוּ לעֶרנסט תּוׂרָה אוּן זאָגסט שִירָה איִז מיִר טײַעֶרעֶר, װיִ דיִ טוׂיזעֶנד קָרְבָּנוׂת, װאָס שלׂמה װעֶט מיִר אָפּפעֶרעֶן.

פוּן דעֶמאָלט אָן פלעֶגט דוד אַלעֶ שבּת זיִצעֶן אוּן לעֶרנעֶן אַ גאַנצעֶן טאָג, ניִט מַפְסִיק {{אָנווייז|²)|118}} געֶװעֶן אַ מיִנוּט.

דעֶם לעֶצטעֶן שבּת איִז דעֶר מַלְאָך־הַמָוֶת געֶשטאַנעֶן אוּן ניִט געֶקעֶנט צוּ איִהם צוּטרעֶטעֶן, װײַל עֶר האָט אַ רֶגַע ניִט מַפְסִיק געֶװעֶן. נעֶהמט דעֶר מלאָך־המות אוּן הוׂיבּט אָן צוּ רוׂישעֶן מיִט דיִ בּײֵמעֶר איִן גאָרטעֶן. איִז דוד אוׂיפגעֶשטאַנעֶן אוּן געֶגאַנגעֶן זעֶהן, װאָס רוׂישט דאָרט, — האָט זיִך אוּנטעֶר איִהם אַ טרעֶפּ צוּבּראָכעֶן אוּן עֶר איִז בּאַלד געֶשטאָרבּעֶן.

{{קעפּל|שְלֹמֹה הַמֶלֶך.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|שְׁלׂמׂה׳ס חָכְמָה.|1.5|8.13}}

גאָט האָט זיִך בּעֶװיִזעֶן צוּ שלמה׳ן אוּן געֶפרעֶגט: װאָס פעֶרלאַנגסטוּ איִך זאָל דיִר געֶבּעֶן?

— פעֶרשטאַנד — האָט איִהם שלמה געֶעֶנטפעֶרט.

{{הערה|סוׂף, טוׂיט.|¹)|118}} {{הערה|אוׂיפגעֶהעֶרט, איִנמיִטעֶן איִבּעֶרגעֶריִסעֶן.|²)|118}}

{{זייט|119}}

בּײַ אַ קעֶניִג איִן הוׂיז איִז געֶװעֶן אַ געֶליִעבּטעֶר יוֹעֵץ. אײֵנמאָל זאָגט איִהם דעֶר קעֶניִג: דוּ קעֶנסט בּײַ מיִר פּוֹעֵל׳עֶן אַלעֶס װאָס דײַן האַרץ גליִסט.

טראַכט בּײַ זיִך דעֶר יוֹעֵץ: זאָל איִך בּעֵטעֶן גאָלד מיִט זיִלבּעֶר — װעֶט עֶר מיִר געֶבּעֶן. דיִמאַנטעֶן אוּן בּריִליִאַנטעֶן — װעֶט עֶר מיִר געֶבּעֶן. בּעֶסעֶר לאָמיִך בּעֵטעֶן בּײַ איִהם דיִ בַּת־מַלְכָּה פאַר אַ פרוׂי — אוּן איִן דעֶם געֵהט שוׂין אַלעֶס אַרײַן.

אַזוׂי האָט אוׂיך שלמה בּײַ גאָט ניִט קײַן פעֶרמעֶגעֶן געֶבּעֵטעֶן, ניִט קײַן גְבוּרָה, ניִט קײַן נִצָחוׂן אוׂיף דיִ שׂוׂנְאִים, נוּר חָכְמָה, דיִ היִמעֶלס־טאָכטעֶר — אַז זיִ איִז דאָ איִז אַלעֶס דאָ.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

„אוּן שלמה איִז קליִגעֶר געֶװעֶן פוּן אַלעֶ מעֶנשעֶן” —

:::קעֶניִגעֶן האָבּעֶן פאַר איִהם געֶציִטעֶרט,
:::פעֶלקעֶר אוּן שטאַמעֶן איִהם שטײַעֶר געֶבּראַכט,
:::פיִש פוּן יַמִים, פוׂיגעֶל פוּן היִמעֶל
:::ציִהעֶן זיִך מַחְנוׂת־װײַז צוּ זײַן {{תיקון|קיִק|קוּק|דיאַלעקטיזם}},
:::בְּהֵמוׂת אוּן חַיוׂת פוּן פעֶלדעֶר אוּן װעֶלדעֶר
:::שטעֵהעֶן אוּן בּעֵטעֶן זיִך: שֵחט אוּנז צוּ דײַן סְעוּדָה.
:::רײַך אוּן מעֶכטיִג, נַחְלָאוׂת מיִט גיִטעֶר,
:::גאָלד אוּן זיִלבּעֶר, אָהן שִיעוּר אוּן אָהן צאָהל.
:::עֶנטשײֵדט רעֶטעֶניִשעֶן, עֶנטדעֶקט פעֶרבּאָרגעֶניִשעֶן,
:::איִן טיִעפעֶ סוֹדוׂת דריִנגט־אײַן זײַן אוׂיג.
:::שׂוׂנְאִים אוּן פײַנד פעֶרװאַנדלעֶן זיִך איִן פרײַנד,
:::קעֶניִגעֶן חאַפּעֶן־אוׂיף מיִט אָפּשײַ זײַן בּעֶפעֵהל,
:::זײֵ שטעֶהעֶן אוּן גאַרעֶן אָנקוּקעֶן זײַן געֶזיִכט,
:::שליִנגעֶן מיִט דוּרשט זײַנעֶ קליִגעֶ װעֶרטעֶר.
:::איִן װײַטעֶ קעֶניִגרײַכעֶן טראָגט זיִך זײַן נאָמעֶן,
:::זײַן גרוׂיסעֶ מאַכט בּעֶװאוּנדעֶרעֶן חֲכָמִים.
:::פרוּם אוּן עֶהרליִך, קײַן שלעֶכטס אוּן קײַן בּעֵז,
:::װאַרהײַט אוּן געֶרעֶכטיִגקײַט ריִנגלעֶן־אוּם זײַן שטוּהל.
:::העֶרעֶן אוּן פיִרסטעֶן שיִקעֶן איִהם געֶרן
:::זיִהן אוּן טעֶכטעֶר פאַר קנעֶכט אוּן דיִענסטעֶן.
:::דעֶר גרוׂיסעֶר שליִסעֶל ליִגט בּײַ איִהם איִן האַנד,
{{זייט|120}}
:::אַלעֶ טוֹיעֶרעֶן פוּן חָכְמָה עֶפעֶנעֶן זיִך פאַר איִהם.
:::עֶר װײֵסט דיִ שפּראַך פוּן חַיוׂת אוּן עוֹפוֹת,
:::פעֶרשטעֵהט דעֶם געֶרוׂיש פוּן בּײֵמעֵר אוּן גראָזעֶן,
:::{{תיקון|הערשעֶן|היִרשעֶן|דיאַלעקטיזם}} אוּן {{תיקון|איִנדעֶן|היִנדעֶן|דיאַלעקטיזם}} לוׂיפעֵן איִהם פאָראוׂיס,
:::לײֵבּעֶן אוּן טיִגרעֶן טראָגעֶן זײַן געֶװעֶהר.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|פּאָר־קאָפּ.|1.5|8.14}}

אַשְמְדַי דעֶר מֶלֶך פוּן אַלעֶ שֵׁדִים איִז אַ מאָל געֶקוּמעֶן צוּ שְלמה׳ן אוּן איִהם געֶפרעֶגט:

— דוּ בּיִסט עֶס דעֶר שלמה, װאָס מעֶ זאָגט אוׂיף דיִר, אַז דוּ בּיִסט קליִגעֶר פוּן גאָר דעֶר װעֶלט?

— איִך.

— אוּן דוּ װײֵסט אַלץ, װאָס טהוּט זיִך אוׂיף גאָר דעֶר װעֶלט?

— יאָ!

— װעֶל איִך דיִר װײַזעֶן אַ זאַך, װאָס דוּ האָסט קײֵנמאָל ניִט געֶזעֶהן.

— װײַז!

האָט אַשמדי אוׂיסגעֶשטרעֶקט זײַן האַנד בּיִז אוׂיף יעֶנעֶר זײַט עֶרד, איִן לאַנד תֵּבֵל, אוּן דעֶרלאַנגט פוּן דאָרט אַ מעֶנשעֶן מיִט צװײֵ קעֶפּ אוּן פיִעֶר אוׂיגעֶן. האָט זיִך שלמה זעֵהר דעֶרשראָקעֶן אוּן געֶהײֵסעֶן איִהם פעֶרשליִסעֶן איִן קאַמעֶר.

דעֶרנאָך שיִקט עֶר רוּפעֶן בְּנָיָהוּ בֶּן יְהוֹיָדָע אוּן פרעֶגט איִהם:

— װיִ מײֵנסטוּ, געֶפיִנעֶן זיִך מעֶנשעֶן אוּנטעֶר אוּנז אוׂיף יעֶנעֶר זײַט עֶרד?

— אַזוׂי װאָהר איִך לעֶבּ, אַדוֹני קעֶניִג, װיִ איִך װײֵס ניִט, נאָר געֶהעֶרט האָבּ איִך פוּן אַחיתּוֹפל׳ן, אַז ס׳איִז יאָ פאַרהאַן.

— אֶפְשַר װיִלסטוּ, איִך זאָל דיִר װײַזעֶן אַ מעֶנשעֶן פוּן דאָרטעֶן?

— װיִ קעֶנסטוּ עֶס טהוּן? דיִ עֶרד האַלט דאָך דיִ טיִעף אַ מְהלֵך {{אָנווייז|¹)|120}} פוּן פיִנף הוּנדעֶרט יאָהר.

האָט שלמה אַרוׂיסגעֶפיִהרט דעֶם צװײֵקעֶפּיִגעֶן מעֶנשעֶן פוּן קאַמעֶר אוּן איִהם בּעֶװיִזעֶן.

{{הערה|אַ שטרעֶקעֶ צוּ געהן איִן פעֶרלוֹיף פוּן פיִנף הוּנדעֶרט יאָהר.|¹)|120}}

{{זייט|121}}

װיִ בְּנָיָהוּ האָט איִהם דעֶרזעֶהן, איִז עֶר געֶפאַלעֶן מיִט׳ן פָּנִים צוּ דעֶר עֶרד אוּן געֶמאַכט אַ בְּרָכָה „שֶהֶחֱיָינוּ”.

פרעֶגט שלמה דעֶם מעֶנשעֶן:

— װעֶר בּיִסטוּ?

— אַ מעֶנש פוּן קַיִן׳ס קיִנדעֶר.

— װיִ הײֵסט אײַעֶר לאַנד?

— תֵּבֵל!

— האָט איִהר אַ זוּן מיִט אַ לְבָנָה?

— יאָ!

— װיִ געֵהט אוׂיף דיִ זוּהן אוּן װיִ פעֶרגעֵהט זיִ?

— זיִ געֵהט אוׂיף איִן אײַעֶר מַעֲרָב־זײַט אוּן פעֶרגעֶהט איִן מִזְרָח־זײַט.

— װאָס טהוּט איִהר?

— מיִר אַרבּײַטעֶן עֶרד אוּן פיִטעֶרעֶן שאָף מיִט ריִנדעֶר.

— זעֶנט איִהר מִתְפַּלֵל?

— יאָ!

— װאָס איִז אײַעֶר תְּפִלָה.

— „אַך װיִ גרוׂיס זעֶנעֶן דײַנעֶ װעֶרק, גאָט, אַלעֶ האָסטוּ מיִט קליִגשאַפט געֶמאַכט!”

— װיִלסטוּ צוּריִק?

— טהוּ מיִר דיִ טוׂבה אוּן קעֶהר מיִך אוּם אַ הײֵם.

האָט שלמה בּעֶפוׂילעֶן דעֶם אַשמדי, עֶר זאָל איִהם צוּריִקבּרעֵנגעֶן איִן זײַן לאַנד,

עֶנטפעֶרט דעֶר אַשמדי: דאָס װעֶל איִך אײֵבּיִג ניִשט קעֶנעֶן.

זאָגט שלמה צוּם מעֶנשעֶן: מעֶנש, בּלײַבּ דאָ, אוּן לעֶבּ מיִט אוּנז גלײַך.

האָט דאָס מעֶנשיִל אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ אַקעֶרעֶן אוּן שנײַדעֶן אוּן איִז זעֵהר רײַך געֶװאָרעֶן.

דעֶרנאָך האָט עֶר חֲתוּנָה געֶהאַט מיִט אַן אָרעֶמעֶר יְתוֹמָה אוּן זיִ האָט איִהם געֶבּוׂירעֶן זיִבּעֶן זיִהן: זעֶקס געֶראָטעֶן איִן דעֶר מוּטעֶר אוּן דעֶר זיִבּעֶטעֶר — איִן פאָטעֶר, מיִט צװײֵ קעֶפּ אוּן פיִער אוׂיגעֶן.

אַז דאָס מעֶנשיִל איִז געֶשטאָרבּעֶן, האָבּעֶן זיִך דיִ זיִהן אָנגעֶהוׂיבּעֶן קריִגעֶן פאַר דעֶר ירוּשָה. דיִ זעֶקס זאָגעֶן: מיִר זעֶנעֶן זאַלבּעֶ־זיִבּעֶנט, דאַרף יעֶדעֶרעֶר נעֶהמעֶן אַ זיִבּעֶט־חֵלֶק יְרוּשָׁה, אוּן דאָס יוּנגעֶ מעֶנשיִל טַעֲנֶה׳ט: מעֶן דאַרף צוּטײֵלעֶן „קאָפּ איִן קאָפּ” — קוּמט מיִר צװײֵ חֲלָקִים.

{{זייט|122}}

זעֶנעֶן זײֵ געֶגאַנגעֶן צוּ שלמה׳ן זיִך לאָדעֶן. רוּפט־צוּנוׂיף שלמה דיִ סַנְהֶדְרִין אוּן פרעֶגט זײֵ דעֶם דיִן — װײֵסעֶן זײֵ ניִט.

זאָגט שלמה: מאָרגעֶן זאָג איִך אוׂיס דעֶם פְּסַק {{אָנווייז|¹)|122}}.

בּײַנאַכט האָט זיִך שלמה געֶשטעֵלט גאָט בּעֵטעֶן:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם! אַז דוּ האָסט מיִך איִן גִבְעוֹן געֶפרעֶגט: „װאָס פעֶרלאַנגסטוּ?” האָבּ איִך ניִט געֶבּעֵטעֶן קײֵן גאָלד אוּן זיִלבּעֶר, נוּר חָכְמָה האָבּ איִך געֶבּעֶטעֶן, איִך זאָל קעֶנעֶן רעֶכט מִשְׁפָּט׳עֶן דײַן פאָלק יִשְׂרָאֵל. איִצט דאַרף איִך משׁפּט׳עֶן אײֵנעֶם פוּן קַיִן׳ס קיִנדעֶר אוּן װײֵס ניִט װיִ צוּ פַּסְק׳נעֶן. דעֶרלײַכט מיִר דיִ אוׂיגעֶן, איִך זאָל אַרוׂיסטראָגעֶן {{תיקון|אַ|אַן}} אֱמֶת׳עֶן פּסק!

עֶנטפעֶרט גאָט: מאָרגעֶן פריִה גיִבּ איִך דיִר אַרײַן חָכְמָה.

װיִ דעֶר מאָרגעֶן האָט אוׂיפגעֶשײַנט, רוּפט שלמה װיִדעֶר צוּנוׂיף דיִ סנהדרין, אוּן זאָגט זײֵ אַזוׂי: מעֶן דאַרף אוׂיספּרוּבעֶן, אוׂיבּ אײֵן קאָפּ פיִהלט װאָס מעֶן טהוּט דעֶם צװײֵטעֶן — איִז עֶס {{טרעקינג|אײֵן}} מעֶנש, אוׂיבּ ניִט — איִז עֶס צװײֵ.

הײֵסט עֶר בּרעֵנגעֶן זוּדיִגעֶ װאַסעֶר אוּן אַרוׂיפשפּריִצעֶן אוׂיף אײֵן קאָפּ.

הײֵבּט דעֶר צװײֵ־קעֶפּיִגעֶר אָן צוּ שרײַעֶן:

— אַדוֹנִי קעֶניִג, {{טרעקינג|מיִר}} שטאַרבּעֶן, מיִר שטאַרבּעֶן!

האָבּעֶן אַלעֶ אַרוׂיסגעֶזעֵהן שלמה׳ס חכמה אוּן געֶבּליִבּעֶן פעֶרגאַפט.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|דעֶר מִשְׁפָּט מיִט דעֶר שלאַנג.|1.5|8.15}}

אײֵנעֶר איִז געֶגאַנגעֶן איִן פעֶלד אוּן געֶטראָגעֶן אַ קרוּג מיִלך. בּעֶגעֶגעֶנט איִהם אַ דאָרשטיִגעֶ שלאַנג אוּן בּעֵט אַ טרוּנק.

פרעֶגט עֶר זיִ:

— װאָס װעֶסטוּ מיִר בּעֶצאָהלעֶן פאַר דעֶר מיִלך?

— איִך װעֶל דיִר װײַזעֶן אַן אוׂצָר.

אַז דיִ שלאַנג האָט זיִך אָנגעֶטרוּנקעֶן זאָגט זיִ צוּם מעֶנשעֶן: בּוֹיג זיִך אָן אוּן הוׂיבּ־אוׂיף אָט דעֶם שטײֵן װעֶסטוּ אוּנטעֶן געֶפיִנעֶן דעֶם אוׂצָר.

װיִ דעֶר מעֶנש האָט זיִך אײַנגעֶבּוׂיגעֶן, קריִכט אַרוׂיף דיִ שלאַנג אוּן פעֶרװיִקעֶלט זיִך אַרוּם זײַן האַלז.

{{הערה|רעֶזאָלוּציִעֶ, אוּרטײֵל.|¹)|122}}

{{זייט|123}}

שרײַט דעֶר מעֶנש: װאָס טהוּסטוּ?

עֶנטפעֶרט דיִ שלאַנג: דעֶרפאַר װאָס דוּ װיִלסט צוּנעֶהמעֶן מײַן גאַנץ פעֶרמעֶגעֶן, װיִל איִך דיִך דעֶרשטיִקעֶן.

זעֶנעֶן זײֵ אַװעֶק צוּ שלמה׳ן זיִך לאָדעֶן.

זאָגט שלמה צוּ דעֶר שלאַנג: קוׂדֶם קריִך אַראָפּ פוּן האַלז! װיִ בּאַלד דוּ קוּמסט צוּ בֵּית־דִין {{אָנווייז|¹)|123}}, דאַרפסטוּ ניִט זײַן מעֶהר „מוּחְזָק”{{אָנווייז|²)|123}} פוּן איִהם.

האָט דיִ שלאַנג געֶפאָלגט.

— איִצט לאָמיִך העֶרעֶן זײַנעֶ טַעְנוׂת!

זאָגט דיִ שלאַנג: איִך האָבּ רעֶכט אוׂיף דעֶם, גאָט אַלײֵן האָט מיִר געֶבּאָטעֶן: „זאָלסט בּײַסעֶן דעֶם מעֶנשעֶנס טריִט”.

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט שלמה צוּ דעֶם מעֶנשעֶן — האָט דיִר גאָט בּעֶפוׂילעֶן: „צוּזעֶץ איִהר דעֶם קאָפּ”.

האָט דעֶר מעֶנש אַזוׂי געֶטהוּן.

דעֶריִבּעֶר זאָגט דאָס שפּריִכװאָרט:

דעֶר בּעֶסטעֶר שלאַנג — צוּפּלעֶט דעֶם קאָפּ.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|דעֶר מִשְׁפָּט מיִט דיִ דרײַ רײַזעֶנדעֶר.|1.5|8.16}}

דרײַ רײַזעֶנדעֶר, װאָס ס׳איִז זײֵ אוׂיסגעֶקוּמעֶן אוׂיף שַבָּת איִן מיִטעֶן װעֶג זיִך אָפּשטעֶלעֶן, האָבּעֶן עֶרֶב־שַבָּת איִנאײֵנעֶם בּעֶהאַלטעֶן זײֵעֶר געֶלד אוׂיף אײֵן פעֶרבּאָרגעֶן אָרט. געֶקוּמעֶן שבּת־צוּנאַכטס צוּ דעֶם אָרט — ניִטאָ דאָס געֶלד. איִז יעֶדעֶר פוּן זײֵ דעֶם אַנדעֶרעֶן חוֹשֵד, אַז יעֶנעֶר איִז דעֶר גַנָב. קוּמט מעֶן זיִך לאָדעֶן פאַר שלמה הַמֶלֶך. העֶרט שלמה המלך אוׂיס זײֵעֶרעֶ טַעְנוׂת אוּן הײֵסט זײֵ קוּמעֶן מאָרגעֶן פריִה.

איִן דעֶר פריִה, װעֶן זײֵ זעֶנעֶן װיִדעֶר פאַר׳ן געֶריִכט געֶשטאַנעֶן, האָט זיִך שלמה המלך צוּ זײֵ געֶװעֶנדט מיִט דיִ װעֶרטעֶר:

— װיִ ס׳איִז צוּ דעֶרקעֶנעֶן איִן אײַך, זעֶנט איִהר מעֶנשעֶן געֶניִטעֶ, ניִט קײַן לײֵדיִגעֶ, האָט אַ יְדִיעָה איִן הֲוַיוׂת־הָעוׂלָם {{אָנווייז|³)|123}} — װיִל איִך אײַך דעֶרצעֶהלעֶן אַ מַעֲשֶׂה, װאָס קעֶן זיִך אוׂיף דעֶר װעֶלט פּאַסיִרעֶן, אוּן אוׂיסהעֶרעֶן װעֶגעֶן דעֶם אײַעֶר מײֵנוּנג — {{זייט|124|ל}} איִן אַ שטאָדט עֶרגיִץ, איִן אײֵן הוׂיף, האָבּעֶן צוּזאַמעֶן געֶװאוׂינט אַ יוּנג מײֵדיִל מיִט אַ יוּנגעֵן בָּחוּר. ליִעבּעֶן זײֵ זיִך שטאַרק. מאַכט זיִך אָבּעֶר, אַז זײֵ מוּזעֶן זיִך שײֵדעֶן. {{תיקון|פעֶרבּיִנט|פעֶרבּוּנט|דיאַלעקטיזם}} מעֶן זיִך מיִט אַ שְבוּעָה, אַז אָהן אַ {{תיקון|עֶרלוׂיבּעֶניִש|דעֶרלוׂיבּעֶניִש|דייטשמעריזם}} פוּן דעֶם צװײֵטעֶן טאָר קײֵנעֶר פוּן זײֵ ניִט חֲתוּנָה האָבּעֶן. געֶדוׂיעֶרט אַ שטיִקעֶל צײַט אוּן דיִ עֶלטעֶרעֶן פוּנ׳ם מײֵדיִל פעֶר׳קְנַס׳עֶן זיִ פאַר אַ אַנדעֶרעֶן יוּנגעֶנמאַן. איִן דעֶר חוּפָּה־נאַכט, װעֶן דעֶר חָתָן איִז צוּ איִהר איִן ציִמעֶר אַרײַן, זאָגט זיִ איִהם: איִך װעֶל אַנדעֶרש דײַן פרוׂי ניִשט זײַן, סײַדעֶן איִך װעֶל אוׂיף דעֶם {{תיקון|עֶרלוׂיבּעֶניִש|דעֶרלוׂיבּעֶניִש|דייטשמעריזם}} בּעֶקוּמעֶן פוּן יעֶנעֶם אוּן יעֶנעֶם, מיִט װעֶלכעֶן איִך בּיִן פעֶרבּוּנדעֶן דוּרך אַ שְבוּעָה. לאָזט עֶר זיִ אָפּ. דעֶרנאָך קוּמט זיִ מיִט איִהר חָתָן צוּ יעֶנעֶם אוּן לעֶגט איִהם פאָר: נעֶהם בּײַ מיִר אַװעֶק גאָלד מיִט זיִלבּעֶר װיִפיִעל דוּ װיִלסט אַלײֵן אוּן {{תיקון|בּוּנד|בּיִנד|דיאַלעקטיזם}} מיִך אוׂיף פאַר מײַן מאַן. זאָגט יעֶנעֶר: „אַז דוּ האַלסט יאָ אַזוׂי װאָרט, בּעֶפרײַ איִך דיִך פוּן דעֶר שְבוּעָה מיִט מײַן גוּטעֶן װיִלעֶן אוּן נעֶהם פוּן דיִר גאָר ניִט. געֵהט אײַך בּשָלוׂם אַהײֵם אוּן לעֶבּט אײַך בּײֵדעֶ גליִקליִך, געֵהעֶן זײֵ צוּריִק אַהײֵם. אוׂיפ׳ן װעֶג בּעֶפאַלעֶן זײֵ רוׂיבּעֶר. נעֶהמט־צוּ דעֶר עֶלטסטעֶר פוּן דיִ רוׂיבּעֶר דאָס גאַנצעֶ געֶלד מיִט דעֶר כַּלָה אוּן װיִל איִהר גװאַלד־טהוּן. בּעֵט זיִ זיִך בּײַ׳ם אַלטעֶן רוׂיבּעֶר: „ריִהר מיִך ניִשט אָן בּיִז דוּ װעֶסט מיִך אוׂיסהעֶרעֶן”. דעֶרצעֶהלט זיִ איִהם אַלעֶס, װאָס מיִט איִהר איִז פאָרגעֶקוּמעֶן, אוּן לאָזט־אוׂיס מיִט דיִ װעֶרטעֶר: „הײַנט בּעֶרעֶכעֶן זיִך אַלײֵן, אוׂיבּ יעֶנעֶר, װאָס איִז נאָך גאָר יוּנג אוּן הײֵס־בּלוּטיִג, האָט זײַן יֵצֶר־הָרָע געֶבּראָכעֶן אוּן מיִך ניִשט בּעֶריִהרט, — בִּפְרַט אַזאַ זָקֵן װיִ דוּ. האָבּ גאָט איִן האַרצעֶן, נאַ דיִר אַװעֶק איִנגאַנצעֶן מײַן גאָלד אוּן זיִלבּעֶר אוּן לאָז מיִך אָפּ בּשָׁלוׂם מיִט מײַן מאַן אַהײֵם”. דעֶר אַלטעֶר, שטאַרק געֶריִהרט פוּן דיִ װעֶרטעֶר, האָט ניִשט געֶװאָלט בּײַ זײֵ קײַן זאַך נעֶהמעֶן אוּן זײֵ אָפּגעֶלאָזט פרײַ.

{{הערה|געריִכט.|¹)|123}} {{הערה|תּקיף, האַלטען בּײַ זיִך אַ בּעװאָרעניִש.|²)|123}} {{הערה|װעֶלט־זאַכען.|³)|123}}

— איִצט — זאָגט שלמה צוּ דיִ רײַזעֶנדעֶר — װיִל איִך אוׂיסהעֶרעֶן אײַעֶר מײֵנוּנג, װעֶר פוּן זײֵ אַלעֶ פּעֶרזאָנעֶן פעֶרדיִענט דאָ אַ גרעֶסעֶרעֶן שְבַח {{אָנווייז|¹)|124}}.

— נאָך מײַן מײֵנוּנג — זאָגט אײֵנעֶ — פעֶרדיִענט עֶס דיִ כּלה, װאָס האָט אַזוׂי פעֶסט דיִ שבוּעה געֶהאַלטעֶן.

— איִך מײֵן — זאָגט דעֶר צװײֵטעֶר — אַז דעֶר גרעֶסטעֶר שבח קוּמט דעֶם מאַן, װאָס האָט געֶבּראָכעֶן זײַן תַּאֲוָה אוּן זיִ ניִשט בּעֶריִהרט.

— אוּן נאָך מײַן מײֵנוּנג גאָר — זאָגט דעֶר דריִטעֶר — האָט דעֶר רוׂיבּעֶר {{זייט|125}} בּעֶװיִזעֶן אַ גְבוּרָה מעֶהר פוּן זײֵ אַלעֶ: אַזאַ אוׂצָר מיִט גאָלד — אוּן אָפּגעֶגעֶבּעֶן צוּריִק!

{{הערה|לוׂיבּ.|¹)|124}}

— אָט דעֶר איִז עֶס דעֶר גַנָב! — װײַזט־אָן שלמה המלך אוׂיפ׳ן דריִטעֶן, אוּן בּאַלד געֶהײֵסעֶן זיִך נעֶהמעֶן צוּ איִהם, בּיִז יעֶנעֶר האָט געֶמוּזט זיִך מוֹדֶה זײַן, װאוּ עֶר האָט דאָס געֶ׳גַנְב׳עֶטעֶ געֶלד בּעֶהאַלטעֶן.

{{קעפּל|V.}}

{{קעפּל|דיִ חָכְמָה פוּן מִצְרַיִם.|1.5|8.17}}

אַז שלמה האָט פעֶרקלעֶרט צוּ בּוׂיעֶן דעֶם בֵּית־הַמִקְדָש, האָט עֶר געֶשיִקט צוּ פַּרְעה נְכה דעֶם מֶלֶך פוּן מִצְרַיִם.

— שיִק מיִר קיִנסטלער־מײַסטעֶר אוּן איִך װעֶל זײֵ גוּט בּעֶלוׂינעֶן.

האָט פּרעה־נכה צוּנוׂיפגעֶרוּפעֶן אַלעֶ זײַנעֶ אַסטראָלאָגעֶן {{אָנווייז|¹)|125}} אוּן זײֵ געֶזאָגט:

— װײַזט מיִר אָן דיִ מעֶנשעֶן, װאָס דאַרפעֶן דאָס יאָהר שטאַרבּעֶן, װעֶל איִך זײֵ שיִקעֶן צוּ שלמה׳ן.

װיִ דיִ קיִנסטלער פוּן מצרים זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ שלמה׳ן, האָט עֶר דעֶרזעֶהן מיִט׳ן רוּחַ־הַקוׂדֶש {{אָנווייז|²)|125}}, אַז זײֵ דאַרפעֶן דאָס יאָהר שטאַרבּעֶן, האָט עֶר זײֵ אָנגעֶטהוּן תַּכְרִיכִים אוּן אָפּגעֶשיִקט צוּריִק צוּ פּרעה׳ן מיִט אַ בּריִעף:

— אפשר פעֶהלט־אוׂיס פרעה׳ן אוׂיף קבוּרה־געֶלד פאַר זײַנעֶ מֵתִים, שיִק איִך זײֵ איִהם צוּריִק מיִט פאַרטיִגעֶ תּכריכים.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|פַּרְעה׳ס טאָכטעֶר.|1.5|8.18}}

דיִ נאַכט װעֶן שלמה האָט פעֶרעֶנדיִגט דעֶם בִּנְיַן בֵּית־הַמִקְדָש האָט עֶר געֶפײַעֶרט דיִ חֲתוּנָה מיִט פַּרְעה׳ס טאָכטעֶר, אוּן דיִ צװײֵטעֶ שִׂמְחָה האָט מיִט איִהר גרוׂיס פּראַכט פעֶרדוּנקעֶלט דיִ שמחה פוּן חֲנוּכַּת־הַבַּית {{אָנווייז|³)|125}}.

אַכציִג פעֶרשיִעדעֶנעֶ טעֶנץ האָט פּרעה׳ס טאָכטעֶר אוׂיסגעֶטאַנצט אוּנטעֶר אַכציִג פעֶרשיִעדעֶנעֶ נְגוּנִים אוּן אוׂיסגעֶטײַטשט: אַזוׂי זיִנגט מעֶן פאַר דעֶר עֲבוֹדָה־זָרָה, אַזוׂי — פאַר יעֶנעֶר. איִן דעֶר נאַכט האָט גאָט געֶזאָגט: {{זייט|126|ל}} „איִבּעֶרדריִסיִג איִז מיִר געֶװאָרעֶן דיִ שטאָדט יְרוּשָלַיִם” — אוּן עֶר האָט פעֶרטראַכט זיִ חָרוּב צוּ מאַכעֶן.

{{הערה|שטעֶרעֶן־זעֶהעֶר.|¹)|125}} {{הערה|הײֵליִגעֶר גײַסט, {{תיקון|נביאָה|נבואה|דיאַלעקטיזם}}.|²)|125}} {{הערה|בּעֶנײַעֶן דאָס הוׂיז.|³)|125}}

בּאַלד איִז גַבְרִיאֵל הַמַלְאָך אַראָפּ פוּן היִמעֶל אוּן אַרײַנגעֶשטעֶקט אַ שטאָק בּײַם בּרעֶג יַם, — האָט זיִך פוּן אוׂיבּעֶן פעֶרצוׂיגעֶן אַ זוּמפּ אוּן פעֶרװאָקסעֶן אַ האַלבּ איִנזעֶל מיִט גראָז. אוׂיף יעֶנעֶם אָרט איִז דיִ שטאָדט רוׂים {{אָנווייז|¹)|126}} אוׂיסגעֶבּוׂיט געֶװאָרעֶן.

אַ היִמעֶל־בּעֶט האָט פּרעה׳ס טאָכטעֶר געֶלאָזט מאַכעֶן פאַר שלמה׳ן בּעֶצוׂיגעֶן מיִט שטאָף פוּן בּלוׂי־היִמעֶל קאָליִר אוּן בּעֶזעֶצט מיִט בּריִליִאַנטעֶן, װאָס האָבּעֶן געֶפיִנקעֶלט װיִ שטעֶרעֶן.

אַז שלמה האָט זיִך אוׂיפגעֶחאַפּט איִן דעֶר פריִה, אוּן געֶזעֶהן איִבּעֶר זיִך דיִ שטעֶרעֶן פוּן היִמעֶל־בּעֶט, האָט עֶר געֶמײֵנט, ס׳איִז נאָך נאַכט — אוּן װיִדעֶר אײַנגעֶשלאָפעֶן מיִט דיִ שליִסלעֶן פוּן בֵּית־הַמִקְדָש צוּ קאָפּעֶן.

אוּן דיִ הוׂיף־לײַט האָבּעֶן ניִט געֶװאַגט איִהם געֵהן װעֶקעֶן, — בּיִז זײַן מוּטעֶר בַּת־שׁבע איִז געֶקוּמעֶן אוּן איִהם אוׂיסגעֶפּאַטשט מיִט איִהר פּאַנטאָפעֶל אוּן איִהם געֶשטראָפט מיִט האַרטעֶ רעֵד.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|שְלׂמׂה׳ס שטוּל.|1.5|8.19}}

שלמה האָט געֶמאַכט אַ שטוּל פוּן עֶלפעֶנבּײֵן בּעֶדעֶקט מיִט גאָלד, בּעֶשאַפעֶן מיִט פּעֶריִל אוּן בּעֶזעֵצט מיִט טײַעֶרעֶ בּריִליאַנטעֶן פוּן אַלעֶרלײֵ קאָליִרעֶן: רוׂיטעֶ רוּבּיִנעֶן, בּלוׂיעֶ סאַפּיִרעֶן, לוׂיטעֶרעֶ בּריִליאַנטעֶן, גריִנעֶ סמאַראַגדעֶן אוּן אַנדעֶרעֶ טײַעֶרעֶ שטײֵנעֶר.

אוׂיף דעֶר עֶרשטעֶר טרעֶפּ ליִגט אַ גיִלדעֶנעֶר לײֵבּ אוּן אַנטקעֶגעֶן — אַ גיִלדעֶנעֶר אָקס; אוׂיף דעֶר צװײֵטעֶר טרעֶפּ — אַ גיִלדעֶנעֶר װאָלף אַנטקעֶגעֶן אַ שאָף, אוׂיף דעֶר דריִטעֶר — אַ לעֶמפּעֶרט אַנטקעֶגעֶן אַ ציִג, אוׂיף דעֶר פיִערטעֶר — אַ בּעֶר אַנטקעֶגעֶן אַ היִרש; אוׂיף דעֶר פיִנפטעֶר — אַן אָדלעֶר אַנטקעֶגעֶן אַ טוׂיבּ; אוׂיף דעֶר זעֶקסטעֶר — אַ שפּאַרבּעֶר אַנטקעֶגעֶן אַ שפּעֶרליִנג, אַלץ פוּן לוׂיטעֶר גאָלד.

אוׂיבּעֶן אוׂיפ׳ן קאָפּ פוּן שטוּל שטעֵהט אַ גיִלדעֶנעֶ מְנוֹרָה מיִט אַלעֶם גרײֵטעֶן: לײַכטעֶר אוּן קנעֶפּ, צװעֶנגליִך אוּן פײַעֶר־שאַרעֶר, בּעֶכעֶר אוּן בּלוּמעֶן, אַלעֶס פוּן גאָלד. זיִבּעֶן רעֶהרעֶן געֶהעֶן־אַרוׂיס פוּן אײֵן זײַט, אוּן אוׂיף זײֵ {{זייט|127|ל}} אוׂיסגעֶשניִצט דיִ זיִבּעֶן אָבוׂת {{אָנווייז|¹)|127}} פוּן דעֶר װעֶלט: אָדָם, נחַ, שֵם, אַבְרָהָם, יִצְחָק, יַעֲקב אוּן אִיוֹב איִן מיִטעֶן; אוּן אוׂיף דעֶר אַנדעֶרעֶר זײַט מְנוֹרָה נאָך זיִבּעֶן גיִלדעֶנעֶ {{תיקון|ריִהרעֶן|רעֶהרעֶן|דיאַלעקטיזם}}, אוּן אוׂיף זײֵ אוׂיסגעֶשניִצט דיִ זיִבּעֶן חֲסִידִים {{אָנווייז|²)|127}} פוּן דעֶר װעֶלט: לֵוִי אוּן עַמְרָם, משֶה וְאַהֲרן, אֶלְדָד וּמֵידָד אוּן חוּר איִן מיִטעֶן.

{{הערה|דוּרך װעלכער ירושלים איז דערנאך חרוב געװארען.|¹)|126}}

אוׂיף דעֶר מנוֹרה — אַ גיִלדעֶנעֶר קרוּג, אוּן אוּנטעֶן אַ גיִלדעֶנעֶר בּעֶקעֶן, בּײֵדעֶ — פוּל מיִט לוׂיטעֶרעֶן שֶמֶן־זַיִת {{אָנווייז|³)|127}}, פוּן בּעֶקעֶן געֶהעֶן אַרוׂיס צװײֵ גיִלדעֶנעֶ זאַנגעֶן אוּן איִן דיִ זאַנגעֶן — צװײֵ קאַנאַלעֶן. אוׂיפ׳ן בּעֶקעֶן איִז אוׂיסגעֶשניִצט עֵלִי הַכּהֵן, אוׂיף דיִ זאַנגעֶן — זײַנעֶ צװײֵ זיִהן, חָפְנִי וּפִנְחָס, אוּן אוׂיף דיִ קאַנאַלעֶן — דיִ צװײֵ אַהרן׳ס קיִנדעֶר, נָדָב וַאֲבִיהוּא.

איִן בּײֵדעֶ זײַטעֶן שטוּל, רעֶכטס אוּן ליִנקס, שטעֶהעֶן צװײֵ גיִלדעֶנעֶ קאַטהעֶדעֶרעֶן {{אָנווייז|⁴)|127}}, אײֵנעֶ פאַר׳ן כּהֵן גָדוׂל, דיִ צװײֵטעֶ פאַר׳ן סְגַן פוּן דיִ כּהֲנִים, אוּן אַרוּם שטוּל — נאָך זיִבּעֶציִג גיִלדעֶנעֶ קאַטהעֶדעֶרעֶן פאַר דיִ זיִבּעֶציִג זְקֵנִים — דיִ סַנְהֶדְרִין.

אוּן צװײֵ װאַסעֶר־טעֶכטעֶר {{אָנווייז|⁵)|127}}, האַלבּ פיִש האַלבּ מעֶנש, זיִצעֶן בּײַ בּײֵדעֶ זײַטעֶן פוּן מֶלֶך, עֶר זאָל אוׂיף זײֵ אָנלעֶהנעֶן דעֶם קאָפּ.

אוּן פיִער אוּן צװאַנציִג גיִלדעֶנעֶ װײַנשטאָקעֶן, שטעֶהעֶן פוּן בּײֵדעֶ זײַטעֶן שטוּל אוּן בּעֶדעֶקעֶן דעֶם מֶלֶך מיִט זײֵעֶר שאָטעֶן, אוּן אַרוּם שטוּל שטעֵהעֶן טײֵטעֶל־בּײֵמעֶר, בּעֶהאַנגעֶן מיִט װײַסעֶן לײַנעֶן, אוּן אוׂיף זײֵעֶרעֶ בּלעֶטעֶר־קרוׂינעֶן שטעֵהעֶן עֶלפעֶנבּײֵנעֶנעֶ פּאַװעֶס, אוּן צװײֵ גיִלדעֶנעֶ לײֵבּעֶן, איִנװעֵניִג אוׂיסגעֶהוׂילט {{אָנווייז|⁶)|127}} אוּן אָנגעֶפיִהלט מיִט בּשָׂמִים, שפּריִצעֶן געֶװיִרציִגעֶ רֵיחַוׂת, װעֶן שלמה המלך זעֶצט זיִך אוׂיפ׳ן שטוּל.

װיִ שלמה המלך פלעֶגט אַרוׂיף אוׂיף דיִ עֶרשטעֶ טרעֶפּ, — אַזוׂי האָט זיִך בּאַלד אָנגעֶהוׂיבּעֶן ריִהרעֶן דעֶר איִנװעֵניִגסטעֶר מעֶכאַניִזם {{אָנווייז|⁷)|127}}. אַ ראָד גיִט זיִך אַ דרעֵה אוּן דעֶר לײֵבּ שטרעֶקט אוׂיס אַ פוּס פוּן אײֵן זײַט אוּן דעֶר אָקס — אַנטקעֶגעֶן, אוּן דעֶר מלך לעֶהנט זיִך אָן אוׂיף זיִ אוּן געֶהט־אַרוׂיף העֶכעֶר. אַזוׂי איִז געֶװעֶן בּײַ אַלעֶ טרעֶפּ. אוׂיבּעֶן האָט איִהם דעֶר אָדלעֶר געֶזעֶצט אוׂיפ׳ן שטוּל אוּן אָנגעֶטהוּן דיִ קרוׂין אוׂיפ׳ן קאָפּ אוּן דיִ גיִלדעֶנעֶ טוׂיבּ איִז אַראָפּ פוּן זײַל צוּם אָרוׂן־קוֹדֶש, געֶנוּמעֶן אַ סֵפֶר־תּוׂרָה אוּן דעֶרלאַנגט שלמה׳ן איִן האַנד. אוּן דעֶר כּהן־גדוׂל מיִט דיִ זקנים שטעֶהעֶן־אוׂיף אוּן גיִבּעֶן־אָפּ שָלוׂם, דעֶרנאָך זעֶצעֶן זײֵ זיִך אוׂיף דיִ עֶרטעֶר אוּן הוׂיבּעֶן־אָן מִשְפָּט׳עֶן דאָס פאָלק יִשראל.

{{הערה|פאָטער׳ס.|¹)|127}} {{הערה|פרוּמע.|²)|127}} {{הערה|אָליִװען־אײֵל.|³)|127}} {{הערה|הוׂיכע שטוּלען.|⁴)|127}} {{הערה|רוּסאַלקעס.|⁵)|127}} {{הערה|פּוּסט.|⁶)|127}} {{הערה|מאַשיִנעריִע, רעדער־װערק.|⁷)|127}}

{{זייט|128}}

אַ זיִלבּעֶרנעֶ שלאַנג איִז געֶװעֶן איִן מעֶכאַניִזם, צוּנוׂיפגעֶװיִקעֶלט, װיִ אַ פעֶרשרוׂיפטעֶ פעֶדעֶר {{אָנווייז|¹)|128}}, אוּן װעֶן עֶס זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן פאַלשעֶ עֵדוּת, האָט זיִך בּאַלד דיִ שלאַנג צוּװיִקעֶלט אוּן אַלעֶ פעֶדעֶר פוּנאַנדעֶרגעֶלאָזט — האָבּעֶן אַלעֶ רעֶדעֶר אָנגעֶהוֹיבּעֶן זיִך דרעֵהעֶן אוּן דיִ חַיוׂת — רוׂישעֶן: די אָקסעֶן — מוּקעֶן, לײֵבּעֶן — שרײַעֶן, לעֶמפּעֶרטעֶן — שאַלעֶן, װעֶלף — הײַלעֶן, שעֶפּסעֵן — בּלעֶקעֶרצעֶן, ציִגעֶן — טרעֶלעֶן, בּעֶרעֶן — בּרוּמעֶן, היִרשעֶן — היִרזעֶן, טוׂיבּעֶן — טרוּקעֶן, שפּאַרבּעֶר — קראַקעֶן, שפּעֶרליִנגעֶן — פּיִפּסעֶן {{אָנווייז|²)|128}}, פּאַװעֶס — לוׂיפעֶן אוּן אָדלעֶר — פליִהעֶן. פאַלט־אָן אוׂיף דיִ עֵדוּת אַ שרעֶק אוּן זײֵ זאָגעֶן דעֶם אֱמֶת.

פַּרְעה נְכה האָט דעֶם שטוּל געֶנוּמעֶן געֶפאַנגעֶן אוּן איִהם געֶבּראַכט קײַן מִצְרַיִם, אוּן אַז עֶר האָט געֶװאָלט זיִך זעֶצעֶן אוׂיפ׳ן שטוּל, האָט דעֶר לײֵבּ אוׂיסגעֶצוׂיגעֶן דעֶם רעֶכטעֶן פוּס אוּן איִהם געֶגעֶבּעֶן אַ קלאַפּ איִן דיִך, — איִז עֶר געֶבּליִבּעֶן אַ היִנקעֶדיִגעֶר בּיִז׳ן טוׂיט.

אוּן אַז נְבוּכַדְנֶצַר הָרָשָע האָט חָרוּב געֶמאַכט דיִ שטאָדט ירוּשָלַיִם אוּן שפּעֶטעֶר מצריִם אוׂיך אײַנגעֶנוּמעֶן, האָט עֶר דעֶם שטוּל אַװעֶקגעֶפיִהרט איִן בָּבֶל אוּן געֶװאָלט זיִך זעֶצעֶן אוׂיף איִהם, — האָט איִהם דעֶר לײֵבּ אַראָפּגעֶװאָרפעֶן. אוּן אַז דָרְיָוֶש האָט אײַנגעֶנוּמעֶן בָּבֶל אוּן אַװעֶקגעֶפיִהרט דעֶם שטוּל איִן מָדַי, — האָט שוׂין קײֵנעֶר ניִט געֶװאַגט צוּ זעֶצעֶן זיִך אוׂיפ׳ן שטוּל. אוּן אַז אַלעֶקסאַנדר מוּקדוֹן האָט אײַנגעֶנוּמעֶן דיִ גאַנצעֶ װעֶלט, האָט עֶר דעֶם שטוּל צוּריִק אַװעֶקגעֶפיִהרט איִן מצריִם. אוּן אַז אַגִיפוֹנוֹס בֶּן אַנטִיוֹכוֹס האָט חָרוּב געֶמאַכט מצריִם האָט עֶר דעֶם שטוּל אָפּגעֶפיִהרט איִן אַ שיִף, איִז אַרוׂיסגעֶפאַלעֶן אַ פיִסעֶל אוּן געֶבּליִבּעֶן הײֵנגעֶן אוׂיף אַ גיִלדעֶנעֶר קײֵט. האָט עֶר אַראָפּגעֶבּראַכט קיִנסטלער פוּן גאָר דעֶר װעֶלט — אוּן קײֵנעֶר האָט ניִט געֶקעֶנט פעֶרריִכטעֶן, בּיִז אוׂיף הײַנטיִגעֶן טאָג.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|מַלְכַּת שְבָא.|1.5|8.20}}

אײֵנמאָל, װעֶן דעֶם מלך שלמה איִז געֶװעֶן אוׂיפגעֶלעֵגט אוׂיפ׳ן האַרצעֶן נאָך אַ גוּטעֶן כּוׂס װײַן, האָט עֶר פוּנאַנדעֶר געֶשיִקט שְלוּחִים איִן אַלעֶ לעֶנדעֶר אַרוּם אֶרֶץ־יִשְרָאֵל אוּן געֶלאָזט בּעֵטעֶן אַלעֶ מְלָכִים פוּן מִזְרָח אוּן מַעֲרָב זײֵ זאָלעֶן קוּמעֶן איִן זײַן פּאַלאַץ אוּן זעֶהן זײַן גרוׂיסקײַט,

{{הערה|ספריִנזשיִנע.|¹)|128}} {{הערה|קװיִטשעֶן.|²)|128}}

{{זייט|129}}

דעֶרנאָך האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן מעֶן זאָל בּרעֵנגעֶן דָוִד המלך׳ס פיִדלעֶן אוּן ציִמבּלעֶן, פּוׂיקעֶן אוּן פלײֵטעֶן אוּן שפּיִעלעֶן פאַר זײֵ. אוּן נאָך האָט עֶר בּעֶפוׂילעֶן, מעֶן זאָל בּרעֵנגעֶן אַלעֶ בְּהֵמוׂת אוּן חַיוׂת, עוׂפוׂת אוּן שְרָצִים, שֵדִים אוּן רוּחוׂת, טײַװלעֶן אוּן שרײֵטעֶליִך, זײֵ זאָלעֶן פאַר איִהם טאַנצעֶן אוּן שפּריִנגעֶן. דיִ שרײַבּעֶר זיִצעֶן אוּן לײֵעֶנעֶן דיִ רײֵסטעֶר {{אָנווייז|¹)|129}}, רוּפעֶן־אוׂיס יעֶדעֶן בּײַ זײַן נאָמעֶן, אוּן זײֵ פעֶרזאַמלעֶן זיִך אוּן קוּמעֶן אַלעֶ, ניִט געֶבּוּנדעֶן, ניִט געֶשמיִדט אוּן נישט געֶפיִהרט פוּן קײֵנעֶם.

האָט מעֶן דוּרכגעֶזוּכט אַלעֶ פוׂיגעֶל אוּן דעֶם אוׂיעֶר־האָן צװיִשעֶן זײֵ ניִט געֶפוּנעֶן, װעֶרט שלמה שטאַרק אוׂיפגעֶבּראַכט אוּן בּעֶפוׂילט, מעֶן זאָל איהם בּרעֵנגעֶן אוּן בּעֶשטראָפעֶן.

קוּמט דעֶר אוׂיעֶר־האָן אוּן זאָגט:

— אַדוֹני קעֶניִג! העֶר נאָר אוׂיס מײַנעֶ רעֵד, אוּן לאָזעֶן מײַנעֶ װעֶרטעֶר דיִר אַרײַן איִן אוׂיעֶר. שוׂין דרײַ חֳדָשִים אַז ס׳איִז מיִר אַרײַן איִן קאָפּ אַ געֶדאַנק אוּן האָבּ אַלץ געֶװאָלט דעֶרגעֶהן אײֵן זאַך; קײַן בּרוׂיט האָבּ איִך ניִט געֶגעֶסעֶן, קײַן װאַסעֶר געֶטרוּנקעֶן, אוּן אַלץ בּײַ זיִך געֶטראַכט: איִך װעֶל פליִהעֶן־שװעֶבּעֶן איִבּעֶר גאָר דעֶר װעֶלט, אוּן זעֵהן ציִ איִז פאַרהאַן אַ לאַנד ציִ אַ קעֶניִגרײַך, װאָס איִז דיִר ניִט אוּנטעֶרטהעֶניִג אוּן פאָלגט ניִט דײַן געֶבּאָט. האָבּ איִך געֶפוּנעֶן אַ װײַטעֶ מְדִינָה מיִט דעֶר הוׂיפּט־שטאָדט קיִטוֹר איִן מִזְרַח לאַנד. איִהר זאַמד איִז טײַעֶרעֶר פוּן גאָלד, אוּן זיִלבּעֶר װאַלגעֶרט זיִך איִן דיִ גאַסעֶן װיִ מיִסט. אוּן בּײֵמעֶר װאַקסעֶן דאָרט פוּן אײֵבּיִגעֶ צײַטעֶן, געֶפלאַנצט נאָך איִן דיִ עֶרשטעֶ טעֶג, װעֶן דיִ װעֶלט איִז בּעֶשאַפעֶן געֶװאָרעֶן, אוּן װאַסעֶר טריִנקעֶן זײֵ פוּן גַן־עֵדֶן קװאַל. פאַרהאַן דאָרט פיִעל חֲיָלוׂת {{אָנווייז|²)|129}}, מיִט קרוׂינעֶן אוׂיף דיִ קעֶפּ, נאָר אָנציִהעֶן אַ בּוׂיגעֶן {{אָנווייז|³)|129}} קעֶנעֶן דיִ {{תיקון|זיִט|ניִט}}, אוּן װיִ צוּ פיִהרעֶן מלחמוׂת װײֵסעֶן זײֵ ניִט. אַ פרוׂי געֶװעֶלטיִגט איִבּעֶר זײֵ אוּן איִהר נאָמעֶן איִז מַלְכַּת־שְׁבָא. דעֶריִבּעֶר, אוׂיבּ דיִ זאַך װעֶט װאוׂילגעֶפעֶלעֶן דעֶם מֶלֶך מײַן העֶר, װעֶל איִך זיִך אָנטהוּן אַ כּוׂחַ, אוּן זיִך אַװעֶקלאָזעֶן איִן שטאָדט קיִטוֹר, איִן לאַנד שבא. זײֵעֶרעֶ מְלָכִים װעֵל איִך שמיִדעֶן איִן שלעֶסעֶר אוּן זײֵעֶרעֶ העֶרשעֶר איִן אײַזעֶרנעֶ קײֵטעֶן — אוּן בּרעֵנגעֶן זײֵ צוּ דיִר, אַדוֹני קעֶניִג.

אוּן דיִ זאַך איִז װאוׂילגעֶפעֶלעֶן איִן מלך׳ס אוׂיגעֶן. האָט עֶר געֶשיִקט רוּפעֶן דיִ קעֶניִגליִכעֶ שרײַבּעֶר, אוּן מ׳האָט אָנגעֶשריִבּעֶן אַ בּריִעף אוּן אָנגעֶבּוּנדעֶן איִן אוֹיעֶר־האָנ׳ם פליִגעֶל.

{{הערה|צעֶטלעֶן.|¹)|129}} {{הערה|מיִליִטעֶר.|²)|129}} {{הערה|צוּ שיִסעֶן מיט פײַלעֶן.|³)|129}}

{{זייט|130}}

איִז אוׂיפגעֶשטאַנעֶן דעֶר אוׂיעֶר־האָן אוּן אַרוׂיפגעֶשװעֶבּט איִן דעֶר הוׂיך, אוּן אַרוּמגעֶדרעֵהט זיִך איִן דעֶר לוּפטעֶן אַרוּם אוּן אַרוּם, זעֶנעֶן אַלעֶ פוׂיגעֶל אַרײַן צוּ איִהם איִן ראָד אוּן זיִך צוּצוׂיגעֶן װײַט — דעֶר אוׂיעֶר־האָן פליִהט פאָראוׂיס אוּן אַלעֶ ציִהעֶן זיִך נאָך. אַזוׂי זעֶנעֶן זײֵ געֶפלוׂיגעֶן אוּן געֶפלוׂיגעֶן, בּיִז זײֵ זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ דעֶר שטאָדט קִיטוֹר איִן מְדִינָה שְבָא.

איִן דעֶר פריִה געֵהט אַרוׂיס דיִ מַלְכַּת־שְבָא זיִך בּוּקעֶן צוּ דעֶר זוּן אוּן זעֶהט, אַז ס׳איִז פּלוּצלוּנג געֶװאָרעֶן פיִנסטעֶר, װײַל דיִ פוׂיגעֶל האָבּעֶן מיִט זײֵעֶרעֶ פליִגעֶל פעֶרשטעֶלט דיִ שײַן, — האָט זיִ צוּריִסעֶן איִהרעֶ קלײֵדעֶר אוּן געֶבּליִבּעֶן שטעֵהן פעֶרװאוּנדעֶרט אוּן פעֶרקלעֶמט.

האָט זיִך דעֶר אוׂיעֶר־האָן אַראָפּגעֶלאָזעֶן צוּ איִהר, — דעֶרזעֶהט זיִ דעֶם בּריִעף העֶנגעֶן אוׂיף זײַנעֶ פליִגעֶל, {{תיקון|בּוּנדט|בּיִנדט|דיאַלעקטיזם}} זיִ אָפּ דעֶם בּריִעף אוּן לײֵעֶנט:

„פוּן מיִר שלמה המלך.

שָלוׂם דיִר אוּן פריִעד צוּ דײַנעֶ העֶרעֶן!

זײַ װיִסעֶן, אַז דעֶר אוׂיבּעֶרשטעֶר האָט מיִך געֶמאַכט קעֶניִגעֶן אוׂיף אַלעֶ חַיוׂת פוּן פעֶלד אוּן פוׂיגעֶל {{תיקון|אוּן|איִן|דיאַלעקטיזם}} היִמעֶל אוּן אוׂיף אַלעֶ שֵדִים, רוּחוֹת אוּן טײַװלעֶן, אוּן אַלעֶ מְלָכִים פוּן מִזְרָח אוּן מַעְרָב, צָפוׂן אוּן דָרוׂם קוּמעֶן געֶבּעֶן מיִר שָׁלוׂם.

אַצוּנד, אוׂיבּ דוּ װעֶסט װעֶלעֶן אוּן קוּמעֶן מיִך בּעֶגריִסעֶן, װעֶל איִך דיִר אָנטהוּן כָּבוׂד מעֶהר װיִ אַלעֶ מְלָכִים, װאָס זיִצעֶן בּײַ מיִר, אוּן אוׂיבּ דוּ װעֶסט ניִט װעֶלעֶן אוּן ניִט קוּמעֶן מיִך בּעֶגריִסעֶן, — װעֵל איִך אוׂיף אײַך אָנשיִקעֶן מְלָכִים מיִט רײַטעֶר אוּן לעֶגיִאָנעֶן {{אָנווייז|¹)|130}}. װעֶסטוּ פרעֶגעֶן: װעֶר זעֶנעֶן עֶס שלמה׳ס מְלָכִים מיִט רײַטעֶר אוּן לעֶגיִאָנעֶן? דיִ חַיוׂת פוּן פעֶלד — דאָס זעֶנעֶן דיִ מלכים, דיִ פוׂיגעֶל פוּן היִמעֶל — דאָס זעֶנעֶן דיִ רײַטעֶר, אוּן דיִ שֵדִים, רוּחוׂת אוּן טײַװלעֶן זעֶנעֶן דיִ לעֶגיִאָנעֶן. זײֵ װעֶלעֶן אײַך צוּשטיִקעֶן אוּן צוּװעֶרגעֶן איִן אײַעֶרעֶ הײַזעֶר אוׂיף דיִ בּעֵטעֶן, דיִ חַיוׂת װעֶלעֶן אײַך פעֶרצוּקעֶן אוּן צוּרײַסעֶן אוׂיפ׳ן פרײַעֶן פעֶלד, אוּן דיִ פוׂיגעֶל װעֶלעֶן אײַעֶר לײַבּ פּיִקעֶן אוּן אײַעֶר פלײֵש עֶסעֶן”.

אַז דיִ מַלְכַּת־שְבָא האָט איִבּעֶרגעֶלײֵעֶנט דעֶם בּריִעף, האָט זיִ װיִדעֶר צוּריִסעֶן דיִ קלײֵדעֶר אוּן געֶלאָזט רוּפעֶן איִהרעֶ עֶלטסטעֶ העֶרעֶן אוּן ראָטהגעֶבּעֶר אוּן געֶפרעֶגט:

— ציִ װײֵסט איִהר ניִט, װאָס פעֶרלאַנגט פוּן מיִר שלמה המלך?

{{הערה|מיִליִטעֶר.|¹)|130}}

{{זייט|131}}

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ: מיִר װיִסעֶן ניִט פוּן שלמה המלך אוּן שעֶצעֶן ניִט זײַן מְלוּכָה.

נאָר זיִ האָט זײֵעֶרעֶ רעֵד ניִט געֶהעֶרט אוּן דעֶר ראָטה ניִט געֶפאָלגט. האָט זיִ געֶשיִקט רוּפעֶן אַלעֶ שיִפס־קאַפּיִטאַנעֶן אוּן זעֶגעֶלמײַסטעֶר, אוּן געֶלאָזט אָנלאָדעֶן פוּלעֶ שיִפעֶן מיִט פּיִמסעֶן־האָלץ אוּן קאָראַלעֶן, פּעֶרעֶל אוּן בּריִליִאַנטעֶן, אוּן געֶשיִקט האָט זיִ שלמה׳ן זעֶקס טוׂיזעֶנד יוּנגליִך מיִט זעֶקס טוׂיזעֶנד מײֵדליִך, אַלעֶ — געֶבּוׂירעֶן איִן אײֵן טאָג, איִן אײֵן שָעָה, אַלעֶ פוּן אײֵן הוׂיך, אײֵן װאוּקס, אוּן אַלעֶ אָנגעֶטהוּן גלײַך איִן פּוּרפּוּר־װאָהל.

אוּן אַ בּריִעף האָט זיִ זײֵ מיִטגעֶגעֶבּעֶן צוּ שלמה׳ן:

„פוּן דעֶר שטאָדט קִיטוֹר קײַן אֶרֶץ־יִשְרָאֵל איִז אַ מְהַלֵך פוּן זיִבּעֶן יאָהר, אוּן איִך פעֶרלאַנג צו קוּמעֶן איִן דרײַ יאָהר צײַט”.

איִן דרײַ יאָהר אַרוּם איִז זיִ געֶקוּמעֶן, אוּן שלמה האָט בּעֶפוׂילעֶן, אַז אַרוׂיס אַנטקעֶגעֶן אוּן בּעֶגעֶגעֶנעֶן זיִ זאָל בְּנָיָהוּ בֶּן יְהוֹיָדָע, װאָס איִז גלײַך צוּם מאָרגעֶן־רוׂיט, װאָס שײַנט־אוׂיף איִן דעֶר פריִה, אוּן צוּם שטעֶרעֶן נוֹגַה, װאָס פיִנקעֶלט צװיִשעֶן אַלעֶ שטעֶרעֶן אוּן צוּ אַ רוׂיז בּײַ׳ם טײַך װאַסעֶר.

װיִ זיִ האָט איִהם דעֶרזעֶהן, איִז זיִ אַראָפּ פוּן איִהר רײַטװאָגעֶן, װײַל זיִ האָט געֶמײֵנט, אַז דאָס איִז שלמה אַלײֵן.

זאָגט בּניהוּ: איִך בּיִן ניִט שלמה, נאָר אײֵנעֶר פוּן זײַנעֶ דיִענעֶר.

װעֶנדט זיִ זיִך צוּ איִהרעֶ העֶרעֶן אוּן זאָגט זײֵ אַ שפּריִכװאָרט:

„האָט איִהר ניִט געֶזעֶהן דעֶם לײֵבּ, — זעֶהט זײַן לאַגעֶר־אָרט; האָט איִהר דעֶם מלך שלמה ניִט געֶזעֶהן — קוּקט־אָן זײַן שעֵהנעֶם בּעֶדיִענעֶר”.

אוּן בּניהוּ האָט זיִ געֶבּראַכט צוּ שלמה׳ן איִן גלעֵזעֶרנעֶם פּאַלאַץ, האָט זיִ געֶמײֵנט, אַז עֶר זיִצט איִן װאַסעֶר אוּן זיִך דעֶרשראָקעֶן אוּן אוׂיסגעֶטהוּן דיִ שיִך.

דעֶרנאָך פרעֶגט זיִ דעֶם מלך שלמה אַ רעֶטעֶניִש:

:::פוּן דעֶר עֶרד קריִכט עֶר אַרוׂיס,
:::װיִ װאַסעֶר גיִסט עֶר זיִך אוׂיס,
:::אוּן {{תיקון|פוּלט־אָן|פיִלט־אָן|דיאַלעקטיזם}} דאָס גאַנצעֶ הוׂיז.

עֶנטפעֶרט עֶר: נאַפט {{אָנווייז|¹)|131}}.

{{הערה|נאפט פיִלט אָן דאָס הוׂיז מיט ליִכטיִגקײַט.|¹)|131}}

{{זייט|132}}

פרעֶגט זיִ נאָך אַ רעֶטעֶניִש:

:::װיִ עֶס גיִט אַ בּלאָז אַ װיִנד,
:::בּוֹיגט עֶר אײַן דעֶם קאָפּ געֶשװיִנד,
:::אוּן יאָמעֶרט מיִט אַ קלאָג;
:::פאַר רײַכעֶ — אַ פּוּץ, פאַר אָרעֶמעֶ — אַ נוּץ;
:::פאַר לעֶבּעֶדיִגעֶ — אַ סוׂף, פאַר טוׂיטעֶ — אַ שטראָף;
:::פאַר פוׂיגעֶל — אַ פרײֵד, פאַר פיִש — אַ פּלאָג.

עֶנטפעֶרט עֶר: לײַן {{אָנווייז|¹)|132}}!

װיִל זיִ איִהם נאָך אוׂיספּרוּבעֶן אוּן זאָגט:

— דעֶרקעֶן, װעֶלכעֶ פוּן דיִ קיִנדעֶר װאָס איִך האָבּ דיִר געֶשיִקט זעֶנעֶן יוּנגליִך, אוּן װעֶלכעֶ — מײֵדליִך.

הײֵסט עֶר בּרעֵנגעֶן ניִס מיִט געֶבּרעֶנטעֶ זאַנגעֶן אוּן װאַרפעֶן פאַר זײֵ. דיִ יוּנגליִך האָבּעֶן אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן דיִ פּאָלעֶס, אוּן דיִ מײֵדליִך זעֶנעֶן פוּן נאַטוּר שעֶמעֶנדיִג — האָבּעֶן זײֵ אוׂיסגעֶשטרעֶקט דיִ קאָפּ־טיִכלעֶך.

האָט עֶר אָנגעֶװיִזעֶן אוּן געֶטראָפעֶן.

זאָגט דיִ מלכּת שבא:

— איִצט זעֶה איִך מיִט מײַנעֶ אוׂיגעֶן, װיִ גרוׂיס דײַן חכמה איִז.

אוּן זיִ האָט געֶשאָנקעֶן דעֶם מלך טײַעֶרעֶ מַתָּנוׂת אוּן עֶר האָט איִהר אוׂיך געֶגעֶבּעֶן „אַלץ װאָס זיִ האָט פעֶרלאַנגט”.

{{קעפּל|IX.}}

{{קעפּל|שׁלמׂה המלךְ׳ס אָדלעֶר.|1.5|8.21}}

אַ גרוׂיסעֶן אָדלעֶר האָט שלמה געֶהאַט אוּן װעֶן עֶר האָט געֶװאָלט בּעֶזוּכעֶן דיִ שטאָדט תַּדְמוּר איִן דעֶר מִדְבָּר האָט עֶר זיִך אוׂיף איִהם אַװעֶקגעֶלאָזט רײַטעֶנדיִג אוּן געֶקוּמעֶן איִן אײֵן טאָג.

{{הערה|אַז דער לײַן װאַקסט אוּן דער װיִנד בּלאָזט — רוׂישען דיִ שטענגליִך אוּן דיִ קעֶפּליִך בּוׂיגען זיִך פוּן פלאַקס װעבּט מעֶן פײַנעֶ לײַנען פאַר רײַכע אוּן גראָבּען שטאַרקען לײַװאַנד פאַר אָרעמע. דער סוׂף פוּן יעדעֶן מענשען איִז — דיִ תּכריִכיִם. אַז מען בּעשטראָפט אַ פערבּרעכער — הענגט מען איִהם אוׂיף אַ שטריק פוּן פלאַקס. דיִ פוׂיגעֶל פּיִקען דיִ זאָמען־קערנער אוּן פרעהעֶן זיִך, אוּן דיִ פיִש פאַנגט מען איִן נעצען, געפלאָכטען פוּן פלאַקס.|¹)|132}}

{{זייט|133}}

{{קעפּל|X.}}

{{קעפּל|שְׁלׂמׂה הַמֶלֶךְ אוּן דעֶר אַשְׁמְדַי.|1.5|8.22}}

זיִבּעֶן יאָהר האָט שלמה המלך געֶבּוׂיט דעֶם בֵּית־הַמִקְדָש אוׂיפ׳ן שעֶהנסטעֶן בּאַרג פוּן יְרוּשָלַיִם, אוׂיפ׳ן בּאַרג מוׂרִיָה. פוּן געֶזעֶגטעֶ שטײֵנעֶר האָט עֶר אוׂיסגעֶמוׂיעֶרט דיִ װעֶנט אוּן איִנװעֵניִג בּעֶשלאָגעֶן מיִט געֶשניִצטעֶן צעֶדעֶר־האָלץ אוּן דוּרכאוׂיס בּעֶדעֶקט מיִט לוׂיטעֶר גיִן־גאָלד. אוּן דיִ גאַנצעֶ צײַט האָט בּײַ׳ם געֶבּײַ קײַן זעֶג ניִט געֶזעֶגט, קײַן האַק ניִט געֶהאַקט אוּן קײַן האַמעֶר ניִט געֶקלאַפּט, אוּן מ׳האָט ניִט געֶהעֶרט פוּן הַר־הַבַּיִת קײַן שוּם געֶרוׂיש פוּן אײַזעֶרנעֶ געֶצײַג, װײַל אײַזעֶן פעֶרקיִרצט {{אָנווייז|¹)|133}} דעֶם מעֶנשעֶנס יאָהרעֶן, אוּן גאָט׳ס הוׂיז פעֶרלעֶנגעֶרט דיִ יאָהר.

װיִ־זשעֶ האָט מעֶן געֶזעֶגט דיִ שטײֵנעֶר אָהן אײַזעֶרנעֶ געֶצײַג?

אַ טײַעֶרעֶר בּריִליִאַנט איִז דאָ אוׂיף דעֶר װעֶלט, װאָס הײֵסט שָׁמִיר. עֶר איִז האַרטעֶר פוּן שטאַהל אוּן שאַרפעֶר פוּן דיִמעֶנט: מיִט אַ דיִמעֶנט שנײַדט מעֶן דיִענעֶ טאָװלעֶן גלאָז, אוּן מיִט׳ן שמיר קעֶן מעֶן צוּשנײַדעֶן דיִ שטאַרקסטעֶ {{תיקון|שטײַנעֶר|שטײֵנעֶר}} אוּן צוּשפּאַלטעֶן גאַנצעֶ בּעֶרג.

האָט שלמה המלך צוּנוֹיפגעֶרוּפעֶן דיִ חֲכָמִים אוּן אַלטעֶ לײַט פוּן אַלעֶ מְדִינוׂת אוּן שטעֶדט אוּן זײֵ געֶפרעֶגט: ציִ װײֵסט איִהר ניִשט װאוּ געֶפיִנט זיִך דעֶר שָמיר?

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם:

— אֲדוֹנִי קעֶניִג, מיִר װיִסעֶן װאוׂיל, אַז גאָט האָט בּעֶשאַפעֶן דיִ װעֶלט איִן זעֶקס טעֶג, האָט עֶר צוּלעֶצט, פרײַטאָג פאַרנאַכט, בּעֶשאַפעֶן נאָך צעֶהן װאוּנדעֶרליִכעֶ זאַכעֶן, אײֵנס פוּן דיִ װאוּנדעֶרליִכעֶ זאַכעֶן איִז דעֶר שָמִיר. מיִט׳ן שמיר זעֶנעֶן אוׂיסגעֶקריִצט געֶװאָרעֶן דיִ צעֶהן געֶבּאָט אוׂיף דיִ צװײֵ לוּחוׂת, װאָס משֶׁה רַבֵּינוּ האָט בּעֶקוּמעֶן פוּן גאָט אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי. מיִט׳ן שמיר האָט משה רבּינוּ געֶשליִפעֶן דיִ צװעֶלף טײַעֶרעֶ שטײֵנעֶר פוּן חוֹשֶׁן וְאֵפוֹד אוּן אוׂיף זײֵ אוׂיסגעֶקריִצט דיִ נעֶמעֶן פוּן אַלעֶ צװעֶלף שְבָטִים. אוּן אַז דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן געֶזיִנדיִגט, איִז דעֶר שמיר פוּן זײֵ בּעֶהאַלטעֶן געֶװאָרעֶן, אוּן איִצט װײֵסעֶן פוּן איִהם נוּר שֵדִים אוּן רוּחוֹת. רוּף זײֵ אַרוׂיס, װעֶלעֶן זײֵ דיִר זײַן אָרט עֶנטדעֶקעֶן.

רוּפט שלמה אַרוׂיס דיִ שדים אוּן פרעֶגט זײֵ.

{{הערה|פוּן {{תיקון|אײֵזען|אײַזען}} מאַכט מען שװערדען אוּן מיִט שװערדען טוׂיט מען מענשען.|¹)|133}}

{{זייט|134}}

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם: מיִר װיִסעֶן ניִשט, נאָר אַשְמְדַי, אוּנזעֶר גרוׂיסעֶר העֶרשעֶר, עֶר װײֵסט אֶפְשַר יאָ.

פרעֶגט עֶר זײֵ: װאוּ האַלט זיִך אײַעֶר אַשמדי אוׂיף?

זאָגעֶן זײֵ: אוׂיף יעֶנעֶם אוּן יעֶנעֶם בּאַרג. דאָרט האָט עֶר אַ בּרוּנעֶן פוּל מיִט װאַסעֶר, פעֶרדעֶקט מיִט אַ שטײֵן אוּן פעֶרזיִגעֶלט מיִט זײַן זיִעגעֶל. אַלעֶ טאָג הוׂיבּט עֶר זיִך אוׂיף איִן דעֶר הוׂיך אוּן פאָרשט־אוׂיס דעֶם היִמעֶל, לאָזט זיִך אַראָפּ אוּן פאָרשט־אוׂיס דיִ עֶרד. קוּמט צוּ זײַן בּרוּנעֶן אוּן קוּקט־אַרוּם דעֶם זיִעגעֶל, עֶפעֶנט־אוׂיף, אוּן נאָכדעֶם װעֶן עֶר טריִנקט זיִך אָן פעֶרזיִעגעֶלט עֶר איִהם װיִדעֶר אוּן געֵהט אַװעֶק.

רוּפט שלמה זײַן פעֶלד־מאַרשאַל בְּנָיָהוּ בֶּן יְהוׂיָדָע, גיִט איִהם מיִט אַ קײֵט מיִט אַ ריִנג, אוׂיף װעֶלכעֶן דעֶר שֵם־הַמְפוׂרָשׁ איִז אוׂיסגעֶקריִצט, בּיִנדליִך װאָהל אוּן לאָגלעֶן װײַן, אוּן שיִקט איִהם עֶר זאָל בּרײֵנגעֶן דעֶם אַשמדי אַ געֶפאַנגעֶנעֶם.

געֶקוּמעֶן אוׂיף יעֶנעֶם בּאַרג, האָט בּניהוּ אוׂיסגעֶגראָבּעֶן אַ גרוּבּ אוּנטעֶר דעֶם בּרוּנעֶן פוּן אַשמדי, אָפּגעֶצאַפּט אַהיִן דאָס װאַסעֶר פוּנ׳ם בּרוּנעֶן אוּן פעֶרשטאָפּט דעֶם לאָך מיִט דיִ בּיִנדליִך װאָהל. דעֶרנאָך האָט עֶר אוׂיסגעֶגראָבּעֶן נאָך אַ גרוּבּ העֶכעֶר פוּן אַשמדי׳ס בּרוּנעֶן, אַרײַנגעֶלאָזט איִן בּרוּנעֶן דוּרך דעֶר גרוּבּ װײַן, אוּן דעֶם לאָך אוׂיך פעֶרשטאָפּט מיִט װאָהל. פעֶרשאָטעֶן בּײֵדעֶ פריִשעֶ גריִבּעֶר מיִט עֶרד, האָט בּניהוּ אַרוׂיפגעֶקלעֶטעֶרט אוׂיף אַ הוׂיכעֶן בּוׂים צוּ זעֶהן פוּן דאָרט, װאָס דאָ װעֶט פאָרקוּמעֶן.

קוּמט דעֶר אַשמדי, בּעֶקוּקט דיִ חֲתִימָה, אוּן זעֶהט, אַז זיִ איִז גאַנץ, — הוׂיבּט עֶר אוׂיף דעֶם שװעֶרעֶן שטײֵן אוּן טריִנקט־אוׂיס דעֶם גאַנצעֶן װײַן. פעֶרדרעֵהט זיִך איִהם דעֶר קאָפּ אוּן עֶר װעֶרט בּאַלד אַנטשלאָפעֶן טוׂיט־שִכּוֹר.

װיִ בְּנָיָהוּ בֶּן יְהוׂיָדָע האָט דאָס דעֶרזעֶהן, שפּריִנגט עֶר בּאַלד אַראָפּ פוּן בּוׂים, װאַרפט אוׂיף איִהם אַרוׂיף דיִ קײֵט, שמיִדט איִהם העֶנד אוּן פיִס, אוּן האַלט־צוּ פעֶסט דעֶם ריִנג מיִט׳ן שֵם־הַמְפוׂרָש.

אַז דעֶר אַשמדי האָט זיִך אוׂיפגעֶחאַפּט פוּן שלאָף אוּן דעֶרזעֶהן, װאָס בּניהוּ האָט מיִט איִהם געֶטהוּן, האָט עֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן שרײַעֶן מיִט אַ װיִלדעֶן קוׂל אוּן געֶנוּמעֶן װאַרפעֶן־זיִך אוּן רײַסעֶן דיִ קײֵט. האָט בּניהוּ איִהם געֶװיִזעֶן דעֶם ריִנג מיִט׳ן שם־המפוֹרש אוּן געֶזאָגט: אוּמזיִסט דײַן פּיִלדעֶרעֶן, עֶס װעֶט דיִר גאָרניִט העֶלפעֶן — דײַן העֶר׳ס נאָמעֶן איִז אוׂיף דיִר:

איִז דעֶר אַשמדי בּאַלד אַנטשװיִגעֶן געֶװאָרעֶן אוּן אַראָפּגעֶלאָזט דעֶם קאָפּ.

{{זייט|135}}

זאָגט צוּ איִהם בְּנָיָהוּ בֶּן יְהוׂיָדָע: קוּם איִך װעֶל דיִך פיִהרעֶן צוּ שלמה המלך, מײַן העֶר.

זעֶנעֶן זײֵ אוׂיפגעֶשטאַנעֶן אוּן אַװעֶקגעֶגאַנגעֶן. בּניהוּ געֵהט פאָראוׂיס אוּן שלעֶפּט איִהם פאַר׳ן קײֵט, אוּן דעֶר אַשמדי געֵהט נאָך אוּן זאָגט אוֹיף זיִך דאָס שפּרוּכװאָרט:

:::דעֶר װײַן איִז אַ שפּעֶטעֶר,
:::געֶטראַנק בּעֶרוׂישט —
:::לאָזט זיִך װעֶר איִן איִהם אַרײַן
:::קעֶן עֶר קליִג ניִשט זײַן.

געֵהעֶן זײֵ פאַרבּײַ אַ הוׂיכעֶן פּאַלמעֶן־בּוׂים, — טהוּט זיִך דעֶר אַשמדי איִן איִהם אַ רײַבּ אוּן רײַסט איִהם אוׂיס. געֵהעֶן זײֵ פאַרבּײַ אַ רײַכעֶן פּאַלאַץ, טהוּט איִהם אַשׁמדי אַ שטוׂיס, קעֶהרט איִהם איִבּעֶר אוּן װאַרפט איִהם־אוּם. קוּמעֶן זײֵ צוּ אַ געֶצעֶלט פוּן אַן אַלְמָנָה, געֶהט־אַרוׂיס דיִ אָרעֶמעֶ פרוׂי אוּן הוׂיבּט־אָן צוּ בּעֵטעֶן זיִך בּײַ׳ם אַשמדי, עֶר זאָל איִהר װאוׂינוּנג ניִט פעֶרװיִסטעֶן, שפּריִנגט עֶר אָפּ צוּריִק אוּן ליִנקט זיִך אוׂיס אַ פוּס. געֵהט עֶר װײַטעֶר אוּן היִנקט אוׂיף זײַנעֶ היִהנעֶרשעֶ {{אָנווייז|¹)|135}} פיִס אוּן זאָגט אוׂיף זיִך דעֶם פָּסוּק:

:::װײֵכעֶר שפּראָך,
:::בּרעֶכט בּײֵן אוּן קנאָך.

דעֶרזעֶהט עֶר אַ בּליִנדעֶר בּלאָנדזעֶט, פיִהרט עֶר איִהם אוׂיפ׳ן װעֶג אַרוׂיף. דעֶרזעֶהט עֶר אַ שִכּוֹר בּלאָנדזעֶט, פיִהרט עֶר איִהם אוׂיך אוׂיפ׳ן װעֶג אַרוׂיף. דעֶרזעֶהט עֶר אַ זעֶהר פרעֶהליִכעֶ חֲתוּנָה — צוּװײֵנט עֶר זיִך.

העֶרט עֶר, װיִ אײֵנעֶר בּעֶשטעֶלט אַ פּאָר שיִך בּײַ אַ שוּסטעֶר, זײֵ זאָלעֶן איִהם דיִענעֶן גאַנצעֶ זיִבּעֶן יאָהר, — הוׂיבּט עֶר אָן צוּ לאַכעֶן.

דעֶרזעֶהט עֶר, װיִ אַ כִּשוּף־מאַכעֶר שטעֶהט אוׂיף זײַן פּלאַץ אוּן צוׂיבּעֶרט — הוׂיבּט עֶר אָן צוּ לאַכעֶן.

בְּנָיָהוּ האָט זײֵ אַלעֶ שֵד׳יִשעֶ תּנוּעוֹת מיִט פעֶרװאוּנדעֶרוּנג צוּגעֶזעֶהן אוּן ניִשט פעֶרשטאַנעֶן װאָס דאָס בּעֶטײַט. עֶר האָט אָבּעֶר איִצט איִן װעֶג ניִשט געֶװאָלט אַרײַן מיִט׳ן אַשמדי איִן לאַנגעֶ שמוּעֶסעֶן אוּן דאָס אָפּגעֶלעֶגט אוׂיף {{תיקון|אַ|אַן}} {{תיקון|אַנדעֶרעֶ|אַנדעֶר}} צײַט.

{{הערה|שדים האָבּען היִהנערשע פיִס.|¹)|135}}

{{זייט|136}}

אַזוׂי זעֶנעֶן זײֵ געֶגאַנגעֶן אוּן געֶגאַנגעֶן, װאַלד־אײַן — װאַלד־אוׂיס, בּאַרג־אוׂיף — בּאַרג־אָפּ, זיִבּעֶן טעֶג אוּן זיִבּעֶן נעֶכט, בּיִז זײֵ זעֶנעֶן אָנגעֶקוּמעֶן קײַן יְרוּשָלַיִם.

דרײַ טעֶג האָט מעֶן דעֶם אַשמדי ניִט געֶרוּפעֶן צוּ שלמה המלך. דעֶם עֶרשטעֶן טאָג פרעֶגט עֶר: פאַרװאָס? זאָגט מעֶן איִהם: דעֶר מלך האָט נעֶכטעֶן בּײַנאַכט געֶטרוּנקעֶן צוּפיִעל װײַן, — טהוּט איִהם הײַנט װעֵה דעֶר קאָפּ. נעֶהמט דעֶר אַשמדי צװײֵ ציִגעֶל אוּן לעֵגט אַרוׂיף דיִ קלעֶנעֶרעֶ אוׂיף דעֶר גרעֶסעֶרעֶר. דעֶרצעֵהלט מעֶן בּניהוּ בּן יהוׂידע, װאָס עֶר האָט געֶטהוּן. זאָגט בּניהוּ: דאָס האָט דעֶר אַשמדי געֶמאַכט אוׂיפ׳ן װאוּנק, װאָס פאַר אַ רְפוּאָה מעֶן דאַרף געֶבּעֶן אוּנזעֶר מלך, אוּן דעֶר מײֵן איִז: גיִט שלמה׳ן אוׂיסטריִנקעֶן אַ כּוׂס מיִט װײַן, — װעֶט עֶס איִהם דעֶם דוּל פוּן קאָפּ אַרוׂיסשלאָגעֶן. האָט מעֶן אַזוׂי געֶטהוּן — אוּן ס׳האָט געֶהאָלפעֶן.

אוׂיף מאָרגעֶן פרעֶגט דעֶר אַשמדי: פאַרװאָס רוּפט מעֶן מיִך הײַנט ניִט צוּם מלך? עֶנטפעֶרט מעֶן איִהם: עֶר האָט נעֶכטעֶן צוּפיִעל פלײֵש געֶגעֶסעֶן, — טהוּט איִהם הײַנט װעֵה דעֶר בּוׂיך. נעֶהמט דעֶר אַשמדי אַראָפּ אײֵן ציִגעֶל פוּן דעֶר אַנדעֶרעֶר. דעֶרצעֵהלט מעֶן בּניהוּ׳ן, זאָגט עֶר: דעֶר אַשמדי װײַזט אוׂיפ׳ן װאוּנק: גיִט דעֶם מלך הײַנט ניִט עֶסעֶן, — װעֶט עֶר געֵנעֶזעֶן {{אָנווייז|¹)|136}} װעֶרעֵן. האָט מעֶן אַזוׂי געֶטהוּן — אוּן ס׳האָט געֶהאָלפעֶן.

אוׂיפ׳ן דריִטעֶן טאָג האָט מעֶן איִהם אַרײַנגעֶפיִהרט צוּ שלמה המלך, נעֶהמט עֶר אַ שטעֶקעֶן, מעֶסט־אָפּ פיִער אײֵלעֶן אוּן גיִט איִהם אַ װאָרף צוּ שלמה׳ן אוּן זאָגט: נאָכ׳ן טוׂיט װעֶט דיִר זײַן געֶנוּג פיִער אײֵלעֶן עֶרד, איִצט איִז דיִר דיִ גאַנצעֶ װעֶלט קאַרג, אַפיִלוּ מיִך װיִלסטוּ אוׂיך בּעֶהעֶרשעֶן.

עֶנטפעֶרט איִהם שלמה: איִך פעֶרלאַנג פוּן דיִר גאָרניִט, זאָג מיִר נוּר, װאוּ איִז דעֶר שָמִיר בּעֶהאַלטעֶן? װעֶן איִך בּעֶקוּם דעֶם שמיר אוּן בּוׂי־אוׂיס דעֶם בֵּית־הַמִקְדָש, — לאָז איִך דיִך שוׂין פרײַ.

{{הערה|געֶזוּנד.|¹)|136}}

עֶנטפעֶרט איִהם דעֶר אַשמדי: ניִשט מיִר איִן האַנד איִז דעֶר שמיִר פעֶרטרוׂיעֶט, עֶר {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך איִן רְשוּת פוּנ׳ם שַׂר שֶׁל יַם, אוּן עֶר האָט איִהם פעֶרטרוׂיט נוּר דעֶם אוׂיעֶר־האָן, אַ פוׂיגעֶל װאָס האַלט װאָרט אוּן בּרעֶכט ניִשט קײַן שבוּעה. נעֶהמט דעֶר אוֹיעֶר־האָן דעֶם שמיִר, פעֶרטראָגט איִהם אוׂיף אַ הוׂיכעֶן פעֶלז, װאוּ אַלעֶס אַרוּם איִז װיִסט אוּן װיִלד, לעֵגט איִהם אוׂיפ׳ן פעֶלזעֶנשפּיִץ, שפּאַלט זיִך אוּנטעֶר איִהם דעֶר פעֶלז אוּן עֶס עֶפעֶנט זיִך אַ טהאָל, {{זייט|137}} בּרײֵנגט עֶר זאַמעֶן פוּן {{תיקון|געֶװיִקסעֶ|געֶװיִקסעֶן}} אוּן װאַרפט אַהיִן, װעֶרט דאָרט אַ יִשוּב. אוּן דעֶרפאַר האָט עֶר אַ צוּנאָמעֶן „פעֶלזעֶן־שפּאַלטעֶר”.

האָט שלמה װיִדעֶר געֶשיִקט בּניהוּ בּן יהוׂידע אוּן איִהם בּעֶפוׂילעֶן: געֵה אַװעֶק אוּן {{תיקון|געֶפוּן|געֶפיִן|דיאַלעקטיזם}} דעֶם נעֶסט פוּנ׳ם אוׂיעֶר־האָן. דאָרט זאָלסטוּ בּעֶקוּמעֶן דעֶם שמיִר איִן איִהם מיִר בּרײֵנגעֶן.

האָט בּניהוּ מיִטגעֶנוּמעֶן מיִט זיִך מעֶנשעֶן מיִט נײֵטיִגעֶ כֵּלִים דעֶרצוּ אוּן װיִדעֶר זיִך געֶלאָזט איִן װעֶג.

געֶקוּמעֶן צוּ יעֶנעֶם אָרט, װאָס דעֶר אַשמדי האָט אוׂיסגעֶמאָהלט, האָט עֶר נאָך לאַנגעֶן זוּכעֶן געֶפוּנעֶן דעֶם נעֶסט פוּנ׳ם אוׂיעֶר־האָן פוּל מיִט יוּנגעֶ פליִגעֶליִך, נוּר־װאָס אוׂיסגעֶפּיִקט זיִך פוּן דיִ אײֵעֶר. אוּן דעֶר אַלטעֶר אוׂיעֶר־האָן אַלײֵן איִז איִן נעֶסט דעֶמאָלט ניִשט געֶװעֶן, עֶר איִז אַװעֶקגעֶפלוׂיגעֶן זוּכעֶן שפּײַז פאַר זײַנעֶ קלײֵנעֶ קיִנדעֶרליִך. נעֶהמט בּניהוּ בּן יהוׂידע אוּן דעֶקט צוּ דעֶם נעֶסט מיִט אַ טאָװעֶל גלאָז אוּן אַלײֵן בּעֶהאַלט עֶר זיִך אוּנטעֶר אַ געֶדיִכטעֶן צװײַג.

קוּמט דעֶר אוׂיעֶר־האָן צוּפלוׂיגעֶן מיִט אַ פוּלעֶן שנאָבּעֶל שפּײַז פאַר זײַנעֶ יוּנגעֶ קיִנדעֶר. זעֶהן זעֵהט עֶר דיִ {{תיקון|דוּר׳ן|דוּרכ׳ן}} גלאָז, נאָר דעֶרלאַנגעֶן קעֶן עֶר ניִט. פּיִקט עֶר דאָס גלאָז מיִט׳ן שנאָבּעֶל, העֶלפט עֶס אָבּעֶר ניִשט, דאָס גלאָז איִז דיִק געֶװעֶן אוּן אײַזעֶן־שטאַרק, ניִט דוּרכצוּפיִקעֶן. נעֶהמט איִהם אָן אַ גרוׂיס רַחְמָנוּת אוׂיף זײַנעֶ הוּנגעֶריִגעֶ קיִנדעֶרליִך, עֶר קעֶן אָבּעֶר גאָר ניִשט העֶלפעֶן. װיִ אַ פעֶרצװײֵפעֶלטעֶר בּלײַבּט עֶר אַ װײַלעֶ שטעֶהן אָפּהעֶנדיִג מיִט אַראָפּגעֶלאָזטעֶ פליִגעֶל. פּלוּצוּם — אַ הוׂיבּ זיִך איִן דעֶר הוׂיך, אַװעֶק אוּן פוּן אוׂיג פעֶרשװאוּנדעֶן.

דוׂיעֶרט ניִשט לאַנג, זעֵהט בּניהוּ: דעֶר אוׂיעֶר־האָן קוּמט צוּריִק צוּפליִהעֶן, פאָכט פרעֵהליִך מיִט דיִ פליִגעֶל אוּן טראָגט עֶפּיִס אַזוׂינס איִן שנאָבּעֶל. דאָס איִז געֶװעֶן דעֶר שָׁמִיר.

אַראָפּגעֶלאָזט זיִך װיִדעֶר אוׂיף זײַן נעֶסט, האָט דעֶר פוׂיגעֶל אָנגעֶהוׂיבּעֶן פיִהרעֶן מיִט׳ן שמיִר איִבּעֶר׳ן גלאָז, װאָס הוׂיבּט זיִך אָן צוּ שפּאַלטעֶן. חאַפּט בּניהוּ אַ גרוׂיסעֶן שטײֵן אוּן װאַרפט דעֶם פוׂיגעֶל איִן קאָפּ. דעֶרשרעֶקט עֶר זיִך אוּן לאָזט פוּן שנאָבּעֶל אַרוׂיס דעֶם שמיִר. לוׂיפעֶן־צוּ בּניהוּ׳ם לײַט אוּן חאַפּעֶן עֶס געֶשװיִנד אוׂיף, אוּן פרעֵהליִך אַװעֶק מיִט זײֵעֶר טײַעֶרעֶן רוׂיבּ צוּריִק אַ הײֵם.

דעֶר אוׂיעֶר־האָן, איִבּעֶרגעֶבּליִבּעֶן אלײֵן אָהן דעֶם שמיִר, האָט זיִך {{זייט|138|ל}} שטאַרק צוּם האַרצעֶן געֶנוּמעֶן, פאַרװאָס עֶר האָט זײַן שבוּעה ניִט אוׂיסגעֶהאַלטעֶן, נעֶהמט עֶר אוּן דעֶרװאַרגט זיִך אוׂיף טוׂיט.

אוּן מיִט דעֶם שמיִר, פוּנ׳ם אוׂיעֶר־האָן אַװעֶקגעֶנוּמעֶן, האָט מעֶן געֶזעֶגט דיִ שטײֵנעֶר צוּם בִּנְיַן {{אָנווייז|¹)|138}} בֵּית־הַמִקְדָש.

זיִבּעֶן יאָהר האָט געֶדוׂיעֶרט בּיִז דעֶר בֵּית־הַמִקְדָש איִז אוׂיסגעֶבּוׂיעֶט געֶװאָרעֶן. דיִ גאַנצעֶ צײַט האָט שלמה ניִשט אָפּגעֶלאָזט דעֶם אַשמדי אוּן געֶהאַלטעֶן איִהם געֶשמיִדט איִן קײֵטעֶן.

אײֵנמאָל איִן אַ שמוּעֶס האָט בּניהוּ געֶפרעֶגט דעֶם אַשמדי אַן עֶרקלעֶרוּנג, װאָס בּעֶטײַטעֶן דיִ אַלעֶ תְּנוּעוׂת זײַנעֶ װאָס עֶר האָט בּעֶװיִזעֶן אוׂיפ׳ן װעֶג.

— זאָג מיִר — פרעֶגט עֶר איִהם — װיִ קוּמט עֶס צוּ דיִר, אַז דוּ זאָלסט זיִך חאַפּעֶן אַ פעֶרבּלאָנזעֶטעֶן בּליִנדעֶן אוּן אַ שִכּוֹר אוּפ׳ן װעֶג אַרוׂיפפיִהרעֶן?

— אוׂיף דעֶם בּליִנדעֶן, פעֶרשטעֵהסטוּ מיִך, האָט מעֶן אוׂיסגעֶרוּפעֶן איִן היִמעֶל, אַז עֶר איִז אַ אֶמֶת׳עֶר צַדִיק, אוּן פאַר דעֶם בּיִסעֶל נַחַת־רוּחַ װאָס מעֶן װעֶט איִהם טהוּן בּעֶקוּמט מעֶן גריִנג עוֹלָם־הַבָּא, האָבּ איִך עֶס בּײַ דיִר אוׂיפגעֶחאַפּט. אוׂיף דעֶם שכּוֹר װיִדעֶר האָט מעֶן אוׂיסגעֶרוּפעֶן, פעֶרקעֶהרט, אַז עֶר איִז {{תיקון|אַ|אַן}} אמת׳עֶר רָשָע, אוּן מיִט דעֶם פּיִצעֶל נחת־רוּח װאָס עֶר האָט דוּרך מיִר בּעֶקוּמעֶן, איִז עֶר שוׂין יוֹצֵא פאַר זײַן לעֶצט בּיִסעֶל עוׂלָם־הַבָּא, װאָס עֶר װאָלט אֶפְשַר געֶקעֶנט האָבּעֶן.

— פאַרװאָס אַז דוּ האָסט דעֶרזעֶהן דיִ פרעֶהליִכעֶ חֲתוּנָה, האָסטוּ זיִך צוּחליִפּעֶט?

— דעֶרפאַר װײַל איִך האָבּ געֶזעֶהן אוּנטעֶר׳ן חָתָן׳ס פֶּלײֵצעֶס שטעֶהן דעֶם מַלְאָך־הַמָוֶת, אוּן אָט דיִ כַּלָּה מיִט׳ן שעֶהנעֶן פֶּנִימ׳ל, װעֶט גאַנצעֶ דרײַצעֶהן יאָהר פעֶרװיִסט װעֶרעֶן װאַרטעֶנדיִג אוׂיף איִהר קלײֵן שװאָגעֶריל׳ס חֲלוּצָה.

— פאַרװאָס װעֶן יעֶנעֶר האָט בּעֶשטעֶלט זיִך שיִך „אוׂיף זיִבּעֶן יאָהר”, האָסטוּ זיִך צוּלאַכט?

— איִהם אַלײֵן איִז ניִשט געֶבּליִבּעֶן זיִבּעֶן יאָהר צוּם לעֶבּעֶן.

— פאַרװאָס אַז דוּ האָסט געֶזעֶהן דעֶם מְכַשֵף זיִצט אוּן צוׂיבּעֶרט, האָסטוּ זיִך צוּלאַכט?

— פּוּנקט אוׂיף דעֶם אָרט אוּנטעֶר איִהם איִז געֶליִגעֶן איִן דעֶר עֶרד בּעֶהאַלטעֶן אַן אוׂצר. לאָז עֶר נוּר בּעֶװײַזעֶן אַ קוּנץ אוּן טרעֶפעֶן פריִהעֶר װאָס אוּנטעֶר איִהם {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך.

{{הערה|געֶבּײַ.|¹)|138}}

{{זייט|139}}

אַז דעֶר בִּנְיָן איִז שוׂין פאַרטיִג געֶװאָרעֶן, שיִקט שׁלמה רוּפעֶן צוּ זיִך דעֶם אַשמדי אוּן זאָגט איִהם:

— בּאַלד װעֶרסטוּ שוׂין פרײַ, נאָר װײַז מיִר פריִהעֶר דײַן בֶּרְיֶה׳שקײַט, מיִט װאָס איִז גרוׂיס דײַן טײַװעֶלשעֶר כּוׂח.

עֶנטפעֶרט איִהם דעֶר אַשמדי: נעֶהם פוּן מיִר אַראָפּ דיִ קײֵט, שמיִד מיִר פוּנאַנדעֶר העֶנד אוּן פיִס אוּן גיִבּ מיִר דעֶם ריִנג מיִט׳ן שם־המפוֹרש, — װעֶל איִך דיִר װײַזעֶן מײַן בּריה׳שקײַט. האָט שלמה געֶטהוּן, װיִ עֶר האָט געֶזאָגט. נעֶהמט דעֶר אַשמדי אוּן צוּלאָזט זײַנעֶ פליִגעֶל, האָט אײֵן פליִגעֶל דעֶרגרײֵכט צוּ דעֶר עֶרד אוּן דאָס צװײֵטעֶ — בּיִז׳ן היִמעֶל. אוּן אוׂיפגעֶעֶפעֶנט האָט דעֶר אשמדי זײַן מוׂיל אוּן שלמה׳ן אײַנגעֶשלוּנגעֶן, אוּן בּאַלד איִהם צוּריִק אוׂיסגעֶשפּיִגעֶן אוּן פעֶרשלײַדעֶרט איִהם איִבּעֶר פּוּסטעֶ װעֶלדעֶר, איִבּעֶר װיִסטעֶ פעֶלדעֶר, פיִער הוּנדעֶרט מײַל װײַט פוּן יְרוּשָלַיִם.

אוּן אַלײֵן האָט דעֶר אשמדי אָנגעֶטהוּן דיִ בִּגְדֵי־מַלְכוּת {{אָנווייז|¹)|139}} אוּן געֶזעֶצט זיִך אוׂיפ׳ן קעֶניִג׳ס שטוּל פוּן עֶלפעֶנבּײֵן אוּן אָנגעֶנוּמעֶן שלמה המלך׳ס געֶשטאַלט, קײֵנעֶר זאָל איִהם ניִט דעֶרקעֶנעֶן.

נאָר אײֵן זאַך האָט עֶר ניִט געֶקעֶנט עֶנדעֶרעֶן: דיִ פיִס זעֶנעֶן בּײַ איִהם געֶבּליִבּעֶן היִהנעֶרשעֶ, װיִ בּײַ אַלעֶ שֵדִים. האָט עֶר אָנגעֶטהוּן אַ פּאָר לאַנגעֶ זאָקעֶן אוּן זײֵ געֶטראָגעֶן אַ גאַנצעֶן טאָג.

אַזוׂי האָט עֶר געֶקעֶניִגט אַ לאַנגעֶ צײַט אוּן קײֵנעֶר האָט ניִט בּעֶמעֶרקט, װאָס פאַר {{תיקון|אַ|אַן}} איִבּעֶרקעֶהרעֶניִש איִז דאָ פאָרגעֶקוּמעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אוּן שלמה האָט זיִך אוׂיפגעֶחאַפּט איִן פרעֶמדעֶן לאַנד, װאוּ דעֶר אַשמדי האָט איִהם פעֶרװאָרפעֶן, װײַט פיִער הוּנדעֶרט מײַל פוּן ירוּשליִם. פרעֶמד אוּן עֶלעֶנד איִז עֶר אוּמעֶטוּם געֶװעֶן, אַרוּמגעֶגאַנגעֶן איִבּעֶר דיִ הײַזעֶר אוּן געֶבּעֶטעֶלט בּרוׂיט, אוּן װאוּהיִן עֶר איִז געֶקוּמעֶן אוּן געֶשריִעֶן: אֲנִי שלמה — איִך בּיִן שלמה המלך! — האָט איִהם קײֵנעֶר ניִט געֶגלוׂיבּט. אַלעֶ האָבּעֶן פוּן איִהם געֶלאַכט אוּן געֶמײֵנט, אַז ניִשט אַנדעֶרש, עֶר איִז מְשוּגָע. אוּן פעֶרשײַטעֶ יוּנגעֶן זעֶנעֶן איִהם נאָכגעֶלאָפעֶן איִן דיִ גאַסעֶן, פעֶרװאָרפעֶן איִהם מיִט שטײֵנעֶר אוּן נאָכגעֶשריִעֶן: אָט געֶהט דעֶר משוּגע׳נעֶר, װאָס זאָגט אוׂיף זיִך, אַז עֶר איִז שלמה המלך.

{{הערה|קעניִגליִכע קלײֵדער.|¹)|139}}

{{זייט|140}}

װיִ משוּגע שלמה האָט אוׂיסגעֶזעֶהן בּײַ לײַט, װעֶן עֶר האָט אַלס אָרוּמעֶר װאַנדעֶרעֶר ניִשט אוׂיפגעֶהעֶרט צוּ שרײַעֶן אני שלמה, — האָבּעֶן זיִך דאָך געֶפוּנעֶן אַמאָל אַזעֶלכעֶ, װאָס האָבּעֶן איִהם יאָ געֶגלוׂיבּט.

אײֵן מאָל איִז צוּ איִהם געֶקוּמעֶן אײֵנעֶר אַ רײַכעֶר מאַן אוּן איִהם געֶזאָגט:

— אֲדוֹנִי קעֶניִג, טהוּ מיִר דעֶם כָּבוׂד אוּן קוּם צוּ מיִר אוׂיף אַ מאָהל־צײַט.

האָט עֶר איִהם געֶבּראַכט צוּ זיִך איִן הוׂיז אוּן געֶשאָכטעֶן פוּן זײַנעֶט װעֶגעֶן אַ געֶשטאָפּטעֶן אָקס, אוּן דעֶרלאַנגט צוּם טיִש דיִ טײַעֶרסטעֶ שפּײַזעֶן אוּן געֶטראַנקעֶן. אוּן אַז שלמה האָט געֶװאָלט נעֶהמעֶן עֶסעֶן, האָט זיִך דעֶר רײַכעֶר מאַן געֶזעֶצט אַנקעֶגעֶן איִהם, געֶשאָקעֶלט מיִט׳ן קאָפּ אוּן אַזוׂי געֶזאָגט:

— װעֵה צוּ דיִ אוׂיגעֶן, װאָס זײֵ זעֶהעֶן דאָס! אָט דאָס איִז דעֶר גרוׂיסעֶר העֶרשעֶר שלמה המלך, װאָס זײַן נאָמעֶן האָט געֶקלוּנגעֶן פוּן אײֵן עֶק װעֶלט בּיִז׳ן אַנדעֶרעֶן? װאוּ איִז זײַן גרוׂיסקײַט אוּן רײַכטהוּם? װאוּ איִז זײַן שטאַרקײַט אוּן קלוּגשאַפט? — שלמה׳ן האָט עֶס פעֶרנוּמעֶן בּײַ׳ם האַרצעֶן, געֶװאָרגעֶן זיִך מיִט׳ן בּיִסעֶן אוּן אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פוּן טיִש הוּנגעֶריִג אוּן טרוׂיעֶריִג.

אַ אַנדעֶרס מאָל קוּמט צוּ איִהם אײֵנעֶר {{תיקון|אַ|אַן}} אָרוּמעֶר אוּן זאָגט: אַדוֹני קעֶניִג! טהוּ מיִר אָן דעֶם כּבוׂד אוּן קוּם צוּ מיִר אוׂיף מיִטאָג. זאָגט שלמה צוּ איִהם: װיִלסטוּ מיִר אוׂיך אָפּטהוּן, װיִ יעֶנעֶר אוּן יעֶנעֶר?

עֶנטפעֶרט עֶר איִהם: „אַן אָרוּמאַן בּיִן איִך אוּן האָבּ ניִט מעֶהר, װיִ שװאַרץ בּרוׂיט אוּן אַ שיִסעֶל זוׂיעֶר־קרוׂיט, נאָר גיִבּעֶן גיִבּ איִך עֶס מיִט׳ן גאַנצעֶן האַרצעֶן אוּן מיִט אַ גוּט געֶמיִט”. איִז שלמה צוּ איִהם געֶקוּמעֶן איִן שטוּבּ. האָט דעֶר אָרוּמאַן געֶבּראַכט װאַסעֶר אוּן אָפּגעֶװאַשעֶן שלמה׳ן דיִ העֶנד מיִט דיִ פיִס אוּן געֶזעֶצט איִהם אוׂיבּעֶן־אָן אוּן דעֶרלאַנגט צוּם טיִש בּרוׂיט מיִט זוׂיעֶר־קרוׂיט. אוּן אַלײֵן האָט עֶר זיִך געֶזעֶצט נעֶבּעֶן איִהם אוּן געֶנוּמעֶן טרײֵסטעֶן שלמה׳ן מיִט זיִסעֶ רעֵד:

— גאָט האָט געֶשװאוׂירעֶן דײַן פאָטעֶר דָוִד הַמֶלֶך, אַז דיִ מְלוּכָה װעֶט ניִט אָפּגעֶטהוּן װעֶרעֶן פוּן זײַנעֶ קיִנדעֶר אוּן קיִנדס־קיִנדעֶר, אוּן גאָט׳ס װאָרט איִז אֶמֶת אוּן װאָהר. מיִט אײֵן האַנד שטראָפט עֶר — מיִט דעֶר אַנדעֶרעֶר הײֵלט עֶר. האָף צוּ איִהם אוּן עֶר װעֶט געֶװיִס דיִר װיִדעֶר אוּמקעֶהרעֶן צוּ דײַן פריִהעֶרדיִגעֶן שטאַנד.

אוׂיף דיִ בּײֵדעֶ האָט שלמה המלך געֶזאָגט דאָס שפּרוּכװאָרט:

:::„בּעֶסעֶר זוׂיעֶר־קרוׂיט איִן פרײֵדעֶן
:::אײֵדעֶר אָקסעֶן־פלײֵש איִן לײֵדעֶן”.

{{זייט|141}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַזוׂי האָט שלמה המלך זיִך געֶװאָגעֶלט אוּן געֶװאַנדעֶרט פוּן שטאָדט צוּ שטאָדט, פוּן דאָרף צוּ דאָרף, בּיִז עֶר האָט זיִך דעֶרשלאָגעֶן צוּריִק קײַן יְרוּשָלַיִם, געֶקוּמעֶן צוּ דיִ סַנְהֶדְרִין אוּן אוׂיסגעֶשריִעֶן: אֲנִי שלמה! האָבּעֶן זײֵ איִהם געֶזאָגט: נאַר אײֵנעֶר! שלמה זיִצט איִן קעֶניִגליִכעֶן פּאַלאַץ אוׂיף זײַן שטוּל, אוּן דוּ האָסט זיִך אײַנגעֶרעֶדט אַ מְשוּגַעַת איִן קאָפּ.

אוׂיף מאָרגעֶן איִז עֶר װיִדעֶר געֶקוּמעֶן אוּן געֶשריִעֶן: אני שלמה! אוּן זײֵ האָבּעֶן איִהם װיִדעֶר ניִט געֶגלוׂיבּט. אַז עֶר איִז אַװעֶקגעֶגאַנגעֶן האָבּעֶן זײֵ צוּ זיִך געֶזאָגט: עֶר װײַזט־אוׂיס װיִ אַ קלאָרעֶר מעֶנש אוּן רעֶדט אַלץ צוּ דעֶר זאַך, נוּר אײֵן נאַריִשקײַט האָט עֶר זיִך אַרײַנגעֶשלאָגעֶן איִן קאָפּ, — דאַרף מעֶן דיִ זאַך אוׂיספאָרשעֶן.

אוׂיסגעֶהעֶרט פוּן שלמה׳ן דיִ גאַנצעֶ מַעֲשֶׂה מיִט׳ן אַשמדי, זעֶנעֶן דיִ סַנְהֶדְרִין אַװעֶק איִן קעֶניִגליִכעֶן פּאַלאַץ אוּן אוׂיסגעֶפרעֶגט דיִ הוׂיף־לײַט ציִ האָבּעֶן זײֵ זיִך ניִשט צוּגעֶקוּקט װיִ דעֶם קעֶניִג׳ס פיִס זעֶהעֶן־אוׂיס. עֶנטפעֶרעֶן יעֶנעֶ, אַז קײֵנעֶר האָט איִהם ניִט געֶזעֶהן בּאָרװעֶסעֶרהײֵד: בּײַטאָג טראָגט עֶר לאַנגעֶ זאָקעֶן אוּן בּײַנאַכט שלאָפט עֶר פעֶרשלאָסעֶן איִן אַ בּעֶזוּנדעֶר חֵדֶר.

האָט זײֵ שלמה געֶגעֶבּעֶן אַן עֵצָה:

— געֵהט אַרײַן פאַרנאַכט איִן חדר װאוּ עֶר שלאָפט אוּן שיִט דאָרט אָן דיִנעֶם זאַמד.

האָט מעֶן אַזוׂי געֶטהוּן — אוּן אוׂיף מאָרגעֶן איִן דעֶר פריִה האָט מעֶן דעֶרזעֶהן איִן זאַמד טריִט פוּן היִהנעֶרשעֶ פיִס.

האָבּעֶן זיִך אוׂיפגעֶקלוׂיבּעֶן אַלעֶ גרוׂיסעֶ לײַט פוּן ירוּשליִם איִן אַװעֶקגעֶפיִהרט שלמה׳ן איִן קעֶניִגליִכעֶן פּאַלאַץ, אוּן דעֶם אַשמדי האָבּעֶן זײֵ פעֶרטריִבּעֶן מיִט׳ן שם־המפוׂרש איִן פוּסטעֶ װעֶלדעֶר אוּן װיִסטעֶ פעֶלדעֶר.

אוּן שלמה האָט זיִך װיִדעֶר געֶזעֶצט אוׂיף זײַן קעֶניִגליִכעֶן שטוּל פוּן עֶלפעֶנבּײֵן אוּן געֶקעֶניִגט אוׂיפ׳ן פאָלק יִשְׂרָאֵל.

{{קעפּל|יוֹנָה הַנָבִיא איִן פיִש.|1.5|8.23}}

גאָט האָט זיִך בּעֶװיִזעֶן צוּ יוֹנָה הַנָבִיא אוּן איִהם בּעֶפוׂילעֶן:

— געֵה אוּן רוּף־אוׂיס איִן דיִ גאַסעֶן פוּן נִינְוֵה: איִן פעֶרציִג טעֶג אַרוּם װעֶט דיִ שטאָדט {{תיקון|איִבּעֶגעֶקעֶהרט|איִבּעֶרגעֶקעֶהרט}} װעֶרעֶן צוּליִעבּ אײַעֶרעֶ זיִנד!

האָט יוֹנה געֶטראַכט בּײַ זיִך איִן האַרצעֶן: גאָט איִז אַ דעֶרבּאַרעֶמיִגעֵר {{זייט|142|ל}} אוּן אַ לײַטזעֶליִגעֶר. אײֵנמאָל האָט עֶר מיִך געֶשיִקט אָנזאָגעֶן, אַז יְרוּשָלַיִם װעֶט חָרוּב װעֶרעֶן, אוּן דיִ יוּדעֶן האָבּעֶן תְּשוּבָה געֶטהוּן אוּן גאָט האָט זײֵ מוׂחֵל געֶװעֶן, — האָט מעֶן מיִך געֶרוּפעֶן פאַלשעֶר נָבִיא! איִצט װעֶט איִן נִינְוֵה אוׂיך אַזוׂי זײַן אוּן פרעֶמדעֶ פעֶלקעֶר װעֶלעֶן אוׂיך לעֶסטעֶרעֶן גאָט׳ס שָלִיחַ, אוּן זאָגעֶן: פאַלשעֶר נביא! דעֶריִבּעֶר װעֶל איִך גאָר אַנטלוׂיפעֶן פוּן גאָט.

איִז עֶר געֶקוּמעֶן קײַן יַפוֹ אוּן אַרוּמגעֶגאַנגעֶן צװײֵ טעֶג אוׂיפ׳ן בּרעֶג פוּן יַם אוּן ניִט געֵפוּנעֶן קײַן שיִף.

האָט גאָט געֶשיִקט אַ שטוּרם־װיִנד אוׂיף אַ שיִף, װאָס איִז שוׂין געֶװעֶן אָפּגעֶשװאוּמעֶן פוּן יפוֹ אַ מְהַלֵך פוּן צװײֵ טעֶג, אוּן זיִ פעֶרװאָרפעֶן צוּריִק איִן יפוֹ.

אַז יוֹנה האָט דאָס דעֶרזעֶהן, האָט עֶר זיִך דעֶרפרעֵהט אוּן געֶזאָגט:

איִצט װײֵס איִך, אַז מײַן װעֶג איִז רעֶכט פאַר גאָט.

קוּמט עֶר צוּ דעֶר שיִף אוּן פרעֶגט:

— װאוּהיִן פאָהרט איִהר?

— צוּ דיִ איִנזלעֶן פוּן יַם, איִן תַּרְשִׁיש.

— פאָהר איִך אוׂיך מיִט אײַך קײַן תּרשיש.

אַז זײֵ זעֶנעֶן אָפּגעֶפאָהרעֶן אַ טאָג בּרעֶכט אוׂיס אוׂיף זײֵ אַ שטוּרם־װיִנד. אַלעֶ שיִפעֶן שװיִמעֶן רוּהיִג, נאָר אַרוּם יוֹנה׳ס שיִף קאָכט דעֶר יַם ליִנקס אוּן רעֶכטס, אוּן דיִ שיִף האַלט בּײַ אוּנטעֶרגעֵהן.

אוּן אוׂיף דעֶר שיִף זעֶנעֶן געֶװעֶן מעֶנשעֶן פוּן אַלעֶ זיִבּעֶציִג אוּמוׂת, האָבּעֶן זײֵ געֶזאָגט: זאָל יעֶדעֶר בּעֵטעֶן זײַן גאָט אוּן װעֶמעֶס גאָט ס׳װעֶט אוּנז העֶלפעֶן — דעֶר איִז דעֶר אמת׳עֶר גאָט. האָבּעֶן זײֵ אַלעֶ מִתְפַּלֵל געֶװעֶן יעֶדעֶר צוּ זײַן גאָט אוּן קײַן אײֵנעֶר האָט ניִט געֶהאָלפעֶן.

קוּמט דעֶר שיִפס־קאַפּיִטאַן צוּ יוֹנה׳ן אוּן זעֶהט װיִ עֶר דריִמעֶלט איִן אַ װיִנקעֶל, פרעֶגט עֶר איִהם:

— פוּן װעֶלכעֶן פאָלק בּיִסטוּ?

— אַ יוּד!

— איִך האָבּ געֶהעֶרט, אַז אײַעֶר גאָט איִז גרוׂיס אוּן שטאַרק, — פאַר װאָס־זשעֶ בּעֵטסטוּ איִהם ניִט?

עֶנטפעֶרט יוֹנה: איִך װײֵס, אַז עֶס װעֶט ניִט העֶלפעֶן, װײַל דעֶר שטוּרם איִז נוּר צוּליִעבּ מיִר. נעֶהמט אוּן װאַרפט מיִך אַרײַן איִן ים, — װעֶט עֶר שטיִל װעֶרעֶן.

האָבּעֶן זײֵ איִהם אַראָפּגעֶלאָזט איִן װאַסעֶר בּיִז דיִ קניִה — איִז דעֶר יַם {{זייט|143|ל}} בּאַלד שטיִל געֶװאָרעֶן. הוׂיבּעֶן זײֵ איִהם אוׂיף — הוֹיבּט דעֶר ים אָן װיִדעֶר שטוּרעֶמעֶן. לאָזעֶן זײֵ איִהם אַראָפּ בּיִז׳ן האַלז — װעֶרט װיִדעֶר שטיִל. נעֶהמעֶן זײֵ איִהם אַרוׂיס — אוּן עֶס שטוּרעֶמט װײַטעֶר. האָבּעֶן זײֵ איִהם איִנגאַנצעֶן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן — אוּן דעֶר ים האָט זיִך עֶנדליִך איִנגאַנצעֶן בּעֶרוּהיִגט.

איִז געֶקוּמעֶן אַ גרוׂיסעֶר פיִש אוּן יוֹנה׳ן אײַנגעֶשלוּנגעֶן. אוּן יוֹנה איִז אַרײַן איִנ׳ם פיִש, װיִ איִן אַ גרוׂיסעֶן זאַל, אוּן דעֶם פיִש׳ס צװײֵ אוׂיגעֶן האָבּעֶן בּעֶלוׂיכטעֶן דיִ זאַל, װיִ צװײֵ גרוׂיסעֶ פעֶנסטעֶר.

אוּן יוֹנה איִז אָפּגעֶװעֶן איִן דיִ געֶדעֶרעֶם פוּן פיִש צװײֵ טעֶג אוּן צװײֵ נעֶכט.

אוׂיפ׳ן דריִטעֶן טאָג זאָגט צוּ איִהם דעֶר פיִש:

— איִצט איִז געֶקוּמעֶן דיִ צײַט, איִך זאָל אַרײַן צוּ׳ם לִוְיָתָן איִן מוׂיל.

זאָגט יוֹנה: פיִהר מיִך צוּ איִהם אוּן איִך װעֶל דיִך מַצִיל זײַן.

קוּמעֶן זײֵ צוּם לויתן, שרײַט־אוׂיס יוֹנה פוּן פיִש:

— לויתן, לויתן! זײַ װיִסעֶן, אַז איִך בּיִן אַרײַן איִן דיִ געֶדעֶרעֶם פוּנ׳ם פיִש, כְּדֵי אוׂיסצוּקוּקעֶן דײַן קעֶניִגרײַך. עֶס װעֶט קוּמעֶן אַ צײַט װעֶן איִך װעֶל דיִר לעֶכעֶרעֶן דיִ צוּנג מיִט אַ האָק אוּן שעֶכטעֶן דיִך צוּ דעֶר גרוׂיסעֶר סְעוּדָה פאַר דיִ צַדִיקִים.

האָט זיִך דעֶר לִוְיָתָן דעֶרשראָקעֶן אוּן אַנטלאָפעֶן פוּן יוֹנה׳ן אוׂיף אַ מְהַלֵך פוּן צװײֵ טעֶג.

זאָגט יוֹנה צוּ׳ם פיִש: דעֶרפאַר װאָס איִך האָבּ דיִך מציל געֶװעֶן פוּן לויתן׳ס מוׂיל, — בּעֶװײַז מיִר איִן װאָס {{תיקון|געֶפוּנט|געֶפיִנט|דיאַלעקטיזם}} זיִך איִן דיִ אָפּגרוּנדעֶן פוּן יַם. האָט עֶר איִהם אלץ געֶװיִזעֶן: דעֶם גרוׂיסעֶן שטראָם, פוּן װאַנעֶן עֶס געֶהעֶן־אַרוׂיס דיִ װאַסעֶרעֶן פוּן יַם אוֹקְיָנוּס אוּן דיִ צװעֶלף שטעֶגעֶן פוּן ים־סוּף, װאוּ דיִ יוּדעֶן זעֶנעֶן אַריִבּעֶרגעֶגאַנגעֶן, יעֶדעֶר שֵבֶט איִן אַ בּעֶזוּנדעֶר שטעֶג, דאָס אָרט פוּן װאַנעֶן עֶס געֶהעֶן־אַרוׂיס {{תיקון|איִנדעֶן|היִנדעֶן|דיאַלעקטיזם}} אוּן װאַלעֶן פוּן ים, אוּן דיִ זײַלעֶן, אוׂיף װעֶלכעֶ דיִ װעֶלט שטעֶהט, דעֶם גֵיהִנוֹם אוּן דיִ שְאוֹל־תַּחְתִּיָה {{אָנווייז|¹)|143}}. לְסוׂף האָט עֶר איִהם געֶװיִזעֶן דעֶם גרוּנד־שטײֵן פוּן דעֶר װעֶלט אַרײַנגעֶזעֶצט איִן תְּהוֹם {{אָנווייז|²)|143}} אַקוּראַט אוּנטעֶר׳ן בֵּית־הַמִקְדָש, אוּן קוֹרַח׳ס קיִנדעֶר שטעֶהעֶן אוׂיפ׳ן שטײֵן אוּן זעֶנעֶן מִתְפַּלֵל.

זאָגט דעֶר פיִש — צוּ יוֹנה׳ן: איִצט שטעֵהסטוּ אוּנטעֶר גאָט׳ס פּאַלאַץ, שטעֶל זיִך גאָט בּעֵטעֶן, װעֶט עֶר דיִר העֶלפעֶן.

האָט יוֹנה מִתְפַּלֵל געֶװעֶן צוּ גאָט:

{{הערה|דיִ אוּנטעֶרשטעֶ אָפּטײֵלוּנג איִן גיהנוֹם.|¹)|143}} {{הערה|אָפּגרוּנד.|²)|143}}

{{זייט|144}}

— רִבּוֹנוֹ־שֶל־עוֹלָם! דוּ װאַרפסט אוּן הוׂיבּסט, טוׂיטסט אוּן מאַכסט לעֶבּעֶדיִג, איִצט האָסטוּ מיִך אַראָפּגעֶװאָרפעֶן אוּן איִך האַלט בּײַ׳ם שטאַרבּעֶן — הוׂיבּ מיִך אוׂיף אוּן לאָז מיִך לעֶבּעֶן.

אוּן גאָט האָט זײַן תְּפִלָה ניִט אָנגעֶנוּמעֶן — בּיִז עֶר האָט געֶזאָגט:

— מײַן נֵדֶר װעֶל איִך בּעֶצאָהלעֶן: אַז משיח װעֶט קוּמעֶן, װעֶל איִך שעֶכטעֶן דעֶם לִוְיָתָן צוּ דעֶר סְעוּדָה פאַר צַדִיקִים.

האָט בּאַלד גאָט אַ {{תיקון|װיִנק|װאוּנק|דיאַלעקטיזם}} געֶטהוּן דעֶם פיִש, עֶר זאָל יוֹנה׳ן אוׂיסשפּײַעֶן אוׂיף דעֶר יַבָּשָׁה.

{{קעפּל|מְרוֹדַאךְ בֶּן בַּלְאַדָן.|1.5|8.24}}

מְרוֹדַאך־בַּלְאַדָן דעֶר מֶלֶך פוּן בָּבֶל איִז געֶװעֶן געֶװאוׂינט צוּ אָנבּײַסעֶן אַלעֶ טאָג נײַן איִן דעֶר פריִה אוּן נאָכדעֶם שלאָפעֶן בּיִז דרײַ בּײַטאָג.

אוּן אַז יְשַעְיָה הַנָבִיא האָט דעֶם מֶלֶך חִזְקִיָהוּ געֶװיִזעֶן אַ מוׂפֵת {{אָנווייז|¹)|144}} אוּן דיִ זוּן האָט זיִך אָפּגעֶדרעֶהט צוּריִק אוׂיף צעֶהן שָעָה, איִז מרוֹדאך אוׂיפגעֶשטאַנעֶן נאָך מיִטאָג אוּן געֶזעֶהן, אַז ס׳איִז עֶרשט פאַר טאָג; האָט עֶר געֶמײֵנט, אַז עֶר איִז אָפּגעֶשלאָפעֶן אַ טאָג מיִט אַ נאַכט, אוּן געֶװאָלט אוׂיס׳הַרְגנ׳עֶן אַלעֶ זײַנעֶ קנעֶכט, פאַר װאָס זײֵ האָבּעֶן איִהם ניִט אוׂיפגעֶװעֶקט צוּ דעֶר צײַט.

זאָגעֶן זײֵ: אַדוני קעֶניִג! מיִר זעֶנעֶן ניִט שוּלדיִג.

— װעֶר דעֶן איִז שוּלדיִג?

— דעֶר טאָג! די זוּהן האָט זיִך אוּמגעֶקעֶהרט צוּריִק.

— אוּן װעֶר האָט עֶס אַזוׂי געֶמאַכט?

— דעֶר יוּדיִשעֶר גאָט. עֶר איִז שטאַרקעֶר פוּן אַלעֶ געֶטעֶר!

האָט בּאַלד מרוֹדאך געֶשיִקט מַתָּנוׂת צוּ חזקיהוּ המלך מיִט אַ בּריִעף:

„פריִעד צוּ חזקיה׳ן, פריִעד צוּ יְרוּשָלַיִם אוּן פריִעד צוּ׳ם גרוׂיסעֶן גאָט פוּן יִשְׂרָאֵל”.

װיִ עֶר האָט אָפּגעֶשיִקט דעֶם בּריִעף, האָט עֶר זיִך בּעֶטראַכט: ניִט רעֶכט האָבּ איִך געֶטהוּן! צוּעֶרשט געֶגעֶבּעֶן שָלוׂם חזקיה׳ן, דעֶרנאָך דעֶר שטאָדט יְרוּשָלַיִם אוּן גאָט — צוּלעֶצט.

איִז עֶר אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פוּן שׁטוּל אוּן געֶמאַכט דרײַ טריִט, אוּמצוּקעֶהרעֵן דיִ שְלוּחִים, אוּן איִבּעֶרגעֶשריִבּעֶן דעֶם בּריִעף:

{{הערה|װאוּנדער.|¹)|144}}

{{זייט|145}}

„שָלוׂם דעֶם גרוׂיסעֶן גאָט, שָלוׂם דעֶר שטאָדט יְרוּשָלַיִם אוּן שָלוׂם חִזְקִיָהוּ׳ן”.

האָט גאָט געֶזאָגט:

— דוּ האָסט געֶמאַכט דרײַ טריִט פוּן מײַן כָּבוֹד װעֶגעֶן, דעֶרפאַר װעֶל איִך פוּן דײַנעֶ קיִנדעֶר קרוׂינעֶן דרײַ מְלָכִים, װאָס װעֶלעֶן געֶװעֶלטיִגעֶן פוּן אײֵן עֶק װעֶלט בּיִז׳ן אַנדעֶרעֶן: נְבוּכַדְנֶצַר, אֱוִיל־מְרוֹדַאך אוּן {{תיקון|בֵּלְשֵצַר|בֵּלְשַצַר}}.

{{קעפּל|מְנַשֶׁה אוּן יְשַׁעְיָה הַנָבִיא.|1.5|8.25}}

אַז מְנַשֶה האָט געֶשטעֶלט אַן אָפּגאָט איִן בֵּית־הַמִקְדָש, איִז יְשַעְיָה הַנָביא געֶקוּמעֶן אוּן איִהם אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ שטראָפעֶן:

— אַזוׂי האָט גאָט געֶזאָגט: װאָס גרוׂיסט איִהר זיִך מיִט׳ן בּית־המקדש? היִמעֶל אוּן עֶרד זעֶנעֶן צוּ קלײֵן פאַר מיִר, הײַנט װאָס פאַר אַ הוֹיז קעֶנט איִהר פאַר מיִר בּוׂיעֶן? נבוּכדנצר װעֶט קוּמעֶן אוּן פעֶרבּרעֶנעֶן דאָס הוׂיז אוּן אײַך פעֶרטרײַבּעֶן איִן גָלוּת.

איִז מְנַשֶה געֶװאָרעֶן איִן כַּעַס אוּן געֶהײֵסעֶן זײַנעֶ קנעֶכט: חאַפּט איִהם! איִז ישעיה אַנטלאָפעֶן איִן װאַלד אוּן זײֵ — נאָך איִהם. אַז זײֵ האָבּעֶן איִהם דעֶריאָגט, האָט עֶר געֶזאָגט אַ שֵׁם — אוּן איִז אײַנגעֶשלוּנגעֶן געֶװאָרעֶן איִן אַ צעֶדעֶרבּוׂים, נאָר דיִ פראַנזעֶן פוּן זײַן מאַנטעֶל האָבּעֶן אַרוׂיסגעֶשטעֶקט פוּן דרוׂיסעֶן. האָט מנשה געֶהײֵסעֶן בּרעֶנגעֶן האָלצזעֶגעֶרס אוּן זײֵ האָבּעֶן געֶנוּמעֶן אוּנטעֶרזעֶגעֶן דעֶם בּוׂים, אוּן בּלוּט האָט געֶשפּריִצט פוּן שטאַם. װיִ דיִ זעֶג האָט דעֶרגרײֵכט צוּ יְשַעְיָה׳ס מוׂיל, איִז זײַן נְשָמָה אַרוׂיס, װײַל עֶר האָט געֶזיִנדיִגט מיִט׳ן מוׂיל אוּן געֶזאָגט: „איִך זיִץ צװיִשעֶן אַ פאָלק מיִט אוּמרײֵנעֶ ליִפּעֶן”.

{{קעפּל|מְנַשֶה׳ס טוׂיט.|1.5|8.26}}

אַז דעֶר מֶלֶך פוּן בָּבֶל האָט געֶפאַנגעֶן מְנַשֶה׳ן האָט עֶר איִהם געשמיִדט אוּן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן איִן אַ קוּפּעֶרנעֶם קעֶסעֶל מיִט לעֶכעֶר אוּן אוּנטעֶרגעֶהײֵצט פוּן אַלעֶ זײַטעֶן. האָט מנשה אָנגעֶהוׂיבּעֶן מִתְפַּלֵל זײַן צוּ אַלעֶ אָפּגעֶטעֶר, ניִט דוּרכגעֶלאָזעֶן קײַן אײֵנציִגעֶ עֲבוֹדָה־זָרָה, אוּן אַלץ ניִט געֶהאָלפעֶן געֶװאָרעֶן. צוּלעֶצט האָט עֶר זיִך דעֶרמאָהנט, װיִ זײַן פאָטעֶר חִזְקִיָהוּ פלעֶגט לײֵעֶנעֶן דעֶם פָּסוּק: „אַז דיִר װעֶט עֶנג װעֶרעֶן אוּן אַלעֶ צָרוׂת װעֶלעֶן דיִך טרעֶפעֶן, װעֶסטוּ זיִך אוּמקעֶהרעֶן צוּ דײַן גאָט” — האָט עֶר געֶזאָגט:

{{זייט|146}}

— איִך װעֶל פּרוּבעֶן! עֶנטפעֶרט עֶר מיִר — איִז רעֶכט, װעֶן ניִט איִז אַ סִימָן, אַז אַלעֶ געֶטעֶר זעֶנעֶן גלײַך.

האָבּעֶן דיִ מַלְאָכִים געֶנוּמעֶן צוּשליִסעֶן אַלעֶ פעֶנסטעֶר פוּן היִמעֶל, זײַן תְּפִלָה זאָל ניִט דעֶרגרײֵכעֶן, אוּן געֶזאָגט האָבּעֶן זײֵ צוּ גאָט:

— דוּ העֶר פוּן אַלעֶ װעֶלטעֶן! דעֶר מעֶנש װאָס האָט געֶשטעֶלט אַן אָפּגאָט איִן בֵּית־הַמִקְדָש, — װיִ קעֶן תְּשוּבָה {{אָנווייז|¹)|146}} איִהם העֶלפעֶן?

— אוׂיבּ אַזוׂי — עֶנטפעֶרט גאָט — פעֶרשליִסט איִהר דאָך דיִ טיִרעֶן פאַר יעֶדעֶר בַּעַל־תְּשוּבָה {{אָנווייז|²)|146}}.

װאָס־זשעֶ האָט גאָט געֶטהוּן? עֶר האָט אוׂיסגעֶהוׂילט אַ דוּרכגאַנג אוּנטעֶר׳ן כִּסֵא־הַכָּבוׂד {{אָנווייז|³)|146}}, — איִז אַהיִן אַרײַן מְנַשֶה׳ס תְּפִלָה אוּן אָנגעֶנוּמעֶן געֶװאָרעֶן.

{{קעפּל|יְהוׂיָקִים אוּן יְכָנְיָה.|1.5|8.27}}

אַז יְהוׂיָקִים מֶלֶך יְהוּדָה האָט געֶמאַכט {{תיקון|אַ|אַן}} אוׂיפשטאַנד געֶגעֶן נְבוּכַדְנֶצַר מֶלֶך בָּבֶל, איִז נבוּכדנצר געֶקוּמעֶן חָרוּב מאַכעֶן ירוּשלים אוּן געֶבּליִבּעֶן שטעֵהן איִן דַפְנֵי, דעֶר פאָר־שטאָדט פוּן אַנְטְיוֹכְיָה. זעֶנעֶן דיִ סַנְהֶדְרִין צוּ איִהם געֶקוּמעֶן אוּן געֶפרעֶגט:

— איִז שוׂין דעֶן געֶקוּמעֶן דיִ צײַט אַז ירוּשלים זאָל חָרוּב װעֶרעֶן? עֶנטפעֶרט עֶר: נײֵן! נאָר יהוׂיקים האָט איִן מיִר מוֹרֵד {{אָנווייז|⁴)|146}} געֶװעֶן, גיִט מיִר איִהם איִבּעֶר, — װעֶל איִך מיִר אַװעֶקגעֵהן.

זעֶנעֶן זײֵ געֶקוּמעֶן צוּ יהוׂיקים׳עֶן אוּן איִהם געֶזאָגט, װאָס נבוּכדנצר פעֶרלאַנגט, פרעֶגט עֶר זײֵ:

— איִז דעֶן אַזוׂי דעֶר דיִן? מעֶג מעֶן דעֶן אַרוׂיסגעֶבּעֶן אַ נֶפֶש פאַר אַ נֶפֶש? עֶס שטעֵהט דאָך איִן דעֶר תּוֹרָה: „אַן אַנטלאָפעֶנעֶם קנעֶכט זאָלסטוּ ניִט אַרוׂיסגעֶבּעֶן צוּ זײַן העֶר”!

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם:

— מַפְקִיר {{אָנווייז|⁵)|146}} זײַן אײֵן מעֶנשעֶן כְּדֵי מַצִיל צוּ זײַן אַ גאַנצעֶ שטאָדט — מעֶג מעֶן! דײַן עֶלטעֶר־בּאָבּעֶ האָט אוׂיך אַזוׂי געֶטהוּן: װעֶן דָוִד הַמֶלֶך האָט בּעֶלאַגעֶרט דיִ שטאָדט תְּקוֹעַ, האָט דיִ קלוּגעֶ פרוׂי פוּן תּקוֹע געֶזאָגט: „שֶׁבַע {{זייט|147|ל}} בֶּן בִּכְרִי האָט דיִך געֶשאָלטעֶן — װאַרפעֶן מיִר דיִר אַרוׂיס זײַן קאָפּ, אוּן טרעֶט־אָפּ פוּן שטאָדט”.

{{הערה|חרטה.|¹)|146}} {{הערה|דעֶר װאָס האָט חרטה אוׂיף זײַנעֶ זיִנד.|²)|146}} {{הערה|גאָט׳ס שטוּל.|³)|146}} {{הערה|זיִך צוּבּוּנטעֶװעֶט.|⁴)|146}} {{הערה|לאָזעֶן הפקר, ניִט בּעֶשיִצט.|⁵)|146}}

אוּן יהוׂיקים האָט ניִט געֶפאָלגט, אוּן זיִך ניִט איִבּעֶרגעֶגעֶבּעֶן מיִט׳ן גוּטעֶן װיִלעֶן, האָבּעֶן זײֵ איִהם געֶשמיִדט אוּן אַראָפּגעֶלאָזעֶן פוּן טוׂיעֶר אוׂיף אײַזעֶרנעֶ קײֵטעֶן{{תיקון||.}}

אוּן נְבוּכַדְנֶצַר האָט זײַן טוׂיטעֶן קעֶרפּעֶר אַרוּמגעֶפיִהרט איִבּעֶר דיִ שטעֶדט פוּן יְהוּדָה, געֶשניִטעֶן זײַן פלײֵש שטיִקליִך־װײַז אוּן געֶװאָרפעֶן פאַר היִנט, אוּן דעֶרמיִט איִז מְקוּיָם געֶװאָרעֶן דיִ רעֵד פוּן יִרְמְיָהוּ הַנָבִיא, אַז „עֶר װעֶט בּעֶגראָבּעֶן װעֶרעֶן װיִ אַן עֵזעֶל” — װאוּ װעֶרט אַן עֵזעֶל בּעֶגראָבּעֶן? איִן דיִ געֶדעֶרעֶם פוּן היִנט.

אוּן נְבוּכַדְנֶצַר האָט געֶקרוׂינט יְכָנְיָה׳ן אוׂיף יְהוׂיָקִים׳ס אָרט אוּן זיִך אוּמגעֶקעֶהרט קײַן בָּבֶל. זעֶנעֶן דיִ שטאָדט־לײַט איִהם אַרוׂיס אַנטקעֶגעֶן אוּן געֶפרעֶגט: װאָס האָסטוּ אוׂיפגעֶטהוּן? האָט עֶר געֶעֶנטפעֶרט:

— יהוׂיקים האָט איִן מיִר מוֹרֵד געֶװעֶן, — האָבּ איִך איִהם געֶטוׂיט אוּן יכניה׳ן געֶזעֶצט אוׂיף זײַן שטוּל.

עֶנטפעֶרעֶן זײֵ איִהם מיִט אַ שפּריִכװאָרט:

:::„אַ גוּט הוּנטעֶל פוּן אַ שלעֶכטעֶר צוׂיג
:::האָט נאָך ניִשט געֶזעֶהן קײַן אוׂיג”.

האָט עֶר זײֵ געֶפאָלגט אוּן װיִדעֶר אַװעֶק קײַן יְרוּשָלַיִם. אוּן דיִ סַנְהֶדְרִין זעֶנעֶן איִהם אַרוׂיס אַנטקעֶגעֶן צוּם פאָר־פּלאַץ {{אָנווייז|¹)|147}} פוּן אַנְטְיוֹכְיָה אוּן געֶפרעֶגט:

— איִז דעֶן געֶקוּמעֶן דיִ צײַט ירוּשלים זאָל חָרוּב װעֶרעֶן?

עֶנטפעֶרט עֶר: נײֵן! איִך װיִל נוּר בּוּנדעֶן יכניה׳ן אוּן זעֶצעֶן איִהם איִן געֶפעֶנגניִש.

אוּן אַזוׂי האָט עֶר געֶטהוּן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

רַבִּי פְּרֵידָא׳ס זײֵדעֶ האָט אַ מאָל בּײַ׳ם טוׂיעֶר פוּן ירוּשלים געֶפוּנעֶן אַ מעֶנשעֶן־שאַרבּעֶן, װאָס אוׂיף איִהם איִז געֶװעֶן אָנגעֶשריִבּעֶן: „דאָס אוּן נאָך עֶטװאָס”.

{{הערה|אַ פרײַעֶר פּלאַץ, {{תיקון|היִנטעֶר׳ן|היִנטעֶר דעֶר|דיאַלעקטיזם}} שטאָדט.|¹)|147}}

האָט עֶר דעֶם שאַרבּעֶן מְקַבֵּר געֶװעֶן, איִז עֶר װיִדעֶר אַרוׂיסגעֶשפּראָצט {{זייט|148|ל}} פוּן דעֶר עֶרד. האָט עֶר פעֶרשטאַנעֶן, אַז דאָס איִז דעֶר שאַרבּעֶן פוּן יהוׂיקים׳ן, װיִ יִרְמְיָה האָט אוׂיף איִהם נְבִיאוֹת געֶזאָגט: „װיִ אַן עֵזעֶל װעֶט עֶר בּעֶגראָבּעֶן װעֶרעֶן. פעֶרשלעֶפּט אוּן פעֶרװאָרפעֶן אוׂיף יעֶנעֶר זײַט טוׂיעֶר פוּן ירוּשלים”.

טראַכט עֶר בּײַ זיִך: עֶר איִז פאָרט אַ מֶלֶך, איִז עֶס ניִט קײַן דֶרֶך־אֶרֶץ {{אָנווייז|¹)|148}}, מעֶן זאָל איִהם מְבַזֶה {{אָנווייז|²)|148}} זײַן. האָט עֶר דעֶם שאַרבּעֶן אײַנגעֶװיִקעֶלט אוּן בּעֶהאַלטעֶן איִן אַ קאַסטעֶן.

אוּן דיִ פרוׂי זײַנעֶ האָט געֶזעֶהן װאָס עֶר טהוּט אוּן דעֶרצעֵהלט דיִ שְכֵנוׂת. זאָגעֶן זײֵ איִהר: „דאָס איִז געֶװיִס דעֶר שאַרבּעֶן פוּן זײַן עֶרשטעֶר פרוׂי! עֶר קעֶן זיִ אַלץ ניִט פעֶרגעֶסעֶן”. נעֶהמט זיִ דעֶם שאַרבּעֶן אוּן פעֶרבּרעֶנט איִהם איִן אוׂיבעֶן.

אַז רַבִּי פְּרֵידָא׳ס זײֵדעֶ האָט עֶס דעֶרזעֶהן האָט עֶר געֶזאָגט: אָט דאָס מײֵנט דיִ אוׂיפשריִפט — „דאָס אוּן נאָך עֶטװאָס”.

{{הערה|פּאַסיִג, אַנשטעֶנדיִג.|¹)|148}} {{הערה|שענדען.|²)|148}}

{{זייט|149}}

{{קעפּל|דעֶר חוּרְבַּן פוּן עֶרשטעֶן בֵּית־הַמִקְדָש.|2}}

{{קעפּל|דעֶר הוּנגעֶר.|1.5|9.1}}

נְבוּכַדְנֶצַר׳ס חַיִל האָט לאַנג בּעֶלאַגעֶרט יְרוּשָלַיִם אוּן דעֶר הוּנגעֶר איִז אַלעֶ מאָל שטאַרקעֶר אוּן שטאַרקעֶר געֶװאָרעֶן. טוׂיט־הוּנגעֶריִגעֶ האָבּעֶן דיִ רײַכסטעֶ טעֶכטעֶר פוּן צִיוֹן זיִך איִן דיִ מעֶרק אַרוּמגעֶבּלאָנקעֶט, אײֵנעֶ בּעֶגעֶגעֶנט דיִ אַנדעֶרעֶ אוּן פרעֶגט: „װיִ קוּמסטוּ דאָ איִן מאַרק, װײַל דוּ לעֶבּסט האָסטוּ דאָך דיִ שװעֶל פוּן דײַן הוׂיז ניִט איִבּעֶרגעֶטראָטעֶן?” אוּן יעֶנעֶ עֶנטפעֶרט: „װאָס זאָל איִך פוּן דיִר לײֵקעֶנעֶן, דיִ פּלאָג פוּן הוּנגעֶר איִז זעֵהר שװעֶר, — ניִט אַריִבּעֶרצוּטראָגעֶן”. נעֶהמעֶן זײֵ זיִך פאַר דיִ העֶנד אוּן געֶהעֶן אַרוּם צוּזאַמעֶן {{תיקון|איִבּעֶר׳ן|איִבּעֶר דעֶר|דיאַלעקטיזם}} שטאָדט זוּכעֶן עֶטװאָס צוּ עֶסעֶן אוּן געֶפיִנעֶן ניִט.

אוּן פעֶרשמאַכטעֶ נעֶהמעֶן זײֵ אַרוּם דיִ זײַלעֶן אוּן פאַלעֶן טוׂיטעֶ איִן יעֶדעֶן װיִנקעֶל.

אוּן דיִ זוֹיגעֶדיִגעֶ קיִנדעֶרליִך זײֵעֶרעֶ קריִכעֶן אַרוּם אוׂיף אַלעֶ פיִער, בּיִז יעֶדעֶס קיִנד געֶפיִנט זײַן מוּטעֶר, קלעֶטעֶרט עֶס אַרוׂיף, נעֶהמט אַרײַן איִן מוׂיל דיִ בּרוּסט אוּן װיִל זוׂיגעֵן, ציִהט זיִך קײַן מילך ניִט אוּן דיִ יוּנגעֶ קיִנדעֶרליִך געֶהעֶן־אוׂיס איִן דעֶר מוּטעֶר׳ס שוׂיס.

{{קעפּל|יִרְמְיָה הַנָבִיא.|1.5|9.2}}

איִן דעֶר צײַט האָט גאָט בּעֶפוׂילעֶן יִרְמְיָה׳ן:

— שטעֶה־אוׂיף אוּן געֵה קײַן עֲנָתוֹת אוּן קוׂיף־אָפּ דאָס פעֶלד בּײַ חֲנַמְאֵל דײַן פעֶטעֶר {{אָנווייז|¹)|149}}.

{{הערה|דערמיִט האָט איִהם גאָט געמײֵנט גיִבּען נאָך אַ האָפנוּנג, אַז אוׂיבּ יוּדען װעלען תּשוּבה טהוּן װעט דיִ גזירה פוּנ׳ם חוּרבּן צוּריִקגענוּמען װערען, אוּן דער יִשוּב איִן לאַנד װעט זײַן װיִ פריִהער.|¹)|149}}

{{זייט|150}}

װיִ יִרְמְיָה איִז אַרוׂיס פוּן יְרוּשָלַיִם איִז אַראָפּ אַ מַלְאָך פוּן היִמעֶל אוׂיפ׳ן מוׂיעֵר פוּן שטאָדט, אײַנגעֶבּראָכעֶן זיִ מיִט אַ שטוׂיס פוּן דיִ פיִס אוּן דעֶרבּײַ אוׂיסגעֶשריִעֶן:

— זאָל דעֶר שׂוֹנֵא אַרײַן איִן דעֶם הוׂיז, װאָס זײַן העֶר האָט עֶס פעֶרלאָזעֶן, אוּן זאָל עֶס צוּרוׂיבּעֶן אוּן פעֶרװיִסטעֶן; זאָל עֶר אַרײַן איִן דעֶם װײַנגאָרטעֶן, װאָס דעֶר היִטעֶר האָט עֶס אוׂיף הֶפְקֵר געֶלאָזעֶן, אוּן זאָל איִהם צוּהאַקעֶן אוּן פעֶרדאַרבּעֶן, אוּן אַז עֶר װעֶט װעֶלעֶן זיִך בּעֶריִהמעֶן מיִט זײַן נִצָחוׂן — װעֶט מעֶן איִהם זאָגעֶן:

— אַ צוּשטעֶרטעֶ שטאָדט האָסטוּ צוּשטעֶרט, אַ טוׂיט פאָלק געֶ׳הַרְג׳עֶט, אוּן אוּנטעֶרגעֶצוּנדעֶן אַ פעֶרבּרעֶנט הוׂיז.

{{קעפּל|דיִ שְׂרֵפָה.|1.5|9.3}}

אוּן דיִ פײַנד זעֶנעֶן אַרײַן איִן שטאָדט אוּן אוׂיסגעֶבּוׂיט אַ בִּימָה {{אָנווייז|¹)|150}} אוׂיפ׳ן הַר־הַבַּית {{אָנווייז|²)|150}}. איִז אוׂיסגעֶקוּמעֶן דאָס אָרט, װאוּ שלמה המלך פלעֶגט זיִצעֶן אוּן בּעֶראָטעֶן זיִך מיִט דיִ זְקֵנִים, װיִ דעֶם בֵּית־הַמִקְדָש צוּ בּעֶפּוּצעֶן, — דאָרט האָבּעֶן דיִ שׂוׂנְאִים געֶהאַלטעֶן אַן עֵצָה, װיִ פעֶרבּרעֶנט מעֶן איִהם.

װיִ זײֵ זיִצעֶן אַזוׂי אוּן בּעֶראָטעֶן זיִך, דעֶרזעֶהעֶן זײֵ, װיִ פיער מַלְאָכִים ניִדעֶרעֶן אַראָפּ אוּן האַלטעֶן איִן דיִ העֶנד פיִער {{תיקון|פלאָמעֶן|פלאַמעֶן|דיאַלעקטיזם}} פײַעֶר, אוּן דיִ מלאָכים האָבּעֶן אוּנטעֶרגעֶצוּנדעֶן אַלעֶ פיִער װיִנקלעֶן.

איִן דעֶר צײַט זעֶנעֶן דיִ לְוִיִם געֶשטאַנעֶן איִנװעֵניִג אוּן געֶזאָגט שִׁירָה. אוּן װיִ זײֵ זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ׳ם פָּסוּק: „גאָט זאָל זײֵ דיִ שוׂנאים בּעֶצאָהלעֶן זײֵעֶר לוׂין אוּן אוׂיסראָטעֶן זײֵ פאַר זײֵעֶר שלעֶכטס”, — זעֶנעֶן דיִ שוׂנאים אָנגעֶקוּמעֶן.

װיִ דעֶר כּוֹהֵן־גָדוׂל האָט דעֶרזעֶהן, אַז דעֶר בּית־המקדש בּרעֶנט, איִז עֶר אַרוׂיף אוׂיפ׳ן דאַך אוּן יוּנגעֶ כּוֹהֲנִים נאָך איִהם גרוּפּעֶס־װײַז מיִט דיִ שליִסלעֶן פוּן בּית־המקדש איִן דיִ העֶנד. אוּן זײֵ האָבּעֶן אוׂיסגעֶשטרעֶקט דיִ העֶנד צוּ׳ם היִמעֶל אוּן געֶזאָגט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! אַזוׂי װיִ מיִר האָבּעֶן ניִט זוֹכֶה געֶװעֶן צוּ בּלײַבּעֶן טרײַעֶ היִטעֶר פוּן דײַן הײֵליִג הוׂיז, נעֶהם־זשעֶ צוּ בּײַ אוּנז דיִ {{תיקון|שליִסעֶל|שליִסלעֶן|אױסגעהאלטנקייט}}!

איִז אַרוׂיס אַ האַנד פוּן היִמעֶל אוּן צוּגעֶנוּמעֶן אַלעֶ {{תיקון|שליִסעֶל|שליִסלעֶן|אױסגעהאלטנקייט}}.

{{הערה|עסטראַדע.|¹)|150}} {{הערה|דער בּאַרג פוּן בּית־המקדש.|²)|150}}

אוּן דיִ שוׂנאים האָבּעֶן געֶחאַפּט דעֶם כּוֹהן־גדוׂל אוּן געֶשאָכטעֶן איִהם {{זייט|151|ל}} בּײַ׳ם מִזְבֵּחַ, אוׂיף דעֶם אָרט װאוּ עֶר פלעֶגט מַקְרִיב זײַן דעֶם קֳרְבַּן תָּמִיד {{אָנווייז|¹)|151}}.

דעֶם כּוֹהֵן־גָדוׂל׳ס טאָכטעֶר האָט אַנטלוׂיפעֶנדיִג געֶזעֶהן, װאָס מעֶן טהוּט מיִט איִהר פאָטעֶר אוּן אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן, האָט מעֶן זיִ געֶחאַפּט אוּן אוׂיך געֶקוׂילעֶט אוּן ס׳האָט זיִך צוּנוׂיפגעֶמיִשט דעֶר בּײֵדעֶנס בּלוּט.

װיִ דיִ לְוִיִם האָבּעֶן דעֶרזעֶהן, אַז דעֶר בֵּית־הַמִקְדָש בּרעֶנט, האָבּעֶן זײֵ פעֶרנוּמעֶן זײֵעֶרעֶ פיִדלעֶן אוּן פלײֵטעֶן אוּן אַרײַנגעֶשפּרוּנגעֶן איִן פײַעֶר.

אוּן דיִ יוּנגעֶ פרוׂיעֶן, װאָס װעֶבּעֶן דיִ פָּרוֹכֶת׳עֶן, האָבּעֶן פעֶרנוּמעֶן זײֵעֶר װעֶבּ־געֶצײַג אוּן אוׂיך זיִך אַרײַנגעֶװאָרפעֶן איִן פײַעֶר אוּן פעֶרבּרעֶנט געֶװאָרעֶן.

{{קעפּל|צִדְקִיָהוּ הַמֶלֶך.|1.5|9.4}}

אוּן צִדְקִיָהוּ מיִט זײַנעֶ קיִנדעֶר האָבּעֶן זיִך געֶלאָזט לוׂיפעֶן דוּרך אַ טוּנעֶל, װאָס האָט זיִך געֶצוׂיגעֶן אוּנטעֶר דעֶר עֶרד פוּן קעֶניִגליִכעֶן פּאַלאַץ בּיִז דיִ סטעֶפּעֶס פוּן יְרִיחוֹ.

דעֶרװײַל האָבּעֶן דיִ כַּשְדִים דעֶרזעֶהן אַ היִרש אוּן איִהם געֶנוּמעֶן נאָכיאָגעֶן, איִז עֶר געֶלאָפעֶן גלײַך איִבּעֶר׳ן טוּנעֶל אוּן זײֵ נאָך איִהם — בּיִז צוּ דיִ סטעֶפּעֶס פוּן יריחוֹ אוּן האָבּעֶן זיִך אָנגעֶשטוׂיסעֶן מיִט צדקיהוּ׳ן אוּן זײַנעֶ קיִנדעֶר איִן דעֶר רֶגַע, װעֶן זײֵ זעֶנעֶן אַרוׂיס פוּן אוּנטעֶר דעֶר עֶרד.

האָט מעֶן זײֵ געֶחאַפּט אוּן נְבוּזַרְאֲדָן דעֶר שעֶכט־מײַסטעֶר האָט זײֵ אָפּגעֶשיִקט צוּ נְבוּכַדְנֶצַר׳עֶן.

בּעֶט זיִך צדקיהוּ פאַר נבוּכדנצר: הַרְג׳עֶ מיִך פריִהעֶר, איִך זאָל ניִט זעֶהן מײַנעֶ קיִנדעֶר׳ס טוׂיט, אוּן זײֵ בּעֶטעֶן: טוׂיט אוּנז פריִהעֶר, מיִר זאָלעֶן ניִט זעֶהן, װיִ דוּ פעֶרגיִסט אוּנזעֶר פאָטעֶר׳ס בּלוּט.

אוּן נבוּכדנצר האָט אַזוׂי געֶטהוּן: פריִהעֶר האָט עֶר זײֵ געֶשאָכטעֶן, דעֶרנאָך האָט עֶר צדקיהוּ׳ן {{תיקון|אוׂיסגעֶשאָכטעֶן|אוׂיסגעֶשטאָכעֶן}} דיִ אוׂיגעֶן אוּן זײֵ פעֶרבּרעֶנט איִן אוׂיבעֶן, אוּן איִהם אַלײֵן האָט עֶר געֶבּראַכט געֶשמיִדט איִן בָּבֶל.

אוּן אוׂיף דעֶם האָט דעֶר מְקוֹנֵן געֶקלאָגט:

„עַל אֵלֶה אֲנִי בּוֹכִיָה” — אָט אוׂיף װאָס איִך װײֵן: װאוּ איִז זײַן מוּטה געֶװעֶן? װאוּ איִז זײַן דרײַסט היִנגעֶקוּמעֶן? געֶזעֶהן װיִ מעֶ נעֶהמט איִהם אוׂיסשטעֶכעֶן דיִ אוׂיגעֶן אוּן קײַן מוּטה איִן זיִך ניִשט געֶפוּנעֶן דעֶם קאָפּ איִן װאַנד {{זייט|152|ל}} צוּשמעֶטעֶרעֶן, זיִך אַלײֵן דאָס לעֶבּעֶן נעֶהמעֶן אוּן דעֶר פײַנד זאָל זיִך איִבּעֶר איִהם ניִשט לוּסטיִג מאַכעֶן.

{{הערה|װאָס סע פלעגט יעדען טאָג מקריב זײַן.|¹)|151}}

{{קעפּל|יִרְמְיָה נאָכ׳ן חוּרְבָּן.|1.5|9.5}}

אַז ירמיה איִז אַרוׂיס פוּן עֲנָתוׂת אוּן געֶלאָזט זיִך געֵהן צוּריִק קײַן יְרוּשָלַיִם, האָט עֶר דעֶרזעֶהן פוּן װײַטעֶן, װיִ אַ רוֹיך געֵהט פוּן בֵּית־הַמִקְדָש — אוּן געֶטראַכט איִן האַרצעֶן: אֶפְשַר האָבּעֶן דיִ יוּדעֶן תְּשוּבָה געֶטהוּן אוּן בּרעֵנגעֶן איִצט קָרְבָּנוֹת? איִז דאָס אפשר דעֶר רוֹיך פוּן קְטוׂרֶת?

איִז עֶר אַרוׂיף אוׂיפ׳ן טוׂיעֶר אוּן דעֶרזעֶהן, װיִ דעֶר בּית־המקדש ליִגט איִן הוׂיפעֶן אַש אוּן פעֶרבּרעֶנטעֶ שטײֵנעֶר — האָט עֶר אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ שרײַעֶן אוּן קלאָגעֶן: „אָ גאָט, דוּ האָסט מיִך פעֶרפיִהרט אוּן איִך האָבּ זיִך געֶלאָזט פעֶרפיִהרעֶן!” {{אָנווייז|¹)|152}}

לאָזט זיִך ירמיה געֵהן װײַטעֶר, געֵהט אוּן קלאָגט:

:::„מיִט װעֶלכעֶן װעֶג זעֶנעֶן זײֵ אַװעֶק, דיִ זיִנדיִגעֶ,
:::מיִט װעֶלכעֶן שטעֶג זעֶנעֶן זײֵ אַװעֶק, דיִ עֶלעֶנדעֶ, — 
:::װעֶל איִך געֵהן אוּן אוּמקוּמעֶן מיִט זײֵ איִנאײֵנעֶם”.

געֵהט עֶר מיִט׳ן װעֶג אוּן זעֶהט, װיִ דעֶר שטוׂיבּ איִז נאַס, בּעֶשפּריִצט מיִט בּלוּט, בּוׂיגט עֶר זיִך אײַן אוּן זעֶהט טריִט פוּן קלײֵנעֶ קיִנדעֶר, װאָס מ׳האָט געֶפיִהרט געֶפאַנגעֶן, פאַלט עֶר אוׂיף דעֶר עֶרד אוּן קוּשט דיִ טריִט זײֵעֶרעֶ. געֵהט עֶר װײַטעֶר אוּן דעֶריאָגט אַ גרוּפּעֶ בּחוּרים, געֶבּוׂיגעֶן דעֶם האַלז איִן אײַזעֶרנעֶ שטאַנגעֶן, — טהוּט עֶר אַרײַן זײַן קאָפּ איִן שטאַנג אוּן העֶלפט זײֵ שלעֶפּעֶן דעֶם יאָך, קוּמט נְבוּזַרְאַדָן אוּן נעֶהמט איִהם צוּ פוּן דאָרט.

זעֶהט עֶר, װיִ גרוׂיעֶ זְקֵנִים געֵהעֶן געֶשמיִדט איִן שװעֶרעֶ קײֵטעֶן, — פאַלט עֶר צוּ צוּ זײֵ מיִט׳ן קאָפּ. קוּמט נבוּזראַדן אוּן רײַסט איִהם אָפּ פוּן זײֵ.

געֵהט מעֶן צוּשײֵדטעֶ אוּן מעֶ װײֵנט אײֵנעֶר אוׂיפ׳ן אַנדעֶרעֶן קוּקעֶנדיִג.

אַזוׂי האָט עֶר זײֵ בּעֶגלײֵט בּיִז׳ן טײַך פְּרָת. דאָרט האָט עֶר זיִך מיִט זײֵ צוּזעֶגעֶנט אוּמצוּקעֶהרעֶן זיִך צוּ דיִ חוּרְבוׂת פוּן יְרוּשָלַיִם, צוּ טרײֵסטעֶן דיִ װאָס זעֶנעֶן דאָרט געֶבּליִבּעֶן.

װיִ דיִ פעֶרטריִבּעֵנעֶ האָבּעֶן געֶזעֶהן, אַז יִרמיה שײֵדט זיִך אָפּ פוּן זײֵ, האָבּעֶן זײֵ אָנגעֶהוׂיבּעֶן צוּ װײֵנעֶן:

{{הערה|מיִט דעם װאָס גאָט האָט איִהם געשיִקט קויפען אַ פעלד איִן ענתות.|¹)|152}}

{{זייט|153}}

— יִרְמְיָה אוּנזעֶר פאָטעֶר, אוׂיף װעֶמעֶן לאָזטוּ אוּנז?

עֶנטפעֶרט זײֵ יִרמיה:

— היִמעֶל אוּן עֶרד זעֶנעֶן מײַנעֶ עֵדוּת, אַז װעֶן איִהר װײֵנט אַזוׂי אײֵן מאָל איִן צִיוֹן {{אָנווייז|¹)|153}} — װאָלט איִהר איִצט ניִט פעֶרטריִבּעֶן געֶװאָרעֶן.

מיִט אַ פעֶרװײֵטיִגט האַרץ געֵהט יִרמיה צוּריִק קײַן ירוּשליִם. אוׂיפ׳ן גאַנצעֶן װעֶג זעֶהט עֶר ליִגעֶן צוּזײֵעֶט אוּן צוּװאָרפעֶן פוּן זײַנעֶ בּריִדעֶר פיִנגעֶר פוּן העֶנד אוּן פוּן פיִס אוּן אַנדעֶרעֶ אָפּגעֶהאַקטעֶ גליִדעֶר, קלוׂיבּט עֶר דיִ צעֶרטליִך אוׂיף אײֵנציִגװײַס אוּן בּעֶהאַלט זײֵ איִן זײַן קלײֵד, װײֵנט אוׂיף זײֵ אוּן קלאָגט: קיִנדעֶר מײַנעֶ, פאַר װאָס האָט איִהר מיִך ניִשט געֶפאָלגט אײֵדעֶר דעֶר פיִנסטעֶרעֶר טאָג איִז אָנגעֶקוּמעֶן? געֵהט עֶר װײַטעֶר אוּן זעֶהט פאַר זיִך דיִ קעֶפּ פוּן דיִ בּעֶרג בּעֶדעֶקט מיִט אַש פוּן פעֶרבּרעֶנטעֶ דעֶרפעֶר, דיִ שעֶהנסטעֶ טהאָלעֶן פעֶרװיִסט אוּן פעֶרפיִנסטעֶרט. אוּן אַ גרוׂיסעֶ קלאָג־ליִעד האָט זיִך אַרוׂיסגעֶריִסעֶן פוּן יִרמיה׳ס האַרצעֶן אוּן לאַנג האָט זיִ זיִך געֶלאָזט העֶרעֶן צװיִשעֶן דיִ בּעֶרג אוּן טהאָלעֶן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

מיִעד אוּן צוּבּראָכעֶן — דעֶרצעֶהלט יִרמיה — בּיִן איִך בּײַנאַכט אָנגעֶקוּמעֶן בּיִז דיִ בּעֶרג װאָס אַרוּם יְרוּשָליִם אוּן האָבּ זיִך פאַר זײֵ אַ פעֶרצװײֵפעֶלטעֶר אָפּגעֶשטעֶלט. הוֹיבּ איִך אוׂיף דיִ אוׂיגעֶן אוּן דעֶרזעֶה, אוׂיפ׳ן שפּיִץ בּאַרג זיִצט אַ פרוׂי געֶקלײֵדט איִן שװאַרצעֶן מיִט צוּװאָרפעֶנעֶ האָר. זיִ קלאָגט אוּן פרעֶגט: „װעֶר װעֶט {{טרעקינג|מיִך}} {{תיקון|טרוׂיסטעֶן|טרײֵסטעֶן|דיאַלעקטיזם}}?”

קוּם איִך נאָהעֶנט צוּ איִהר אוּן זאָג: בּיִסטוּ אַ פרוׂי — רעֵד מיִט מיִר, בּיִסטוּ אַ רוּחַ — װעֶר פעֶרשװאוּנדעֶן.

עֶנטפעֶרט זיִ: דוּ דעֶרקעֶנסט מיִך דעֶן ניִט? איִך בּיִן דאָס דיִ מוּטעֶר פוּן זיִבּעֶן קיִנדעֶר. מײַן מאַן איִז אַװעֶק איִן װײַטעֶ לעֶנדעֶר אוּן װיִ איִך זיִץ אוּן װײֵן נאָך איִהם, קוּמט מעֶן מיִר אָנזאָגעֶן: „דיִ שטוּבּ איִז אײַנגעֶפאַלעֶן אוּן דעֶר׳הַרְג׳עֶט דײַנעֶ זיִבּעֶן זיִהן” — װײֵס איִך ניִט אוׂיף װעֶמעֶן זאָל איִך מעֶהר קלאָגעֶן אוּן רײַסעֶן דיִ האָר פוּן קאָפּ.

זאָג איִך איִהר: דוּ בּיִסט ניִט בּעֶסעֶר פוּן דײַן מוּטעֶר צִיוֹן — זעֵה װיִ זיִ ליִגט דאָ פעֶרװיִסט, אוּן װיִלדעֶ חיוׂת פיִטעֶרעֶן זיִך אוׂיף איִהר פּלאַץ.

עֶנטפעֶרט זיִ: דיִ מוּטעֶר צִיוֹן דאָס בּיִן איִך דאָך.

זאָג איִך איִהר: דײַן פּלאָג איִז גלײַך צוּ אִיוֹב׳ס פּלאָג: עֶר האָט פעֶרלוׂירעֶן זײַנעֶ זיִהן אוּן טעֶכטעֶר, האָבּ אוּן גוּטס — דוּ אוׂיך, עֶר איִז געֶבּליִבּעֶן {{זייט|154|ל}} ליִגעֶן אוׂיפ׳ן מיִסט אוּן געֶװאַלגעֶרט זיִך איִן אַש — פוּן דיִר איִז אוׂיך געֶװאָרעֶן אַ בּאַרג אַש אוּן אַ הוׂיפעֶן מיִסט. אוּן אַזוׂי װיִ גאָט האָט איוֹב׳ן געֶטרײֵסט — װעֶט עֶר דיִך אוׂיך אַ מאָל טרײֵסטעֶן.

{{הערה|ד.ה. װען איִהר נעהמט זיך מײַנע שטראָף, רעד צוּם האַרצען.|¹)|153}}

{{קעפּל|דעֶר טרוׂיעֶר פוּן דיִ אָבוׂת.|1.5|9.6}}

בִּשְׁעַת דעֶר בֵּית־הַמִקְדָש איִז חָרוּב געֶװאָרעֶן, האָט זיִך יִרְמְיָה אַװעֶקגעֶלאָזט צוּ דעֶר מְעָרַת־הַמַכְפֵּלָה, אוׂיפריִהרעֶן דאָרט דיִ אָבוׂת פוּן זײֵעֶר רוּה, זאָלעֶן זײֵ קוּמעֶן פאַר גאָט אוּן אײַנשטעֶלעֶן זיִך, פאַר זײֵעֶרעֶ קיִנדעֶר. געֶקוּמעֶן אַהיִן, קלאַפּט עֶר אָן איִן דעֶר מְעָרָה: אָבוׂת פוּן דעֶר װעֶלט, שטעֵהט־אוׂיף, ס׳איִז געֶקוּמעֶן אַ צײַט, װאָס מעֶ דאַרף אײַך האָבּעֶן פאַר גאָט. פרעֶגעֶן זײֵ דעֶרשראָקעֶנעֶ: „װאָס האָט זיִך אַזוׂינס געֶטראָפעֶן, ירמיה?” עֶנטפעֶרט עֶר: „גאָט װײֵסט”, װײַל עֶר האָט מוׂרָא געֶהאַט זײֵ אוׂיסזאָגעֶן, זײֵ זאָלעֶן איִהם ניִשט פאָרװאוּרף מאַכעֶן: ירמיה, פאַרװאָס האָסטוּ דעֶרלאָזט דעֶרצוּ? איִן דײַנעֶ יאָהרעֶן זאָל זיִך אַזוׂינס מיִט אוּנזעֶרעֶ קיִנדעֶר טרעֶפעֶן!

געֵהט ירמיה פוּן דאָרט אַװעֶק אוּן שטעֶלט זיִך בּײַם בּרעֶג יַרְדֵן אוּן שרײַט: „בֶּן־עַמְרָם! בּן־עמרם! שטעֵה־אוׂיף, ס׳איִז געֶקוּמעֶן אַ צײַט װאָס מעֶ דאַרף דיִך האָבּעֶן פאַר גאָט”. לאָזט זיִך העֶרעֶן פוּן יעֶנעֶר זײַט ירדן משה׳ס קוׂל: „װאָס האָט זיִך אַזוׂינס געֶטראָפעֶן, יִרמיה, צוּ װאָס רוּפט מעֶן מיִך?” עֶנטפעֶרט יִרמיה: „גאָט װײֵסט”.

געֵהט־אַװעֶק משה צוּ זײַנעֶ אַלטעֶ בּעֶקאַנטעֶ נאָך פוּן מַתַּן־תּוׂרָה אָן, צוּ דיִ מַלְאֲכֵי־הַשָרֵת, אוּן פרעֶגט בּײַ זײֵ: „דיִענעֶר פוּן היִמעֶל! ציִ װײֵסט איִהר ניִשט װאָס דאַרף מעֶן מיִך האָבּעֶן פאַר גאָט? װאָס איִז אַזוׂינס געֶשעֶהן?” זאָגעֶן זײֵ איִהם: „בּן־עמרם! װײֵסטוּ דעֶן ניִשט אַז דעֶר בּית־המקדש איִז חָרוּב אוּן יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר זעֶנעֶן פעֶרטריִבּעֶן”. חאַפּט משה אוּן צוּרײַסט זײַנעֶ בִּגְדֵי־כָּבוׂד, װאָס גאָט האָט איִהם אָנגעֶקלײֵדעֶט, לעֶגט דיִ העֶנד אוׂיפ׳ן קאָפּ אוּן לאָזט זיִך געֵהן מיִט אַ יאָמעֶרליִך געֶװײֵן בּיִז עֶר קוּמט צוּ דיִ אָבוׂת. דעֶרזעֶהן איִהם, האָבּעֶן זײֵ אוׂיך בּאַלד צוּריִסעֶן זײֵעֶרעֶ קלײֵדעֶר, געֶשאָטעֶן אַש אוׂיף דיִ קעֶפּ, אוּן איִנאײֵנעֶם זיִך געֶלאָזט געֶהן מיִט אַ יאָמעֶר בּיִז זײֵ זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ דיִ װיִסטעֶ טוׂיעֶרעֶן פוּן ירוּשליִם. געֵהט מעֶן פוּן טוׂיעֶר צוּ טוׂיעֶר, בּעֶטראַכט דעֶם חוּרְבַּן אוּן מעֶ קלאָגט װיִ אוׂיף אַ מֵת, װאָס ליִגט נאָך פאַר דיִ אוׂיגעֶן.

„רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם — האָט אַבְרָהָם בּיִטעֶר געֶקלאָגט אוּן געֶ׳טַעְנֶה׳ט — מיִט װאָס האָבּעֶן זיִך מײַנעֶ קיִנדעֶר אַזוׂינס פעֶרזיִנדיִגט? פאַר װאָס קוּמט {{זייט|155|ל}} עֶס מיִר אַזאַ בִּזָיוֹן?” װיִ דיִ מַלְאָכִים האָבּעֶן איִהם דעֶרזעֶהן האָבּעֶן זײֵ זיִך אוׂיסגעֶשטעֶלט שוּרוׂת־װײַז, װיִ בּײַ {{תיקון|אַ|אַן}} אָבֵל, אוּן אַלעֶ איִנאײֵנעֶם איִבּעֶראַנײַס מיִט אַ בּיִטעֶרעֶן געֶװײֵן אוׂיסגעֶבּראָכעֶן.

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם — האָבּעֶן זײֵ געֶזאָגט — זעֶה, דײַן בּעֶלִיעבּטעֶר אַבְרָהָם איִז איִן דײַן הוׂיז געֶקוּמעֶן, קוּק זיִך־אוּם אוׂיף איִהם, העֶר־אוׂיס זײַנעֶ טַעְנוׂת.

מיִט אַ טיִעפעֶן רַחְמָנוּת האָט גאָט אַ קוּק געֶטהוּן אוׂיף אַברהם׳ן אוּן געֶזאָגט: „אַברהם, איִך װײֵס, גרוׂיס איִז דײַן צַעַר, אָבּעֶר אוׂיך גרוׂיס איִז דיִ זיִנד פוּן דײַנעֶ קיִנדעֶר, זײֵ האָבּעֶן עוֹבֵר געֶװעֶן {{אָנווייז|¹)|155}} אוׂיף דעֶר תּוׂרָה, אַלעֶ איִהרעֶ הײֵליִגעֶ אוׂתִיוׂת איִבּעֶרגעֶטראָטעֶן. לאָז דיִ תּוׂרה אַלײֵן קוּמעֶן אוּן זײַן אַן עֵדוּת.

בּאַלד קוּמט דיִ תּוׂרה פאַר גאָט אוּן װיִל עֵדוּת זאָגעֶן. זאָגט איִהר אַברהם: „טאָכטעֶר מײַנעֶ, װיִ שעֶמסטוּ זיִך ניִשט פאַר מיִר? געֶדעֵנק דעֶם טאָג, װעֶן גאָט האָט זיִך מיִט דיִר אַרוּמגעֶטראָגעֶן איִבּעֶר אַלעֶ אוּמוׂת אוּן קײַנעֶ פוּן זײֵ, אַחוּץ מײַנעֶ קיִנדעֶר, האָט דיִך ניִשט געֶװאָלט אָננעֶהמעֶן. אוּן איִצט, איִנ׳ם טאָג פוּן זײֵעֶר אוּמגליִק, בּיִסטוּ געֶקוּמעֶן אַקעֶגעֶן זיִ עֵדוּת זאָגעֶן!” דעֶרהעֶרט דאָס, האָט זיִך דיִ תּוׂרה אָפּגעֶריִקט איִן אַ זײַט אוּן ניִשט געֶרעֶדט קײַן װאָרט.

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט גאָט — לאָזעֶן אײֵנציִגװײַס קוּמעֶן דיִ צװײֵ אוּן צװאַנציִג אוׂתיוׂת פוּן דעֶר תּוׂרה אוּן עֵדוּת זאָגעֶן.

טרעֶט־אַרוׂיס דעֶר אַלֶף. „אַלֶף אײֵנעֶר — זאָגט איִהם אַברהם — דוּ, דעֶר עֶרשטעֶר פוּן אַלעֶ אוׂתיוׂת, טרעֶטסטוּ אַרוׂיס אַקעֶגעֶן מײַנעֶ קיִנדעֶר איִנ׳ם טאָג פוּן זײֵעֶר אוּמגליִק? געֶדעֵנקסט דעֶם טאָג, װעֶן גאָט האָט זיִך אַנטפּלעֶקט אוׂיפ׳ן בּאַרג סִינַי אוּן אָנגעֶהוׂיבּעֶן מיִט דיִר דאָס עֶרשטעֶ פוּן דיִ צעֶהן געֶבּאָט: „אָנכִי ה׳ אֱלהֶיך — איִך בּיִן גאָט דײַן גאָט”. װעֶר האָט דיִך דעֶמאָלט אָנגעֶנוּמעֶן אַחוּץ מײַנעֶ קיִנדעֶר?” װעֶרט דעֶר אַלף פעֶרשעמט אוּן רוּקט זיִך אָפּ שטיִל איִן אַ זײַט.

טרעֶט־אַרוׂיס דיִ בֵּית. זאָגט איִהר אַברהם: „טאָכטעֶר, מיִט דיִר הײֵבּט זיִך אָן דעֶר עֶרשטעֶר פוּן דיִ פיִנף חוּמָשִים — בְּרֵאשִית — װעֶר אוׂיסעֶר מײַנעֶ קיִנדעֶר לעֶרעֶנט זײֵ אַזוׂי פלײַסיִג?” — רוּקט זיִך דיִ בּית אוׂיך אָפּ איִן אַ זײַט. נאָכדעֶם האָט שוׂין קײֵנעֶר פוּן דיִ איִבּריִגעֶ אוׂתיוׂת ניִשט געֶװאָלט אַרוׂיסטרעֶטעֶן.

{{הערה|איִבּערגעטראָטען, ניִשט געהאַלטען.|¹)|155}}

{{זייט|156}}

דאָ הוׂיבּט אַברהם װיִדעֶר אָן צוּ טַעְנֶה׳ן פאַר גאָט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! דוּ האָסט מיִר געֶשעֶנקט צוּ הוּנדעֶרט יאָהר אַ זוּהן, אוּן װעֶן איִן זײַנעֶ בּעֶסטעֶ אוּן בּליִהעֶנדסטעֶ יאָהרעֶן, האָסטוּ מיִר בּעֶפוׂילעֶן: „בּרײֵנג איִהם מיִר פאַר אַ קָרְבָּן”, האָבּ איִך פעֶרבּוׂיגעֶן מײַן פאָטעֶרליִכעֶ געֶפיִהלעֶן אוּן בּיִן געֶװעֶן גרײֵט צוּ טהוּן דײַן רָצוׂן — שוׂין־זשׁעֶ װעֶסטוּ מיִר דעֶם זְכוּת ניִשט געֶדײֵנקעֶן? שוׂין־זשעֶ װעֶסטוּ זיִך איִצט ניִשט דעֶרבּאַרמעֶן אוׂיף מײַנעֶ קיִנדעֶר?

הוׂיבּט דעֶרנאָך אַן יִצְחָק צוּ טענה׳ן:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם! װעֶן מײַן פאָטעֶר האָט מיִך אוׂיפ׳ן מִזְבֵּחַ אוׂיפגעֶבּראַכט, האָבּ איִך מיִט מײַן אײֵגעֶנעֶם װיִלעֶן זיִך בּיִנדעֶן געֶלאָזט, דעֶם האַלז אוּנטעֶר דעֶם שעֶכט־מעֶסעֶר אוׂיסגעֶשטרעֶקט — שוׂין־זשעֶ װעֶסטוּ מיִר עֶס ניִשט געֶדײֵנקעֶן? שוׂין־זשעֶ װעֶסטוּ זיִך ניִשט דעֶרבּאַרמעֶן אוׂיף מײַנעֶ קיִנדעֶר?

טרעֶט־אַרוׂיס יַעֲקב אוּן טענה׳ט:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם! צװאַנציִג יאָהר האָבּ איִך שװעֶר געֶאַרבּײַט איִן לָבָן׳ס הוׂיז, אַװעֶק פוּן איִהם האָט מיִך בּעֶגעֶגעֶנט עֵשָׂו הָרָשָע אוּן געֶװאָלט מײַן גאַנץ הוׂיזגעֶזיִנד אוּמבּרײֵנגעֶן, האָבּ איִך זיִך איִנגאַנצעֶן אַװעֶקגעֶלעֶגט פאַר זײֵ, דאָס לעֶבּעֶן זיִך אײַנגעֶשטעֶלט; איִצט, נאָך אַזוׂי פיִעל צַעַר פוּן גִדוּל בָּנִים {{אָנווייז|¹)|156}}, נאָכדעֶם װאָס איִך האָבּ זיִך מיִט זײֵ, װיִ אַ היִהן מיִט איִהרעֶ יוּנגעֶ עוֹפ׳ליִך אַרוּמגעֶפיִהרט אוּן אוׂיף דיִ פיִס געֶשטעֶלט, — זאָלסטוּ זײֵ אַלעֶ צוּ׳ם שוׂנֵא איִן האַנד איִבּעֶרגעֶבּעֶן? װיִ שעֶפעֶליִך צוּ דעֶר שְחִיטָה אַװעֶקפיִהרעֶן? שוׂין־זשעֶ װעֶט מײַן גאַנצעֶ מיִה פעֶרפאַלעֶן װעֶרעֶן? שוׂין־זשעֶ װעֶסטוּ זיִך ניִשט דעֶרבּאַרמעֶן אוׂיף מײַנעֶ קיִנדעֶר?

טרעֶט־אַרוׂיס משה אוּן טַעֲנֶה׳ט:

— רבּוׂנוׂ־של־עוׂלם! בּיִן איִך ניִשט געֶװעֶן קײַן טרײַעֶר פּאַסטוּך בּײַ יוּדעֶן? בּיִן איִך ניִשט געֶלאָפעֶן פאַר זײֵ װיִ אַ פעֶרד איִן דעֶר מִדְבָּר פעֶרציִג יאָהר? אוּן צוּם סוׂף, אַז דיִ גליִקליִכעֶ שָעָה איִז געֶקוּמעֶן װעֶן זײֵ האָבּעֶן בּעֶדאַרפט אַרײַנטרעֶטעֶן איִן געֶװאוּנשטעֶן לאַנד, האָסטוּ אוׂיף מיִר גוׂזֵר געֶװעֶן: מײַנעֶ בּײֵנעֶר זאָלעֶן איִן דעֶר מִדְבָּר בּלײַבּעֶן. איִצט אָבּעֶר, װעֶן זײֵ װעֶרעֶן פוּן זײֵעֶר לאַנד פעֶרטריִבּעֶן, איִז מעֶן מיִך געֶקוּמעֶן רוּפעֶן צוּקוּקעֶן דעֶם אוּמגליִק אוּן העֶלפעֶן װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן? „פוּן נַחַת קײַן האָר, אוּן דעֶם צַער בּיִז גאָר”!

{{הערה|קיִנדער אויפהאָדיװען.|¹)|156}}

{{זייט|157}}

אוּן דאָ זאָגט משה צוּ ירמיה׳ן: קוּם מיִט מיִר, לאָמיִך געֵהן זעֶהן, װעֶר װעֶט עֶס אוׂיף זײֵ זײַן האַנד אַרוׂיפלעֶגעֶן.

לאָזעֶן זײֵ זיִך געֵהן נאָך דיִ שפּוּרעֶן פוּן דיִ פעֶרטריִבּעֶנעֶ, אוּן זײֵ שלאָגעֶן זיִך אָן אוׂיפ׳ן װעֶג איִן דיִ טוׂיטעֶ קעֶרפּעֶר פוּן געֶ׳הַרְג׳עֶטעֶ אוּן געֶפאַלעֶנעֶ, בּיִז זײֵ קוּמעֶן צוּ דיִ טײַכעֶן פוּן בָּבֶל. דעֶרזעֶהעֶן דיִ פעֶרטריִבּעֶנעֶ משה׳ן, דעֶרפרעֵהעֶן זײֵ זיִך אוּן זאָגעֶן אײֵנעֶר צוּ׳ם אַנדעֶרעֶן: „אָט געֵהט בֶּן־עַמְרָם, עֶר איִז אוׂיפגעֶשטאַנעֶן פוּן זײַן קֵבֶר, געֶקוּמעֶן אוּנז אוׂיסלעֶזעֶן פוּנ׳ם שוׂנֵא׳ס העֶנד”. זאָגט משה מיִט גרוׂיס צער: „נײֵן, קיִנדעֶר מײַנעֶ, איִך האָבּ איִצט קײַן מאַכט ניִשט, אײֵן גאָט װעֶט אײַך העֶלפעֶן” — אוּן משה איִז צוּריִק זײַן װעֶג געֶגאַנגעֶן. אַ יאָמעֶר פוּן פעֶרצװײֵפלוּנג האָט מיִט אַמאָל אוׂיסגעֶבּראָכעֶן „בּײַ דיִ טײַכעֶן פוּן בּבל” אוּן דעֶר װעֵה־געֶשרײֵ האָט היִמלעֶן געֶשפּאַלטעֶן.

קוּמט משה צוּריִק צוּ דיִ אָבוׂת, פרעֶגעֶן זײֵ איִהם: װאָס האָבּעֶן דיִ שׂוֹנְאִים מיִט אוּנזעֶרעֶ קיִנדעֶר געֶטהוּן? זאָגט משה: אַ טהײֵל געֶ׳הרג׳עֶט, אַ טײֵל געֶבּוּנדעֶן דיִ העֶנד אַרוּנטעֶר, אַ טהײֵל פעֶרשמיִדט איִן אײַזעֶרנעֶ קײֵטעֶן, אַ טהײֵל אוׂיפגעֶטהוּן נאַקעֶט, אַ טהײֵל זעֶנעֶן אוׂיפ׳ן װעֶג געֶפאַלעֶן אוּן זײֵעֶר פלײֵש איִז שפּײַז פאַר חַיוׂת אוּן פוׂיגעֶל, אוּן דיִ איִבּעֶריִגעֶ ליִגעֶן פעֶרשמאַכטעֶ, הוּנגעֶריִגעֶ אוּן דאָרשטיִגעֶ אַקעֶגעֶן דעֶר בּרעֶנעֶנדיִגעֶר {{תיקון|זיִן|זוּן|דיאַלעקטיזם}}. דעֶרהעֶרט דאָס, האָבּעֶן זײֵ אַלעֶ צוּזאַמעֶן אָנגעֶהוׂיבּעֶן װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן: „אוׂי, װאָס איִז געֶװאָרעֶן מיִט אוּנזעֶרעֶ קיִנדעֶר!”

איִן דעֶר מיִנוּט האָט זיִך אוׂיפגעֶחאַפּט דיִ מוּטעֶר רָחֵל אוּן איִז געֶקוּמעֶן פאַר גאָט.

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם — האָט זיִ אוׂיסגעֶשריִעֶן — דוּ װײֵסט דאָך דעֶם אֱמֶת, אַז דײַן קנעֶכט יַעֲקב האָט מיִך מיִט אַ גרוׂיסעֶר ליִעבּעֶ געֶליִעבּט, פאַר מיִר האָט עֶר זיִבּעֶן יאָהר דעֶם טאַטעֶן געֶדיִענט, אוּן פוּן דעֶסטװעֶגעֶן, װעֶן מײַן פאָטעֶר האָט מיִך צוּ דעֶר חֲתוּנָה אוׂיף מײַן שװעֶסטעֶר פעֶרבּיִטעֶן, האָבּ איִך מײַנעֶ געֶפיִהלעֶן פעֶרצוׂימט אוּן האָבּ עֶס איִן דעֶר שטיִל פאַר ליִעבּ אָנגעֶנוּמעֶן, אוּן איִך בּיִן דאָך געֶװעֶן ניִשט מעֶהר װיִ אַ מעֶנש, בּלוּט אוּן פלײֵש, — בִּפְרַט דוּ, װאָס לעֶבּסט אײֵבּיִג, זאָל דיִך אַזוׂי פעֶרדריִסעֶן פאַר אַ ניִשטיִגעֶ עֲבוׂדָה־זָרָה, האָלץ אוּן שטײֵן? דוּ, דעֶר גרוׂיסעֶר בַּעַל־רַחְמִים, זאָל זיִך ניִשט דעֶרבּאַרמעֶן אוׂיף מײַנעֶ קיִנדעֶר?!

פוּן דעֶר מוּטעֶר רָחֵל׳ס װעֶרטעֶר האָט זיִך דעֶרװעֶקט גאָט׳ס דעֶרבּאַריִמקײַט אוּן עֶר האָט טרעֶסטעֶנד געֶזאָגט: צוּליִעבּ דיִר, רחל, װעֶל איִך אוּמקעֶהרעֶן דיִ יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר צוּריִק איִן זײֵעֶר לאַנד.

{{זייט|158}}

אוּן אוׂיף דעֶם זאָגט דעֶר נָבִיא ירמיה:

:::אַ {{תיקון|שטוּמעֶ|שטיִמעֶ|דיאַלעקטיזם}} לאָזט זיִך איִן דעֶר הוׂיך העֶרעֶן,
:::אַ קלאָג, אַ בּיִטעֶר געֶװעֶן,
:::רָחֵל יאָמעֶרט אוׂיף איִהרעֶ קיִנדעֶר,
:::װיִל זיִך ניִשט טרײֵסטעֶן...
:::האַלט־אָפּ דײַן {{תיקון|שטוּמעֶ|שטיִמעֶ|דיאַלעקטיזם}} פוּן געֶװײֵן,
:::דײַנעֶ אוׂיגעֶן פוּן טרעֶהרעֶן.
:::פאַרהאַן אַ לוׂין פאַר דײַן פעֶרדיִענסט,
:::פאַרהאַן אַ האָפנוּנג פאַר דײַן צוּקוּנפט — 
:::דײַנעֶ קיִנדעֶר װעֶלעֶן זיִך אוּמקעֶהרעֶן צוּריִק אַהײֵם איִן דעֶר גרעֶניִץ.

{{קעפּל|זְכַרְיָה הַנָבִיא׳ס בּלוּט.|1.5|9.7}}

רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן קָרְחָה האָט געֶזאָגט:

אַן אַלטעֶר מאַן פוּן ירוּשליִם האָט מיִר דעֶרצעֵהלט:

איִן דעֶם טהאָל האָט דעֶר שעֶכט־מײַסטעֶר נְבוּזַרְאֲדָן אוׂיסגעֶ׳הַרְג׳עֶט צװײֵ הוּנדעֶרט אוּן עֶלף רִבּוׂא {{אָנווייז|¹)|158}} מעֶנשעֶן אוּן איִן ירוּשליִם האָט עֶר אוׂיסגעֶשאָכטעֶן פיִער אוּן נײַנציִג רבּוׂא מעֶנשעֶן אוׂיף אײֵן שטײֵן, אוּן זײֵעֶר בּלוּט האָט פעֶרפלײֵצט אוּן דעֶרגרײֵכט בּיִז זְכַרְיָה הַנָבִיא׳ס בּלוּט.

זעֶהט נבוּזראדן, װיִ זכריה׳ס בּלוּט האַלט איִן אײֵן זיִדעֶן.

פרעֶגט עֶר: „װאָס איִז עֶס פאַר אַ בּלוּט?” זאָגעֶן יוּדעֶן: „דאָ האָט זיִך פעֶרגאָסעֶן בּלוּט פוּן אַ קָרְבָּן”. האָט עֶר געֶבּראַכט בּלוּט פוּן שאָף אוּן ריִנדעֶר אוּן פעֶרגליִכעֶן אוּן בּאַלד דעֶרקעֶנט, אַז דאָס איִז אַן אַנדעֶר בּלוּט.

זאָגט עֶר זײֵ: „דעֶרצעֵהלט איִהר מיִר איִז רעֶכט, װעֶן ניִט — שיִנד איִך אײַך דאָס לײַבּ מיִט אײַזעֶרנעֶ קאַמעֶן”. האָבּעֶן זײֵ זיִך מוֹדֶה געֶװעֶן: אַ נָבִיא האָבּעֶן מיִר געֶהאַט, װאָס פלעֶגט אוּנז שטעֶנדיִג שטראָפעֶן פאַר אוּנזעֶרעֶ זיִנד, — האָבּעֶן מיִר איִהם געֶ׳הַרְג׳עֶט, איִצט איִז שוׂין אַװעֶק אַ צײַט מיִט יאָהרעֶן אוּן זײַן בּלוּט רוּהט ניִט.

זאָגט עֶר: איִך װעֶל איִהם אײַנשטיִלעֶן.

האָט עֶר געֶבּראַכט דיִ גרוׂיסעֶ אוּן דיִ קלײֵנעֶ סַנְהֶדְרִין אוּן זײֵ געֶשאָכטעֶן אוׂיפ׳ן בּלוּט — אוּן ס׳האָט זיִך ניִט אײַנגעֶשטיִלט, געֶקוׂילעֶט בָּחוּרִים {{זייט|159|ל}} אוּן בְּתוּלוׂת — אוּן ניִט אײַנגעֶשטיִלט, געֶשאָכטעֶן שוּהל־קיִנדעֶר — אוּן אַלץ ניִט אײַנגעֶשטיִלט, האָט נבוּזראַדן אוׂיסגעֶשריִעֶן:

{{הערה|מיִריִאַד, צעהן טוׂיזענד.|¹)|158}}

— זְכַרְיָה, זְכַרְיָה! דיִ בּעֶסטעֶ פוּן זײֵ האָבּ איִך אוּמגעֶבּראַכט, איִז דיִר דעֶן ליִעבּ איִך זאָל אַלעֶמעֶן אוּמבּרעֵנגעֶן?

האָט בּאַלד דאָס בּלוּט אוׂיפגעֶהעֶרט צוּ זיִדעֶן.

איִן דעֶר מיִנוּט האָט זיִך איִן נְבוּזַרְאֲדָן׳ס האַרצעֶן דעֶרװעֶקט אַ געֶדאַנק פוּן תְּשוּבָה: „אוׂיבּ צוּליִעבּ אײֵן נֶפֶשׁ איִז אַזוׂי, הײַנט װאָס־זשעֶ קוּמט שוׂין מיִר דעֶרפאַר װאָס איִך האָבּ אַזוׂי פיִעל נְפַשוֹת אוּמגעֶבּראַכט?”

איִז עֶר אַנטלאָפעֶן, אָפּגעֶשיִקט אַהײֵם אַ צַוָאָה אוּן אַלײֵן זיִך מְגַיֵר געֶװעֶן.

{{קעפּל|דאָס {{תיקון|אַכְזָרִיוׂת|אַכְזָרִיוּת}} פוּן יִשְׁמָעֵאל׳ס קיִנדעֶר.|1.5|9.8}}

נבוּכדנצר האָט געֶטריִבּעֶן דיִ יוּדעֶן קײַן בּבל הוׂיל־נאַקעֶטעֶ, דיִ העֶנד פעֶרבּוּנדעֶן אַרוּנטעֶר, אוּן דיִ פיִס געֶשמיִדט איִן אײַזעֶרנעֶ קײֵטעֶן.

אַז זײֵ זעֶנעֶן דוּרכגעֶגאַנגעֶן פעֶרבּײַ דיִ בְּנֵי־יִשְמָעֵאל {{אָנווייז|¹)|159}}, האָבּעֶן זײֵ געֶבּעֶטעֶן דיִ עֶלטסטעֶ: „טהוּט מיִט אוּנז דיִ גנאָד אוּן פיִהרט אוּנז צוּ צוּ אוּנזעֶרעֶ בּריִדעֶר, דיִ קיִנדעֶר פוּן פעֶטעֶר יִשׁמעֵאל”. האָבּעֶן יעֶנעֶ געֶפאָלגט.

אוּן דיִ בּני־יִשמעֵאל זעֶנעֶן אַרוׂיס אַנטקעֶגעֶן אוּן דעֶרלאַנגט זײֵ צוּ׳ם עֶסעֶן געֶזאַלצעֶנעֶ העֶריִנג אוּן בּרוׂיט מיִט ליאַק {{אָנווייז|²)|159}}. אַז זײֵ האָבּעֶן אָפּגעֶגעֶסעֶן האָבּעֶן דיִ בּני־יִשמעֵאל אַרוׂיסגעֶטראָגעֶן גרוׂיסעֶ לאָגלעֶן, אוׂיסעֶנװעֵניִג פײַכט, פוּן אוׂיבּעֶן שטאַרק פעֶרקניִפּט, אוּן איִנװעֵניִג — אָנגעֶבּלאָזעֶן.

אוּן דיִ אוּנגליִקליִכעֶ האָבּעֶן פוּן גרוׂיס דאָרשט מיִט דיִ צײֵהן געֶבּיִסעֶן דיִ שניִרלעֶך פוּן דיִ פעֶרקניִפּטעֶ לאָגלעֶן, בּיִז זײֵ האָבּעֶן זײֵ געֶעֶפעֶנט, איִז דעֶר װיִנט אַרײַן איִן דיִ געֶדעֶרעֶם אוּן זײֵ זעֶנעֶן געֶפאַלעֶן טוׂיט מיִט געֶשװאָלעֶנעֶ בּײַכעֶר.

רַבִּי יוֹחָנָן זאָגט, אַז דיִ מַעֲשֶה האָט זיִך געֶטראָפעֶן מיִט אַכטציִג טוׂיזעֶנד כּוֹהֲנִים יוּנגעֶ לײַט, װאָס זײֵ האָבּעֶן זיִך דוּרכגעֶריִסעֶן, יעֶדעֶר פוּן זײֵ מיִט אַ גיִלדעֶנעֶם פּאַנציִר, דוּרך נְבוּכַדְנֶצַר׳ס חַיָלוׂת אוּן זיִך צוּגעֶשלאָגעֶן צוּ דיִ בּני־יִשמעֵאל.

{{הערה|ישמעאל׳ס קיִנדער|¹)|159}} {{הערה|העריִנג־זאַפט, זאַלץ־װאַסער.|²)|159}}

{{קעפּל|בּײַ דיִ טײַכעֶן פוּן בָּבֶל.|1.5|9.9}}

דעֶם גאַנצעֶן װעֶג האָט נבוּכדנצר געֶטריִבּעֶן דיִ געֶפאַנגעֶנעֶ, עֶרגעֶץ זיִך ניִט אָפּגעֶשטעֶלט, עֶר האָט זיִך געֶטראַכט: „זײֵעֶר גאָט קוּקט־אוׂיס, זײֵ {{זייט|160|ל}} זאָלעֶן תְּשוּבָה טהוּן, כָּל־זְמַן זײֵ זעֶנעֶן נאָך איִן אֶרֶץ־יִשְׂרָאֵל — װעֶט עֶר זײֵ בּעֶפרײַעֶן אוּן אוּנז טוׂיטעֶן, װיִ עֶר האָט אַמאָל געֶטהוּן מיִט סַנְחֵרִיב מֶלֶך אַשוּר”,

װיִ דיִ שׂוׂנְאים זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן צוּ דיִ טײַכעֶן פוּן בָּבֶל אוּן געֶזעֶהן, אַז זײֵ האַלטעֶן שוׂין דיִ יוּדעֶן בּײַ זיִך איִן האַנד איִן אײֵגעֶנעֶם לאַנד, האָבּעֶן זײֵ זיִך אָפּגעֶשטעֶלט רוּהעֶן.

האָבּעֶן {{טרעקינג|דיִ}} זיִך צוּזעֶצט איִן אײֵן זײַט צוּ עֶסעֶן אוּן טריִנקעֶן, אוּן {{טרעקינג|יעֶנעֶ}} פוּן דעֶר אַנדעֶרעֶר זײַט — װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן.

שיִקט נְבוּכַדְנֶצַר רוּפעֶן דיִ לְוִיִם אוּן הײֵסט זײֵ שפּיִעלעֶן צוּ׳ם עֶסעֶן מיִט דיִ כְּלֵי־זֶמֶר פוּן בֵּית־הַמִקְדָש.

שטעֶהעֶן דיִ לויִם, קוּקעֶן אײֵנעֶר אוׂיפ׳ן אַנדעֶרעֶן אוּן זאָגעֶן:

— ניִט געֶנוּג װאָס מיִר האָבּעֶן דעֶם בּית־המקדש חָרוּב געֶמאַכט דוּרך אוּנזעֶרעֶ זיִנד, זאָלעֶן מיִר נאָך שפּיִעלעֶן מיִט דיִ הײֵליִגעֶ כֵּלִים פאַר אָט דעֶם {{טרעקינג|ניִשט}}?

האָבּעֶן זײֵ זיִך בּעֶראָטעֶן אוּן צוּהאַנגעֶן דיִ האַרפעֶן אוׂיף דיִ װײַדעֶן {{אָנווייז|¹)|160}} בּײַ׳ם בּרעֶג.

דעֶרנאָך האָט יעֶדעֶרעֶר אַרײַנגעֶלעֶגט דיִ האַנד איִן מוׂיל אוּן אַלײֵן זיִך אָפּגעֶבּיִסעֶן דיִ גראָבּעֶ פיִנגעֶר, כְּדֵי דעֶר רָשָע זאָל זײֵ ניִט נוׂיטעֶן צוּ שפּיִעלעֶן.

אָט דאָס דעֶרצעֵהלט דעֶר פָּסוּק:

::::בּײַ דיִ טײַכעֶן בָּבֶל׳ס
::::זעֶנעֶן מיִר געֶזעֶסעֶן אוּן געֶװײֵנט,
::::אוׂיף דיִ װײַדעֶן דאָרט
::::אוּנזעֶרעֶ האַרפעֶן אוׂיפגעֶהאַנגעֶן.
::::דעֶן דאָרט האָבּעֶן דיִ פעֶנגעֶר
::::געֶפאָדעֶרט פוּן אוּנז ליִעֶדעֶר
::::אוּן דיִ העֵנקעֶר —
::::פרײֵד־געֶזאַנג.
::::װיִ קעֶנעֶן מיִר גאָט׳ס ליִעד
::::זיִנגעֶן אוׂיפ׳ן פרעֶמדעֶן לאַנד?

— װיִ קעֶנעֶן מיִר זיִנגעֶן — האָבּעֶן זײֵ געֶזאָגט צוּ דיִ שוׂנְאִים — זעֶהט אוּנזעֶרעֶ העֶנד, שטאַרק װיִ אײַזעֶן זעֶנעֶן זײֵ געֶװעֶן, איִצט זעֶנעֶן בּײַ זײֵ דיִ פיִנגעֶר אָפּגעֶהאַקט — 

::::{{טרעקינג|אֵיך}} נָשִיר — װיִ־זשעֶ קעֶנעֶן מיִר שפּיִעלעֶן?

{{הערה|װערבּעס.|¹)|160}}

{{קעפּל|בּעֵנקעֶניִש.|1.5|9.10}}

{{זייט|161}}

„דאָס אַלעֶס אַז איִך דעֶרמאָהן זיִך צוּגעֶהט זיִך איִן מיִר מײַן האַרץ” — אַזוׂי קלאָגעֶן זיִך פעֶרבּײֵנקט איִן זײֵעֶר ליעד דיִ פעֶרטריִבּעֶנעֶ לְוִיִם איִן נאָמעֶן פוּן דיִ כְּנֶסֶת־יִשְרָאֵל — „רִבּוֹנוׂ־שֶל־עוֹלָם! איִך דעֶרמאָהן זיִך דיִ רוּהיִגקײַט אוּן דאָס זיִכעֶרהײַט פוּן מײַן פריִהעֶריִג לעֶבּעֶן איִן מײַן אײֵגעֶן לאַנד. איִצט איִז עֶס אַלעֶס {{תיקון|פעֶרשװיִנדעֶן|פעֶרשװאוּנדעֶן|דיאַלעקטיזם}}, אוּן איִך װײֵן אוּן קרעֶכץ איִן בּײֵנק: אוֹי, װיִ קעֶהרט מעֶן־אוּם צוּריִק דיִ פריִהעֶריִגעֶ גליִקליִכעֶ צײַט, װעֶן דעֶר בֵּית־הַמִקְדָש איִז נאָך געֶשטאַנעֶן איִן זײַן גאַנצעֶן פּראַכט אוּן גלאַנץ, אוּן דוּ, אוּנזעֶר גרוׂיסעֶר גאָט, האָסט זיִך אַראָפּגעֶלאָזט איִן איִהם פוּן דײַנעֶ הוׂיכעֶ היִמלעֶן אוּן דײַן הײֵליִגעֶ שְכִינָה האָט אוׂיף מיִר געֶרוּהט. אוּמוׂת־הָעוׂלָם האָבּעֶן צוּגעֶזעֶהן דײַן כָּבוׂד אוּן מיִר מְקַנֵא געֶװעֶן. איִן אַ שװעֶרעֶר מיִנוּט, װעֶן דיִ זיִנד האָבּעֶן מיִר אוׂיפ׳ן האַרץ געֶדריִקט, איִז געֶװעֶן פאַר װעֶמעֶן רַחְמִים צוּ בּעֵטעֶן; איִך האָבּ זיִך צוּ דיִר, פאָטעֶר איִן היִמעֶל, געֶװעֶנדעֶט אוּן דוּ האָסט מיִר בּאַלד געֶעֶנטפעֶרט. איִצט אָבּעֶר, װעֵה איִז מיִר, צוּ שאַנד אוּן צוּ שפּאָט בּיִן איִך געֶװאָרעֶן. פיִנסטעֶר אוּן װיִסט װעֶרט מיִר אוׂיף דעֶר נְשָמָה, װעֶן איִך געֵה פעֶרבּײַ דײַן הוׂיז אוּן איִך זעֶה ס׳איִז פוּן איִהם אַ חוּרְבָה געֶװאָרעֶן, אָפּגעשטאָרבּעֶן איִז דאָרט אַלעֶס אוּן אַ שטיִלעֶר טרוׂיעֶר שװעֶבּט־אַרוּם איִן יעֶדעֶן װיִנקעֶל. עֶרשט װיִ לאַנג איִז דאָס אָרט אַזוׂי בּעֶלעֶבּט געֶװעֶן פוּן פײַעֶרליִכעֶן גאָטעֶסדיִענסט, דאָ האָבּעֶן אַבְרָהָם׳ס קיִנדעֶר קָרְבָּנוׂת געֶבּראַכט, דאָ האָבּעֶן דיִ כּוֹהֲנִים פוּן דעֶר בִּימָה מיִט פעֶרשפּרײֵטעֶ העֶנד דאָס פאָלק געֶבּעֶנשט, דאָ זעֶנעֶן געֶשטאַנעֶן דיִ כאָרעֵן אוּן דיִ קאַפּעֶליִעֶס פוּן לויִם, אוּן היִלכיִג פאַר גאָט געֶזוּנגעֶן אוּן געֶשפּיִעלט — איִצט שפּריִנגעֶן דאָ, אוׂיף דעֶם אָרט, װיִלדעֶ שאַקאַלעֶן אַרוּם, אוּן זײֵעֶר היִלעֶן לאָזט זיִך העֶרעֶן איִבּעֶר דעֶר גאַנצעֶר געֶגעֶנד”.

אוּן נאָך קלאָגט דיִ כּנסת־יִשראל: „רבּונוׂ־של־עוׂלם, אוׂיף װאָס איִך בּיִן איִצט איִבּעֶרגעֶקוּמעֶן, װאָס איִך בּיִן געֶװעֶן פריִהעֶר אוּן װאָס פוּן מיִר איִז איִצט געֶװאָרעֶן: אַמאָל פלעֶג איִך דרײַ מאָל איִן יאָהר עוֹלֶה־לְרֶגֶל זײַן {{אָנווייז|1)}}, בּעֶשיִצט איִנ׳ם זיִסעֶן שאָטעֶן פוּן דײַנעֶ פליִגעֶל, גלײַכעֶ װעֶגעֶן האָבּעֶן זיִך דוּרך גריִנעֶ פעֶלדעֶר פאַר מיִר געֶצוׂיגעֶן אוּן שוּרוׂת בּײֵמעֶר האָבּעֶן מיִט געֶדיִכטעֶ צװײַגעֶן מײַן קאָפּ פעֶרדעֶקט, אוּן איִצט בּיִן איִך פעֶרריִקט איִנ׳ם {{זייט|162|ל}} פיִנסטעֶרעֶן שאָטעֶן פוּן פרעֶמדעֶ קעֶניִגרײַכעֶן. מײַן װעֶג איִז פעֶרלעֶגט מיִט שטײֵנעֶר אוּן געֶװאַקסעֶן מיִט דעֶרנעֶר אוּן אָהן אַ שוּץ קוׂים װאָס איִך געֵה אַ מיִעדעֶר אוּנטעֶר דעֶר בּרעֶנעֶנדיִגעֶר זוּן! אַמאָל האָבּעֶן דיִ װעֶגעֶן אָהן אוֹיפהעֶר געֶרוׂישט װיִ װאַסעֶרפאַלעֶן, טאָג מיִט נאַכט האָבּעֶן זיִך איִבּעֶר זײֵ יוׂם־טוׂב׳דיִג גאַנצעֶ מַחְנוׂת געֶצוׂיגעֶן מיִט קעֶרבּ פוּן בִּכּוּרִים אוׂיפ׳ן קאָפּ, אוּן מיִט פרעֵהליִכעֶ ליִעדעֶר אוּן געֶזאַנגעֶן איִן מוׂיל. אוּן איִצט — אַנשװיִגעֶן זעֶנעֶן געֶװאָרעֶן דיִ װעֶגעֶן, מיִט אַ שטוּמעֶן צַעַר שלעֶפּ איִך זיִך אוּם איִבּעֶר זײֵ היִן אוּן העֶר אוּן קעֶן פאַר זיִך קײַן אָרט ניִט געֶפיִנעֶן”.

{{הערה|געֶגאַנגעֶן קײַן ירוּשלים אוׂיף די דרײַ גרוׂיסע ימים־טוֹבּים: פּסח שבוּעות אוּן סוּכּוֹת.|¹)|161}}

{{קעפּל|נֶחָמָה{{אָנווייז|¹)|162}}.|1.5|9.11}}

„נַחְמוּ, נַחְמוּ עַמִי” — טרעֵסט, טרעֵסט מײַן פאָלק! {{טרעקינג|מיִך}} טרעֵסט, מײַן פאָלק, זאָגט גאָט. איִך, אײַעֶר גאָט, נאָך מעֶהר װיִ איִהר, נוׂיטיִג מיִך איִן טרעֵסט. בּעֶזיִצט אײֵנעֶר אַ הוׂיז אוּן רוֹצְחִים קוּמעֶן אוּן פעֶרבּרעֶנעֶן עֶס, װעֶמעֶן ריִהרט עֶס מעֶהר אָן װיִ דעֶם בַּעַל־הַבַּיִת אַלײֵן? פעֶרמאָגט אײֵנעֶר אַ שעֶהנעֶם גאָרטעֶן אוּן רוׂיבּעֶר בּעֶפאַלעֶן אוּן פעֶרדאַרבּעֶן איִהם — װעֶר פיִהלט נאָך אַזוׂי דעֶם צַעַר װיִ דעֶר אײֵגעֶנטהיִמעֶר זעֶלבּסט? איִהר זעֶנט דאָך מײַן גאָרטעֶן, דעֶר בֵּית־הַמִקְדָש איִז דאָך מײַן הוׂיז, אוּן אַז דעֶר שׂוֹנֵא איִז געֶקוּמעֶן, מײַן פאָלק פעֶרטריִבּעֶן אוּן מײַן הוׂיז פעֶרבּרעֶנט, װעֶמעֶן, אוׂיבּ ניִט מיִך, קוּמט פריִהעֶר פאַר אַלעֶמעֶן טרעֵסטעֶן? — טרעֵסט־זשעֶ מיִך, טרעֵסט מיִך מײַן פאָלק.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

{{הערה|טרעסט.|¹)|162}}

„אָסָף׳ס אַ געֶזאַנג — אַזוׂי הוׂיבּט זיִך אָן אַ מִזְמוֹר איִן תְּהִלִים — גאָט, פעֶלקעֶר זעֶנעֶן אַרײַן איִן זײַן בּעֶזיִץ”.

„אָסף׳ס אַ געֶזאַנג” — װיִ הײֵסט?! „אָסף׳ס אַ געֶװײֵן”, „אָסף׳ס אַ קלאָגליִעד” — װאָלט דאָ בּעֶדאַרפט זײַן. נאָר אָט װאָס דאָס געֶזאַנג בּעֶטײַט: אַ קעֶניִג האָט אַמאָל אַ חוּפָּה־ציִמעֶר אײַנגעֶאָרדעֶנט פאַר זײַן זוּהן, האָט עֶר עֶס בּעֶפּוּצט מיִט דיִ שעֶהנסטעֶ געֶמעֶלדעֶ, בּעֶהאַנגעֶן מיִט דיִ בּעֶסטעֶ טעֶפּיִכעֶר, אוּן מיִט זײַן פּראַכט אוּן גלאַנץ האָט דאָס ציִמעֶר יעֶדעֶנס אוׂיג פעֶרנוּמעֶן. דעֶר זוּהן אָבּעֶר איִז אַראָפּ פוּן גלײַכעֶן װעֶג. װעֶרט דעֶר קעֶניִג אוׂיפגעֶבּראַכט, חאַפּט אוּן רײַסט־אַראָפּ דיִ שעֶהנעֶ טעֶפּיִכעֶר אוּן צוּבּרעֶכט דיִ חוּפּה־שטאַנגעֶן. {{זייט|163|ל}} צוּגעֶזעֶהן דאָס — נעֶהמט דעֶר {{תיקון|עֶרציִהעֶר|דעֶרציִהעֶר|דייטשמעריזם}} פוּנ׳ם קעֶניִג׳ס זוּהן אַ פלײֵט אוּן שפּיִעלט. װאוּנדעֶרעֶן זיִך אַלעֶ, װיִ הײֵסט? דעֶר קעֶניִג האָט אַ תֵּל פוּן דעֶם זוּהנ׳ס חוּפָּה־ציִמעֶר געֶמאַכט — אוּן דעֶר זיִצט גאָר אוּן שפּיִעלט! זאָגט יִענעֶר: יאָ, דעֶרפאַר שפּיִעל איִך טאַקיִ, װאָס דעֶר קעֶניִג האָט אוׂיסגעֶגאָסעֶן זײַן גאַנצעֶן צאָרן אוׂיף דעֶם זוּהנ׳ס חוּפּה אוּן ניִשט אוׂיף דעֶם זוּהן אַלײֵן.

דאָס זעֶלבּעֶ בּעֶטײַט אוׂיך דאָס געֶזאַנג פוּן אָסָף׳ן. גרוׂיס איִז געֶװעֶן דעֶר חוּרְבַּן, פעֶרבּרעֶנט איִז גאָט׳ס הוׂיז, פעֶרװיִסט זעֶנעֶן געֶװאָרעֶן זײַנעֶ הײֵליִגעֶ פאַלאַצעֶן, דאָך לאָז חאָטש בּלײַבּעֶן דיִ אײֵנציִגעֶ טרעֵסט, װאָס גאָט האָט זײַן גאַנצעֶן צאָרן אוׂיף שטײֵן אוּן האָלץ אוׂיסגעֶגאָסעֶן אוּן ניִשט אוׂיף זײַן פאָלק יִשְרָאֵל.

{{זייט|164}}

{{קעפּל|צװיִשעֶן עֶרשטעֶן אוּן צװײֵטעֶן בֵּית־הַמִקְדָש.|2|10}}

{{קעפּל|חִירָם מֶלֶךְ צוֹר׳ס לוּפט־שׁלאָס איִן מיִטעֶן יָם.|1.5|10.1}}

„מעֶנשעֶן־זוּהן — האָט גאָט געֶזאָגט צוּ׳ם נָבִיא יְחֶזְקֵאל — געֵה איִן מײַן נאָמעֶן אוּן זאָג דעֶם העֶרשעֶר פוּן צוֹר, חִירָם׳ן: אוּמזיִסט שטאָלציִרט דײַן האַרץ, אײַנרעֶדעֶנדיִג זיִך: אַ גאָט בּיִן איִך, װיִ אַ גאָט האָבּ איִך מיִך בּעֶזעֶצט איִן מיִטעֶן דיִ יַמִים”.

חִירָם מֶלֶך צוֹר האָט זיִך זעֶהר איִבּעֶרגעֶנוּמעֶן מיִט דעֶם װאוּנדעֶרליִכעֶן פּאַלאַץ װאָס עֶר האָט פאַר זיִך איִן מיִטעֶן יַם, אוׂיף אַ הוׂיכעֶן פעֶלז אוׂיפגעֶבּוׂיט, אוּן געֶמאַכט האָט עֶר איִהם אַזוׂי: אוׂיף פיִער ריִעזיִג־הוׂיכעֶ אײַזעֶרנעֶ זײַלעֶן, איִן מיִטעֶן ים אַרײַנגעֶשטעֶקטעֶ, האָט עֶר אוׂיסגעֶבּוׂיט אַ {{תיקון|קיִנציִגעֶן|קוּנציִגעֶן|דיאַלעקטיזם}} זיִבּעֶנשטאָקיִגעֶן געֶװעֶלבּטעֶן פּאַלאַץ, איִנ׳ם געֶשטאַלט פוּן זיִבּעֶן היִמלעֶן מיִט זײֵעֶרעֶ ליִכטעֶר, מיִט אַ פּראַכט־שטוּהל, הײֵליִגעֶ חַיוׂת, {{תיקון|דיִנעֶרעֶן|דוּנעֶרעֶן|דיאַלעקטיזם}} אוּן בּליִצעֶן, קאָמעֶטעֶן אוּן מעֶטעֶאָרעֶן. דעֶר עֶרשטעֶר היִמעֶל — אַ גלעֶזעֶרנעֶר, 500 אוׂיף 500 אײֵלעֶן דיִ גרוׂיס, פוּן װעֶלכעֶן ס׳האָבּעֶן אַרוׂיסגעֶשײַנט אַ זוּן בּײַטאָג אוּן אַ לְבָנָה מיִט שטעֶרעֶן בּײַנאַכט. איִבּעֶר איִהם נאָך זעֶקס היִמעֶל־געֶװעֶלבּעֶן, אײֵנעֶר העֶכעֶר אוּן גרעֶסעֶר פוּנ׳ם אַנדעֶרעֶן, יעֶדעֶר פוּן {{תיקון|אַ|אַן}} אַנדעֶר מעֶטאַל; דעֶר צװײֵטעֶר פוּן אײַזעֶן, אוׂיף װעֶלכעֶן ס׳האָבּעֶן זיִך מיִט {{תיקון|קיִנצעֶן|קוּנצעֶן|דיאַלעקטיזם}} גרוׂיסעֶ שטײֵנעֶר היִלכיִג געֶקוׂיקעֶלט אוּן פּלאַצעֶנדיִג אַרוׂיסגעֶלאָזט פוּן זיִך קוׂלוׂת װיִ {{תיקון|דיִנעֶרעֶן|דוּנעֶרעֶן|דיאַלעקטיזם}}; דעֶר דריִטעֶר פוּן בּלײַ, דעֶר פיִערטעֶר פוּן ציִן, דעֶר פיִנפטעֶר פוּן קוּפּעֶר, דעֶר זעֶקסטעֶר פוּן זיִלבּעֶר, אײַנגעֶפאַסט מיִט פּעֶרעֶל, דיִמאַנטעֶן אוּן בּריִליִאַנטעֶן, אוּן גאָר דעֶר לעֶצטעֶר, דעֶר זיִבּעֶטעֶר, פוּן גאָלד. אוׂיף איִהם האָט חירם אײַנגעֶאָרדעֶנט פאַר זיִך אַ שטוּהל מיִט הײֵליִגעֶ חיוׂת אוּן כְּרוּבִים, {{זייט|165|ל}} איִבּעֶר װעֶלכעֶ עֶס זעֶנעֶן געֶהאַנגעֶן דיִ טײַעֶרסטעֶ פײַעֶר־רוׂיטעֶ אײֵדעֶל־שטײֵנעֶר. דוּרך אַ קוּנץ פלעֶג דעֶר היִמעֶל ציִטעֶרעֶן לײַכט היִן־אוּן־העֶר, איִן דיִ פיִנקעֶלדיִגעֶ אײֵדעֶל־שטײֵנעֵר האָבּעֶן שעֶמעֶריִרט אוּן ס׳האָט אוׂיסגעֶזעֶהן װיִ בּליִצעֶן אוּן מעֶטעֶאָרעֶן פליִהעֶן איִן דעֶר לוּפטעֶן.

זאָגט גאָט צוּ יְחֶזְקֵאל׳ן: „מעֶנשעֶנ־זוּהן, געֶה זאָג חִירָם׳ן, װאָס נעֶהמסטוּ זיִך איִבּעֶר, בּיִסט דאָך ניִשט מעֶהר װיִ אַ פרוֹיעֶן־קיִנד?”

זאָגט יחזקאל: װיִ קעֶן איִך קוּמעֶן צוּ איִהם איִן זײַן לוּפט־שלאָס?

האָט גאָט אַרוׂיסגעֶלאָזט אַ שטאַרקעֶן שטוּרמװינד, האָט עֶר אָנגעֶחאַפּט יחזקאל׳ן פאַר זײַנעֶ לאָקעֶן, אוׂיפגעֶהוׂיבּעֶן איִן דעֶר לוּפטעֶן, אוּן איִהם אַװעֶקגעֶשטעֶלט פאַר חירם׳ן. דעֶרזעֶהן פאַר זיִך פּלוּציִם דעֶם יוּדיִשעֶן נָבִיא, איִז חירם דעֶרציִטעֶרט געֶװאָרעֶן.

— װעֶר האָט דיִך אַהעֶר אַרויפגעֶבּראַכט? — פרעֶגט עֶר אַ דעֶרשראָקעֶנעֶר.

— גאָט האָט מיִך אַהעֶר געֶבּראַכט. עֶר האָט מיִר בּעֶפוׂילעֶן דיִר אַזוׂי צוּ זאָגעֶן: חירם, װאָס נעֶהמסטוּ זיִך איִבּעֶר, בּיִסט דאָך ניִשט מעֶהר װיִ אַ פרוׂיעֶן־קיִנד?

זאָגט חירם: אֱמֶת, איִך בּיִן אַ פרוׂיעֶן־קיִנד, אָבּעֶר װיִ אַ גאָט װעֶל איִך לעֶבּעֶן אײֵבּיִג איִן דעֶם פּאַלאַץ: גאָט זיִצט איִן מיִטעֶן דיִ יַמִים, איִך אוׂיך װיִ עֶר; גאָט װאוׂינט איִן זיִבּעֶן היִמלעֶן, — איִך אוׂיך...

אַ סוׂף האָט אָבּעֶר חירם געֶהאַט זעֵהר אַ מִיאוּס׳עֶן. גאָט האָט אוׂיף איִהם געֶבּראַכט נְבוּכַדְנֶצַר׳ן, װעֶלכעֶר האָט איִהם פוּן זײַן שטוּהל אַראָפּגעֶװאָרפעֶן, פוּן זײַן לײַבּ שטיִקליִך געֶשניִטעֶן, געֶטוּנקעֶן זײֵ איִן עֶסיִג אוּן איִהם אַלײֵן געֶגעֶבּעֶן אוׂיפעֶסעֶן, בּיִז עֶר איִז מיִט דעֶר מִיתָה־מְשוּנָה געֶשטאָרבּעֶן.

אוּן חירם׳ס װאוּנדעֶרליִכעֶר פּאַלאַץ איִז אָט װאוּ אַהיִנגעֵקוּמעֶן: גאָט האָט אוּנטעֶר איִהם דיִ עֶרד צוּשפּאַלטעֶן, אוּן אײַנגעֶזוּנקעֶן דאָרט, ליִגט דעֶר פּאַלאַץ בּעֶהאַלטעֶן פאַר דיִ צַדִיקִים לְעָתִיד־לָבוֹא {{אָנווייז|¹)|165}}.

{{קעפּל|דָנִיאֵל אוּן דיִ שלאַנג.|1.5|10.2}}

נְבוּכַדְנֶצַר האָט געֶדיִענט צוּ אַ שלאַנג אוּן בּעֶריִהמט זיִך פאַר דָנִיאֵל׳ן:

— זעֶה װיִ שטאַרק דיִ שלאַנג איִז, װיִפיִעל מעֶן גיִט איִהר צוּ עֶסעֶן — שליִנגט זיִ אַלץ אײַן.

זאָגט דניאל: גיִבּ מיִר רְשוּת, װעֶל איִך זיִ אָפּשװאַכעֶן.

{{הערה|אוׂיף יענער װעלט.|¹)|165}}

{{זייט|166}}

האָט עֶר איִהם געֶגעֶבּעֶן.

האָט דניאל געֶנוּמעֶן שאַרפעֶ אײַזעֶרנעֶ נעֶגעֶל {{אָנווייז|¹)|166}}, אײַנגעֶװיִקעֶלט איִן שטרוׂי אוּן געֶװאָרפעֶן פאַר דעֶר שלאַנג. דיִ שלאַנג האָט דיִ שטרוׂי אײַנגעֶשלוּנגעֶן, אוּן דיִ נעֶגעֶל האָבּעֶן איִהר געֶלעֶכעֶרט דיִ געֶדעֶרעֶם.

{{קעפּל|חֲנַנְיָה, מִישָׁאֵל וַעֲזַרְיָה.|1.5|10.3}}

אַז נְבוּכַדְנֶצַר האָט חֲנַנְיָה, מִישָאֵל וַעֲזַרְיָה איִן קאַלך־אוׂיבעֶן אַרײַנגעֶװאָרפעֶן, האָט זיִך יוּרְקְמִי, דעֶר מַלְאָך פוּן האָגעֶל, געֶשטעֶלט פאַר׳ן אוׂיבּעֶרשטעֶן אוּן געֶזאָגט:

— רִבּוׂנוׂ־שֶל־עוׂלָם! לאָז מיִך געֵהן אָפּקיִהלעֶן דעֶם אוׂיבעֶן.

זאָגט צוּ איִהם גַבְרִיאֵל: דאָס װעֶט ניִט זײַן קײַן גרוׂיסעֶר װאוּנדעֶר — דוּ בּיִסט דעֶר מלאָך פוּן האָגעֶל, אוּן אַלעֶ װײֵסעֶן, אַז װאַסעֶר לעֶשט פײַעֶר; איִך בּיִן אָבּעֶר דעֶר מלאָך פוּן פײַעֶר, װעֶל איִך געֵהן אוּן װײַזעֶן דעֶם אוׂיבּעֶרשטעֶנ׳ס גְבוּרָה, אַז דעֶר אוׂיבעֶן װעֶט זײַן איִנװעֵניִג קיִהל, אוׂיסעֶנװעֵניִג אַזוׂי הײֵס גליִהעֶנד, אַז דיִ געֶצעֶן־דיִענעֶר פוּן דרוׂיסעֶן װעֶלעֶן פעֶרבּרעֶנט װעֶרעֶן.

אוּן אַזוׂי איִז געֶשעֶהן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז חנניה, מישאל ועזריה זעֶנעֶן אַרוׂיס פוּן קאַלך־אוׂיבעֶן, האָבּעֶן זיִך אוׂיפגעֶקליִבּעֶן אַלעֶ אוּמוׂת פוּן גאָר דעֶר װעֶלט, מיִט פעֶראַכטוּנג געֶפּעֶטשעֶלט יוּדעֶן איִבּעֶר׳ן פָּנִים אוּן זײֵ בּעֶשפּיִגעֶן פוּן קאָפּ בּיִז פיִס.

— שעֶמעֶן מעֶגט איִהר זיִך, אַזאַ שטאַרקעֶן גאָט האָט איִהר — אוּן בּוּקט זיִך צוּ׳ם געֶצעֶן־בּיִלד!

חנניה, מישאל ועזריה האָבּעֶן ניִשט געֶװאוּסט װאוּהיִן היִנצוּטהוּן זיִך פאַר בּוּשָה, צוּ־געֶשאָקעֶלט מיִט׳ן קאָפּ אוּן געֶזאָגט: „געֶרעֶכט בּיִזטוּ גאָט, אוּן אוּנז בּלײַבּט נוּר זיִך צוּ שעֶמעֶן”.

— איִן אַזאַ שפּײַעֶכץ — האָט דעֶר תַּנָא רַבִּי יְהוֹשֻעַ געֶזאָגט — קעֶן מעֶן דעֶרטרוּנקעֶן װעֶרעֶן.

{{הערה|צװעקעס.|¹)|166}}

{{זייט|167}}

{{קעפּל|נֵס פּוּרִים.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|אֲחַשְׁוֵרוֹש׳עֶס סְעוּדָה.|1.5|10.4}}

אַ מִנְהָג איִז געֶװעֶן איִן פָּרַס, אַז אוׂיף אַ גרוׂיסעֶר סְעוּדָה האָט מעֶן געֶשטעֶלט אַ גרוׂיסעֶן כּוׂס, װאָס האַלט פיִנף אַכטעֶל עֶמעֶר, אוּן יעֶדעֶר גאַסט האָט געֶמוּזט אוׂיסטריִנקעֶן איִן גאַנצעֶן, עֶר מעֶג אֲפִילוּ פוּן זיִנעֶן אַראָפּ. דעֶרפוּן פלעֶגעֶן דיִ שעֵנק־מײַסטעֶרס רײַך װעֶרעֶן: װעֶר ס׳האָט ניִט געֶקעֶנט טריִנקעֶן, האָט זיִך שטיִלעֶרהײֵד בּײַ זײֵ אוׂיסגעֶקוׂיפט מיִט געֶלד.

דאָס מאָל האָט אֲחַשְוֵרוֹש בּעֶפוׂילעֶן, מעֶן זאָל דעֶם גרוׂיסעֶן כּוׂס ניִט שטעֶלעֶן, כְּדֵי „קײֵנעֶם ניִט נוׂיטעֶן” אוּן „טהוּן יעֶדעֶנס װיִלעֶן”.

זאָגט גאָט צוּ איִהם: רָשָע אײֵנעֶר! װיִ קוּמסטוּ צוּ טהוּן יעֶדעֶנס װיִלעֶן? אַז צװײֵ שיִפעֶן שװיִמעֶן איִן יַם, אײֵנעֶ בּעֵט אוׂיף אַ צָפוׂן־װיִנד, דיִ צװײֵטעֶ אוׂיף אַ דָרוׂם־װיִנד, קעֶן זײֵ דעֶן אײֵן װעֶר טרײַבּעֶן? מאָרגעֶן קוּמעֶן צוּ דיִר צװײֵ מעֶנשעֶן, מָרְדְכַי אוּן הָמָן, װעֶסטוּ פאַר בּײֵדעֶ מיִט אַמאָל ניִט קעֶנעֶן יוֹצֵא זײַן, נוּר דעֶם — דעֶרהוׂיבּעֶן, יעֶנעֶם — העֵנגעֶן. {{טרעקינג|יעֶדעֶן}} צוּפריִעדעֶן שטעֶלעֶן — דאָס קעֶן נוּר אײֵן גאָט אַלײֵן.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|בִּגְתָן וָתֶרֶשׁ.|1.5|10.5}}

בִּגְתָן וָתֶרֶש זעֶנעֶן בּײֵדעֶ געֶװעֶן פוּן טַרְסִים־לאַנד. אַז מרדכי איִז אַרײַנגעֶטרעֶטעֶן איִן הוׂיף, האָבּעֶן זײֵ זיִך בּעֶראָטעֶן צוּ פעֶר׳סַמ׳עֶן אחשורוֹש׳ן כְּדֵי מעֶן זאָל זאָגעֶן: כָּל־זְמַן ס׳איִז ניִט געֶװעֶן קײַן יוּד איִן הוׂיף, איִז גאָר־ניִט געֶשעֶהן, װיִ נוּר אַ יוּד האָט זיִך אַהעֶר אַרײַנגעֶדרעֵהט, האָט מעֶן שוׂין אַרײַנגעֶטהוּן גיִפט איִן מֶלֶך׳ס שאָהל.

געֶרעֶדט האָבּעֶן זײֵ אוׂיף טַרְסִיש־לָשׁוֹן אוּן געֶמײֵנט, אַז קײֵנעֶר פעֶרשטעֶהט ניִט. זײֵ האָבּעֶן ניִט געֶװאוּסט, אַז מרדכי איִז פוּן דיִ סַנְהֶדְרִין, װעֶלכעֶ מוּזעֶן קעֶנעֶן אַלעֶ זיִבּעֶציִג לְשוׂנוׂת.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|װיִ מיִט דיִ אוׂיבּעֶרשטעֶ, אַזוׂי מיִט דיִ אוּנטעֶרשטעֶ.|1.5|10.6}}

„האָט מעֶן אוׂיפגעֶהאַנגעֶן דיִ בּײֵדעֶ (בּגתן ותרש) אוׂיף אַ בּוׂים...” „נאָכדעֶם האָט דעֶר קעֶניִג גרוׂיסגעֶמאַכט הָמָנ׳עֶן”.

{{זייט|168}}

אוׂיף דעֶם נאָהעֶנטעֶן שְכֵנוּת פוּן דיִ צװײֵ פְּסוּקִים דעֶרצעֵהלט רַבִּי אַזאַ מָשָל:

דעֶר לײֵבּ האָט פעֶרבּעֶטעֶן אַלעֶ בְּהֵמוׂת צוּ זיִך אוׂיף אַ מאָהלצײַט אוּן געֶמאַכט פוּן זײֵעֶרט־װעֶגעֶן אַ געֶצעֶלט פוּן לײֵבּעֶן־פעֶל. נאָכ׳ן עֶסעֶן בּעֵטעֶן זײֵ דעֶם פוּקס, עֶר זאָל זײֵ זיִנגעֵן, זאָגט דעֵר פוּקס: אוׂיבּ איִהר װעֵט מיִר מיִטהעֶלפעֶן אוּן נאָכזיִנגעֶן — זיִנג איִך פאָר. זאָגעֶן זײֵ: רעֶכט!

הײֵבּט עֶר אוׂיף דיִ אוׂיגעֶן צוּ דיִ לײֵבּ־פעֶל אוּן זאָגט:

:::װאָס מיִר האָבּעֶן אוׂיף דיִ אוׂיבּעֶרשטעֶ געֶזעֶהן,
:::װעֶט מיִט דיִ אוּנטעֶרשטעֶ אוׂיך געֶשעֶהן.

אַזוׂי האָט מָרְדְכַי געֶזאָגט: װאוּ בִּגְתָן וָתֶרֶש העֵנגט, דאָרט װעֶט הָמָן אוׂיך זײַן.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|הָמָן׳ס גְדוּלָה.|1.5|10.7}}

אַנדעֶרעֶ חֲכָמִים האָבּעֶן געֶזאָגט אוׂיף הָמָנ׳ס גְדוּלָה דיִ דאָזיִגעֶ מְשָלִים:

אײֵנעֶר האָט געֶהאַט אַ פעֶרד מיִט אַן עֵזעֶל אוּן אַ חַזִיר. יעֶנעֶ צװײֵ האָט עֶר געֶגעֶבּעֶן צוּ עֶסעֶן מיִט אַ מאָס, אוּן דעֶם חזיר — אָהן אַ מאָס.

פרעֶגט דעֶר עֵזעֶל: פאַרװאָס קוּמט עֶס אוּנז? מיִר אַרבּײַטעֶן דאָך אוּן דעֶר שװײַן טהוּט גאָרניִט.

עֶנטפעֶרט איִהם דאָס פעֶרד: ס׳װעֶט קוּמעֶן דיִ צײַט — װעֶסטוּ זעֶהן.

װיִ ס׳איִז געֶקוּמעֶן חָגָא קאַלעֶנדאַ, האָט מעֶן דעֶם שװײַן געֶשאָכטעֶן.

אַזוׂי איִז הָמָנ׳עֶן: פריִהעֶר אַן עֲליָה {{אָנווייז|¹)|168}}, דעֶרנאָך אַ תְּלִיָה.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

דעֶם מֶלֶך׳ס קוּטשעֶר האָט געֶשאָלטעֶן דעֶם פּריִנץ.

זאָגט דעֶר מֶלֶך: הַרְג׳נעֶן אַ קוּטשעֶר איִז אַ קלײֵניִגקײַט. איִך װעֶל איִהם פריִהעֶר מאַכעֶן פאַר אַ שטאַל־מײַסטעֶר, דעֶרנאָך פאַר אַ הוׂיף־מײַסטעֶר — אוּן עֶרשט דעֶמאָלט בּעֶשטראָפעֶן.

{{קעפּל|V.}}

{{קעפּל|הָמָן׳ס אוּנטעֶרנעֶהמעֶן.|1.5|10.8}}

אַ פויגעֶל האָט זיִך אוׂיסגעֶפלאָכטעֶן אַ נעֶסט בּײַם בּרעֶג פוּן יַם, קוּמט אַ כװאַליעֶ אוּן פעֶרפלײֵצט איִהם.

{{הערה|דערהוׂיכוּנג.|¹)|168}}

{{זייט|169}}

שטעֶלט עֶר זיִך בּײַם בּרעֶג, נעֶהמט אָן אַ פוּלעֶן שנאָבּעֶל װאַסעֶר אוּן גיִסט אוׂיף דעֶר יְבָּשָה, אוּן נעֶהמט אַ פוּלעֶן שנאָבּעֶל זאַמד אוּן שיִט איִן יַם.

קוּמט {{תיקון|אַ|אַן}} אַנדעֶר פוֹיגעֶל אוּן פרעֶגט: װאָס טהוּסטוּ?

עֶנטפעֶרט איִהם יעֶנעֶר: איִך װעֶל ניִט אָפּטרעֶטעֶן פוּן אָרט, בּיִז איִך פעֶרשיִט דעֶם ים אוּן פעֶרפלײֵץ דיִ יְבָּשָה.

זאָגט עֶר איִהם: שׁוֹטֶה אײֵנעֶר, װאָס דוּ קעֶנסט שוׂין אוׂיפטהוּן מיִט דײַן נאַריִשעֶן שנאָבּעֶל?

אַזוֹי האָט גאָט געֶזאָגט צו המנ׳עֶן:

— איִך האָבּ געֶװאָלט אוֹיסראָטעֶן דאָס פאָלק יִשׂראל אוּן אוׂיך ניִט געֶקעֶנט, װיִלסטוּ זײֵ „פעֶרטיִליִגעֶן, הרג׳נעֶן אוּן פעֶרליִרעֶן” — מעֶגסט זײַן זיִכעֶר, װעֶסט פריִהעֶר דײַן קאָפּ פעֶרליִרעֶן אײֵדעֶר פוּן זײֵ װעֶט אַ האָר {{תיקון|געֶמוּנעֶרט|געֶמיִנעֶרט|דיאַלעקטיזם}} װעֶרעֶן.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|הָמָן׳ס מְסִירוּת.|1.5|10.9}}

„אוּן הָמָן איִז געֶקוּמעֶן פאַר אֲחַשְוֵרוֹשׁ׳עֶן” מיִט זײַנעֵ מְסִירוֹת אוׂיפ׳ן יוּדיִשעֶן פאָלק. אַ מָסוּר אוׂיף יוּדעֶן — האָט רָבאָ געֶזאָגט — איִז המן געֶװעֶן אַ געֶניִטעֶר װיִ ניִט קײֵנעֶר. אַלעֶס בּײֵז האָט עֶר אוׂיף זײֵ אוׂיסגעֶרעֶדט פאַר אחשורוֹש׳עֶן, אוּן געֶזאָגט: „שוׂין צײַט זיִך אַ נעֶהם־טהוּן צוּ זײֵ”. יאָ — זאָגט איִהם אַחשורוֹש — זײֵ האָבּעֶן אָבּעֶר אַ שטאַרקעֶן גאָט, װאָס שטעֶלט זיִך פאַר זײֵ אײַן.

זאָגט הָמָן: זײֵ האָבּעֶן זיִך שוׂין פוּן איִהם דעֶרװײַטעֶרט, זײַנעֶ {{תיקון|געֶבּאָט|געֶבּאָטעֶן}} היִטעֶן זײֵ ניִשט.

— ס׳איִז אָבּעֶר נאָך דאָ צװיִשעֶן זײֵ עֶהרליִכעֶ אוּן {{תיקון|פריִמעֶ|פרוּמעֶ|דיאַלעקטיזם}}.

— ס׳איִז „{{טרעקינג|אײֵן}} פאָלק”, אײֵנעֶר ניִשט בּעֶסעֶר פוּנ׳ם אַנדעֶרעֶן, אַלעֶ מוּז מעֶן אוּמבּרײֵנגעֶן.

— ציִ װעֶט אֶפְשַר ניִשט װעֶרעֶן דוּרך דעֶם אַ גרוֹיסעֶר חָלָל {{אָנווייז|¹)|169}} איִן דעֶר מדיִנה?

— זײֵ זעֶנעֶן „צוּזײֵעט אוּן צוּשפּרײֵט”, עֶס װעֶט זיִך ניִשט אָנזעֶהן.

— דיִ קרוׂין װעֶט דוּרך דעֶם אַ סך פעֶרליִרעֶן.

{{הערה|לאָך, לעדיִג פּלאַץ.|¹)|169}}

{{זייט|170}}

— אוּנפרוּכטבּאַר זעֶנעֶן זײֵ פאַר דעֶר קרוׂין. דאָס איִז אַ פאָלק {{תיקון|אַ|אַן}} אָנשיִקעֶניִש אוׂיף דעֶר גאַנצעֶר מְדִינָה, מְשוּנֶה־װיִלד זעֶנעֶן זײֵעֶרעֶ מִנְהָגִים אוּן מיִט קײַן פאָלק לעֶבּעֶן זײֵ זיִך ניִשט אײַן, מיִשעֶן זיִך ניִשט מיִט אוּנז מיִט׳ן עֶסעֶן אוּן {{תיקון|טרוּנקעֶן|טריִנקעֶן|דיאַלעקטיזם}} אוּן זעֶנעֶן זיִך מיִט אוּנז ניִשט מִתְחַתֵּן, זײֵ האָבּעֶן אוּנז פײַנט אוּן פעֶראַכטעֶן אוּנז פוּנ׳ם קלעֶנסטעֶן בּיִז׳ן גרעֶסטעֶן. פוּן דעֶר װעֶלט תֵּירוּצִים זוּכעֶן זײֵ אוׂיס, כְּדֵי אוׂיסצוּמײַדעֶן דיִ דיִענסט פוּן קעֶניִג אוּן ניִשט {{תיקון|עֶרפיִהלעֶן|דעֶרפיִהלעֶן|דייטשמעריזם}} זײַנעֶ געֶזעֶצעֶן. דאָ איִז בּײַ זײֵ שאַבּאַש {{אָנווייז|¹)|170}}, דאָ — יוׂם־טוׂב. עֶפּיִס אָהן אַ שִעוּר יָמִים־טוֹבִים: פֵּסַח, שָבוּעוׂת, סֻכּוֹת, ראש־הַשָנָה, יוׂם־כִּפּוּר...

— רָשָע! — האָט גאָט דעֶרבּײַ געֶזאָגט — גרוׂיס איִז בּײַ דיִר איִן דיִ אוׂיגעֶן זײֵעֶרעֶ ימים־טוֹבים. װאַרט, אָט בּאַלד בּעֶקוּמסטוּ דיִ מַפָּלָה, װעֶט זײֵ צוּקוּמעֶן נאָך אײֵן יוׂם־טוׂב, גאָר אַ נײַעֶר.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

צװײֵ שְכֵנִים זעֶנעֶן געֶװעֶן. אײֵנעֶר האָט געֶהאַט אַ בּאַרג אוׂיף זײַן פעֶלד, דעֶר אַנדעֶרעֶר — אַ גראָבּעֶן. דעֶר טראַכט: װעֶן איִך האָבּ דעֶם בּאַרג — פעֶרשיִט איִך דעֶם גראָבּעֶן, אוּן יעֶנעֶר טראַכט: װעֶן האָבּ איִך אַזאַ גראָבּעֶן, — רוׂים איִך אָפּ דעֶם בּאַרג. אײֵנמאָל טרעֶפעֶן זײֵ זיִך בּײֵדעֶ, זאָגט אײֵנעֶר: פעֶרקוׂיף מיִר דײַן בּאַרג. עֶנטפעֶרט דעֶר: נעֶהם אוּמזיִסט.

אַזוׂי האָט המן געֶבּאָטעֶן אַחשורוֹשׁ׳עֶן צעֶהן טוׂיזעֶנד צעֶנטנעֶר זיִלבּעֶר, אוּן דעֶר האָט איִהם געֶזאָגט: װיִלסט, האַלט דאָס געֶלד פאַר זיִך אוּן טהוּ מיִט דיִ יוּדעֶן װאָס דוּ װיִלסט.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|דיִ גְזֵירָה.|1.5|10.10}}

„האָט מעֶן געֶרוּפעֶן דיִ קעֶניִגליִכעֶ שרײַבּעֶר, האָבּעֶן זײֵ אָנגעֶשריִבּעֶן בּריִעף אוּן מ׳האָט זײֵ צוּשיִקט”. אוּן אַזוׂי האָט מעֶן געֶשריִבּעֶן איִן דיִ בּריִעף:

אַלעֶ פעֶלקעֶר, נאַציִאָנעֶן אוּן שפּראַכעֶן, אײַעֶר פריִעד זאָל װאַקסעֶן! זײַט װיִסעֶן אַז געֶקוּמעֶן איִז פאַר אוּנז אַ מאַן, ניִשט פוּן אוּנזעֶר אָרט אוּן ניִשט פוּן אוּנזעֶר לאַנד, פוּן עֲמָלֵק׳ס שטאַם איִז עֶר, אַ גרוׂיסעֶר יַחְסָן, הָמָן איִז זײַן נאָמעֶן. בּעֵט עֶר בּײַ אוּנז אײֵן קלײֵניִגקײַט: אײֵן פאָלק, זאָגט עֶר, איִז דאָ צװיִשעֶן אוּנז, אַ ניִשטיִגס, פעֶראַכטעֶט פוּן אַלעֶ פעֶלקעֶר, אָבּעֶר פוּל מיִט חוּצְפָּא {{אָנווייז|²)|170}} אוּן דעֶרצוּ זעֶהר אַ שעֶדליִכס, װאוּ אַ צָרָה זעֶנעֶן זײֵ איִן דעֶרמיִט, זײֵ לאַכעֶן אוּנז אוׂיס אוּן אוּנזעֶר אוּמגליִק איִז פאַר זײֵ אַ שִׂמְחָה. זײֵ בּעֵטעֶן {{זייט|171|ל}} תָּמִיד אוׂיף אוּנזעֶר מַפָּלָה אוּן גאַרעֶן צוּ זעֶהן נְקָמָה איִן אוּנז. אוּן װיִ אוּנדאַנקבּאַר דאָס פאָלק איִז! דאָס װײַזט זיִך קלאָר אַרוׂיס פוּן דעֶר גאַנצעֶר געֶשיִכטעֶ. אָט זעֶהט װאָס זײֵ האָבּעֶן געֶטהוּן מיִט׳ן קעֶניִג פוּן מצריִם, מיִט דעֶם אָרוּמעֶן פַּרְעה, נעֶבּיִך: אַזוׂי פרײַנדליִך װיִ עֶר האָט זײֵ אוׂיפגעֶנוּמעֶן, געֶזעֶצט זײֵ איִנ׳ם שעֶהנסטעֶן טהײֵל פוּן זײַן לאַנד, זײֵ געֶשפּײַזט איִן דיִ הוּנגעֶר־יאָהרעֶן אוּן זײֵ אוׂיסגעֶהאַלטעֶן מיִט אַלעֶס גוּטעֶן. פאַר דעֶם האָט עֶר בּײַ זײֵ געֶבּעֵטעֶן, זײֵ זאָלעֶן אוׂיסבּוׂיעֶן פאַר איִהם נוּר אײֵן פּאַלאַץ, האָבּעֶן זײֵ בּאַלד זיִך געֶנוּמעֶן אוׂיסדרעֵהעֶן מיִט שװיִנדלעֶרײַעֶן: „לאָז אוּנז אָפּ, זאָגעֶן זײֵ, אוׂיף אַ דרײַ טעֶג איִן דעֶר מִדְבָּר, אוּנזעֶר גאָט דיִענעֶן דאָרט, דעֶרנאָך קעֶהרעֶן מיִר זיִך װיִדעֶר צוּריִק. אַגַב, זאָגעֶן זײֵ, טהוּ אַ געֶפעֶליִגקײַט אוּן אַנטלײַ אוּנז אַבּיִסעֶל גאָלד מיִט זיִלבּעֶר מיִט קלײֵדעֶר, — אַנטלײַט מעֶן זײֵ פוּנ׳ם שעֶהנסטעֶן אוּן בּעֶסטעֶן, לאָדט יעֶדעֶר פוּן זײֵ אָן עֶטליִכעֶ עֵזלעֶן מיִט פרעֶמד האָבּ־אוּן־גוּטס — אוּן מעֶ מאַכט פְּלֵיטָה. יאָגט זיִך פַּרְעה מיִט זײַן מַחְנֶה נאָך דיִ שװיִנדלעֶר, מײֵנט אָפּצוּראַטיִװעֶן זײַן פעֶרמעֶגעֶן. װאָס־זשעֶ מײֵנט איִהר, האָבּעֶן זײֵ איִהם אָפּגעֶטהוּן? האָבּעֶן זײֵ בּײַ זיִך עֶפּיִס אײֵנעֶם אַ מאַן משֶה בֶּן עַמְרָם, אַפָּנִים אַ גרוׂיסעֶר מְכַשֵף, חאַפּט עֶר עֶפּיִס אַ מיִן שטעֶקעֶן, זאָגט־אָפּ אַ מיִן שפּרוּך, גיִט אַ קלאַפּ איִבּעֶר׳ן יַם, טריִקעֶנט־עֶר אוׂיס, געֶהעֶן זײֵ איִהם איִבּעֶר פאָראוׂיס טרוּקעֶן, אוּן פּרעה מיִט זײַן גאַנצעֶר מַחֲנֶה, נאָך זײֵ, זעֶנעֶן געֶגאַנגעֶן אַלעֶ צוּם גרוּנד. אָט מיִט װאָס זײֵ האָבּעֶן אָפּגעֶצאָהלט פאַר זײַנעֶ אַלעֶ טוֹבוׂת!

{{הערה|שבת.|¹)|170}} {{הערה|עַזוּת.|²)|170}}

אוּן װאָס האָבּעֶן זײֵ אָפּגעֶטהוּן דעֶם עֶלטעֶר זײֵדעֶן, דעֶם גרוׂיסעֶן עֲמָלֵק? אַז עֶר האָט ניִט געֶקעֶנט לײַדעֶן דיִ שרעֶקליִכעֶ עַוְלָה, װאָס איִז אָפּגעֶטהוּן געֶװאָרעֶן פּרעה׳ן, אוּן איִז געֶגעֶן זײֵ אַרוׂיסגעֶטראָטעֶן, שטעֶלט משה אַרוׂיס אַקעֶגעֶן איִהם זײַנעֶם אַ תַּלְמִיד יְהוֹשֻעַ־בֶּן־נוּן, אַ מעֶנש אַן אַכזר, אָהן אַ פוּנק רַחְמָנוּת, מיִט אַ גאַנצעֶר מַחְנֶה װאוׂילעֶ יוּנגעֶן, װעֶר װײֵסט זײֵ דאָרטעֶן, ציִ מְכַשְפִים ציִ גִבּוׂרִים. אוּן משה אַלײֵן האָט געֶנוּמעֶן דעֶם געֶװיִסעֶן שטעֶקעֶן איִן דעֶר האַנד, זיִך אַװעֶקגעֶזעֶצט אוׂיף אַ שטײֵן, אוּן געֶזאָגט עֶפּיִס אַ שפּרוּך — זעֶנעֶן פּלוּצוּם דיִ מַחְנוׂת פוּן עמלק׳ן װיִ אָפּהעֶנדיִג געֶװאָרעֶן אוּן געֶפאַלעֶן טוׂיט בּיִז אײֵנעֶם. נאָכדעֶם זעֶנעֶן דיִ לײַט בּעֶפאַלעֶן אוׂיף סִיחוֹן וְעוׂג, דיִ בּעֶװאוּסטעֶ װעֶלט־גִבּוׂרִים, ריִעזעֶן, װאָס קײֵנעֶר האָט ניִשט געֶװאַגט אָנצוּהײֵבּעֶן זיִך מיִט זײֵ, אוּן ס׳איִז גאָר ניִשט צוּ׳ם פעֶרשטעֶהן, װיִ אַרוּם דיִ יוּדליִך האָבּעֶן זײֵ בּײַגעֶקוּמעֶן!

מײֵנט איִהר דאָס איִז גאָר? דעֶר זעֶלבּעֶר יהוֹשע פיִהרט זײֵ אַװעֶק איִן לאַנד כְּנַעַן, הַרְג׳עֶט־אוׂיס אײֵן אוּן דרײַסיִג מְלָכִים אוּן צוּטהײֵלט זײֵעֶר לאַנד {{זייט|172|ל}} צװיִשעֶן זײַניִגעֶ. אוּן אַפִילוּ דיִ גִבְעוֹנִים, מיִט װעֶלכעֶ זײֵ האָבּעֶן שָׁלוׂם געֶשלאָסעֶן, האָבּעֶן זײֵ אוׂיך ניִשט געֶשוֹינט אוּן געֶמאַכט זײֵ בּײַ זיִך פאַר קנעֶכט. אוּן אַז דעֶר שטאַרקעֶר סִיסְרָא מיִט זײַנעֶ חַיָלוֹת איִז דעֶרנאָך געֶגעֶן זײֵ אַרוׂיסגעֶטראָטעֶן, האָבּעֶן זײֵ איִהם עֶפּיִס אַזוׂינס אָנגעֶטהוּן — אוּן דעֶר טײַך קִישׁוׂן האָט פעֶרפלײֵצט אַלעֶ זײַנעֶ מַחְנוׂת אוּן זײֵ פעֶרטראָגעֶן איִן גרוֹיסעֶן יַם אַרײַן.

דעֶר עֶרשטעֶר קעֶניִג זײֵעֶרעֶר, שָאוּל, איִז בּעֶפאַלעֶן מיִט רְצִיחָה אײֵנעֶם פוּן מײַנעֶ זײֵדעֶס, אַ קעֶניִג פוּן עֲמָלֵק, אוּן אוּמ׳בְּרַחְמָנוּת׳דיִג אוּמגעֶבּראַכט הוּנדעֶרט טוֹיזעֶנד רײַטעֶר איִן אײֵן טאָג, מ׳האָט ניִשט געֶשוֹינט קײֵנעֶם, אַפילוּ פרוֹיעֶן מיִט קלײֵנעֶ קיִנדעֶר. אוּן דעֶם געֶקרוֹינטעֶן גרײַז־גרוׂיעֶן אֲגָג, מײַן גרוׂיסעֶן זײֵדעֶן, האָט זײֵעֶר אַ נָבִיא צוּשניִטעֶן אוּן פאַר פוֹיגלעֶן זײַן פלײֵש געֶװאָרפעֶן. ס׳איִז גאָר ניִשט צוּ׳ם בּעֵגרײֵפעֶן פוּן װאַנעֶן אַזאַ כּוׂח האָט זיִך צוּ זײֵ געֶנוּמעֶן.

נאָכדעֶם איִז פוּן זײֵ אַ נײַעֶר קעֶניִג אוׂיפגעֶשטאַנעֶן, דָוִד בֶּן יִשַי, אַ װיִלדעֶ בְּרִיָה, עֶר האָט דוֹרֵס געֶװעֶן אַלעֶ פעֶלקעֶר װאָס אַרוּם איִהם, אַ תֵּל־עוׂלָם פוּן זײֵ געֶמאַכט. זײַן זוּהן שלמה, האָט פאַר זײֵ אוׂיסגעֶבּוׂיעֶט אַ הוׂיז, בֵּית־הַמִקְדָש הײֵסט עֶס בּײַ זײֵ, װעֶר װײֵסט זײֵ װאָס איִנװעֵניִג האָט זיִך דאָרט אָפּגעֶטהוּן? מאַכט זיִך אַ מִלְחָמָה, לוׂיפעֶן זײֵ בּאַלד אַהיִן, טהוּעֶן־אָפּ אַ מיִן כִּשׁוּף, געֵהעֶן־אַרוׂיס אוּן מאַכעֶן חָרוּב דיִ װעֶלט. פרעֶגט זײֵ אָבּעֶר, האַלטעֶן זײֵ זיִך פאַר לײַטיִשעֵר אוּן פײַנעֶר פוּן אַלעֶ פעֶלקעֶר, װאוּ אַ גוּטעֶ מַעֲלָה איִז נוּר בּײַ זײֵ, קײֵנעֶר איִן דעֶר װעֶלט קעֶן זיִך צוּ זײֵ ניִשט גלײַכעֶן.

ס׳איִז אָבּעֶר געֶקוּמעֶן אוׂיף זײֵ אוׂיך אַ צײַט, זײֵעֶר גאָט איִז געֶװאָרעֶן אַלט אוּן שװאַך, זײֵעֶר כִּשׁוּף־מאַכעֶרײַ האָט פעֶרלוׂירעֶן דעֶם כּוֹח, אוּן דעֶר גרוֹיסעֶר נְבוּכַדְנֶצַר מֶלֶך בָּבֶל האָט פעֶרװיִסט זײֵעֶר לאַנד, פעֶרבּרעֶנט זײֵעֶר בּית־המקדש אוּן פעֶרטריִבּעֶן זײֵ צװיִשעֶן אוּנז. מײֵנט איִהר, זײֵ האָבּעֶן געֶעֶנדעֶרט זײֵעֶר מִיאוּס׳ע טֶבַע? ניִשט אוׂיף אַ האָר! דאָס זעֶלבּעֶ עַזוּת, דיִ זעֶלבּעֶ גַאֲוָה אוּן איִבּערנוּמעֶן זיִך, אוּן חאָטש זײֵ זעֶנעֶן בּײַ אוּנז איִן גלוּת, פעֶראַכטעֶן זײֵ אוּנז, שפּעֶטעֶן פוּן אוּנזעֶר אֶמוּנָה אוּן קעֶנעֶן אוּנז ניִשט אָנקוּקעֶן.

איִבּעֶר דעֶם אַלעֶמעֶן איִז בּײַ אוּנז געֶבּליִבּעֶן, אײֵנמאָל פאַר אַלעֶמעֶן, פָּטוּר צוּ װעֶרעֶן פוּן דעֵר אוּמָה. מיִר האָבּעֶן געֶװאָרפעֶן גוֹרָל, װעֶן זײֵ אוּמצוּבּרײֵנגעֶן פוּן דעֶר װעֶלט, איִז אוֹיסגעֶפאַלעֶן אוׂיף דעֶם דרײַצעֶהטעֶן טאָג איִן חוֹדֶש אֲדָר. אָט דאָס זעֶנעֶן מיִר אײַך איִצט מוֹדִיעַ דוּרך דיִ בּריִעף, איִהר זאָלט זײַן גרײֵט צוּ דעֶר רעֶכטעֶר צײַט. װעֶר עֶס קעֶן אָנציִהעֶן אַ בּוׂיגעֶן — זאָל עֶר איִהם אָנציִהעֶן, װעֶר עֶס קעֶן נעֶהמעֶן אַ שװעֶרד איִן דעֶר האַנד — {{זייט|173|ל}} זאָל נעֶהמעֶן, אוּן אַלעֶ מיִט אַמאָל איִן אײֵן טאָג זאָלט איִהר בּעֶפאַלעֶן דיִ יוּדעֶן, אוׂיסראָטעֶן זײֵ, פעֶרטיִליִגעֶן, פעֶרניִכטעֶן אַלט אוּן יוּנג, פרוֹי אוּן קיִנד, עֶס זאָל פוּן זײֵ ניִשט בּלײַבּעֶן קײַן שָׂרִיד וּפָלִיט”.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

שטאַרק צוּפריִעדעֶן מיִט דיִ געֶ׳חַתְמ׳עֶטעֶ בּריִעף איִן דעֵר האַנד איִז הָמָן אַרוׂיס פוּנ׳ם קעֶניִג׳ס פּאַלאַץ, אוּן עֶר מיִט זײַן חַבְרַיָא {{אָנווייז|¹)|173}} האָבּעֶן זיִך געֶלאָזט געֵהן אַהײֵם זעֶהר אוׂיפגעֶלעֶגט. מָרְדְכַי, בּײַ׳ם קעֶניִגס־טוׂיעֵר אוׂיף דעֶר װאַך, האָט דאָס בּעֶמעֶרקט. דעֶרזעֶהט עֶר פוּן װײַטעֶן דרײַ יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר געֶהעֶן פוּן שוּלעֶ אַרוׂיס, לוׂיפט עֶר זײֵ נאָך. המן מיִט זײַנעֶ לײַט האָבּעֶן זיִך אָפּגעֶשטעֶלט, נײַגיִריִג צוּ װיִסעֶן, װאָס װעֵט דאָ פאָרקוּמעֶן. אָפּגעֶשטעֶלט דיִ קיִנדעֶר, פרעֶגט מרדכי בּײַ אײֵנעֶם פוּן זײֵ: קיִנד מײַנס, בּײַ װאָס פאַר אַ פּסוּק האָסטוּ זיִך הײַנט איִן שוּלעֶ אָפּגעֶשטעֶלט? עֶנטפעֶרט דאָס קיִנד הוׂיך אוׂיף אַ קוׂל: „פאָרכט דיִך ניִשט פאַר אַ פּלוּצליִכעֶן שרעֶק אוּן פאַר אַ דוּנעֶרשלאָג פוּן שלעֶכטעֶ, װאָס רוּקט זיִך אָן”. זאָגט דעֶר צװײֵטעֶר זײַן פָּסוּק: „בּעֶטראַכט אַ ראָטה אוּן עֶס װעֶט װעֶרעֶן צוּ ניִשט, רעֶדט זיִך אָפּ אַ בּעֶשלוּס אוּן עֶס װעֶט ניִשט קוּמעֶן צוּ שטאַנד, דעֶן גאָט איִז מיִט אוּנז”. רוּפט זיִך אָפּ דעֶר דריִטעֶר מיִט זײַן פָּסוּק: „בּיִז דעֶר עֶלטעֶר בּיִן איִך אײַעֶר גאָט, אוּן בּיִז דיִ גרוׂיעֶ האָר טראָג איִך אַלץ איִבּעֶר, איִך מאַך, אוּן איִך טראָג, אוּן איִך לײַד אוּן איִך רעֶטעֶ”.

אַז מָרְדְכַי האָט דאָס דעֶרהעֶרט האָט זײַן געֶזיִכט אָנגעֶהוׂיבּעֶן שײַנעֶן פאַר פרײֵד. פרעֶגט איִהם הָמָן: װאָס אַזוׂינס האָבּעֶן דיִ קיִנדעֶר געֶזאָגט, װאָס דוּ פרעֵהסט זיִך אַזוׂי? זאָגט מרדכי: אַ גוּטעֶ בְּשׂוּרָה האָבּעֶן מיִר דיִ קיִנדעֶרליִך אָנגעֶזאָגט: איִך זאָל זיִך ניִשט שרעֶקעֶן פאַר דײַנעֶ שלעֶכטעֶ אוׂיפטהוּעֶן געֶגעֶן אוּנז. װעֶרט המן בּעֵז אוּן זאָגט: אוׂיבּ אַזוׂי װעֶל איִך צוּ׳ם עֶרשטעֶן אוּמבּרײֵנגעֶן טאַקיִ דיִ קיִנדעֶר.

{{הערה|קאָמפּאַניִעֶ.|¹)|173}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז אַחשורוֹש האָט אַרוׂיסגעֶגעֶבּעֶן דעֶם בּעֶפעֶהל, מעֶן זאָל אַלעֶ יוּדעֶן אוׂיס׳הַרְגנ׳עֶן, איִז אֵלִיָהוּ הַנָבִיא אַװעֶקגעֶלאָפעֶן צוּ דיִ אָבוׂת, אוּן אוׂיסגעֶשריִעֶן:

{{זייט|174}}

— הײֵליִגעֶ אָבוׂת! היִמעֶל אוּן עֶרד װײֵנעֶן אוּן קלאָגעֶן אוּן דיִ גאַנצעֶ װעֶלט ציִטעֶרט — אוּן איִהר ליִגט גאָר רוּהיִג!

פרעֶגעֶן זײֵ: װאָס איִז געֶשעֶהן?

עֶנטפעֶרט עֶר: אַ גְזֵרָה איִז אַרוׂיס אוׂיף יוּדעֶן, מעֶן זאָל אַלעֶ אוׂיסראָטעֶן.

זאָגעֶן דיִ אָבוׂת: װיִ בּאַלד אַז דעֶר גְזַר־דִין איִז שוׂין אָנגעֶ׳חַתְמ׳עֶט, װאָס קעֶנעֶן מיִר שוׂין העֶלפעֶן?

האָט אֵלִיָהוּ זיִך געֶװעֶנדעֶט צוּ משֶה רַבֵּינוּ אוּן געֶזאָגט: אָ דוּ היִרט {{אָנווייז|¹)|174}} געֶטרײַעֶר! פיִעל מאָל האָסטוּ זיִך אײַנגעֶשטעֶלט פאַר יוּדעֶן אוּן אָפּגעֶרוּפעֶן דיִ גְזֵרוׂת אוׂיף פעֶרדאַרבּעֶן זײֵ, װאָס װעֶסטוּ איִצט זאָגעֶן בּײַ אַזאַ צָרָה?

פרעֶגט משה: ציִ איִז פאַרהאַן אײֵן צַדִיק איִן דעֶם דוֹר?

זאָגט אֵלִיָהוּ: פאַרהאַן, מָרְדְכַי הײֵסט עֶר.

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט משה — זאָל עֶר דאָרט מִתְפַּלֵל זײַן אוּן איִך דאָ, װעֶלעֶן מיִר אָפּבּעֵטעֶן.

זאָגט אֵלִיָהוּ: װאָס קעֶן שוׂין העֶלפעֶן, אַז דיִ בּריִעף מיִט דעֶר גְזֵרָה זעֶנעֶן שוׂין אוׂיפגעֶשריִבּעֶן אוּן אָנגעֶ׳חַתְמ׳עֵט?

עֶנטפעֶרט משֶה: אוׂיבּ ס׳איִז געֶחַתמ׳עֶט מיִט לײֵם — װעֶט אוּנזעֶר תְּפִלָה אָנגעֶנוּמעֶן װעֶרעֶן. אוׂיבּ מיִט בּלוּט — איִז פעֶרפאַלעֶן.

זאָגט אֵלִיָהוּ: מיִט לײֵם!

— געֵה־זשעֶ זאָג מָרְדְכַי׳ן עֶר זאָל מִתְפַּלֵל זײַן.

{{הערה|פּאַסטוך.|¹)|174}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז הָמָן האָט אַניִדעֶרגעֶשטעֶלט דיִ תְּלִיָה, איִז עֶר אַװעֶק אוּן געֶטראָפעֶן מרדכי׳ן, װיִ עֶר זיִצט אוּן לעֶרעֶנט מיִט צװײֵ אוּן צװאַנציִג טוׂיזעֶנד קלײֵנעֶ יוּנגעֶליִך, אַלעֶ מיִט אַש אוׂיף דיִ קעֶפּ אוּן זעֶק אוׂיף דיִ לעֶנדעֶן, אַלעֶ פאַסטעֶן אוּן װײֵנעֶן.

האָט המן זײֵ געֶשמיִדט איִן קײֵטעֶן אוּן געֶזעֶצט װעֶכטעֶר נעֶבּעֶן זײֵ אוּן געֶזאָגט: מאָרגעֶן װעֶל איִך זײֵ פריִהעֶר אוׂיסקוׂילעֶן, דעֶרנאָך — מרדכי׳ן אוׂיפהעֵנגעֶן!

זעֶנעֶן געֶקוּמעֶן זײֵעֶרעֶ מוּטעֶרס אוּן געֶבּראַכט זײֵ בּרוׂיט אוּן װאַסעֶר — האָבּעֶן זײֵ ניִט געֶװאָלט עֶסעֶן, אוּן זײֵ האָבּעֶן געֶנוּמעֶן דיִ סְפָרִים אוּן אַװעֶקגעֶגעֶבּעֶן מרדכי׳ן אוּן געֶזאָגט: מיִר האָבּעֶן געֶמײֵנט, אַז מיִר װעֶלעֶן האָבּעֶן {{זייט|175|ל}} לאַנגעֶ יאָהר צוּליִעבּ דעֶם זְכוּת פוּן דעֶר תּוׂרָה, איִצט, אַז מיִר האָבּעֶן ניִט זוֹכֶה געֶװעֶן — נעֶהם־צוּ בּײַ אוּנז דיִ ספרים.

האָבּעֶן דיִ מוּטעֶרס אָנגעֶהוׂיבּעֶן װײֵנעֶן פוּן אוׂיסעֶנװעִניִג אוּן דיִ קיִנדער פוּן איִנװעֵניִג, אוּן זײֵעֶר קוׂל האָט דעֶרגרײֵכט צוּם היִמעֶל.

פרעֶגט גאָט: װאָס איִז עֶס פאַר אַ געֶשרײֵ, װיִ פוּן ציִקעֶליִך מיִט לעֶמעֶליִך?

זאָגט משה: דאָס איִז ניִט קײַן ציִקעֶליִך, ניִט קײַן לעֶמעֶליִך, — דיִ הײֵליִגעֶ שאָף זעֶנעֶן עֶס, דיִ קלײֵנעֶ קיִנדעֶרליִך פוּן דײַן פאָלק יִשְרָאֵל, װאָס מאָרגעֶן דאַרף מעֶן זײֵ צוּקוׂילעֶן װיִ שאָף.

בּאַלד האָט זיִך דעֶרװעֶקט גאָט׳ס רַחְמָנוּת אוּן עֶר האָט צוּבּראָכעֶן דיִ חֲתִמוֹת אוּן צוּריִסעֶן דיִ בּריִעף.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|הָמָנ׳ס מַפָּלָה.|1.5|10.11}}

„איִן יעֶנעֶר נאַכט איִז געֶשטעֶרט געֶװאָרעֶן דעֶם קעֶניִגס שלאָף”. אײֵגעֶנטליִך האָט איִן דעֶר נאַכט קײֵנעֶר מיִט קײַן אוׂיג ניִט צוּגעֶמאַכט:

אֶסְתֵּר איִז געֶװעֶן פעֶרטראָגעֶן מיִט דיִ הֲכָנוׂת צוּ דעֶר סעוּדָה פאַר אַחשורוֹש מיט המנ׳עֶן, מרדכי האָט געֶפאַסט אוּן געֶקלאָגט אוּן מִתְפַּלֵל געֶװעֶן פאַר גאָט, המן איִז געֶװעֶן בּעֶשעֶפטיִגט מיִט דעֶר תְּלִיָה, װאָס עֶר האָט געֶגרײֵט פאַר מרדכי.

זאָגט גאָט צוּ׳ם מַלְאָך פוּן שלאָף: מײַנעֶ קיִנדעֶר {{תיקון|געֶפוּנעֶן|געֶפיִנעֶן|דיאַלעקטיזם}} זיִך איִן אַזאַ אוּמגליִק, אוּן דעֶר רָשָע שלאָפט זיִך רוּהיִג בּײַ זיִך איִן בּעֶט! געֵה פעֶרטרײַבּ פוּן איִהם דעֶם שלאָף.

לאָזט זיִך אַראָפּ דעֶר מלאָך, שטעֶלט זיִך אַװעֶק איִבּעֶר אַחשורוֹש אוּן רוּדעֶרט בּײַ איִהם איִן האַרצעֶן: דוּ אוּנדאַנקבּאַרעֶר, געֵה דאַנק־אָפּ דײַן רעֶטעֶר.

— „האַ, װאָס איִז — בּעֶאוּנרוּהיִגט זיִך אַחשורוֹש — װעֶמעֶן בּיִן איִך שוּלדיִג אַ דאַנק?” — „אוּן בּאַלד האָט עֶר געֶהײֵסעֶן בּרײֵנגעֶן דעֶם סֵפֶר־הַזִכְרוֹנוׂת”.

נעֶהמט דעֶם קעֶניִג׳ס שרײַבּעֶר, המן׳ס זוּהן, אוּן הײֵבּט־אָן לײֵעֶנעֶן פאַר׳ן קעֶניִג דיִ שריִפטעֶן. קוּמט עֶר צוּ דעֶר מַעֲשֶה, װיִ מרדכי האָט געֶרעֶטעֶט דעֶם קעֶניִג פוּן בִּגְתָן וָתֶרֶש. חאַפּט עֶר אוּן קעֶהרט גיִך איִבּעֶר דאָס בּלאַט אוּן װיִל לײֵעֶנעֶן װײַטעֶר. קעֶהרט זיִך אָבּעֶר דאָס בּלאַט פוּן זיִך אַלײֵן איִבּעֶר צוּריִק אוּן װיִדעֶר װאַרפט זיִך איִהם איִן אוׂיג יעֶנעֶ מעשה. בּלעֶטעֶרט {{זייט|176|ל}} עֶר װײַטעֶר איִבּעֶר, װעֶרט אַחשורוֹש אוׂיפגעֶרעֶגט: בּיִז װאַנעֶן — זאָגט עֶר — װעֶסטוּ אַלץ בּלעֶטעֶרעֶן, לײֵען כְּסֵדֶר {{אָנווייז|¹)|176}}. „איִך קעֶן עֶס ניִשט לײֵענעֶן”, — זאָגט המנ׳ס זוּהן. פּלוּציִם הײֵבּעֶן זיִך דיִ װעֶרטעֶר אָן צוּ לײֵענעֵן װיִ פוּן זיִך אַלײֵן.

װיִ דעֶר קעֶניִג האָט דעֶרהעֶרט מרדכי׳ס נאָמעֶן האָט עֶר זיִך בּעֶרוּהיִגט אוּן ס׳האָט איִהם אָנגעֶהוׂיבּעֶן {{תיקון|נוֹיגעֶן|נײֵגעֶן|דיאַלעקטיזם}} צוּ׳ם שלאָף. פאַרטאָג, װעֶן עֶר איִז {{תיקון|אײַנשלאָפעֶן|אײַנגעֶשלאָפעֶן}}, זעֶהט עֶר איִן חָלוׂם, װיִ הָמָן שטעֵהט איִבּעֶר איִהם מיִט אַ שװעֶרד איִן דעֶר האַנד אוּן װיִל איִהם טוׂיטעֶן. איִן דעֶר מיִנוּט האָט מעֶן אָנגעֶקלאַפּט איִן טוֹיעֶר, חאַפּט זיִך אוׂיף דעֶר קעֶניִג פוּן שלאָף אוּן פרעֶגט אַ דעֶרשראָקעֶנעֶר: װעֶר איִז דאָרט? זאָגט מעֶן איִהם: המן שטעֵהט איִן הוׂיף. „נײֵן, ס׳איִז ניִשט קײַן חלוׂם, טראַכט זיִך אַחשורוֹש — ס׳איִז אַן אֱמֶת” — אוּן זאָגט: לאָז עֶר אַרײַן!

װיִ המן איִז נוּר אַרײַן, גיִט דעֶר קעֶניִג אַ פרעֶג: װאָס זאָל מעֶן טהוּן דעֶם מעֶנשעֶן װאָס דעֶר מלך פעֶרלאַנג זײַן כּבוׂד? טראַכט זיִך המן: „דאָס מײֵנט מעֶן מיִך, מעֶ דאַרף זאָגעֶן װאָס מעֶהר”.

— העֶר קעֶניִג — זאָגט המן — דעֶם מאַן דאַרף מעֶן אָנטהוּן דאָס קעֶניִגליִכעֶ קלײֵד, אוׂיפזעֶצעֶן אוׂיף דעֶם קעֶניִג׳ס פעֶרד, אָנטהוּן דיִ קעֶניִגליִכעֶ קרוׂין... װיִ דעֶר קעֶניִג האָט דעֶרהעֶרט „דיִ קרוׂין”, האָט זיִך איִהם אָנגעֶהוׂיבּעֶן בּײַטעֶן דיִ פאַרבּ איִן פָּנִים. „אָט איִז דעֶר פִּתְרוֹן פוּן דעֶם חָלוׂם — טראַכט עֶר זיִך — עֶר האָט חֵשֶק צוּ מײַן קרוׂין”, אוּן קוׂים אײַנגעֶהאַלטעֶן דעֶם כַּעַס זאָגט עֶר: „גיִך נעֶהם אוּן טהוּ דאָס אַלעֶס מָרְדְכִי׳ן”.

— העֶר קעֶניִג — האָט הָמָן געֶשטאַמעֶלט פאַר {{תיקון|עֶרשטוׂינוּנג|דעֶרשטוׂינוּנג|דייטשמעריזם}} — װאָס פאַר אַ מָרְדְכַי?

— מָרְדְכַי דעֶם יוּדעֶן.

— אײֵן מָרְדְכַי איִז דאָ בּײַ יוּדעֶן?

— דעֶם, װאָס זיִצט איִן קעֶניִגליִכעֶן טוׂיעֶר.

— דעֶם מָרְדְכַי? — זאָגט הָמָן — ציִ װעֶט עֶס אפשר ניִשט זײַן פאַר איִהם צוּפיִעֶל, איִך מײֵן עֶר װעֶט זיִך בּעֶגניִגעֶן מיִט עֶפּיִס װעֵניִגעֶר: אַ שטעֶדטיִל איִהם שעֶנקעֶן, ציִ אַ טײַכיל.

{{הערה|אײֵנס נאָכ׳ן אַנדעֶרעֶן.|¹)|176}}

דאָ האָט שוׂין דעֶר קעֶניִג זיִך ניִשט געֶקעֶנט אײַנהאַלטעֶן אוּן {{זייט|177|ל}} אוׂיסגעֶשריִגעֶן װיִ אַ צוּרײֵצטעֶר לײֵבּ: „קײַן האָר זאָלסטוּ ניִשט פעֶרפעֵהלעֶן פוּן דעֶם אַלעֶמעֶן װאָס דוּ האָסט פריִהעֶר געֶזאָגט!”.

אוּן דעֶר קעֶניִג רוּפט־אַרײַן הֲתָך אוּן חַרְבוֹנָה אוּן בּעֶפעֵהלט זײֵ: געֵהט מיִט איִהם אוּן זעֶהט אַכטוּנג געֶבּעֶן עֶר זאָל קײַן האָר ניִשט פעֶרפעֵהלעֶן...

הָמָן איִז געֶשטאַנעֶן צוּטוּמעֶלט, העֶנד אוּן פיִס האָבּעֶן איִהם געֶציִטעֶרט, דיִ אוׂיגעֶן אײַנגעֶגראָבּעֶן איִן דעֶר עֶרד, ניִשט געֶזעֶהן פאַר זיִך דיִ שײַן אוּן ניִשט געֶװאוּסט, װאָס מיִט איִהם טהוּט זיִך. איִן דרײַעֶן אײַנגעֶבּוׂיגעֶן איִז עֶר אַרײַן איִן קעֶניִגליִכעֶן שאַץ־קאַמעֶר, געֶנוּמעֶן דיִ קעֶניִגליִכעֶ קלײֵדעֶר מיִט אַלעֶ רעֶגאַליעֶן, פוּן דאָרט איִז עֶר אַ צוּמיִשטעֶר אוּן אַ דעֶרשלאָגעֶנעֶר אַרײַן איִן שטאַל, אָנגעֶנוּמעֶן דעֶם שעֶהנסטעֶן קעֶניִגליִכעֶן פעֶרד פאַר דעֶר גאָלדעֶנעֶר צוׂים, אוּן אָנגעֶלאָדעֶן מיִט דיִ קעֶניִגליִכעֶ קלײֵדעֶר אוׂיף דיִ אַקסעֶל — איִז עֶר אַװעֶק צוּ מָרְדְכַי.

װיִ מָרְדְכַי האָט דעֶרזעֶהן הָמָנ׳עֶן מיִט׳ן פעֶרד, זאָגט עֶר זײַנעֶ תַּלְמִידיִם: „אַנטלוׂיפט, קיִנדעֶר, רעֶטעֶט זיִך גיִכעֶר פוּנ׳ם אוּמגליִק, דעֶר רָשָע געֵהט צוּ אוּנז!” זאָגעֶן זײֵ: „פוּן דיִר װעֶלעֶן מיִר זיִך ניִשט אָפּשײֵדעֶן, איִנאײֵנעֶם געֶלעֶבּט, איִנאײֵנעֶם שטאַרבּעֶן”.

פעֶרװיִקעֶלט זיִך מָרְדְכַי איִן זײַן טַלִית אוּן פעֶרטיִעפט זיִך איִן תְּפִלָה צוּ גאָט.

הָמָן איִז דעֶרװײַל צוּגעֶגאַנגעֶן נאָהעֶנט, געֶשטאַנעֶן אוּן געֶװאַרט. װיִ מָרְדְכַי האָט געֶעֶנדיִגט זײַן תְּפִלָה זאָגט הָמָן צוּ איִהם: מָרְדְכַי הַצַדִיק, אַבְרָהָם׳ס אײֵניִקעֶל, װאַרף אַראָפּ פוּן זיִך דײַן זאַק אוּן אַש אוּן טהוּ־אָן דעֶם קעֶניִגס קלײֵד אוּן זעֶץ זיִך רײַטעֶן אוׂיפ׳ן קעֶניִגס פעֶרד.

עֶנטפעֶרט איִהם מרדכי פעֶרבּיִטעֶרט: הָמָן הָרָשָע, עֲמָלֵק׳ס אײֵניִקעֶל, װאַרט אַ װײַלעֶ, לאָז מיִך אוׂיסטריִנקעֶן פריִהעֶר דעֶם בּיִטעֶרעֶן כּוׂס אוּן דעֶרנאָך װעֶסטוּ מיִך אַװעֶקפיִהרעֶן צוּ דעֶר תְּלִיָה.

— נײֵן, מרדכי הצדיק — זאָגט המן — פוּן אײֵבּיִגעֶ יאָהרעֶן טרעֶפעֶן זיִך מיִט אײַך גרוׂיסעֶ נִסִים. דעֶר קעֶניִג אַלײֵן האָט מיִך געֶשיִקט צוּ דיִר, עֶר פעֶרלאַנגט דײַן כּבוׂד. שטעֵה־זשעֶ אוׂיף אוּן {{תיקון|עֶרפיִל|דעֶרפיִל|דייטשמעריזם}} דעֶם קעֶניִג׳ס װיִלעֶן: טהוּ־אָן דאָס קעֶניִגליִכעֶ קלײֵד אוּן רײַט אוׂיף דעֶם קעֶניִגליִכעֶן פעֶרד.

פעֶרשטאַנעֶן אַז דאָ איִז בֶּאֱמֶת מיִט איִהם אַ גרוׂיסעֶר נֵס געֶשעֶהן, זאָגט מָרְדְכַי צוּ הָמָנ׳עֶן: קוּק מיִך אָבּעֶר אָן, איִך בּיִן דאָך אוׂיסגעֶװאַלגעֶרט איִן אַש, איִנגאַנצעֶן פעֶרשמיִרט אוּן פעֶר׳חֹשֶכ׳ט, װיִ־זשעֶ קעֶן איִך אוׂיף זיִך אָנציִהעֶן דאָס קעֶניִגליִכעֶ קלײֵד? איִך מוּז זיִך פריִהעֶר װיִ געֶהעֶריִג אַרוּמװאַשעֶן {{זייט|178|ל}} אוּן אַרוּמשעֶרעֶן. שיִקט המן נאָך אַ בּעֶדעֶר אוּן ראַזיִרעֶר, איִז ניִשט געֶװעֶן צוּ בּעֶקוּמעֶן. נעֶהמט המן אַלײֵן אוּן פיִהרט מרדכי׳ן איִן בּאָד, אוּן דאָרט האָט עֶר אוּנטעֶרגעֶגוּרט דיִ לעֶנדעֵן אוּן פעֶרקאַטשעֶט דיִ אַרבּעֶל אוּן זיִך געֶשטעֶלט װאַשעֶן אוּן פּוּצעֶן מרדכי׳ן, אוׂיסגעֶשמיִרט איִהם דאָס לײַבּ מיִט דיִ בּעֶסטעֶ בּוׂימלעֶן אוּן בְּשָׂמִים. דעֶרנאָך האָט עֶר געֶשיִקט גיִך צוּ זיִך איִן הוׂיז בּרײֵנגעֶן פוּן דאָרט אַ שעֶר אוּן געֶנוּמעֶן אַרוּמשׁעֶרעֶן מרדכי׳ן. העֶרט מרדכי װיִ הָמָן זיִפצט בִּשְעַת מַעֲשֶה. פרעֶגט עֶר איִהם: װאָס בּעֶטײַט דײַן זיִפצעֶן? עֶנטפעֶרט המן: אַז אָך אוּן װעֵה, אוׂיף װאָס איִך, דעֶר עֶרשטעֶר מיִניִסטעֶר בּײַ אֲחַשְוֵרוֹש׳ן, בּיִן איִצט איִבּעֶרגעֶקוּמעֶן — אַ בּעֶדעֶר אוּן אַ שעֶרעֶר געֶװאָרעֶן. זאָגט מרדכי: יאָ, המן, דאָס רעֶדיִל דרעֶהט זיִך איִבּעֶר, געֶדײֵנקסט דעֶם טאַטעֶן דײַנעֶם, איִך האָבּ איִהם גאַנץ גוּט געֶקעֶנט, עֶר איִז געֶװעֶן אַ שעֶרעֶר איִן יעֶנעֶם דאָרף אַזעֶלכעֶ צװײֵ אוּן צװאַנציִג יאָהר; דוּכס זיִך, אַז דיִ שעֶר איִז טאַקיִ פוּן זײַן געֶצײַג.

פאַרטיִג געֶװאָרעֶן מיִט׳ן {{תיקון|פּיִצעֶן|פּוּצעֶן|דיאַלעקטיזם}} אוּן אָנקלײֵדעֶן, זאָגט המן: איִצט, מרדכי, זעֶץ זיִך אוׂיפ׳ן פעֶרד.

— איִך בּיִן אַלט — זאָגט מרדכי — אוּן אָפּגעֶשװאַכט פוּן תַּעְנִית. איִז זיִך הָמָן מַכְנִיעַ {{אָנווייז|¹)|178}}, בּײֵגט זיִך אָן פאַר איִהם ניִדריִג, אוּן מרדכי שטעֶלט זיִך אוׂיף איִהם אוּן קריִכט אַרוׂיף אוׂיפ׳ן פעֶרד.

רײַט מרדכי איִבּעֶר דיִ גאַסעֶן אוּן המן געֵהט פאָראוׂיס, פיִהרט דאָס פעֶרד פאַר׳ן צוׂים אוּן רוּפט־אוׂיס: „אָט אַזוׂי טהוּט מעֶן דעֶם מאַן װאָס דעֶר קעֶניִג פעֶרלאַנגט זײַן כָּבוֹד!”. פוּן בּײֵדעֶ זײַטעֶן זעֶנעֶן מיִטגעֶגאַנגעֶן זיִבּעֶן אוּן צװאַנציִג טוׂיזעֶנד בַּחוּרִים פוּן קעֶניִגס הוׂיף, געֶטראָגעֶן גאָלדעֶנעֶ כּוֹסוׂת איִן דעֶר רעֶכטעֶר האַנד אוּן זיִלבּעֶרנעֶ בּעֶכעֶר איִן דעֶר ליִנקעֶר האַנד, אוּן אַלעֶ מאָל אוׂיסגעֶשריִעֶן: „אָט אַזוׂי טהוּט מעֶן דעֶם מאַן װאָס דעֶר קעֶניִג פעֶרלאַנגט זײַן כָּבוׂד!”. אַלעֶ אײַנװאוׂינעֶר זעֶנעֶן אַרוׂיס אַקעֶגעֶן מיִט בּרעֶנעֶנדיִגעֶ פאַקעֶלעֶן איִן דיִ העֶנד, אוּן דיִ גאַנצעֶ שטאָדט האָט געֶרוׂישט פוּן פײַעֶרליִכעֶ אוׂיסרוּפעֶן אוּן לוׂיבּ־ליִעֶדעֶר מרדכי׳ן.

המנ׳ס טאָכטעֶר האָט אַרוׂיסגעֶקוּקט דוּרכ׳ן פעֶנסטעֶר אוּן דעֶרזעֶהן דעֶם פאָטעֶר איִן אַזאַ שעֶנדליִכעֶר לאַגעֶ, האָט זיִ זיִך אַראָפּגעֶװאָרפעֶן פוּן דעֶר הוׂיך אוׂיף דעֶר עֶרד אוּן געֶפאַלעֶן טוׂיט.

{{הערה|לעֶגט זיִך אוּנטעֶר.|¹)|178}}

{{זייט|179}}

אוּן המן האָט זיִך דעֶם טאָג צוּריִקגעֶקעֶהרט אַהײֵם אַ פיִער־פאַכיִגעֶר בַּעַל־מְלָאכָה: אַ בּעֶדעֶר, אַ שעֶרעֶר, אַ קוּטשעֶר אוּן אַ העֶראָלד.

{{קעפּל|הָמָן׳ס תְּלִיָה.|1.5|10.12}}

איִן דעֶם טאָג װאָס המן האָט בּעֶדאַרפט, לוׂיט אֲחַשְוֵרוֹש׳עֶס בּעֶפעֶהל, געֶהאַנגעֶן װעֶרעֶן, איִז עֶר אַרײַן צוּ זיִך איִן גאָרטעֶן אוּן אַ היִבּשעֶ צײַט אַרוּמגעֶדרעֵהט זיִך װיִ אַ צוּמיִשטעֶר צװיִשעֶן דיִ שוּרוׂת הוׂיכעֶ אַלט־געֶװאַקסעֶנעֶ בּײֵמעֶר. פּלוּצוּם שטעֶלט עֶר זיִך אָפּ איִן מיִטעֶן גאָרטעֶן אוּן פעֶרקוּקט זיִך לאַנג אוׂיף דיִ בּעֶקאַנטעֶ בּײֵמעֶר, װיִ אײֵנעֶר זאָגט: אַלטעֶ גוּטעֶ פרײַנד מײַנעֶ, אוׂיף װעֶמעֶן פוּן אײַך װעֶט המן, דעֶר עֶלטסטעֶר אוּן גרעֶסטעֶר פוּן אַלעֶ שָׂרִים איִן פָּרַס אוּן מָדַי, מאָרגעֶן העֶנגעֶן? אוׂיף דעֶם גיִט אַ װיִנטעֶל אַ בּלאָז אוּן אַ לײַכטעֶר געֶרוׂיש לוׂיפט־דוּרך צװיִשעֶן דיִ בּײֵמעֶר, װיִ זײֵ װאָלטעֶן צװיִשעֶן זיִך אַ געֶשפּרעֶך געֶפיִהרט:

— ניִט אוׂיף מיִר, ניִט אוׂיף מיִר! — האָט זיִך אַ טרעֶסעֶל געֶטהוּן דעֶר װײַנשטאָק אוּן מיִט זײַנעֶ בּלעֶטעֶר דיִ שטײֵנגלעֶן טרוׂיבּעֶן פעֶרשטעֶלט — פוּן מיִר נעֶהמט מעֶן װײַן פאַר דעֶם הײֵליִגעֶן מִזְבֵּחַ, קעֶן איִך דעֶם רָשָע אוׂיף זיִך ניִט פעֶרטראָגעֶן.

— ניִט אוׂיף מיִר, ניִט אוׂיף מיִר! — גיִט אַ ציִטעֶר דעֶר אײֵלבּיִרט — פוּן מיִר נעֶהמט מעֶן בּוׂימעֶל צוּ דעֶר מְנוֹרָה.

— איִך װיִל אוׂיך ניִט! — מוּרמעֶלט דעֶר פײַגעֶנבּוׂים — מיִט מײַנעֶ בּלעֶטעֶר האָט זיִך אָדָם וְחַוָה געֶקלײֵדעֶט אוּן מײַנעֶ זאַפטיִגעֶ פרוּכט געֶהעֶן אוׂיף בִּכּוּרִים {{אָנווייז|¹)|179}}.

— אוׂיף מיִר אַוַדְאִי ניִט — װאַרפט זיִך אָפּ דעֶר פּאַלמעֶנבּוׂים מיִט זײַנעֶ בּרײֵטעֶ לוּלָבִים — אָט דעֶר רשע, אַ שטעֶכיִגעֶ צװײַג פוּן אַ קרוּמעֶן דאָרנשטאַם, זאָל העֶנגעֶן אוׂיף מײַן גלײַכעֶן שלאַנקעֶן שטאַם, צוּ װעֶלכעֶן דיִ יוּדיִשעֶ קיִנדעֶר זעֶנעֶן געֶגליִכעֶן! נײֵן, איִך װיִל ניִט!

— אוּן איִך װיִל אוׂיך ניִט! — שאָקעֶלט זיִך אָפּ דעֶר אֶתְרוֹג — מיִט מײַנעֶ שעֶהנעֶ צאַרטעֶ פרוּכט פרעֵהט מעֶן זיִך יוׂם־טוׂב פאַר גאָט.

— אוּן איִך אוׂיך ניִט! — זאָגט דעֶר הָדָס — דעֶר זאַנפטעֶר רֵיחַ פוּן מײַנעֶ צװײַגעֶן {{תיקון|זעֶנעֶן|איִז}} געֶשאַפעֶן צוּ׳ם {{תיקון|עֶרקװיִקעֶן|דעֶרקװיִקעֶן|דייטשמעריזם}} אוּן {{תיקון|עֶרפריִשעֶן|דעֶרפריִשעֶן|דייטשמעריזם}}.

{{הערה|דיִ עֶרשט־צײַטיִגעֶ פרוכט, װאס יודען פלעגען פיהרען קײן ירושלים.|¹)|179}}

{{זייט|180}}

— אוּנטעֶר מיִר — זאָגט דעֶר אײֵכעֶנבּוׂים — ליִגט דְבוֹרָה, רִבְקָה׳ס אַם, בּעֶגראָבּעֶן.

— צוּ מײַנעֶ פרוּכט זעֶנעֶן דיִ צַדִיקִים געֶגליִכעֶן — זאָגט דעֶר מיִלגרוֹים.

— אוׂיבּ אַזוׂי — זאָגט דעֶר צעֶדעֶרבּוׂים — זאָל מעֶן איִהם אוׂיף מיִר אוׂיפהעֵנגעֶן. איִך פּאַס פאַר איִהם װיִ אָנגעֶמאָסטעֶן, װײַל עֶר האָט מיִך צוּגעֶגרײֵט פוּן מרדכי׳ס װעֶגעֶן, אוּן אַז עֶר האָט דיִ תְּלִיָה פאַרטיִג געֶמאַכט האָט עֶר זיִך צוּגעֶמאָסטעֶן.</text>
      <sha1>r9hz83mpgqebib3fl2zdig1x5kg3r8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>די יידישע אגדות/באַנד 1/מאָדערנער אויסלייג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8702</id>
    <revision>
      <id>20577</id>
      <timestamp>2026-08-15T08:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alephreish</username>
        <id>854</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אויסגאַבע |טיטל=די יידישע אגדות |בילד= |מחבר=י. ח. ראַווניצקי |מחבר2=ח. נ. ביאַליק |אויסגאַבע=בערלין, 1921 |פאַרלאַג=מוריה |אַרכיוו=diyudisheagodefo01bialuoft |זייטן=180 |מאָדערנער אויסלייג לינק=די יידישע אגדות/באַנד 1/מאָדערנער אויסלייג |אינהאַלט לינק=קאַפּיטל-אינהאַלט |...'</comment>
      <origin>20577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="580975" sha1="85r0sgnz64dbevjazv0h1u8oxij1c4d" xml:space="preserve">{{אויסגאַבע
|טיטל=די יידישע אגדות
|בילד=
|מחבר=י. ח. ראַווניצקי
|מחבר2=ח. נ. ביאַליק
|אויסגאַבע=בערלין, 1921
|פאַרלאַג=מוריה
|אַרכיוו=diyudisheagodefo01bialuoft
|זייטן=180
|מאָדערנער אויסלייג לינק=די יידישע אגדות/באַנד 1/מאָדערנער אויסלייג
|אינהאַלט לינק=קאַפּיטל-אינהאַלט
|אַלע בענד=
* [[די יידישע אגדות/באַנד 1|באַנד 1]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 2|באַנד 2]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 3|באַנד 3]]
* [[די יידישע אגדות/באַנד 4|באַנד 4]]
}}

{{שער|

{{קעפּל|די יידישע אגדות|5}}

{{קעפּל|פאָלקסטימלעכע דערציילונגען זאַגען, לעגענדן, משלים. אַפאָריזמען&lt;br&gt;און שפּריכווערטער}}

{{קעפּל|געקליבן פון תלמוד און מדרשים|1}}

{{קעפּל|נאָכן העברעאישן|1}}

{{קעפּל|„ספר האגדה”|4}}

{{קעפּל|באַאַרבעט און גרופּירט נאָכן אינהאַלט|1}}

{{קעפּל|{{קליין|דורך|1}} י. ח. ראבניצקי {{קליין|און|1}} ח. נ. ביאליק.|3}}

{{ליניע|12%}}

{{קעפּל|ערשטער באַנד.|2}}

{{קעפּל|{{טרעקינג|צווייטע אויפלאַגע.}}|1}}


{{קעפּל|בערלין, תרפ״ב.|1}}

{{ליניע|50%}}

{{קעפּל|פאַרלאַג „מוריה” , ירושלים , בערלין , אָדעס|1.5}}

}}

{{זייט|II}}


{{קעפּל|אַלע רעכט פאָרבאַהאלטן|1}}


{{קעפּל|Offsetdruck E. Heckendorf, Berlin|1}}


{{זייט|III}}

{{קעפּל|אינהאַלט:|2|אינהאַלט}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-1|פאָרוואָרט]]
| [[#זייט-VI|VI]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-2|די „אגדה” איבער אגדה.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-2.1|אגדה און משל]]
| [[#זייט-XI|XI]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-2.2|הלכה און אגדה]]
| [[#זייט-XII|XII]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-3|די ערשטע דורות.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.1|אדם הראשון]]
| [[#זייט-1|1]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.2|די שיינע וועלט]]
| [[#זייט-2|2]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.3|די כלה שבת]]
| [[#זייט-2|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.4|גראָזן און ביימער]]
| [[#זייט-3|3]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.5|דאָס אייזן]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.6|די זון און די לבנה]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.7|אַלע באַשעפענישן זענען נוצלעך]]
| [[#זייט-3|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.8|חוה]]
| [[#זייט-4|4]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.9|דער ערשטער חטא]]
| [[#זייט-5|5]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.10|דער פעניקס]]
| [[#זייט-6|6]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.11|די נייגעריקע פרוי]]
| [[#זייט-6|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.12|נאָכן חטא]]
| [[#זייט-7|7]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.13|אָנגעוואוירן אַ טרייען דינער]]
| [[#זייט-7|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.14|דער ערשטער זון־אונטערגאַנג]]
| [[#זייט-7|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.15|דאָס ערשטע פייער]]
| [[#זייט-8|8]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.16|די קורצע טעג]]
| [[#זייט-8|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.17|קין און הבל]]
| [[#זייט-8|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.18|למך]]
| [[#זייט-11|11]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.19|די געפאַלענע מלאכים און די ריזן]]
| [[#זייט-11|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.20|נח און דער מבול]]
| [[#זייט-13|13]]
|-
|}


{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.21|שקר און פלוך]]
| [[#זייט-15|15]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.22|שיכרות]]
| [[#זייט-15|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-3.23|נמרוד און דער דור הפלגה]]
| [[#זייט-16|16]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-4|די אבות.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.1|אברהם׳ס געבורט]]
| [[#זייט-18|18]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.2|תרח׳ס געטער]]
| [[#זייט-19|19]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.3|ישמעאל און זיינע פרויען]]
| [[#זייט-22|22]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.4|עקדת־יצחק]]
| [[#זייט-23|23]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.5|אברהם׳ס טויט]]
| [[#זייט-28|28]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.6|סדום]]
| [[#זייט-29|29]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.7|אליעזר אין סדום]]
| [[#זייט-30|30]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.8|דער סדום׳ער מכניס־אורח]]
| [[#זייט-31|31]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.9|סדום׳ער נדבות]]
| [[#זייט-32|32]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.10|דער גזר־דין]]
| [[#זייט-32|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.11|לוט׳ס ווייב]]
| [[#זייט-33|33]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.12|יעקב און עשו]]
| [[#זייט-33|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.13|יצחק׳ס בלינדקייט]]
| [[#זייט-33|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.14|די ברכות]]
| [[#זייט-34|34]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.15|לאה]]
| [[#זייט-36|36]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.16|יעקב ראַנגלט זיך מיטן מלאך]]
| [[#זייט-36|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.17|רבקה׳ס טויט]]
| [[#זייט-37|37]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.18|רחל׳ס קבר]]
| [[#זייט-38|38]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.19|יוסף׳ס שיינהייט]]
| [[#זייט-39|39]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.20|יוסף אין מצרים]]
| [[#זייט-39|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.21|יוסף און זיינע ברידער]]
| [[#זייט-40|40]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.22|שמע, ישראל!]]
| [[#זייט-44|44]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.23|יעקב׳ס קבורה]]
| [[#זייט-45|45]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-4.24|צוריקוועגס ביי יענער גרוב]]
| [[#זייט-46|46]]
|-
|}

{{זייט|IV}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-5|די יידן אין מצרים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.1|די גזירה פון וואַסער]]
| [[#זייט-47|47]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.2|די גזירה פון ליים און ציגל]]
| [[#זייט-48|48]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.3|אינעם זכות פון די פרומע פרויען]]
| [[#זייט-48|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.4|נאָך דער אַרבעט]]
| [[#זייט-49|49]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.5|די מאָס איז איבערפולט]]
| [[#זייט-50|50]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.6|משה׳ס עלטערן]]
| [[#זייט-50|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.7|משה׳ס געבורט]]
| [[#זייט-51|51]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.8|די פּרואוו]]
| [[#זייט-51|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.9|משה גייט אַרויס צו זיינע ברידער]]
| [[#זייט-52|52]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.10|אַנטלאָפן]]
| [[#זייט-53|53]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.11|אין לאַנד כוש]]
| [[#זייט-53|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.12|יתרו]]
| [[#זייט-54|54]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.13|אַ טרייער הירט]]
| [[#זייט-55|55]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.14|דער דאָרנבוים]]
| [[#זייט-55|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.15|משה׳ס שטעקן]]
| [[#זייט-55|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.16|די זקנים האָבן זיך אָפּגעטראָגן]]
| [[#זייט-56|56]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.17|משה און אהרן ביי פּרעה׳ן]]
| [[#זייט-56|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.18|פּרעה׳ס האַרץ]]
| [[#זייט-58|58]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.19|פון שטעקנס שלאַנגען]]
| [[#זייט-59|59]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.20|צווישן הירט און וואָלף]]
| [[#זייט-59|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.21|די מכה „בלוט”]]
| [[#זייט-60|60]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.22|פרעש]]
| [[#זייט-61|61]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.23|מידה כנגד מידה]]
| [[#זייט-61|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.24|דער האָגל]]
| [[#זייט-62|62]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.25|די דריי טעג פינצטערניש]]
| [[#זייט-62|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.26|פּרעה זוכט משה׳ן]]
| [[#זייט-63|63]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-5.27|יוסף׳ס ארון]]
| [[#זייט-63|”]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-6|יציאת מצרים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.1|דער שלימזל]]
| [[#זייט-65|65]]
|-
|}


{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.2|ביידע זיך געפרייט]]
| [[#זייט-66|66]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.3|שפּעט זיך אַרומגעקוקט]]
| [[#זייט-66|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.4|די יידן ביים ים־סוף]]
| [[#זייט-67|67]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.5|קריעת־ים־סוף]]
| [[#זייט-67|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.6|דער שר של ים]]
| [[#זייט-68|68]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.7|זֶה אֵלִי!]]
| [[#זייט-69|69]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-6.8|די רויב פון ים]]
| [[#זייט-70|70]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-7|די יידן אין מדבר.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.1|דער מן]]
| [[#זייט-71|71]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.2|עמלק]]
| [[#זייט-72|72]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.3|מתן־תורה]]
| [[#זייט-73|73]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.4|דער עגל]]
| [[#זייט-78|78]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.5|דער משכן]]
| [[#זייט-81|81]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.6|מחנה ישראל]]
| [[#זייט-83|83]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.7|משה׳ס בילד]]
| [[#זייט-84|84]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.8|קורח]]
| [[#זייט-85|85]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.9|מי מריבה]]
| [[#זייט-88|88]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.10|אהרן׳ס טויט]]
| [[#זייט-89|89]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.11|אין טאָל אַרְנוֹן]]
| [[#זייט-91|91]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.12|עוג מלך הבשן]]
| [[#זייט-92|92]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.13|די קליידער אין דער מדבר]]
| [[#זייט-93|93]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.14|דער טויט פון דור המדבר]]
| [[#זייט-94|94]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.15|בלעם]]
| [[#זייט-95|95]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-7.16|משה׳ס טויט]]
| [[#זייט-98|98]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-8|שופטים און מלכים.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.1|יפתח און זיין טאָכטער]]
| [[#זייט-107|107]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.2|אלקנה און חנה]]
| [[#זייט-108|108]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.3|שאול]]
| [[#זייט-109|109]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.4|דוד דער טרייער פּאַסטעך]]
| [[#זייט-110|110]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.5|דוד און דער בופל]]
| [[#זייט-111|111]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.6|חכמה און שגעון]]
| [[#זייט-111|”]]
|-
|}

{{זייט|V}}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.7|האָרניס און שפּין]]
| [[#זייט-112|112]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.8|דוד און מיכל]]
| [[#זייט-113|113]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.9|דוד׳ס האַרפע]]
| [[#זייט-115|115]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.10|דוד און יִשְׁבִּי]]
| [[#זייט-115|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.11|דוד און זיין תהלים]]
| [[#זייט-117|117]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.12|דוד׳ס טויט]]
| [[#זייט-118|118]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.13|שלמה׳ס חכמה]]
| [[#זייט-118|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.14|פּאָר־קאָפּ]]
| [[#זייט-120|120]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.15|דער משפּט מיט דער שלאַנג]]
| [[#זייט-122|122]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.16|דער משפּט מיט די דריי רייזנדער]]
| [[#זייט-123|123]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.17|די חכמה פון מצרים]]
| [[#זייט-125|125]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.18|פּרעה׳ס טאָכטער]]
| [[#זייט-125|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.19|שלמה׳ס שטול]]
| [[#זייט-126|126]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.20|מַלְכַּת שְבָא]]
| [[#זייט-128|128]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.21|שלמה המלך׳ס אָדלער]]
| [[#זייט-132|132]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.22|שלמה המלך און דער אשמדי]]
| [[#זייט-133|133]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.23|יונה הנביא אין פיש]]
| [[#זייט-141|141]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.24|מְרוֹדַךְ בֶּן בַּלְאֲדַן]]
| [[#זייט-144|144]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.25|מנשה און ישעיה הנביא]]
| [[#זייט-145|145]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.26|מנשה׳ס טויט]]
| [[#זייט-145|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-8.27|יהויקים און יכניה]]
| [[#זייט-146|146]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-9|דער חורבן פון ערשטן בית־המקדש.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.1|דער הונגער]]
| [[#זייט-149|149]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.2|ירמיה הנביא]]
| [[#זייט-150|150]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.3|די שרפה]]
| [[#זייט-150|150]]
|-
|}

{|style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto;width:400px;table-layout:fixed;&quot;
|-
|
| style=&quot;width:50px&quot; | זייט
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.4|צדקיהו המלך]]
| [[#זייט-151|151]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.5|ירמיה נאָכן חורבן]]
| [[#זייט-152|152]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.6|דער טרויער פון די אבות]]
| [[#זייט-154|154]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.7|זכריה הנביא׳ס בלוט]]
| [[#זייט-158|158]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.8|דאָס אכזריות פון ישמעאל׳ס קינדער]]
| [[#זייט-159|159]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.9|ביי די טייכן פון בבל]]
| [[#זייט-159|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.10|בענקעניש]]
| [[#זייט-161|161]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-9.11|נחמה]]
| [[#זייט-162|162]]
|-
|-
|style=&quot;font-size:1.5em&quot; | [[#קאַפּיטל-10|צווישן ערשטן און צווייטן בית־המקדש.]]
| 
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.1|חִירָם מלך צוֹר׳ס לופט־שלאָס אינמיטן ים]]
| [[#זייט-164|164]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.2|דניאל און די שלאַנג]]
| [[#זייט-165|165]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.3|חנניה, מישאל ועזריה]]
| [[#זייט-166|166]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.4|נס פּורים: אחשוורוש׳ס סעודה]]
| [[#זייט-167|167]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.5|בִּגְתָן וָתֶרֶשׁ]]
| [[#זייט-167|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.6|ווי מיט די אויבערשטע אַזוי מיט די אונטערשטע]]
| [[#זייט-167|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.7|המן׳ס גדולה]]
| [[#זייט-168|168]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.8|המן׳ס אונטערנעמען]]
| [[#זייט-168|”]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.9|המן׳ס מסירות]]
| [[#זייט-169|169]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.10|די גזירה]]
| [[#זייט-170|170]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.11|המן׳ס מפּלה]]
| [[#זייט-176|176]]
|-
|-
| [[#קאַפּיטל-10.12|המן׳ס תליה]]
| [[#זייט-179|179]]
|-
|}

{{זייט|VI}}

{{קעפּל|פאָרוואָרט|1.5|1}}

די יידישע „אגדה” {{אָנווייז|¹)|VI}} — וואָס פאַר אַ ייד ווייסט נישט וויפל טייערע אוצרות פון שיינהייט און פאָלקס־שעפּפונג, וואָס פאַר אַ ליכטיקע פּערלען פון געדאַנקען און טיפזין געפינט זיך דאָרט, צעזייט און צעשפּרייט? הונדערטער יאָרן איז די יידישע אגדה געווען די איין־און־איינציקע פרייע שעפּפונגס־פאָרם פונעם יידישן פאָלקס־גייסט. דאָס באַהאַרצלעכסטע און דאָס אינטימסטע וואָס די יידישע נשמה פאַרמאָגט — האָט געפונען זיין אמת־פאָלקסטימלעכן אויסדרוק אין דער אגדה. געשאַפן דורך אַלע קרייזן פון פאָלק זעלבסט, פון זיינע העכסטע פּערזענלעכקייטן ביז די קלענסטע, איז די אגדה נישט אומזיסט געווען לאַנגע הונדערטער יאָרן דאָס באַליבסטע לעזן פאַר דעם גאַנצן פאָלק, פאַר גרויס און קליין, פונעם גרויסן למדן ביז גאָר אַ פּשוטן יידן; פון דעם „לעבעדיקן קוואַל” האָט יעדער ייד, לויט זיין השגה, געשעפּט פאַר זיין יידיש האַרץ ערפרישענדעס און ערקוויקענדעס, לערע און טרייסט אין אַלע צייטן.

נאָר דאָס איז אַלץ געווען אַמאָל: די לעצטע יאָרן אָבער איז דאָס פאָלק, {{זייט|VII|ל}} צוליב פאַרשידענע סיבות, ליידער, אָפּגעריסן און דערווייטערט געוואָרן פון אָט דעם גייסטיקן קוואַל זיינעם: די אגדה איז, ווי געוואוסט, געשאַפן צומיינסטן נאָר אין לשון־קודש און איז צעשפּרייט אין זייער פיל פאַרשידענע אַלטע ספרים, וואו זי איז, חוץ דעם אַלעמען, זייער אָפט איינגעפלאָכטן און אויסגעמישט, אָן אַ שום סדר און צוזאַמענהאַנג, מיט זייטיקע אָפּגעלעבטע זאַכן. כדי ווידער אויפצולעבן זי און ווי אַמאָל פאַראינטערעסירן מיט איר דאָס גאַנצע פאָלק — אין אונדזערע צייטן — האָט זי געמוזט צונויפגעקליבן ווערן פון טויזנטער פאַרוואָרפענע ווינקעלעך, אָפּגערייניקט ווערן פונעם לאַנגיאָריקן שטויב, געפּוצט און געסטיליזירט, און אין אַ געוויסער אָרדענונג, כראָנאָלאָגיש און זאַכלעך, גרופּירט ווערן, — ערשט דאַן קען זי באַקומען איר אייגנטימלעכן אויסזען און ערשיינען אין איר פולן גלאַנץ און אמתן ווערט פאַרן פאָלק אויך אין היינטיקע צייטן.

{{הערה|ווערטלעך: זאַגע, דערציילונג (פונעם וואָרט „הגד” — זאָגן, דערציילן), און אינעם פאַרברייטערטן זין — אַלעס וואָס נישט „הלכה” (דינים), ד.ה. אויך משלים, אַפאָריזמען, סענטענצן איבער מוסר און מידות, שפּריכווערטער א.אַ.וו.

הלכה און אגדה — דאָס זענען די צוויי פאַרשידנאַרטיקע שריפט־טיילן, וואָס ביידע צוזאַמען בילדן דעם אינהאַלט פון תורה שבעל־פּה (מינדלעכע לערע) אין ביידע תלמודים, וואָס זענען געשאַפן אין אַ משך פון הונדערטער יאָרן דורך אונדזערע גרויסע געלערטע אין ארץ ישראל (תלמוד ירושלמי) און אין בבל (תלמוד בבלי). פאַר דער „אגדה” עקסיסטירן אויך באַזונדערע זאַמלונגען עלטערע אונטערן אַלגעמיינעם נאָמען „מדרשים”, און שפּעטערע פאַרשידענע צונויפשטעלונגען, ווי עין־יעקב, ילקוט, מנורת המאור א.אַ.וו.

אין דער צייט וואָס מיט דער שאַרפזיניקער און טרוקענער הלכה האָבן זיך מער באַשעפטיקט די בעלי־מוחות און די לומדים פונעם פאָלק, — איז די באַהאַרצטע און זאַפטיקע אגדה געווען מער באַליבט ביים פּשוטן עולם.|¹)|VI}}

און צו אויספירונג פון דער אויפגאַבע האָבן טאַקע געשטרעבט די מסדרים פון די אגדות אין יידישן. נאָך דעם ווי זיי האָבן אָפּגעגעבן העכער זעקס יאָר שווערע מי אויף זאַמלען און גרופּירן אַלע בעסטע יידישע אגדות פון תלמוד און אַלערליי מדרשים פאַר דעם גרויסן „ספר האגדה”, וואָס איז דערשינען אין העברעאיש אין זעקס טייל און האָט געהאַט גרויס דערפאָלג, — האָבן זיי אונטערגענומען די נייע אויסגאַבע פון די זעלבע אגדות אין דעם זעלבן סדר, מיט קליינע ענדערונגען, אויך אין יידישן, כדי דערמיט צו מאַכן דעם טייערן פאָלקס־שאַץ צוגענגלעך פאַר יעדן יידן, פאַרן גאַנצן פאָלק.

די איבערזעצונג איז אויסגעפירט געוואָרן מיט דער פאָרזיכטיקייט און דעם ערנסט, וואָס אַזאַ פאַראַנטוואָרטלעכע אַרבעט פאַרדינט. אַלטע און בפרט פאָלקסטימלעכע שעפּפונגען, ווי קלאַסיש און שאַצבאַר זיי זאָלן ניט זיין, זענען דאָך צומיינסטן פּרימיטיוו מצד דער פאָרם, סטיל אָדער אינהאַלט, און איבערגעדיכטעטע אויף דאָס ניי אין אַן אַנדער שפּראַך, איז גאַנץ לייכט איבערצוטרעטן דעם זייער שמאָלן גרענעץ, וואָס טיילט אָפּ דאָס דערהויבענע פון דעם געמיינעם, דאָס נאַאיווע פון דעם לעכערלעכן, דאָס אייגנאַרטיקע פון דעם ווילד־פרעמדן. די מסדרים האָבן זיך דעריבער באַמיט, אַז דער אַלטער וויין פון דער אגדה אין זיין נייער כלי, זאָל ווי ווייט מעגלעך ניט פאַרלירן זיין העכסט יידישן איידלן טעם און ריח און בלייבן אויך ביי זיין אייגנאַרטיקער מראה {{אָנווייז|¹)|VII}}.

{{הערה|אין דער איבערזעצונג פונעם ערשטן טייל האָט גענומען אַן אָנטייל אויך ה׳ ח. טשעמערינסקי, אונטער דער רעדאַקציאָן פון די מחברים.|¹)|VII}}

{{זייט|VIII}}

די גאַנצע זאַמלונג פון די יידישע אגדות אַנטהאַלט פיר בענדער.

דער ערשטער באַנד אַנטהאַלט אויסדערוויילטע אגדות איבער פּערזאָנען און געשעענישן פון דער ביבלישער צייט, פון בריאת העולם (וועלט־שאַפונג) ביז דער אָנהייב צייט פונעם צווייטן בית־המקדש.

דער צווייטער באַנד — איבער פּערזאָנען און געשעענישן אין דער צייט פונעם צווייטן בית־המקדש ביז נאָך זיין חורבן, און איבערן לעבן פון די גרעסטע שעפער פונעם תלמוד, די תנאים און אמוראים.

דער גאַנצער אַגדיסטישער מאַטעריאַל פון די ביידע בענדער איז גרופּירט כראָנאָלאָגיש (נאָכן היסטאָרישן סדר פון די צייטן).

דער דריטער באַנד — די שענסטע לעגענדן און די שאַרפסטע אַפאָריזמען איבער דעם יידישן פאָלק און איבער אַלע זיינע טייערסטע נאַציאָנאַלע ווערטע (לאַנד, שפּראַך, תורה, נבואה א.אַ.וו.); ווי אויך איבער זיינע וויכטיקסטע גייסטיק־רעליגיעזע אָנשויאונגען (איבער גאָטהייט, גוטס און שלעכטס, זינד און תשובה, יענע וועלט א.אַ.וו.).

דער פערטער באַנד — איבער פּערזענלעכע און סאָציאַלע פאַרקערונגען, גוטע און שלעכטע מידות א.אַ.וו.

{{זייט|IX}}

{{קעפּל|ערשטער באַנד.|3}}

{{זייט|XI}}

{{קעפּל|די „אגדה” איבער אגדה.|2|2}}

{{קעפּל|אגדה און משל.|1.5|2.1}}

ווילסטו דעם וועלט־שעפער דערקענען — לערן אגדה. דורך איר וועסטו גאָט ברוך־הוא באַגרייפן און וויסן זיך צו האַלטן אין זיינע וועגן.

{{ליניע}}

דעם משל האַלט נישט פאַר גרינג. מיט אַ גראָשן־ליכטל זוכט מען אַמאָל אָפּ אַ פאַרלוירן גאָלדן רענדל אָדער אַ טייערן פּערל, און דורך אַ לייכטן איינפאַכן משל באַנעמט מען אַמאָל דעם טיפסטן געדאַנק.

{{ליניע}}

„קוהלת {{אָנווייז|¹)|XI}} איז נישט נאָר פאַר {{טרעקינג|זיך}} קלוג געווען, ער האָט אויך דעם פאָלק וויסנשאַפט געלערנט, פיל משלים צוגעטראַכט”...

— די תורה — זאָגט רב נחמן — איז ביז שלמה׳ן געגליכן געווען צו אַ לאַבירינט, אַ מין פּאַלאַץ פול מיט פאַרפּלאָנטערטע און פאַרדרייטע צימערן; איז עמיצער אַהין אַריין האָט ער זיך פאַרבלאָנדזשעט, ניט צו וויסן ווי איין און ווי אויס; געקומען שלמה, האָט ער אויפגעטון דעם משל, וואָס האָט געדינט ווי יענס קניילכן פאָדעם, וואָס צוגעבונדן ביים אַריינגאַנג און געצויגן פון דאָרט — ווייזט עס פאַר יעדן גאָר לייכט דעם וועג אַריין און אַרויס.

נאָך קען מען גלייכן די תורה ביז שלמה׳ן צו אַ געדיכטן ווילד־פאַרוואָקסענעם וואַלד; שלמה׳ס משל האָט געדינט ווי דאָס העקל, מיט וועלכן מ׳האַקט דורך דאָס ערשטע שטייגעלע, פאַר יעדן אַ וועג אַריין און אַרויס.

רבי יוסי גלייכט די תורה ביז שלמה׳ן צו אַ גרויסן קאָרב אָנגעפילט מיט אַלערליי טייערע פרוכט, נאָר אָן אויערן, קען עס קיינער פון אָרט נישט רירן; שלמה׳ס משל איז פאַר איר געווען דאָס אויערל, פאַר וועלכעס יעדער האָט זי געקענט לייכט הייבן און טראָגן.

{{הערה|שלמה המלך.|¹)|XI}}

רבי חנינא זאָגט: ביז שלמה׳ן איז די תורה גלייך געווען צו אַ ברונעם פול מיט קאַלטע, זיסע וואַסער, וואָס צוליב זיין אומגעהייער טיפקייט קען קיינער {{זייט|XII|ל}} דאָס וואַסער נישט געניסן, ביז עס נעמט איינער און בינדט־צו אַ שטריקל צו אַ שטריקל, אַ שנירל צו אַ שנירל און לאָזט־אַראָפּ אין דער טיף דעם עמער און שעפּט אָן וואַסער פאַר יעדן. דעם זעלבן אויפטו האָט באַוויזן שלמה מיט זיינע משלים: משל צו משל, ביישפּיל צו ביישפּיל — און די טיפע תורה ווערט דערגרונטעוועט.

{{קעפּל|הלכה און אגדה.|1.5|2.2}}

„ברויט” — דאָס איז הלכה {{אָנווייז|¹)|XII}}, „וויין” דאָס איז אגדה {{אָנווייז|²)|XII}} — און „ניט אויף ברויט אַליין לעבט דער מענטש”...

{{ליניע}}

רבי אַבהו און רבי חיא בר אבא זענען זיך צונויפגעקומען אין איין שטאָט און דאָרט פאַרן עולם געדרשעט, דער ערשטער אין אגדה, דער צווייטער אין הלכה. האָט דער גאַנצער עולם איבערגעלאָזט ר׳ חיא׳ן און זיך אַ לאָז געטון צו ר׳ אבהו׳ס דרשה. איז יענער ביי זיך אַראָפּגעפאַלן. האָט אים ר׳ אַבהו באַרואיקט מיט אַזאַ משל:

— אין אַ שטאָט זענען אַמאָל געקומען צוויי הענדלער, איינער האָט פאַרקויפט בריליאַנטן און פּערל, דער צווייטער — קליין־צעלניק, ווי נאָדלען, שפּילקעס און נאָך אַזעלכע ביליקע אָבער נייטיקע קלייניקייטן. אויף וועמענס סחורה געפינט זיך מער בעלנים? — פאַרשטייט זיך, אויפן צווייטנס...

{{ליניע}}

רב אַמי און רב אַסי זענען געזעסן פאַר זייער רבין רבי יצחק נפחא. האָט איינער פון זיי ביים רבי׳ן געבעטן ער זאָל עפּעס אַן הלכה־זאַך זאָגן, און דער צווייטער — אַן אגדה־זאַך. הייבט ר׳ יצחק אָן זאָגן אין אגדה — לאָזט דער נישט, וויל ער זאָגן אין הלכה — לאָזט יענער נישט. זאָגט זיי ר׳ יצחק אויף דעם אַזאַ משל:

— עס קומט אויס ווי יענער באַיאָרטער מענטש וואָס האָט געהאַט צוויי פרויען, אַ יונגע און אַן אַלטע. פליקט אים די יונגע אויס זיינע גרויע האָר און די אַלטע זיינע שוואַרצע האָר. לאָזט זיך אויס, אַז ער בלייבט נעבעך גאָר אַ פּליך פון אַלע זייטן.

{{הערה|דינים, נאָרמען פונעם אַלטעגלעכן לעבן, נייטיקע ווי ברויט.|¹)|XII}} {{הערה|זי קוויקט און דערפרישט ווי וויין.|²)|XII}}

{{זייט|1}}

{{קעפּל|די ערשטע דורות|2|3}}

{{קעפּל|אדם הראשון {{אָנווייז|¹)|1}}|1.5|3.1}}

גאָט האָט אויף דער וועלט נאָר {{טרעקינג|איין}} מענטשן באַשאַפן, כדי איינער אַקעגן צווייטן זאָל זיך דערנאָך נישט קענען איבערנעמען און זאָגן: „מיין יחוס איז גרעסער פון דיינעם! מיין עלטער־זיידע איז אַ שענערער!”

אַלע מענטשן זענען גלייך, פון איין טאַטן קומען זיי אַרויס.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

באַשאַפן האָט גאָט פריער די וועלט און אַלע ברואים, און דעם מענטשן האָט ער ערב־שבת, שוין נאָך {{טרעקינג|אַלעמען}}, באַשאַפן, כדי אויב ער וועט זיך וועלן איבערנעמען, זאָל מען אים קענען זאָגן: אַ פליגל אַפילו, אַ קליין ווערעמל, איז אויך פריער פאַר דיר באַשאַפן געוואָרן.

און אויך דערפאַר, כדי ער זאָל קומען אויף דער וועלט צו אַלעס גרייטן. אַזוי בויט אויס אַ קעניג אַ שיינעם פּאַלאַץ, צירט אים אויס, גרייט אָן אַ רייכע סעודה, און ערשט דערנאָך פירט ער אַהין אַריין דעם ליבן גאַסט.

{{הערה|דער ערשטער מענטש.|¹)|1}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

ווען גאָט האָט גענומען דעם מענטשן באַשאַפן, רופן זיך אָפּ צו אים די מלאכים: „האַר פון דער וועלט: וואָס טויג דיר אָט דער מענטש? וואָס מאַכסטו פון אים אַ וועזן?”

— אויב אַזוי — ענטפערט זיי גאָט — פאַר וועמען זענען שאָף און רינדער באַשאַפן געוואָרן? די פויגל אונטערן הימל און די פיש אין ימען צו וואָס טויגן? בויט אַ קעניג אויס אַ פּאַלאַץ און פילט אים אָן מיט אַלעס {{זייט|2|ל}} גוטס, צו וואָס נוצט דאָס אַלץ, אויב קיין געסט זענען נישטאָ, אויב קיינער וועט קיין הנאה פון דעם נישט האָבן?

— גערעכט ביסטו, מעכטיקער גאָט — זאָגן די מלאכים — שאַף נאָך דיין ווילן, ווי דיר געפעלט.

{{קעפּל|די שיינע וועלט.|1.5|3.2}}

באַשאַפן אדם הראשון, האָט אים גאָט ברוך־הוא אָנגענומען און איבער אַלע ביימער פון גן־עדן אַרומגעפירט און דערביי אַזוי געזאָגט: זע די ווערק מיינע, באַטראַכט ווי שיין זיי זענען, ווי פּראַכטפול זיי זענען! — און דאָס אַלעס איז פון דיינעטוועגן. זע־זשע זאָלסט ניט פאַרזינדיקן; ברענג נישט אום מיט דיין שלעכט אויפפירונג מיין וועלט! וועסטו אין איר עפּעס פאַרדאָרבן, בלייבט נישט ווער עס זאָל פאַרריכטן.

„און גאָט האָט געזען אַלעס וואָס ער האָט געמאַכט און ס׳איז זייער גוט” — אַלעס איז פון גאָט באַשאַפן געוואָרן גוט, אין דער רעכטער צייט. אויך די וועלט איז אין איר צייט פון גאָטס האַנט אַרויס, פריער האָט זי נישט באַדאַרפט באַשאַפן ווערן.

גאָט ברוך־הוא האָט וועלטן באַשאַפן און אומגעבראַכט, באַשאַפן און אומגעבראַכט, ביז ער האָט זיך אויף {{טרעקינג|דער}} וועלט אָפּגעשטעלט: אָט די געפעלט מיר!

באַטראַכט די נייע שיינע וועלט זיינע, האָט גאָט געזאָגט: וועלט מיינע, וועלט מיינע! הלוואַי זאָלסטו תמיד אין אַלע צייטן האָבן אין מיינע אויגן דעם איצטיקן חן!

געשטאָלצירט האָט גאָט מיט זיין וועלט: „זעט די באַשעפענישן, באַטראַכט די בילדער! אָט וואָס פאַר אַ הימל און ערד!” — דער באַשעפער רימט זיי, ווער־זשע קען שענדן! דער קינסטלער נעמט זיך איבער, ווער קען אויסזעצן אַ פעלער? יאָ, שיין זענען זיי, פּראַכטפול זענען זיי!

{{קעפּל|די כלה שבת.|1.5|3.3}}

„און גאָט האָט זיין גאַנצע אַרבעט מיט דעם זיבעטן טאָג פאַרענדיקט” — אַ קעניג האָט געמאַכט אַ חופּה־צימער און עס שיין פאַרפּוצט, געפעלט האָט נאָר איין זאַך — די כלה זאָל אַהין אַריינקומען.

גאָט ברוך־הוא האָט באַשאַפן די וואונדער־שיינע וועלט, אַלעס איז {{זייט|3|ל}} אין איר פאַרטיק געווען, געפעלט האָט איר איין זאַך — שבת! מיטן שבת איז געוואָרן אַלעס פאַרענדיקט.

{{קעפּל|גראָזן און ביימער.|1.5|3.4}}

דאָס קלענסטע גרעזעלע, דאָס מינדסטע בלימעלע, האָט זיך זיין מלאך אין הימל, וואָס וועקט עס און טרייבט אונטער: וואַקס!

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

גרינע ביימער שמועסן זיך דורך איינער מיטן אַנדערן, גרינע ביימער שמועסן זיך דורך מיט לייטן. צום מענטשנס פאַרגעניגן זענען גרינע ביימער באַשאַפן געוואָרן.

{{קעפּל|דאָס אייזן.|1.5|3.5}}

אַ ציטערניש האָט אָנגעכאַפּט די ביימער ווען דאָס אייזן איז באַשאַפן געוואָרן.

— וואָס ציטערט איר? — האָט דאָס אייזן זיי אַ זאָג געטון — ווען איר אַליין וועט מיר האָלץ אויף אַ שטיל נישט געבן, קען מיין האַק אייך גאָר נישט שאַדן.

{{קעפּל|די זון און די לבנה.|1.5|3.6}}

די זון מיט דער לבנה זענען תחילת איין גרויס באַשאַפן געוואָרן, און ביידע האָבן געלויכטן גלייך. האָט די לבנה גענומען טענהן פאַר גאָט: רבונו־של־עולם, פּאַסט דען איין קרוין פאַר צוויי קעניגן?

— גיי־זשע דו און ווער קלענער — האָט איר גאָט געענטפערט.

— האַר פון דער וועלט — טענהט זי ווייטער — צי דערפאַר וואָס איך האָב דיר געזאָגט אַ גלייכע זאַך קומט מיר קלענער ווערן?

— האָסטו די שטערן דיר פאַר אַ צוגאָב.

{{קעפּל|אַלע באַשעפענישן זענען נוצלעך.|1.5|3.7}}

פון אַלע גאָטס באַשעפענישן איז קיין איינס אומנוצלעכס נישטאָ.

אַפילו די זאַכן וואָס דיר דאַכט זיך, אַז זיי זענען אויף דער וועלט גאָר איבעריק, ווי אַ שטייגער פליגעלעך, פליי און מיקן — האָבן אויך זייער אָרט {{זייט|4|ל}} צווישן די ברואים {{אָנווייז|¹)|4}} אויף דער וועלט. דורך אַלעמען פירט גאָט אויס זיין שליחות, אַפילו דורך אַ שלאַנג, דורך אַ פראָש, דורך אַ פליגעלע.

מ׳האָט געפרעגט אַ מאָל דעם תנא רבי נהוראי: צוליב וואָס האָט גאָט אויף דער וועלט באַשאַפן שקצים ורמשים {{אָנווייז|²)|4}}?

— מע דאַרף זיי — האָט ער געענטפערט — ווען דער מענטש פאַרזינדיקט זיך פאַר גאָט און ס׳קומט אים אומגעבראַכט צו ווערן, גיט גאָט ברוך־הוא אַ קוק אויף די שקצים ורמשים און טראַכט זיך: מיט וואָס איז דער מענטש ערגער פון אָט די ברואים? אויב זיי, וואָס נוצן צו גאָר נישט, לאָז איך לעבן, בפרט דעם מענטשן, וואָס קען נאָך ברענגען דער וועלט אַזויפיל נוצן.

{{קעפּל|חוה.|1.5|3.8}}

נישט פון אדם׳ס קאָפּ אַרויס האָט גאָט חוה׳ן באַשאַפן — זי זאָל נישט פאַררייסן דעם קאָפּ, ניט פונעם אויג — זי זאָל נישט זיין קיין נאָכקוקערין, ניט פונעם אויער — זי זאָל נישט זיין קיין אונטערהערערין, ניט פונעם מויל — זי זאָל נישט זיין קיין פּלאַפּלערין, ניט פון דער האַנט — זי זאָל נישט זיין קיין כאַפּערין, ניט פונעם פוס — זי זאָל נישט זיין קיין אַרומלויפערין; נאָר פון דער ריפּ, פון אַזאַ אבר וואָס איז באַהאַלטן אינעם מענטשן, כדי זי זאָל זיין גוט און פרום און באַשיידן.

און דאָך געפינט זיך ביי איר פון דעם אַלעמען.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

— אייער גאָט איז אַ גנב — האָט אַ רוימישער קיסר געזאָגט דעם תנא רבן גמליאל — ער האָט אָנגעוואָרפן אַ שלאָף אויפן מענטשן און אַוועקגענומען ביי אים אַ ריפּ!

— לאָז, איך וועל אים געבן אַן ענטפער — האָט געזאָגט די טאָכטער, און ווענדנדיק זיך צום קיסר האָט זי צוגעגעבן: שיק רופן אַ ריכטער.

— צו וואָס? — פרעגט דער קיסר.

— רויבער זענען אויף אונדז ביינאַכט באַפאַלן, צוגענומען אַ זילבערנעם קרוג און איבערגעלאָזט אַ גאָלדענעם.

— אַזעלכע גנבים — זאָגט דער קיסר — הלוואַי אַלע נאַכט!

{{הערה|באַשעפענישן.|¹)|4}} {{הערה|קריכנדיקע אומריינע באַשעפענישן.|²)|4}}

{{זייט|5}}

— נו, און פאַר אדם הראשון איז דען נישט בעסער: צוגענומען האָט מען ביי אים אַ {{טרעקינג|ריפּ}} און געגעבן דערפאַר אַ {{טרעקינג|פרוי}}.

{{קעפּל|דער ערשטער חטא {{אָנווייז|¹)|5}}.|1.5|3.9}}

אדם הראשון איז זיך געזעסן אין גן־עדן און די מלאכים האָבן פאַר אים פלייש געבראָטן און וויין געזייעט. דער שלאַנג האָט צוגעזען זיין גרויסקייט און ס׳האָט זיך אין אים אָנגעצונדן די קנאה.

„דער שלאַנג איז געווען אַ קליגיטשקער” — ווען ער האָט געוואָלט דעם מענטשן צום חטא פון „עץ־הדעת” ברענגען, האָט ער זיך אַזוי מישב געווען: זאָל איך אָנהייבן גלייך פון אדם׳ן, ווייס איך גוט אַז ער וועט מיך נישט הערן, אַ מאַנסביל איז האַרט. בעסער וועל איך זיך אַ נעם טון פאַר חוה׳ן, זי וועט מיר געוויס פאָלגן, אַ פרוי איז גרינג אויף דער דעה {{אָנווייז|²)|5}}.

קומט ער צו חוה׳ן און נעמט קודם גאָט באַרעדן. „זעט איר — גיט ער אַ זאָג — אָט פון דעם בוים האָט „ער” אַליין געגעסן און די וועלט באַשאַפן, און דערפאַר טאַקע האָט ער אייך שטרענג פאַרבאָטן צו עסן פון דעם בוים, כדי איר זאָלט נישט קענען שאַפן, גלייך ווי ער, וועלטן. יעדער מייסטער וויל אין זיין פאַך זיין אַ יחיד” {{אָנווייז|³)|5}}. און נאָך האָט דער שלאַנג געזאָגט: יעדער וואָס איז צום לעצטן באַשאַפן האָט ממשלה אויף די ברואים וואָס ביז אים. דער מענטש איז צום סוף באַשאַפן געוואָרן, ער זאָל אויף אַלעס געוועלטיקן; כאַפּט אַריין גיך און פאַרזוכט פונעם עץ־הדעת, איידער ער וועט באַשאַפן נאָך אַנדערע ברואים, וואָס וועלן איבער אייך געוועלטיקן. דערביי נעמט דער שלאַנג און גיט דעם בוים אַ טרייסל. — „רשע, ריר מיך נישט אָן!” — האָט דער בוים מיט אַ ציטער אַ געשריי געטון. — „זעסטו — זאָגט דער שלאַנג חוה׳ן — אָט האָב איך דעם בוים אָנגערירט און נישט געשטאָרבן. דו מעגסט אים אויך אָנרירן, עס וועט דיר חלילה גאָר נישט שאַדן”. און דאָ האָט ער זי אַ שטויס געטון, און זי האָט דעם בוים באַרירט. דערזעט זי פאַר זיך דעם מלאך־המוות. „וויי איז מיר! — שרייט זי פון שרעק — איצט וועל איך פון דער וועלט גיין און גאָט וועט אדם׳ן אַ נייע פרוי באַשאַפן”. האָט זי באַלד פונעם עץ־הדעת אַ שטענגל טרויבן געכאַפּט, אויסגעדריקט פון אים פרישן זאַפט און דערלאַנגט אדם׳ן. „נעם טרינק — זאָגט זי צו אים — מיינסט אפשר, {{זייט|6|ל}} אַז איך שטאַרב אַוועק און פאַר דיר איז שוין אָנגעגרייט אַן אַנדערע חוה? נישטאָ קיין נייע באַשעפעניש אונטער דער זון!” צי מיינסטו גאָר, אַז איך וועל שטאַרבן און דו וועסט זיך לעבן אַליין ווי אַ פרייער פויגל — „נישט אויף וויסט זיין האָט גאָט די וועלט באַשאַפן, זי זאָל באַזעצט ווערן האָט ער זי געמאַכט”. אַזוי לאַנג איז זי צו אים צוגעשטאַנען, מיט גוטן און מיט בייזן — ביז ער האָט אויך געמוזט נעמען עסן פון עץ־הדעת.

{{הערה|זינד.|¹)|5}} {{הערה|לייכטזיניק, לאָזט זיך גרינג איבעררעדן.|²)|5}} {{הערה|איינער.|³)|5}}

{{קעפּל|דער פעניקס {{אָנווייז|¹)|6}}.|1.5|3.10}}

חוה האָט געגעבן עסן פון דעם בוים אויך אַלע בהמות חיות און עופות. אַלע האָבן זי געפאָלגט אויסער איין פויגל פעניקס. דערפאַר האָט אויף אים קיין שליטה נישט דער טויט. טויזנט יאָר לעבט ער, און נאָך טויזנט יאָר גייט אַרויס פון זיין אייגענעם נעסט אַ פייער און פאַרברענט אים. בלייבט פון אים איבער נאָר ווי אַן איי די גרויס. פון דעם וואַקסן אַרויס צוריק זיינע אברים און ער לעבט ווידער.

{{קעפּל|די נייגעריקע פרוי.|1.5|3.11}}

רבי שמעון בן יוחאי דערציילט וועגן חוה׳ן מיטן עץ־הדעת אַזאַ משל:

איינער האָט געהאַט אַ פרוי. איינמאָל האָט ער געבראַכט אַהיים אַ פעסל מיט אויסגעציילטע פייגן און ניס. כאַפּט ער אַן עקדיש, לאָזט אַריין אינעם פעסל פון אויבן נעבן לאָך, פאַרשפּונטעוועט עס, שטעלט עס אַוועק אין אַ ווינקל, און פאַרזאָגט דערביי דעם ווייב: „הערסטו, טאָכטער, אַלעס וואָס אין שטוב איז אין דיין האַנט, צו דעם פעסל אָבער אין ווינקעלע זאָלסטו זיך נישט דערוואַגן אַפילו צורירן”. ווי דער מאַן איז נאָר אַוועק אין גאַס כאַפּט זי באַלד און עפנט דאָס פעסל, שטעקט אַהין אַריין די האַנט — און באַקומט אַ שאַרפן ביס פונעם עקדיש. געקומען דער מאַן פון גאַס, טרעפט ער זי ליגן אין בעט אין איין קרעכצן.

— וואָס איז דיר אַזוינס, טאָכטער מיינע? — גיט ער זי אַ פרעג.

— אוי איך שטאַרב אַוועק! — זאָגט זי — איך האָב אַריינגעשטעקט די האַנט אין פעסל האָט מיך אַן עקדיש אַ ביס געטון.

{{הערה|אַ לעגענדאַרער פויגל.|¹)|6}}

{{זייט|7}}

— איך האָב דאָך דיר פריער געוואָרנט — זאָגט ער איר — אַלצדינג, נאָר צו דעם פעסל זאָלסטו זיך נישט צורירן.

{{קעפּל|נאָכן חטא.|1.5|3.12}}

נאָכן עסן פונעם עץ־הדעת האָבן אדם און חוה דערהערט „גאָטס קול טראָגט זיך איבערן גאָרטן”. זיי האָבן דערהערט ווי די ביימער שושקען זיך: „אָט איז ער, דער גנב, אָט גייט ער, דער אָפּנאַרער, דעם באַשעפער זיינעם האָט ער אָפּגענאַרט!” און ווי די מלאכים שמועסן זיך איבער: „אַ פאַרפאַלענער! דאָ אין גאָרטן וועט ער שוין נישט בלייבן, ער איז שוין ווי טויט”...

{{קעפּל|אָנגעוואוירן אַ טרייען דינער.|1.5|3.13}}

„פאַרשאָלטן זאָלסטו ווערן” — האָט גאָט געזאָגט דעם שלאַנג. רבי שמעון בן מנסיא האָט אויף דעם געזאָגט: אַן עבירה! אַ גרויסן באַדינער האָט די וועלט פאַרלוירן. וואָלט דער שלאַנג נישט פאַרשאָלטן געוואָרן, וואָלט זיך יעדער איינציקער פאַרזאָרגט מיט אַ פּאָרל גוטע שלענג, איינעם וואָלט ער געשיקט קיין צפון־זייט, איינעם קיין דרום, צו באַקומען פאַר אים אין יענע ווייטע מקומות בריליאַנטן און דימענטן און אַלערליי איידלשטיינער. נאָך מער: מע וואָלט דעם שלאַנג איינגעשפּאַנט אין דער אַרבעט, און געפירט מיט אים יעדער וואָס ער באַדאַרף: דער — ערד פאַרן גאָרטן, דער — ליים פאַר זיין איינגעפאַלן הייזל.

{{קעפּל|דער ערשטער זון־אונטערגאַנג.|1.5|3.14}}

ווען אדם האָט דערזען דאָס ערשטע מאָל ווי די זון גייט אונטער, איז אויף אים אַ שרעק אָנגעפאַלן.

— וויי איז מיר — האָט ער געזאָגט — ס׳ווערט פינצטער, די וועלט גייט אונטער. אָט דאָס קומט אויף מיר דער טויט וואָס איז אויף מיר באַשטימט פאַר מיין חטא.

אַז ס׳האָט ווידער אָנגעהויבן שיינען אויף טאָג, האָט ער זיך באַרואיקט און געזאָגט: אַזוי, ווייזט אויס, פירט זיך די וועלט, טאָג מיט נאַכט בייטן זיך.

און ער איז אויפגעשטאַנען, גענומען אַן אָקס און געבראַכט אַ קרבן.

{{זייט|8}}

{{קעפּל|דאָס ערשטע פייער.|1.5|3.15}}

דאָס פייער האָט געזאָלט באַשאַפן ווערן נאָך ערב־שבת, אַרויסגעקומען אָבער אויף דער וועלט איז עס ערשט מוצאי־שבת. גאָט האָט דעמאָלט אדם׳ן אַריינגעגעבן אַ העכערן געדאַנק, האָט ער געבראַכט צוויי שטיינער, געריבן זיי אַזוי לאַנג איינעם אינעם צווייטן ביז ס׳איז פון זיי אַ פייער אַרויס. דערזען דאָס, האָט ער געדאַנקט גאָט און געמאַכט די ברכה: „בּוׂרֵא מְאוֹרֵי הָאֵשׁ” {{אָנווייז|¹)|8}}.

{{קעפּל|די קורצע טעג.|1.5|3.16}}

ווען אדם הראשון האָט באַמערקט, אַז די טעג ווערן וואָס ווייטער אַלץ קורצער, איז אויף אים ווידער, ווי ביי דעם ערשטן זון־אונטערגאַנג, אַ טויט־שרעק באַפאַלן. „וויי איז מיר — האָט ער אויסגעשריען — עס רוקט זיך אָן אויף דער וועלט אַ פינצטערניש, די וועלט האַלט אין אונטערגיין! אָט דאָס איז ער דער טויט, וואָס איז אויף מיר באַשטימט געוואָרן פאַר מיין חטא!” אַכט טאָג דורכאַנאַנד האָט ער פאַרבראַכט אין פאַסטן און גאָט בעטן.

נאָך תקופת־טבת {{אָנווייז|²)|8}} האָט ער אָבער ווידער באַמערקט ווי די טעג ווערן צוריק וואָס ווייטער אַלץ לענגער. „עס זעט אויס — האָט ער געזאָגט באַרואיקט — אַז די וועלט פירט זיך אַזוי, לאַנגע טעג מיט קורצע בייטן זיך”.

פאַר פרייד האָט ער געמאַכט אַכט טאָג יום־טוב.

{{הערה|געלויבט איז דער שעפער פון פייער־ליכט.|¹)|8}} {{הערה|אינמיטן ווינטער, ווען די טעג הייבן אָן לענגער ווערן.|²)|8}}

{{קעפּל|קין און הבל.|1.5|3.17}}

קין האָט איינמאָל געזאָגט צו זיין ברודער הבל: קום לאָמיר זיך צוטיילן מיט דער וועלט. — „גוט — ענטפערט דער ברודער — איך בין גרייט”. נעמט הבל זיך די שאָף און קין די ערד. און אָפּגעמאַכט האָבן זיי צווישן זיך, אַז איינער מיטן צווייטן קער זיך מער גאָר נישט אָן.

גייט אַרויס הבל פּאַשען די שאָף זיינע, קומט קין און זאָגט מיט אַ בייזער: „הער נאָר, ברודער, די ערד, אויף וועלכער דו שטייסט, געהער צו מיר”. זאָגט אים הבל: „און די וואָל, וואָס דו טראָגסט אויפן לייב, איז מיינע”. דער שרייט: „פלי אין לופטן!” און דער: „טו זיך אויס!” אַ וואָרט פאַר אַ וואָרט — און קין איז אָנגעפאַלן אויף הבל׳ן.

אַנטלויפט הבל. לויפט אים קין נאָך איבער בערג און טאָל — ביז {{זייט|9|ל}} ער האָט אים דעריאָגט. פלעכטן זיי זיך איין איינער אין צווייטן — און קין בלייבט ליגן אונטער הבל׳ן. הייבט זיך קין אָן צו בעטן: „הבל ברודער, לאָז אָפּ! אויף דער וועלט זענען נאָר מיר אין צווייען, וואָס־זשע וועסטו דערנאָך דעם טאַטן זאָגן?”... באַקומט הבל אויף אים רחמנות און לאָזט אים אָפּ. נעמט קין און באַפאַלט אים אונטנאַרום און הרגעט אים. וויאַזוי־זשע? נישט צו וויסן פון וואַנען די נשמה גייט אַרויס, האָט ער געכאַפּט אַ שטיין און מיט אים הבל׳ן צעקיילט און צעביילט די הענט מיט די פיס, ביז ער האָט אים געטראָפן אין האַלדז — און דערהרגעט.

דערזען אַז ער האָט דעם ברודער דערהרגעט האָט קין געטראַכט: אַנטלויפן דאַרף איך איצט פון מיין פאָטער און מוטער, ווייל זיי וועלן אים ניט פון קיינעם נאָר פון מיר פאָדערן; אויסער אונדז ביידע איז דאָך קיין אַנדערער אויף דער וועלט נישטאָ. האָט זיך גאָט ברוך־הוא צו אים באַוויזן און געזאָגט: „רשע, פון די עלטערן דיינע קענסטו אַנטלויפן, פון מיר אָבער וועסטו נישט קענען. וועט זיך דען אַ מענטש באַהאַלטן אין אַ פאַרבאָרגן אָרט איך זאָל אים נישט זען? — וואו איז הבל דיין ברודער?”

— „בין איך דען אַ היטער פון מיין ברודער?” — דו ביסט דער היטער פון אַלע באַשעפענישן און איצט פאָדערסטו אים פון מיין האַנט? עס קומט אויס ווי יענער גנב, וואָס האָט געגנבעט זאַכן ביי נאַכט און מ׳האָט אים נישט געכאַפּט. אויף מאָרגן פרי כאַפּט אים דער טויער־היטער און פרעגט אים: „זאָג נאָר, וואָס האָסטו נעכטן ביינאַכט זאַכן געגנבעט?” ענטפערט ער אים: „מילא איך בין מיר אַ גנב, האָב איך זיך מיין אַרבעט געטון, דו אָבער דאַרפסט דאָך שטיין און היטן ביים טויער, — וואָס־זשע האָסטו נישט געטון דיין אַרבעט און נישט געהיט?” אַזוי האָט אויך קין געזאָגט: „מילא איך האָב אים געהרגעט, דו האָסט דאָך אין מיר אַ יצר־הרע באַשאַפן. אָבער דו, וואָס ביסט דער שומר פון אַלעס, ווי קומט עס וואָס דו האָסט מיר דערלאָזט אים הרגענען? ניט איך, נאָר דו האָסט אים אומגעבראַכט; ווען דו וואָלסט צוגענומען מיין קרבן ווי זיינעם, וואָלט איך צו קיין קנאה נישט געקומען”.

— רשע — האָט אים גאָט געזאָגט — „דאָס קול פון דיין ברודערס בלוט שרייט צו מיר פון דער ערד”.

עס קומט אויס ווי איינער איז אַריינגעגאַנגען אין אַ פרעמדן גאָרטן און געקליבן ערדבערן און געגעסן. לויפט אים נאָך דער אייגנטימער פונעם גאָרטן און שרייט: „וואָס האָסטו דאָרט אין דער האַנט?” — {{זייט|10|ל}} ענטפערט יענער: „גאָר נישט!” זאָגט דער אים: „וואָס־זשע זענען די הענט דיינע אַזוי פאַרשמירט?”... אָדער ווי איינער וואָס גייט אַריין אין אַ פרעמדער סטאַדע און כאַפּט פון דאָרט אַ שעפעלע און פאַרוואַרפט עס אויף זיך אונטער די פּלייצעס. דערזעט דער בעל־הבית און לויפט אים נאָך און שרייט: וואָס האַלטסטו דאָרט?” „גאָר נישט” — ענטפערט ער. זאָגט אים יענער: „וואָס־זשע מעקעט דאָרט אַזוינס אונטער דיר?”

זאָגט קין:

— האַר פון דער וועלט, אויף מיין לעבן האָב איך קיין געהרגעטן אין די אויגן נישט געזען. האָב איך געקענט וויסן, אַז פון אַ קלאַפּ מיט אַ שטיין וועט ער אַוועקשטאַרבן? און נאָך אַ זאַך: מיין פאָטער און מוטער דאָ אויף דער ערד ווייסן דערפון נישט, און דו דאָרט אויפן הימל ווי קומסטו צו וויסן?

— נאַר איינער — האָט אים גאָט אַ זאָג געטון — די גאַנצע וועלט טראָג איך אויף זיך...

— די גאַנצע וועלט — האָט קין אויסגעשריגן — טראָגסטו, נאָר מיין זינד קענסטו נישט פאַרטראָגן! יאָ, „צו גרויס, נישט צו פאַרטראָגן, איז מיין זינד”.

„האָט גאָט געמאַכט קין׳ען אַ צייכן” אויף דעם שטערן און אים פאַרשיקט, ער זאָל אויף דער וועלט אַרומוואַנדערן.

וואוהין קין איז געקומען האָט די ערד אונטער אים געציטערט. אַלע חיות און בהמות האָבן דערשראָקענע געפרעגט: „וואָס איז דאָס אַזוינס? ווער איז אָט דער?”

— דאָס איז דער קין — האָט איינע דער צווייטער געזאָגט — דער מערדער פון זיין אייגענעם ברודער, וואָס גאָט האָט אים אָנגעצייכנט: „נע־ונד זאָלסטו זיין”. קומט, מיר וועלן אים אויפעסן — און האָבן זיך צו אים געלאָזט לויפן...

אין דער צייט האָבן קין׳ס אויגן געגאָסן טרערן:

:::וואוהין, אָ גאָט, קען איך פאַר דיין געמיט אַנטלויפן,
:::און וואו באַהאַלט מען זיך פאַר דיין געזיכט?
:::הויב איך זיך צום הימל אויף — דו ביסט דאָרט,
:::און לאָז איך זיך צום גרונט אַראָפּ — דאָ ביסטו!

און הבל איז געבליבן ליגן אויף דעם אָרט, וואו קין האָט אים געהרגעט, און זיין בלוט איז געווען פאַרשפּריצט אויף די ביימער און שטיינער {{זייט|11|ל}} אַרום און אַרום. און דער הונט, וואָס האָט זיין שאָף געהיט, איז געשטאַנען אויף דער וואַך, חיות זאָלן אים ניט פרעסן און פייגל זאָלן אים ניט פּיקן. און אדם מיט חוה׳ן זענען געזעסן נעבן אים, האָבן באַוויינט און באַקלאָגט זייער קינד און ניט געוואוסט, וואָס צו טון מיט זיין טויטן קערפּער.

קומט צו פליען אַ ראָב און ברענגט צו טראָגן נאָך אַ ראָב אַ טויטן, לאָזט זיך מיט אים אַראָפּ אויף דער ערד, צעשאַרט די זאַמד, ביז עס ווערט אַ טיף גריבל, — באַהאַלט דאָרט זיין טויטן חבר און פאַרשיט אים מיט ערד.

דערזען דאָס, האָבן אדם מיט חוה׳ן אויסגעגראָבן אַ קבר און הבל׳ן דאָרט מקבר געווען.

{{קעפּל|למך.|1.5|3.18}}

למך איז געווען קין׳ס אור־אור־אייניקל, דער זיבעטער דור. ער איז געווען בלינד אויף ביידע אויגן, און זיין קליינער זון תובל־קין האָט אים געפירט. בלינדערהייט איז ער געווען אַ קונציקער שיסער: ווי דאָס קינד האָט דערזען פון ווייטן אַ חיה און געזאָגט דעם אַלטן אויף וועלכן אָרט, פלעגט ער באַלד אָנציען דעם בויגן, צילען זיך צו יענעם אָרט און טרעפן פּונקט אין ציל.

איינמאָל דערזעט דער קליינער תובל־קין עפּעס אַ באַשעפעניש פון ווייטן, זאָגט ער דערפון למך׳ן. שיסט דער אויס און די פייל טרעפט אין ציל.

אַז זיי זענען צוגעגאַנגען נענטער צו יענעם אָרט, שרייט דאָס קינד אויס:

— אוי! ס׳איז גאָר דערשאָסן אַ מענטש מיט אַ צייכן אויפן שטערן. האָט למך אַ פּאַטש געטון מיט ביידע הענט און אויסגעשריען: „אוי וויי, ס׳איז אַוודאי דער זיידע קין!” ניט זעענדיק האָט ער מיטן פּאַטש געטראָפן תובל־קין אין קאָפּ און אומגערן אים אויך געהרגעט.

{{קעפּל|די געפאַלענע מלאכים און די ריזן.|1.5|3.19}}

אַז די וועלט איז געוואָרן זייער זינדיק, איז גאָט געזעסן טרויעריק אויף זיין שטול און זיך באַראָטן מיט די מלאכים, וויאַזוי צו באַשטראָפן די זינדיקע מענטשן.

{{זייט|12}}

שטייען אויף צוויי מלאכים, שמחזאי און עזאל, און זאָגן:

— רבונו־של־עולם! אַז דו האָסט נאָר פאַרטראַכט צו באַשאַפן דעם מענטשן, האָבן מיר דיר נאָך דעמאָלט געזאָגט, אַז ס׳איז נישט כדאי {{אָנווייז|¹)|12}} — איצט נעם און פאַרטיליק אַלע מענטשן, עס זאָל פון זיי קיין זכר ניט בלייבן.

— און וואָס וועט זיין מיט דער וועלט?

— גענוג פאַר דיר די הייליקע מלאכים אין הימל.

— ווען איר, מלאכים, וואוינט אויף דער ערד, וואָלט איר אויך ניט געקענט דעם יצר־הרע ביישטיין, און נאָך אפשר געווען זינדיקער פון מענטשן.

— פּרואוו אונדז, — וועסטו זען.

האָט גאָט די ביידע אַראָפּגעוואָרפן אויף דער ערד, און זיי האָבן אָנגעהויבן צו זינדיקן.

איינמאָל דערזעט שֶׁמְחֲזַאי די שיינע יונגפרוי {{תיקון|אַסְטְרַה|אִסְתְּהַר|במקור}}, איז ער באַלד צו איר צוגעקאָכט געוואָרן און הייבט זי אָן איינרעדן, זי זאָל זינדיקן.

זאָגט זי אים: איך וועל דיר ניט פאָלגן, סיידן דו זאָלסט מיר פריער אויסלערנען דעם שם־המפורש {{אָנווייז|²)|12}}, מיט וועלכן דו הייבסט זיך אויף אין הימל.

ווי ער האָט איר אויסגעזאָגט דעם סוד, האָט זי געזאָגט דעם שפּרוך און אַ ריינע אַרויף אויפן הימל.

דערפאַר האָט זי גאָט אַריינגעזעצט אין מזל כּימָה {{אָנווייז|³)|12}} און זי פאַרוואַנדלט אין אַ ליכטיקן שטערן.

די צוויי מלאכים האָבן נאָכדעם חתונה געהאַט מיט מענטשן־טעכטער, און די פרויען האָבן געבוירן קינדער־ריזן. יעדער ריז פלעגט אויפעסן פאַר אַמאָל טויזנט אָקסן מיט טויזנט פערד און טויזנט קעמלען.

שמחזאי האָט געהאַט צוויי אַזעלכע ריזן־קינדער, איינער האָט געהייסן הִיווָא, דער אַנדערער — הִייָא.

{{הערה|ווערט.|¹)|12}} {{הערה|„גאָטס נאָמען”, אַז מען רעדט אים אויס ווי געהעריק, קען מען טון די גרעסטע וואונדער. דער נאָמען איז אַ גרויסער סוד, וואָס נאָר מלאכים און גרויסע צדיקים ווייסן עס.|²)|12}} {{הערה|אַזאַ שטערן־בילד, אַ גרופּע שטערן.|³)|12}}

איינמאָל ביינאַכט חלומט זיך זיי ביידן: היווא זעט אין טרוים אַ {{זייט|13|ל}} שטיין, דורכאויס פאַרשריבן מיט שורות אויסגעקריצטע אותיות. קומט אַ מלאך מיט אַ מעסער און קראַצט אָפּ אַלע שורות און לאָזט־איבער נאָר פיר ווערטער. און הייא האָט געזען אין חלום אַ גאָרטן באַפלאַנצט מיט אַלערליי ביימער, קומען מלאכים מיט העק און האַקן אויס דעם גאַנצן גאָרטן, נאָר פיר ביימער האָבן זיי איבערגעלאָזן.

אויף מאָרגן פרי קומען זיי צום פאָטער און דערציילן די חלומות. זאָגט ער זיי, וואָס די חלומות באַדייטן:

— אַ מבול וועט קומען און אַלע מענטשן אומברענגען. עס וועט בלייבן לעבן ניט מער ווי נח מיט זיינע דריי זין.

הייבן זיי אָן צו קלאָגן: אוי וויי, אונדזערע נעמען וועלן אויך אויסגעמעקט ווערן פון דער וועלט.

טרייסט זיי שמחזאי:

— האָט קיין יסורים נישט, אייערע נעמען וועלן אייביק בלייבן. אין אַלע צייטן ווען דער מענטש וועט פיל כוח אָנווענדן, דיקע קלעצער האַקן, שווערע שטיינער הייבן, אָנגעלאָדענע פלאָטן שלעפּן — וועט ער אַלץ אייך  דערמאָנען און שרייען היווא! הייא!

{{קעפּל|נח און דער מבול.|1.5|3.20}}

הונדערט און צוואַנציק יאָר האָט גאָט געוואָרנט דעם דור המבול זיי זאָלן תשובה טון, און זיי האָבן ניט געוואָלט הערן, האָט ער געהייסן נח׳ן ער זאָל זיך אָנהייבן בויען אַ קאַסטן.

האָט נח גענומען פלאַנצן טענען־ביימער, קומען מענטשן צו אים און פרעגן: וואָס טוסטו? — ענטפערט ער זיי: אַ מבול וועט קומען און אייך פאַרפלייצן, — און איך וועל מיר פון די ביימער אויסבויען אַ קאַסטן און גערעטעט ווערן. לאַכן זיי און שפּעטן פון אים. שפּעטער זעען זיי, ווי ער באַגיסט די ביימער און פרעגן ווייטער: צו וואָס? — ענטפערט ער זיי ווי פריער. שפּעטן זיי ווידער פון אים. אין אַ צייט אַרום זעען זיי, ווי ער האַקט אויס די ביימער און אַרבעט זיי אַרום. פרעגן זיי ווייטער: צו וואָס דאַרפסטו עס? ענטפערט ער זיי אַלץ דאָס אייגענע, און זיי גלויבן אַלץ ניט.

און אַז דער מבול איז אָנגעקומען, און זיי האָבן געזען, אַז זיי האַלטן ביים אונטערגיין, זענען זיי געקומען און געוואָלט איבערקערן דעם קאַסטן. וואָס טוט גאָט? שיקט ער צו לייבן מיט לעמפּערטן און זיי רינגלען אַרום דעם קאַסטן פון אַלע זייטן און לאָזן ניט צוטרעטן.

{{זייט|14}}

פון אַלע ריזן איז געבליבן נאָר איינער — עוג מלך הבשן. ער האָט זיך איינגעבעטן ביי נח׳ן, ער זאָל אים לאָזן זיצן רייטנדיק אויפן קאַסטן און דערלאַנגען אים עסן דורכן דאַך־פענצטערל. דערפאַר האָט ער נח׳ן געשוואוירן, אַז ער וועט בלייבן אַן אייביקער קנעכט אים און זיינע קינדער.

אַז דאָס וואַסער איז אָפּגעפאַלן, האָט נח אַרויסגעשיקט דעם ראָב, ער זאָל זען, צי איז שוין דאָ טרוקן לאַנד און קומען צוריק מיט אַן ענטפער. איז דער ראָב אַוועקגעפלויגן און צוריק זיך שוין ניט אומגעקערט. אַ נבלה האָט ער געפונען אויפן שפּיץ באַרג, און פון גרויס שמחה פאַרגעסן אין זיין שליחות.

האָט נח אַרויסגעשיקט די טויב, און זי האָט זיך אומגעקערט צוריק מיט אַן איילבירט־בלאַט אין מויל, ווי איינער זאָגט:

:::ליבער אַ ביטער בלאַט פון גאָטס גנאָד,
:::איידער זיסע שפּייז פון מענטשנס גאָב.

שפּעטער האָט שם בן נח דערציילט, ווי זיי האָבן געלעבט אין קאַסטן:

— זייער פיל האָבן מיר זיך דאָרט אָנגעליטן, גאָר נישט אויסצושטיין. קיין רו בייטאָג און ביינאַכט. יעדן באַשעפעניש באַזונדער גיב צו דער צייט זיין שפּייז, וואָס אים פּאַסט. דער עסט פאַרטאָג, ווען דער האָן קרייעט, דער בייטאָג און דער — גאָר האַלבע נאַכט. דעם קעמל גיב שטרוי, דעם העלפאַנט טרויבן־צווייגן, דעם אייזל גערשטן, דעם הערש עפהיי, דעם שטרויס גלאָז. איינמאָל האָט מיין פאָטער אַזוי גיך דעם לייב ניט צופרידן־געשטעלט, האָט ער אים אַ שטאַרקן קלאַפּ געטון, אַז מיין פאָטער האָט דערנאָך אַ צייט צוגעהונקען. מיט בלוט האָט ער פון זיי געשפּיגן.

פון כאַמעלעאָן האָבן מיר געהאַט עגמת־נפש, מיר האָבן ניט געוואוסט וואָס ער עסט. איינמאָל שניידט מיין פאָטער אַ מילגרוים, און עס פאַלט אַרויס אַ ווערעמל פון אינעווייניק, כאַפּט דער כאַמעלעאָן און שלינגט עס איין. פון דעמאָלט אָן האָבן מיר דעם כאַמעלעאָן אָנגעהויבן שפּייזן מיט ווערעמדיקע קראָפּעווע.

איינמאָל טרעפט מיין פאָטער דעם פעניקס דרימלענדיק אין אַ ווינקעלע, פרעגט ער אים: וואָס בעטסטו ניט צו עסן? ענטפערט אים דער פעניקס: „איך זע, דו ביסט אַזוי פאַרטון, וויל איך דיך נישט באַמיען”. {{זייט|15|ל}} דערפאַר האָט אים מיין פאָטער געבענטשט מיט אייביק לעבן און די ברכה איז מקוים געוואָרן.

{{קעפּל|שקר און פלוך.|1.5|3.21}}

אַז נח איז אַריין אין תיבה, קומט צו אים דער שקר און בעט ער זאָל אים אויך אַרייננעמען. זאָגט אים נח:

— איך נעם אַריין נאָר פּאָרפאָלקן, מאַן און ווייב; באַקום דיין זיווג וועל איך דיך אַריינלאָזן.

נעמט דער שקר זוכן זיין באַשערטע און באַגעגנט די פלוך. זאָגט ער איר: זיי מיין פרוי. פרעגט זי אים: וואָס וועסטו מיר געבן? ענטפערט ער: איך מאַך מיט דיר אָפּ, אַז אין וואָס איך וועל דערווערבן זאָלסטו זיך צונעמען. איז זי מרוצה געוואָרן — און זיי זענען אַריין אין קאַסטן.

אַז זיי זענען אַרויס פון קאַסטן, האָט דער שקר אָנגעהויבן צו פאַרדינען, און די פלוך האָט אַלץ ביסלעכווייז געפּטרט.

פרעגט ער זי: וואו איז דאָס גאַנצע האָב און גוטס, וואָס איך האָב פאַרהאָרעוועט?

ענטפערט זי:

— מיר האָבן דאָך אַזוי אָפּגעמאַכט! וואָס דו ברענגסט אַריין אין שטוב, דאַרף איך צונעמען!

דערפאַר זאָגט די וועלט אַ ווערטל:

:::„וואָס דער שקר געווינט
:::לאָזט די פלוך אויפן ווינט”.

{{קעפּל|שיכרות.|1.5|3.22}}

אַז נח איז אַרויס פון תיבה און גענומען פלאַנצן אַ וויינגאָרטן, קומט דער שטן און פרעגט:

— וואָס פלאַנצסטו דאָ?

— אַ וויינגאָרטן.

— און וואָס איז מיט אים דאָס מער?

— זיין פרוכט איז זיס און זיין זאַפט דערפרייט דאָס האַרץ.

— ווילסטו מיט מיר מאַכן שותפות, וועל איך דיר העלפן פלאַנצן.

— רעכט!

נעמט דער שטן און שעכט אַ לעמעלע און באַגיסט דעם וויינשטאָק {{זייט|16|ל}} מיטן בלוט, נאָכדעם שעכט ער אַ לייב, דערנאָך — אַ מאַלפּע און צו לעצט — אַ חזיר און באַשפּריצט דעם וויינשטאָק מיטן בלוט.

געמיינט האָט ער מיט דעם אָנצואווייזן, אַז אַ מענטש טרינקט אויס דאָס ערשטע גלאָז וויין, איז ער שטיל און גוט ווי אַ לעמעלע. נאָכן צווייטן כוס ווערט ער שטאָלץ און שטייף ווי אַ לייב, און נעמט זיך איבער מיט זיין גבורה. נאָכן דריטן כוס הייבט ער אָן צו שפּרינגען און זיך נאַריש מאַכן ווי אַ מאַלפּע. שפּעטער — וואַלגערט ער זיך שוין אין מיסט ווי אַ חזיר.

{{קעפּל|נמרוד און דער דור הפלגה {{אָנווייז|¹)|16}}.|1.5|3.23}}

די העמדלעך וואָס גאָט האָט געמאַכט פאַר אדם מיט חוה אין גן־עדן, האָט נח מיטגענומען אין תיבה, און נאָך זיין טויט האָט זיי נמרוד געירשעט, ווי ער האָט זיי נאָר אָנגעטון, און אַלע בהמות חיות און עופות האָבן דערזען אויף אים די פּרעכטיקע קליידער און דערשפּירט דעם גן־עדן ריח, וואָס שמעקט פון זיי, זענען זיי געפאַלן צו דער ערד פאַר נמרודן. און די מענטשן האָבן געמיינט, אַז ער איז אַזוי שטאַרק, וואָס אַלע חיות ציטערן פאַר אים, האָבן זיי אים געמאַכט פאַר אַ קעניג.

שטאָלץ אויף זייער קעניג דעם העלד מיט זיין גבורה, האָבן די לייט פון זיין דור פאַרטראַכט אַן אויפשטאַנד קעגן הימל.

— איינמאָל אין טויזנט זעקס הונדערט זעקס און פופציק יאָר {{אָנווייז|²)|16}} — האָבן אייניקע פון זיי געזאָגט — בייגט זיך דאָס געוועלב פון הימל און דאָס אויבערשטע וואַסער רינט דורך און עס ווערט אַ מבול. דעריבער דאַרף מען אויסבויען הויכע טורעמס, זיי זאָלן אונטערשפּאַרן דעם הימל פון אַלע פיר זייטן ווי פעסטע זיילן.

אַנדערע האָבן גענומען טענהן: מיט וואָס פאַר אַ רעכט האָט ער פאַר זיך מיט זיין פּמליא {{אָנווייז|³)|16}} גאָר דעם אויבערשטן הויכן הימל־שטאָק אָפּגענומען, און פאַר אונדז די נידעריקע ערד געלאָזט? אַ הויכן טורעם לאָמיר אויסבויען, אויף זיין שפּיץ אונדזערע אַ געמאַכטן גאָט אַוועקשטעלן און אים אַ שווערד אין דער האַנט געבן: עס וועט הייסן, מיר מאַכן מיט אים אַ שטרייט!

{{הערה|אַזוי הייסט דער דור, וואָס האָט געבויט דעם הויכן טורעם אין בבל.|¹)|16}} {{הערה|אַזויפיל יאָר האָט געדויערט פון זינט די וועלט איז באַשאַפן ביזן מבול.|²)|16}} {{הערה|פאַמיליע, סוויטע.|³)|16}}

{{זייט|17}}

האָבן זיי גענומען בויען אַ טורעם אין טאָל פון בבל, זיבן טרעפּ האָט ער געהאַט אין מזרח־זייט און זיבן אין מערב־זייט. פון איין זייט האָט מען די ציגל אַרויפגעטראָגן, און פון דער אַנדערער זייט איז מען אַראָפּגעגאַנגען. ווען אַ מענטש איז פון געביי אַראָפּגעפאַלן האָט עס קיינעם ניט געאַרט; איז אָבער אַ ציגל געפאַלן, פלעגן זיי וויינען און קלאָגן: ווען וועט מען אַן אַנדערן אַרויפברענגען אַזוי הויך.

איינמאָל איז אברהם פאַרבייגעגאַנגען און געזען זייערע שלעכטע מעשים, האָט ער זיי פאַרשאָלטן, זייער שפּראַך זאָל ווערן צעמישט.

און אַזוי איז געשען: זיי זענען פאַרפרעמדט געוואָרן צווישן זיך, און איינער האָט ניט פאַרשטאַנען וואָס דער צווייטער רעדט: הייסט דער געבן וואַסער — דערלאַנגט יענער אים אַ ציגל; זאָגט ער: אַ האַק — גיט ער אים אַ לאָפּעטע. — ווערט יענער אין כעס און צעפּלעט אים דעם קאָפּ.

{{זייט|18}}

{{קעפּל|די אבות.|2|4}}

{{קעפּל|אברהם׳ס געבורט.|1.5|4.1}}

אַז אברהם אבינו איז געבוירן געוואָרן, האָבן די אַסטראָלאָגן {{אָנווייז|¹)|18}} דערזען, ווי אַ ליכטיקער שטערן גייט אויף אין מזרח־זייט און שלינגט איין אַלע שטערן. זענען זיי געקומען צו נמרודן און אים געזאָגט: היינט איז ביים אַלטן תרח׳ן געבוירן אַ זון, וואָס וועט אַלע אונדזערע געטער צעברעכן און אַלע אונדזערע לענדער אייננעמען.

אויף מאָרגן שיקט נמרוד צו תרח׳ן: נעכטן ביינאַכט איז ביי דיר אַ זון געבוירן געוואָרן. גיב אים מיר אַרויס, איך וועל אים טויטן, דערפאַר וועל איך דיר אַ פולע שטוב מיט גאָלד און זילבער אָנשיטן.

ענטפערט תרח די שליחים אַזוי:

— נעכטן האָט איינער צו מיין פערד געזאָגט: לאָז זיך דעם קאָפּ אָפּשניידן, באַקומסטו דערפאַר צען מעסטלעך גערשטן. — „אַן איינפאַל אַביסל! — האָט אים דער פערד אויף דעם געענטפערט — אָן אַ קאָפּ, נאַר איינער, צו וואָס טויג מיר אינגאַנצן די גערשטן?” — אָן אַ יורש, צו וואָס טויג דעם אַלטן תרח׳ן דאָס גאַנצע גאָלד און זילבער!

נעמט תרח און באַהאַלט דאָס קינד אין אַ הייל. באַלד האָבן צוויי קוואַלן זיך אין הייל געעפנט, איינער מיט האָניק, דער אַנדערער מיט בוימל, אויף צו נערן אברהם׳ן.

אַז אברהם איז אַלט געוואָרן דריי יאָר, איז ער אַרויס פון הייל.

{{הערה|שטערנזעער.|¹)|18}}

ווי ער האָט צום ערשטן מאָל דערזען די זון, האָט ער געטראַכט ביי זיך: אַפּנים דאָס איז דער גאָט, וואָס האָט באַשאַפן הימל און ערד און {{זייט|19|ל}} מיך. האָט ער אַ גאַנצן טאָג תפילה געטון צו דער זון. אין אָוונט זעט ער, ווי די זון גייט אונטער, זאָגט ער צו זיך: דאָס איז ניט קיין גאָט. ביינאַכט זעט ער די לבנה מיט די שטערן און טראַכט: אפשר איז די לבנה דער אויבערהאַר פון גאָר דער וועלט און די שטערן זענען אירע דינער. האָט ער אַ גאַנצע נאַכט געבעטן צו דער לבנה.

אויף מאָרגן זעט ער, ווי די לבנה מיט די שטערן זענען אויך פאַרגאַנגען, — הייבט ער אויף די הענט צום הימל און זאָגט:

— ניין! נישט זיי זענען באַשעפער פון דער וועלט. איין גאָט איז דאָ אין הימל, אַן אויבערהאַר איבער זיי אַלע. אים וועל איך בעטן און פאַר אים וועל איך זיך בוקן.

{{קעפּל|תרח׳ס געטער.|1.5|4.2}}

דער אַלטער תרח פלעגט מאַכן געטער און פאַרקויפן זיי אין מאַרק.

יעדן טאָג פלעגט ער אַרויסשיקן אַן אַנדער קינד אין מאַרק און מיטגעבן אים אַ פולן קאָרב מיט געטער, גרעסערע און קלענערע, טייערע און ביליקע.

איינמאָל איז אויסגעקומען צו גיין אין מאַרק מיטן קאָרב געטער אברהם׳ן, — נעמט ער זיי אַרויס פון קאָרב און צעלייגט זיי אויפן געשטעל, די גרעסערע — פון אויבן, די מיטעלע — אינמיטן, און גאָר די קליינע — פון אונטן. קומט צו אים איינער אַ מענטש אַ באַיאָרטער, אָבער נאָך אַ גבר און זאָגט:

— גיב מיר נאָר, אברהם׳ל, אַ רעכטן גאָט, אַזוי גרויס און שטאַרק ווי איך אַליין.

ווייזט אים אברהם דעם גרעסטן, גאָר פון אויבן־אָן, און זאָגט:

— דער וואָס איז העכער פון אַלע, איז שטאַרקער פון אַלע, נאָר מיינע געטער האָבן אַזאַ נאַטור: איידער מען באַצאָלט דאָס געלט — רירן זיי זיך ניט פון אָרט.

באַצאָלט ער אים דאָס געלט, נעמט דעם גאָט און וויל שוין אַוועקגיין. פרעגט אים אברהם: וויפל ביסטו אַלט? ענטפערט ער: זיבעציק יאָר.

זאָגט אברהם: אַז אָך און וויי צו דיין נאַרישן שכל! אַליין ביסטו אַלט זיבעציק יאָר — און ווילסט זיך בוקן צו אַ גאָט, וואָס איז ערשט פון אונטער דער האַק אַרויס!

{{זייט|20}}

נעמט דער אַלטער און שליידערט אים אַריין דעם גאָט אין קאָרב און פאָדערט צוריק זיין געלט. גיט אים אברהם צוריק דאָס געלט, און לאָזט אים אָפּ.

קומט אַן אַלטע פרוי און זאָגט: גיב מיר נאָר, אברהם, עפּעס אַ וואָלוול געטל, אַזוי קליין און געמיין, ווי איך אַליין. ווייזט ער איר דאָס קלענסטע, גאָר אונטן, און זאָגט:

— דאָס איז אַקוראַט אָנגעמאָסטן פאַר דיר: אַ קליינס, אַ נידעריקס און ליגט אונטער אַלע.

אַז זי האָט אים באַצאָלט די עטלעכע גראָשן, פרעגט ער זי: ווי אַלט ביסטו?

ענטפערט זי: אָ, זייער אַלט, איך געדענק שוין אַליין ניט וויפל.

זאָגט ער צו איר:

— אַ חרפּה און אַ בושה! אַזאַ זקנה ווי דו זאָל זיך בוקן פאַר אַ געטל פון נעכטיקן טאָג.

ווי די פרוי האָט דאָס דערהערט, נעמט זי אָפּ צוריק איר געלט און גייט אַוועק אָן אַ גאָט. אַזוי האָט אברהם געטון מיט אַלע קונים.

אין אָוונט קומט ער אַהיים און ברענגט־צוריק דעם גאַנצן קאָרב מיט אַלע געטער.

זאָגן די ברידער צו תרח׳ן: דער אברהם טויג לחלוטין ניט צום האַנדל, מען דאַרף אים גאָר מאַכן פאַר אַ גלח.

פרעגט אברהם: וואָס האָט אַ גלח צו טון?

ענטפערט אים תרח: אַ גלח דאַרף דערלאַנגען די געטער עסן און טרינקען און זיי באַדינען.

איז אברהם געוואָרן אַ גלח.

קומט אַ פרוי און ברענגט אַ שיסל זעמל־מעל, אַ קרבן פאַר די געטער, נעמט ער צו דעם קרבן און שטעלט־אַוועק אינמיטן קאַמער. דערנאָך נעמט ער אַ גרויסן שטעקן און צעברעכט מיט אים אַלע געטער, לאָזט נאָר איבער איינעם, דעם גרעסטן, און שטעלט אים אַריין דעם שטעקן אין האַנט.

ווי דער אַלטער תרח איז געקומען און דערזען דעם חורבן, צעשרייט ער זיך אויף אברהם׳ן און פרעגט מיט צאָרן:

— וואָס איז דאָ געשען? ווער האָט עס צעבראָכן אַלע מיינע געטער?!

ענטפערט אים אברהם קאַלט־בלוטיק:

{{זייט|21}}

— טאַטע, איך וועל דיר ניט לייקענען! אַ פרוי האָט געבראַכט אַ שיסל זעמל־מעל און איך האָב זיך געפוילט צוטראָגן יעדן גאָט באַזונדער, שטעל איך דעם קרבן אינמיטן צימער און זאָג צו די געטער: נעמט אייך און עסט און זאָל אייך וואויל באַקומען. האָבן זיי זיך אָנגעהויבן צו קריגן, דער זאָגט: איך וועל עסן פריער, און דער זאָגט: איך וועל פריער. איז אָט דער גרויסער אַריין אין רציחה און געכאַפּט אַ שטעקן און זיי אַלעמען צעבראָכן.

צעבייזערט זיך תרח נאָך שטאַרקער:

— וואָס לייגסטו, שייגעץ איינער! פון וועמען מאַכסטו דאָ געשפּעט? האָבן זיי דען דאָס בכוח?

— וואָס ניין? — ענטפערט אברהם — טאָ הער־זשע, טאַטע, אַליין וואָס דו רעדסט. וויבאַלד זיי קאָנען גאָרניט טון, היינט וואָס פאַר אַ געטער זענען זיי?

נעמט תרח און גיט אים איבער צו נמרודן אין די הענט. הייבט אים אָן נמרוד צו שטראָפן:

— ווי קומט עס צו דיר, דעם אַלטן תרח׳ס אַ זון, זאָל אַזעלכעס טון? ווייסטו דען ניט, אַז איך בין דער האַר פון גאָר דער וועלט, — ווי־זשע האָסטו זיך געקענט דערוועגן צו צעברעכן די געטער, וואָס איך דין צו זיי?

ענטפערט אים אברהם: אויב דו ביסט דער האַר פון גאָר דער וועלט, — פּרואוו מאַכן אַזוי, אַז די זון זאָל אויפגיין אין מערב־זייט און פאַרגיין אין מזרח.

פאַרטראַכט זיך נמרוד שטאַרק, שטייט און האַלט זיך ביי דער באָרד. און ווייסט ניט וואָס צו ענטפערן.

זאָגט אברהם צו אים:

— פאַרשפּאָרסט צו טראַכטן: ניט דער האַר פון דער וועלט ביסטו, נאָר דער זון פון כוש. דו האָסט דיין אייגענעם פאָטער ניט געקענט מציל זיין פון טויט און וועסט אַליין אויך ניט ניצול ווערן.

ווערט נמרוד אין כעס און זאָגט:

— פאַר אַזעלכע רייד דאַרף מען דיך פאַרברענען, נאָר אויב דו בוקסט זיך צום פייער — לאָז איך דיך לעבן.

— אפשר איז גלייכער זיך בוקן צום וואַסער, וואָס פאַרלעשט דאָס פייער?

{{זייט|22}}

— בוק זיך צום וואַסער!

— אפשר צום וואָלקן, וואָס איז אָנגעזאַפּט מיט וואַסער?

— בוק זיך צום וואָלקן!

— אפשר צום ווינט, וואָס צעטרייבט די וואָלקן?

— בוק זיך צום ווינט!

— אפשר גאָר צום מענטשן, וואָס באַצווינגט {{אָנווייז|¹)|22}} דעם ווינט אויך?

ווערט נמרוד נאָך מער אין כעס און זאָגט: פאַררעד מיר ניט דעם קאָפּ. איך בוק זיך צום פייער, וועל איך דיך אַריינוואַרפן אין פייערדיקן קאַלך־אויוון, און זאָל קומען {{טרעקינג|דיין}} גאָט און דיך פונעם פייער רעטן.

און אַזוי איז געשען.

{{קעפּל|ישמעאל און זיינע פרויען.|1.5|4.3}}

ווען שרה האָט פאַרטריבן איר שטיפזון ישמעאל׳ן מיט זיין מוטער הגר פון געצעלט, האָט אברהם גענומען הגר׳ס לאַנגן שלייער און אָנגעבונדן איר אויף די לענדן, כדי ער זאָל זיך נאָכשלעפּן אויף דער ערד, — וועט ער נאָכקוקן זייער שפּור און וויסן דעם וועג, וואוהין זיי זענען אַוועק.

אין דריי יאָר אַרום האָט ער זיך פאַרבענקט נאָך זיין זון, און אַוועק געוואויר ווערן, וואָס מאַכט ער. האָט אים שרה באַשוואוירן, ער זאָל ניט אַראָפּגיין פון קעמל אין יענעם אָרט, וואו ישמעאל זיצט.

האַלבן טאָג איז ער געקומען אין מדבר פּארן און דערזען ישמעאל׳ס פרוי ביי דער טיר פון געצעלט. פרעגט ער זי: וואו איז ישמעאל?

— אַוועק אין מדבר מיט זיין מוטער קלייבן טייטלען.

— גיב מיר אַביסל וואַסער מיט אַ שטיקל ברויט, דען איך בין הונגעריק און דאָרשטיק און מיד פון וועג.

— ניטאָ ביי אונדז פון דיינעטוועגן ניט קיין ברויט און ניט קיין וואַסער.

אברהם האָט זיך געלאָזט צוריק און געזאָגט דער פרוי:

— אַז ישמעאל וועט זיך אומקערן, דערצייל אים, אַז אַן אַלטער מאַן איז דאָ געקומען פון לאַנד כנען און געזאָגט, אַז די שוועל פון געצעלט איז צו נידעריק.

אַז ישמעאל איז געקומען און זי האָט אים דערציילט די מעשה, האָט ער פאַרשטאַנען, אַז די שוועל איז אַ משל {{אָנווייז|²)|22}} קעגן איר מיט אירע נידעריקע {{זייט|23|ל}} מידות {{אָנווייז|¹)|23}}, האָט ער זי געגט און גענומען אַן אַנדער פרוי.

{{הערה|נעמט איין, באַהערשט.|¹)|22}} {{הערה|ביישפּיל.|²)|22}}

נאָך מיט דריי יאָר שפּעטער איז אברהם ווידער אַוועק אין מדבר, צו זען וואָס מאַכט ישמעאל, און שרה האָט אים ווידער באַשוואוירן, ער זאָל דאָרט ניט אַראָפּ פון קעמל.

קומט ער אין מדבר פּארן און טרעפט ישמעאל׳ס צווייטע פרוי און פרעגט זי:

— וואו איז ישמעאל?

— אַוועק ווייט אין מדבר, פיטערן די קעמלען.

— גיב מיר אַ ביסל וואַסער מיט אַ שטיקל ברויט, דען איך בין הונגעריק און דאָרשטיק און מיד פון וועג.

האָט זי באַלד אַרויסגעטראָגן ברויט מיט וואַסער און אים געגעבן עסן און טרינקען, און אברהם האָט זי געבענטשט.

און די ברכה איז מקוים געוואָרן. אַז ישמעאל איז געקומען, האָט אים די פרוי דערציילט, וואָס דאָ איז געשען, האָט ער פאַרשטאַנען, אַז זיין פאָטער איז אים נאָך ביז היינט געטריי געבליבן און אין אים נישט פאַרגעסן.

{{קעפּל|עקדת־יצחק {{אָנווייז|²)|23}}.|1.5|4.4}}

דער שטן איז געקומען צום אויבערשטן און אים געזאָגט: דער אַלטער האָט צום זונס אַנטוויינען געמאַכט אַ מאָלצייט פאַר דער גאַנצער וועלט, און דיר, רבונו־של־עולם, אַפילו קיין טויב ניט געאָפּערט.

ענטפערט גאָט: די גאַנצע שמחה ביי אים איז צוליב דעם קינד, ווען איך הייס אים אָפּערן דאָס קינד, וועט ער אויך פאָלגן.

איז גאָט געקומען צו אברהם׳ן און אים געזאָגט:

— אברהם, דיר שטייט־פאָר אַ שווערער נסיון. וועסטו אים ביישטיין?

— פּרואוו, רבונו־של־עולם ...

— נעם נאָר דיין זון...

— צוויי האָב איך...

— דעם איין און איינציקן...

— ביידע זענען בני־יחידים ביי זייערע מוטערס.

{{הערה|זיטן.|¹)|23}} {{הערה|דאָס בינדן יצחקן אויפן מזבח פאַר אַ קרבן.|²)|23}}

{{זייט|24}}

— דעם, וואָס דו האָסט ליב...

— איז דען אין אַ פאָטערס האַרץ דאָ גרענעצן?

— יצחקן! און ברענג אים פאַר אַ קרבן עולה!

טראַכט אברהם ביי זיך: וואָס זאָל איך טון? זאָגן שרה׳ן — וועט זי ניט לאָזן: ווייבער האָבן אַ ווייך האַרץ! אַרויסגנבענען אים — האָב איך מורא: ווי זי וועט זיך אַרומקוקן, אַז דאָס קינד איז ניטאָ, — קען זי זיך דאָס לעבן נעמען. איז ער זיך מישב, קומט און זאָגט צו שרה׳ן:

— מאַך גרייט אַ גוטן מיטאָג, מיר וועלן זיך היינט פרייען.

— וואָס איז מיט דיר די שמחה?

— אַלע טאָג מעגן מיר זיך משמח זיין. אויף דער עלטער אַזאַ נחת, אַ זון...

מאַכט זי גרייט אַ סעודה.

אינמיטן דער סעודה גיט אברהם אַ זאָג: דו ווייסט, אַלטע, איך צו דריי יאָר האָב שוין דערקענט דעם בורא עולם {{אָנווייז|¹)|24}}, און אונדזער קינד איז שוין אַ דערוואַקסענער און ער ווייסט נאָך פון גאָר נישט. איך רעכן אים איצט אַוועקפירן ערגעץ אין אַן אָרט, ער זאָל זיך דאָרט לערנען.

— שוין טאַקע צייט. פיר אים אַהין געזונטערהייט!

אויף מאָרגן איז אברהם אויפגעשטאַנען פאַרטאָג, און אַוועק, ווען שרה איז נאָך געשלאָפן, ווייל ער האָט מורא געהאַט, טאָמער וועט זי דערווייל חרטה האָבן און דאָס קינד ניט וועלן אָפּלאָזן.

און מיטגענומען האָט ער צוויי יונגען: אליעזר׳ן מיט ישמעאל׳ן, זיי זאָלן היטן די אייזלען אינמיטן וועג, און אַליין איז ער אַוועק מיט יצחקן צום באַרג מוריה.

האָבן ביידע יונגען אָנגעהויבן צו שפּאַרן זיך. ישמעאל זאָגט: יצחקן וועט מען אָפּערן, — בלייב איך דער עלטסטער זון און דער איינציקער יורש! און אליעזר זאָגט: דיך האָט דער פאָטער פאַרטריבן און אָפּגעזאָגט פון ירושה, איך אָבער באַדין אים בייטאָג און ביינאַכט, — וועל איך דער יורש זיין. גייט אַרויס אַ בת־קול פון הימל און רופט אויס: ניט דער וועט ירשענען, ניט — יענער!

קומט דער שטן אַנטקעגן אברהם׳ן פאַרשטעלט ווי אַן אַלטער מאַן און פרעגט:

{{הערה|דעם באַשאַפער פון דער וועלט.|¹)|24}}

{{זייט|25}}

וואוהין גייסטו?

— איך גיי מתפּלל זיין.

— צו וואָס־זשע דאַרפסטו אַ חלף מיט האָלץ און פייער?

— אפשר וועלן מיר זיך דאָרט פאַרזוימען, וועלן מיר שעכטן און באַקן און עסן.

— אוי דו אַלטער נאַר! — מאַכט צו אים דער שטן — איך ווייס וואוהין דו גייסט. קוים צו הונדערט יאָר דערלעבט אַ קינד — ווילסטו אים איצט אומברענגען!

— גאָט האָט אַזוי באַפוילן.

ווייזט זיך דער שטן צו יצחקן אין געשטאַלט פון אַ יונגנמאַן און פרעגט:

— וואוהין גייסטו?

— לערנען תורה.

— לעבעדיקערהייט, צי נאָכן טויט?...

— וואָס הייסט נאָכן טויט?

— אוי, אַ רחמנות אויף דיר, אַ רחמנות אויף דיין מאַמען! וויפל תעניתים האָט זי נעבעך געפאַסט, וויפל טרערן פאַרגאָסן, ביז זי האָט דיך געבוירן! איצט איז דער אַלטער פון זינען אַראָפּ, און פירט דיך צו דער שחיטה!

— דעם טאַטנס ווילן איז מסתמא גאָטס ווילן — האַקט אים אָפּ יצחק, און ווענדנדיק זיך צו אברהם׳ן זאָגט ער: הער נאָר, טאַטע, וואָס דער זאָגט!

— ווייס איך, מאַך זיך דערפון נישט אויסן.

ווי דער שטן האָט געזען, אַז ער קען זיי ניט איבעררעדן, נעמט ער און פאַרוואַנדלט זיך אין אַ טיפן טייך און פאַרצוימט זיי דעם וועג. איז אברהם אַריין ביז די קני אין וואַסער און געזאָגט די יונגען: גייט מיר נאָך. דאָס וואַסער אָבער האָט זיך וואָס ווייטער מער אויפגעהויבן און אינמיטן טייך האָט עס דערלאַנגט ביזן האַלדז.

— רבונו־של־עולם! — האָט אברהם אויסגעשריגן אויפהייבנדיק די אויגן צום הימל — איך גיי אין דיין שליחות, הייליקן דיין נאָמען וויל איך, העלף מיר אַרויס, „בָּאוּ מַיִם עַד נֶפֶש” — דאָס וואַסער דערלאַנגט שוין ביזן האַלדז!

האָט גאָט אָנגעשריגן אויפן טייך — און ער האָט באַלד אויסגעטריקנט. ווייזט זיך דער שטן ווידער צו אברהם׳ן און גיט אים אַ זאָג: איך האָב אַ קלאָרע ידיעה פון אויבן, אַז דיין גאַנצע מי איז אַרויסגעוואָרפן. {{זייט|26|ל}} ס׳האָט זיך אָנגעהויבן מיט יצחקן און אויסלאָזן וועט זיך עס מיט אַ שעפּס.

ענטפערט אים אברהם: אַ ליגנער האָט שוין אַזאַ מזל — ער מעג זאָגן אמת גלויבט מען אים נישט.

אין דער צייט האָט גאָט אַ וואונק געטון צו די בערג וואָס רינגלען אַרום די טאָל־געגנט, זיי זאָלן זיך צונויפנעמען און זיך צוזאַמענגיסן אין איין באַרג, אַ הויכער שיינער פּלאַץ וואו די שכינה זאָל רוען.

אויפן דריטן טאָג הייבט אויף אברהם די אויגן און ווערט דערשטוינט: ער האָט די געגנט ניט דערקענט.

— וואָס זעסטו דאָרט אין דער ווייט? — פרעגט ער יצחקן.

— איך זע אַ הויכן שיינעם באַרג מיט אַ וואָלקן פאַרשלייערט.

— און איר זעט עפּעס? — פרעגט אברהם די יונגען.

— גאָר ניט זעען מיר, הוילע מדבריות.

— אויב אַזוי — זאָגט זיי אברהם — בלייבט איר מיטן אייזל זיצן דאָ...

„און אברהם האָט גענומען דאָס האָלץ פאַרן קרבן און אַרויפגעלייגט אויף זיין זון יצחק” — און ס׳האָט אויסגעזען ווי אַ פאַרמשפּטער צום טויט טראָגט זיין קרייץ־תליה אויפן אייגענעם אַקסל.

ניט־געזען אין אברהם׳ס האַנט קיין זאַך פאַר אַ קרבן, איז אַ גרויסער שרעק באַפאַלן יצחקן.

— טאַטע — האָט ער מיט אַ ציטער געפרעגט — דאָ האָסטו האָלץ מיט פייער, און די שעפּס צום קרבן וואו איז?

— דו ביסט עס, מיין זון. גאָט האָט דיך אויסגעוויילט.

— אויב אַזוי איז גאָטס רצון, בין איך גרייט. אויף דער מאַמען אָבער טוט מיר וויי דאָס האַרץ.

געקומען אויפן אָרט, זאָגט יצחק צו אברהם׳ן:

— פאָטער ליבער! טו־אָפּ גיכער דיין באַשעפערס ווילן און פאַרברען מיך גוט, און מיין אַש גיב אָפּ דער מאַמען — וועט עס איר זיין אַן אָנדענק פון איר געאָפּערטן בן־יחיד, איר איינציקע טרייסט... טאַטע, וואָס וועט איר טון אויף די עלטערע יאָרן?

— מיר וועלן עס לאַנג ניט אַריבערטראָגן — האָט אברהם געענטפערט — מיר וועלן אויך באַלד שטאַרבן. דער גאָט, וואָס האָט אונדז ביז איצט געטרייסט, וועט אונדז טרייסטן ביז אונדזער טויט.

זאָגט יצחק ווייטער:

{{זייט|27}}

— בינד מיר הענט און פיס. ווייל די נשמה איז פאַרשייט און שטעלט זיך אַקעגן, און אַז איך וועל דערזען דעם חלף אויפן האַלדז קען איך זיך אַ צאַפּל טון און באַקומען אַ מום {{אָנווייז|¹)|27}} — וועט דער קרבן פּסול ווערן.

האָט אים אברהם געבונדן, און יצחק בעט זיך ווייטער:

— זאָג ניט אָן דער מוטער, בעת זי שטייט ביים ברונעם אָדער אויפן דאַך, ווייל זי קען זיך נאָך פון גרויס צער דאָס לעבן נעמען.

האָט אים אברהם אַרויפגעלייגט אויפן מזבח מיטן פּנים אַרויף און גענומען דעם חלף אין האַנט.

טיף האָט זיך יצחק פאַרקוקט אין די הויכע בלויע הימלען, און טיף האָבן זיך איינגעקוקט די אויגן פון טאַטן אין די אויגן פונעם זון. מיט שטילע טרערן האָט זיך אברהם באַגאָסן.

די האַנט זיינע, אויפגעהויבן איבערן זונס האַלדז, האָט אַ ציטער געטון און דער חלף איז דורכן שטן׳ס אַ שטויס פון האַנט אַרויסגעפאַלן. אברהם האָט זיך איינגעבויגן אים אויפצוהייבן — און אַ ביטער געוויין האָט זיך ביי אים פון האַרצן אַרויסגעריסן. פאַרצווייפלט איז ער מיטן מעסער אין האַנט שטיין־געבליבן, געזוכט מיט די אויגן די שכינה אויף די בערג, אויף הילף פון דאָרט אַרויסגעקוקט.

אין דער מינוט האָט זיך דער הימל געשפּאָלטן און יצחק האָט דורכן נעפּל {{אָנווייז|²)|27}} דערזען, ווי די מלאכים שטייען שורותווייז און וויינען מיט פייערדיקע טרערן, בעטן רחמים אויף אברהם׳ס בן־יחיד.

באַלד איז אַרויס אַ בת־קול און אויסגערופן:

— שטרעק ניט אויס דיין האַנט צום קינד, און טו אים גאָרניט!

פרעגט אברהם:

— ווער ביסטו?!

— אַ מלאך!

— אויב אַזוי — ענטפערט אברהם — פאָלג איך ניט. גאָט אַליין האָט מיר געהייסן: אָפּער דיין קינד, — זאָל ער אַליין קומען און אָפּרופן זיין באַפעל.

האָט גאָט באַלד געעפנט דעם הימל און צעשפּרייט דעם נעפּל און געזאָגט צו אברהם׳ן:

{{הערה|אַ שעדיקונג, ווערן אַ קאַליקע אויף אַ וועלכן אבר.|¹)|27}} {{הערה|טומאַן, געדיכטע דאַמף אין דער לופטן.|²)|27}}

{{זייט|28}}

— איך שווער ביי מיין נאָמען, אַז פאַר דיין גוטן ווילן וועל איך דיך בענטשן און דיינע קינדער וועלן זיין ווי די זאַמד ביים ברעג ים אָן אַ שיעור און אָן אַ צאָל.

זאָגט אברהם:

— דו האָסט געשוואָרן — שווער איך אויך: איך וועל ניט אָפּטרעטן פון דאַנען, ביז דו וועסט דערפילן מיין געבעט! אַז מיין יצחק׳ס קינדער וועלן זינדיקן, און צרות וועלן אויף זיי קומען, זאָלסטו זיך דערמאָנען די עקדה און פאַרגעבן זייערע זינד און אויסלייזן זיי פון אַלע צרות.

ענטפערט גאָט:

— דו האָסט דיינס געזאָגט און איך וועל זאָגן מיינס: אַז דיינע אייניקלעך וועלן פאַרזינדיקטע זיך שטעלן פאַר מיין משפּט אין ראש־השנה, און וועלן בעטן איך זאָל זיי דעם זכות {{אָנווייז|¹)|28}} פון עקדה דערמאָנען, זאָלן בלאָזן מיט דעם שופר.

— וועלכן שופר?

— קוק זיך אום — וועסטו זען.

האָט אברהם דערזען אַ ווידער {{אָנווייז|²)|28}}, פאַרפּלאָנטעט מיט די הערנער אין אַ צווייג; קוים זיך אַרויסגעריסן, — און ווייטער זיך פאַרפּלאָנטעט פון צווייג צו צווייג, פון שטרויך {{אָנווייז|³)|28}} צו שטרויך, פון בוים צו בוים.

און גאָט האָט געזאָגט צו אברהם׳ן:

— אַזוי וועט מיט דיינע קינדער פּאַסירן: פאַרפּלאָנטעט אין זינד און פאַרדרייט מיט אַלע אומות און קעניגרייכן: פון בבל אין מדי, פון מדי אין יוון {{אָנווייז|⁴)|28}}, פון יוון אין אדום {{אָנווייז|⁵)|28}}...

— רבונו־של־עולם! שוין־זשע וועט עס אַזוי אייביק דויערן?!

— ניין! צולעצט וועלן זיי אויסגעלייזט ווערן ביים שאַל פון דעם ווידערהאָרן:

::::„גאָט וועט מיטן שופר שאַלן,
::::און ערשיינען מיטן שטורעם־ווינט פון דרום”.

{{הערה|פאַרדינסט.|¹)|28}} {{הערה|באַראַן.|²)|28}} {{הערה|קוסט, נידעריק ביימעלע.|³)|28}} {{הערה|גריכנלאַנד.|⁴)|28}} {{הערה|רוים.|⁵)|28}}

{{קעפּל|אברהם׳ס טויט.|1.5|4.5}}

אַ טייערער בריליאַנט איז באַהאַנגען ביי אברהם׳ן אויפן האַלדז, ווי אַ {{זייט|29|ל}} חולה האָט אים דערזען, איז ער באַלד געהיילט געוואָרן. אַז אברהם איז געשטאָרבן האָט גאָט דעם בריליאַנט אויפגעהאַנגען אויף דער זון. דעריבער פילט זיך יעדער קראַנקער בייטאָג פיל בעסער, ווי ביינאַכט.

{{קעפּל|סדום.|1.5|4.6}}

די מענטשן פון סדום זענען פאַר גרויס וואוילטאָג געווען שלעכטע און זינדיקע. קיינמאָל האָבן זיי נישט געוואוסט פון מי און פון זאָרג. דאָס לאַנד זייערס איז געבענטשט געווען מיט אַלעס גוטס; רייכע תבואות אויף די פעטע פעלדער, גאָלד און זילבער בשפע, דימענטן און בריליאַנטן אָן אַ צאָל, — האָבן זיי פאַרגעסן אין רעכט און יושר, און האָבן גאָטס גערעכטע געזעצן פאַרקרימט און פאַרדרייט און אויף זייערע אייגענע שלעכטע און ווילדע פאַרביטן.

פיר ריכטער האָבן זיי געהאַט, איינער האָט געהייסן: ליגנער, דער אַנדערער — שווינדלער, דער דריטער — פעלשער, דער פערטער — דרייער. האָבן זיי אַרויסגעגעבן תקנות {{אָנווייז|¹)|29}}, פול מיט ליגן און שווינדל, פאַלשקייט און דרייעריי:

אַז איינער האָט אָפּגעהאַקט אַן אויער ביי אַ פרעמדן אייזל, האָט מען אים דעם גאַנצן אייזל אַוועקגעגעבן, ביז דער אויער וועט ווידער אָפּוואַקסן.

איז איינער געקומען אין געריכט, זיך באַקלאָגן אויפן צווייטן, אַז ער האָט אים צעבלוטיקט, האָט מען אים געזאָגט: צו רפואה! יענער האָט דיר געלאָזן בלוט {{אָנווייז|²)|29}} — באַצאָל אים דערפאַר פיר גילדן!

דער וואָס פאַרמאָגט {{טרעקינג|איין}} אָקס, דאַרף פיטערן די רינדער פון גאַנץ שטאָט {{טרעקינג|איין}} טאָג, און דער וואָס האָט קיין אייגענעם אָקס גאָרניט, — דאַרף פיטערן {{טרעקינג|צוויי}} טעג.

איז דאָרט געווען אַ יתום, אַ זון פון אַן אלמנה, וואָס האָט קיין אייגענעם אָקס ניט געהאַט, — האָט מען אים געהייסן פיטערן די שטאָט־אָקסן צוויי טעג. נעמט ער און צעשעכט אַלע אָקסן און רופט אויס:

{{הערה|רעגלן, באַשטימונגען, וויאַזוי מען דאַרף זיך אויפפירן.|¹)|29}} {{הערה|אַמאָליקע דאָקטוירים פלעגן זייער פיל „לאָזן בלוט” פון רפואה וועגן: שטעלן פּיאַווקעס, געהאַקטע באַנקעס, אָדער אַזוי „צו אָדער לאָזן”.|²)|29}}

— דער וואָס האָט געהאַט {{טרעקינג|איין}} אָקס זאָל נעמען {{טרעקינג|איין}} פעל, דער {{זייט|30|ל}} וואָס האָט גאָר קיין אָקס ניט געהאַט, — זאָל נעמען צוויי פעל! ווי דאָס פיטערן אַזוי דאָס טיילן!

דער וואָס איז אַריבערגעגאַנגען די בריק — האָט געדאַרפט באַצאָלן פיר גילדן בריק־געלט, און דער וואָס האָט אויסגעמיידט די בריק און אַריבער דעם טייך אין וואַסער, האָט געמוזט באַצאָלן — אַכט גילדן.

איינמאָל איז אַהין געקומען דורכן טייך אַ וועשער, כאַפּט מען אים און מען הייסט אים באַצאָלן פיר גילדן בריק־געלט, טענהט ער:

— איך האָב דאָך די בריק אויסגעמיידט און געגאַנגען גלייך אין וואַסער!

— אויב אַזוי, — באַצאָל־זשע אַכט גילדן.

וויל ער ניט באַצאָלן, — צעבלוטיקט מען אים און דער שופט שווינדלער הייסט אים באַצאָלן נאָך פיר גילדן פאַר בלוטלאָזן.

{{קעפּל|אליעזר אין סדום.|1.5|4.7}}

אליעזר, אברהם׳ס קנעכט, איז אַמאָל געקומען קיין סדום, האָט מען אים געשלאָגן און אַוועקגעפירט צום ריכטער. זאָגט דער ריכטער: באַצאָל פאַר בלוטלאָזן. נעמט אליעזר אַ שטיין און צעבלוטיקט מיט אים דעם ריכטער און זאָגט:

— די פיר גילדן, וואָס קומען מיר איצט פון דיר — באַצאָל אים פאַר מיר, און מיינע פּאָר גראָשן בלייבן ביי מיר אין בייטל.

נאָך אַ מנהג איז ביי זיי געווען: ווער עס האָט פאַרבעטן אַ פרעמדן גאַסט צום טיש, האָט מען ביי אים צוגענומען דעם מאַנטל, כדי יעדער זאָל מורא האָבן און ניט איינלאָדן קיין פרעמדע געסט.

איינמאָל קומט אליעזר אַריין צו זיי אין גאַסטהויז און טרעפט די סדום־לייט זיצן ביים מאָלצייט און קיינער בעט אים ניט עסן. זעצט ער זיך אַליין ביים עק טיש און זאָגט צו זיין שכן: אַז מען וועט מיך פרעגן וועל איך זאָגן, אַז דו האָסט מיך איינגעלאָדן. דערהערט דאָס, האָט זיך יענער דערשראָקן, מע זאָל ביי אים דערפאַר דעם מאַנטל נישט צונעמען, — שטייט ער אויף פון טיש, כאַפּט דעם מאַנטל און אַנטלויפט. אַזוי האָט אליעזר אָפּגעטון דעם צווייטן און דעם דריטן און אַזוי ווייטער, — ביז זיי זענען זיך אַלע צעלאָפן, און די גאַנצע סעודה איז געבליבן פאַר אים איינעם.

אַ בעטל איז געווען אין סדום פון געסט וועגן. איז דער גאַסט {{זייט|31|ל}} געווען צו לאַנג — האָט מען אים אונטערגעהאַקט די פיס; איז ער געווען צו קורץ — האָט מען אים אויסגעצויגן.

איינמאָל קומט אַהין אליעזר, און מען ווייזט אים אָן דאָס סדום־בעטל, ער זאָל זיך דאָרט לייגן שלאָפן. ענטפערט ער:

— זינט מיין מוטער איז געשטאָרבן, האָב איך אַ נדר געטון, איך זאָל קיינמאָל אויף אַ בעט ניט שלאָפן.

{{קעפּל|דער סדום׳ער מכניס־אורח {{אָנווייז|¹)|31}}.|1.5|4.8}}

איינמאָל איז דורכגעפאָרן דורך סדום אַ וואַנדערער, וואָס ביי אים אויפן אייזל איז געליגן צוגעבונדן מיט אַ זיידענער שנור אַ טייערער, פּראַכט־שיינער קאָלירטער טעפּיך. האָט אים איינער פון די סדום־לייט צו זיך אַהיים אויף נאַכטלעגער איינגעלאָדן. צוויי טעג דורכאַנאַנד האָט אים דער סדום׳ער מכניס־אורח נישט אָפּגעלאָזט. אויפן דריטן טאָג אין דער פרי ווען דער גאַסט האָט ענדלעך זיך גענומען קלייבן אין וועג אַריין, בעט ער דעם בעל־הבית דעם טעפּיך אַרויסגעבן מיט דער זיידענער שנור און אים אָפּלאָזן. יענער האָט אויף אים פאַרוואונדערט אַ פּאָר אויגן אָנגעשטעלט, ווי ער וואָלט נישט קלאָר פאַרשטאַנען פון וואָס האַנדלט זיך דאָ:

— אַ טעפּיך, זאָגסטו, וואָס פאַר אַ טעפּיך? וועלכער טעפּיך? אַהאַ, איך שטויס מיך אָן, דיר האָט זיך אַוודאי היינטיקע נאַכט אַ טעפּיך געחלומט. אַ קאָלירטער, זאָגסטו, נאָך מיט אַ זיידענער שנור דערצו — דאָס איז זייער אַ גוטער חלום, ליבער פריינד, עס ווייזט צו גוטן. די שנור באַווייזט אויף לאַנגע יאָר און דער קאָלירטער טעפּיך באַטייט, אַז גאָט וועט דיר באַשערן אַ טייערן שיינעם גאָרטן מיט אַלערליי מיני בלומען און פרוכט־ביימער. אָט דאָס איז, ליבער פריינד, דער אמתער פּיתרון {{אָנווייז|²)|31}} פון דיין חלום.

— וואָס פאַר אַ חלום? וועלכער חלום? — שרייט נעבעך דער גאַסט — ביי דיר ליגט מיין טעפּיך, אַן אמתער טעפּיך, וואָס איך מיט מיינע אייגענע הענט האָב דיר געגעבן באַהאַלטן אויף דער וואָר.

גייט מען צום ריכטער. אויסגעהערט ביידע צדדים {{אָנווייז|³)|31}}, ווענדט זיך דער ריכטער צום גאַסט מיט די ווערטער:

{{הערה|געסט־אויפנעמער.|¹)|31}} {{הערה|באַשיידונג, אויסדייטונג.|²)|31}} {{הערה|זייטן.|³)|31}}

— דאַרפסט וויסן, ליבער מענטש, אַז אָט דער לייטישער בעל־הבית, וואָס האָט דיך אַזוי שיין אויפגענומען, איז שוין לאַנג באַוואוסט אין {{זייט|32|ל}} אונדזער גאַנצן קאַנט פאַר אַ גרויסן מומחה {{אָנווייז|¹)|32}} אויסצוטייטשן חלומות. און היות ער האָט אַזוי גוט פּותר־חלום געווען, ביסטו מחויב אים צו באַצאָלן דערפאַר מזומנע פיר גילדן. דאָס איז על־פּי־דין. און פאַר דעם וואָס דו האָסט ביי אים צוויי טעג געגעסן און געטרונקען, איז דער יושר זאָלסט אים אָפּצאָלן, וואָס ער האָט זיך אויף דיר געלאָזט קאָסטן, ביז איין גראָשן.

{{קעפּל|סדום׳ער נדבות.|1.5|4.9}}

איז אַמאָל אַן אָרעמאַן געקומען אין סדום, פלעגט אים יעדער שענקען אַ רענדל, אָנגעשריבן דערויף זיין נאָמען בפירוש: פּלוני בן פּלוני {{אָנווייז|²)|32}}, נאָר קיין ברויט האָט אים קיינער נישט געגעבן, און פון שטאָט האָט מען אים נישט אַרויסגעלאָזט, ביז ער שטאַרבט פון הונגער. נאָך זיין טויט פלעגט יעדער קומען און צוריק זיין רענדל צונעמען.

{{קעפּל|דער גזר־דין.|1.5|4.10}}

איינע אַ יונגפרוי האָט אַמאָל רחמנות געהאַט אויף אַן אָרעמאַן און אים דערלאַנגט אַ שטיקל ברויט, באַהאַלטן אין אַ קרוג מיט וואַסער. אין דריי טעג אַרום האָבן די סדום־לייט דערזען, אַז דער אָרעמאַן איז ניט אויסגעגאַנגען פון הונגער, האָבן זיי אָנגעהויבן נאָכשפּירן און דערגאַנגען, ווער ס׳האָט אים ביים לעבן דערהאַלטן. האָבן זיי די יונגפרוי אויסגעטון נאַקעט, באַשמירט זי מיט האָניק און געלייגט אַ געבונדענע אויפן דאַך, זענען געקומען בינען און זי צעביסן אויף טויט.

צוויי מיידלעך חברטעס האָבן זיך איינמאָל באַגעגנט מיט זייערע קריגן ביים ברונעם.

— וואָס זעסטו עפּעס אַזוי שלעכט אויס? — פרעגט איינע די צווייטע.

— נישטאָ קיין ברעקל ברויט אין שטוב — ענטפערט יענע — מיר גייען אויס פאַר הונגער.

האָט גענומען די צווייטע, אָנגעפילט איר קרוג מיט מעל און זיך מיט יענער מיט די קריגן געביטן. אַז די סדום־לייט האָבן עס דערשפּירט, האָבן זיי דאָס באַרימהאַרציקע מיידל געכאַפּט און זי פאַרברענט.

{{הערה|קענער, ווייסער, ספּעציאַליסט.|¹)|32}} {{הערה|יענער דער זון פון יענעם.|²)|32}}

{{זייט|33}}

דאָס קול פון אָט דעם מיידל איז געגאַנגען אין הימל און דערלאַנגט ביזן כסא־הכבוד {{אָנווייז|¹)|33}}.

— איצט — האָט גאָט געזאָגט — קען איך שוין מער נישט צוזען און שווייגן.

און דעמאָלט איז דער גזר־דין אָנגעחתמעט געוואָרן.

{{קעפּל|לוט׳ס ווייב.|1.5|4.11}}

אַז די דריי מלאכים זענען געקומען קיין סדום, פאַרשטעלט אין מענטשלעכע געשטאַלטן, און לוט האָט זיי אַריינגענומען צו זיך אין שטוב אויף נאַכט־לעגער, איז זיין ווייב אַוועק צו אַלע שכנים און געזאָגט:

— לייט מיר, איך בעט אייך, אַ מעסטל זאַלץ, ס׳האָט מיר פאַרפעלט צום טיש פאַר די געסט וואָס נעכטיקן ביי אונדז.

דאָס האָט זי געטון בכיוון {{אָנווייז|²)|33}}, כדי די סדום־לייט זאָלן געוואויר ווערן פון די געסט און זיי באַפאַלן.

דערפאַר איז זי געשטראָפט געוואָרן און אַליין געוואָרן אַ שטיק זאַלץ.

{{קעפּל|יעקב און עשו.|1.5|4.12}}

נאָך אין דער מוטערס בויך האָבן זיך די צוויי ברידער, יעקב און עשו, צווישן זיך געריסן. איז די מוטער רבקה פאַרביי גאָטס הויז געגאַנגען האָט זיך יעקב אָנגעהויבן צו צאַפּלען, איז זי פאַרבייגעגאַנגען אַ הויז פון אַן אָפּגאָט איז עשו געוואָרן פאַרצאַפּלט.

פון איין מוטערס בויך זענען ביידע ברודער אַרויס אויף דער וועלט, פון איין ברוסט מילך געזויגן, אין איין הויז דערצויגן געוואָרן און איין שולע באַזוכט, — דאָך ווען זיי זענען אונטערגעוואַקסן און דרייצניעריקע געוואָרן, האָט דער פאַרשייטער עשו זיך אין פעלד אַוועקגעלאָזט און דער פרומער יעקב איז שטיל אין צעלט געזעסן.

אַזוי וואַקסט אַ הדס מיט אַ שטעכל אַ צייט צוזאַמען, נישט צו אונטערשיידן איינעם פונעם אַנדערן; וואַקסן זיי אונטער — דער שמעקט און דער שטעכט.

{{קעפּל|יצחק׳ס בלינדקייט.|1.5|4.13}}

די חכמים האָבן געזאָגט אַ משל:

{{הערה|גאָטס שטול,|¹)|33}} {{הערה|אוממיסטן.|²)|33}}

{{זייט|34}}

איינער אַ גרויסער מאַן האָט געהאַט אַ טייערן פּאַלאַץ, און די שכנים אַרום פלעגן ברענען היי און שטרוי און אָנלאָזן דורך די פענצטער אַ פולן זאַל מיט רויך, — נעמט ער און פאַרשלאָגט די פענצטער, דער רויך זאָל ניט קענען צוקומען.

אַזוי האָט גאָט געזאָגט: עשו׳ס ווייבער רויכערן קטורת פאַר דער עבודה־זרה און יצחק האָט דערפון גרויס צער — זאָלן בעסער זיינע אויגן ניט זען.

{{קעפּל|די ברכות.|1.5|4.14}}

די ערשטע נאַכט פון פּסח רופט יצחק עשו׳ן און זאָגט אים:

— די דאָזיקע נאַכט איז אַ געבענטשטע, די ערשטע פרילינג־נאַכט, ווען עס עפענען זיך די אוצרות פון טוי צו באַפרישן און באַזעפטיקן די פאַרטריקנטע ערד. די גאַנצע וועלט זינגט אַ לויב דעם באַשעפער. מאַך מיר זיסע שפּייז — וועל איך דיך בענטשן פאַר מיין טויט.

איז עשו אַוועק אין פעלד פאַנגען ווילדס {{אָנווייז|¹)|34}}, — קומט דער שטן און שטערט אים: עשו פאַנגט אַ הירש און בינדט אים צו צו אַ בוים און גייט פאַנגען נאָך איינעם, — דערווייל קומט דער שטן און בינדט אָפּ דעם ערשטן. ברענגט עשו נאָך אַ הירש און בינדט אים צו נאָך שטאַרקער, — ביז ער קומט צום דריטן מאָל, האָט שוין דער שטן ווייטער אָפּגעבונדן. אַזוי האָט ער זיך אָפּגעדרייט אַ צייט.

דערווייל האָט רבקה גענומען עשו׳ס טייערע קליידער און אָנגעטון יעקב׳ן. דאָס זענען די וואונדער־שיינע העמדלעך, וואָס אדם הראשון האָט געטראָגן און עשו האָט זיי איבערגענומען ביי נמרודן.

געגעבן יעקב׳ן אין דער האַנט צוויי געבראָטענע ציגעלעך, האָט רבקה דערביי געזאָגט: זון מיינער, די דאָזיקע נאַכט איז אַ געבענטשטע, די ערשטע פרילינג־נאַכט, ווען די אוצרות פון טוי עפענען זיך, הימל און ערד זאָגן שירה זיין ליבן נאָמען. גיי נעם אַ ברכה ביי זיין פאָטער איידער ער גייט פון דער וועלט.

ווי יעקב איז אַריין אין די קליידער, האָט יצחק דערשפּירט דעם ריח גן־עדן, וואָס שמעקט פון זיי, און יעקב׳ן אָפּגעגעבן די ברכות.

{{הערה|אַ ווילד באַשעפעניש שיסן.|¹)|34}}

שפּעטער, אַז עשו איז געקומען צום פאָטער, האָט זיך מיט זיין אַריינ{{זייט|35|ל}}גאַנג דער גיהנום געעפנט און יצחקן האָט זיך אויסגעוויזן, ווי דער גיהנום ברענט און עשו הייצט אים מיט פּעך און שוועבל.

דערציטערט האָט יצחק אויסגעשריען: „וואָס טוט זיך דאָ אַרום מיר?” ווען אים איז קלאָר געוואָרן וואָס דאָ איז פאָרגעקומען האָט ער עשו׳ן געזאָגט:

— יאָ, מיין זון, דער פאַנגער איז אַליין געפאַנגען געוואָרן!

ווי יעקב האָט אויסגענאַרט די ברכות, האָט זיך עשו אָנגעהויבן צו באַרימען, אַז ער וועט אים הרגענען. האָט יצחק אַוועקגעשיקט יעקב׳ן קיין ארם־נהרים און אים מיטגעגעבן פיל גאָלד און זילבער.

אַז עשו האָט זיך דערפון דערוואוסט, האָט ער געשיקט זיין זון אליפז׳ן, ער זאָל יעקב׳ן דעריאָגן, באַרויבן און הרגענען. יעקב האָט דערזען פון ווייטן, אַז מען יאָגט אים נאָך, האָט ער אַוועקגעוואָרפן דאָס גאָלד און זילבער, כדי עס זאָל אים גרינגער זיין צו אַנטלויפן.

אַזוי איז ער געלאָפן ביז חרן. טראַכט ער ביי זיך: איך בין דורכגעגאַנגען פאַר דעם אָרט {{אָנווייז|¹)|35}} , וואו מיינע עלטערן האָבן גאָט געבעטן, און זיך דאָרט אַפילו ניט אָפּגעשטעלט — מען דאַרף זיך אומקערן צוריק! איז באַלד די ערד אונטערגעשפּרונגען — און ער איז שוין צוריק געווען אין בית־אל. האָט ער מתפּלל געווען און געוואָלט זיך לאָזן גיין ווייטער, — זאָגט גאָט: דער צדיק איז געקומען אין מיין גאַסטהויז, ווי שיקט זיך עס, איך זאָל אים אָפּלאָזן אָן נאַכט־לעגער? — איז באַלד די זון אונטערגעגאַנגען פאַר דער צייט.

עס קומט אויס ווי אַ מלך האָט געהאַט אַ גוטן פריינד וואָס פלעגט אים באַזוכן זייער זעלטן, איינמאָל קומט ער צו אים צו גאַסט, רופט דער קעניג אויס צו זיינע דינער:

— לעשט אויס די הענגלייכטער מיט אַלע לאָמפּן, — מיט מיין ליבן פריינד וועל איך פאַרברענגען היימלעך {{אָנווייז|²)|35}}.

און יעקב האָט אויסגעלייגט הויכע שורות שטיינער אַרום זיך צו באַשיצן זיך פון ווילדע חיות. האָבן זיך די שטיינער אָנגעהויבן צו קריגן פאַרן צוקאָפּן, דער זאָגט: אויף מיר זאָל דער צדיק לייגן זיין קאָפּ, און דער זאָגט — אויף מיר. נעמט גאָט און מאַכט פון אַלע שטיינער איין שטיין.

{{הערה|בית־אל.|¹)|35}} {{הערה|שטיל, אינטים.|²)|35}}

אין שלאָף האָט יעקב דערזען אַ חלום: אויף אַ הויכן לייטער פונעם {{זייט|36|ל}} הימל ביז דער ערד לאָזן זיך אַראָפּ און אַרויף מלאכים — די אויבערשטע שרים {{אָנווייז|¹)|36}} פון יענע קעניגרייכן וואָס יעקב׳ס קינדער וועלן שפּעטער ביי זיי אין גלות זיין, און מיט בייזע אויגן האָבן זיי זיין רו געשטערט. באַלד באַווייזט זיך גאָט און פון זיין הויך {{אָנווייז|²)|36}} זענען די בייזע מלאכים ווי פליגן זיך צעלאָפן.

אַזוי ליגט אין זיין וויגעלע אַ קינד אַ בן־מלך און פליגן זעצן זיך אויף אים און שטערן זיין שלאָף, באַווייזט זיך די טרייע אַם און בייגט זיך איבער אים מיטן פאָכער — צופליען זיי זיך באַלד.

{{קעפּל|לאה.|1.5|4.15}}

לאה האָט געהערט ווי מענטשן זאָגן: לבן הארמי האָט צוויי טעכטער און זיין שוועסטער רבקה — צוויי זין; דאָס וועט זיין צוויי שידוכים: דער בכור וועט נעמען די עלטערע שוועסטער און דער צווייטער — די יינגערע! פרעגט זיך לאה נאָך:

— וואָס איז דער מער מיטן עלטערן?

— אַ רשע, אַ גזלן!

— און דער יינגערער?

— אַ מענטש אָן חכמות, — זיצט זיך אין זיין צעלט און טוט געטריי זיין זאַך.

האָט זי טאָג און נאַכט געוויינט, וואָס זי דאַרף אַריינפאַלן צו דעם רשע, ביז זי האָט זיך אויסגעוויינט די אויגן.

דערפאַר איז זי געבענטשט געוואָרן מיט זעקס שבטים.

{{קעפּל|יעקב ראַנגלט זיך מיטן מלאך.|1.5|4.16}}

צוריקגייענדיק פון לבן׳ען, איז יעקב געקומען צום מעבר יַבּוֹק {{אָנווייז|³)|36}} און אַריבערגעפירט די פרויען און קינדער, שאָף און רינדער און דאָס גאַנצע האָב און גוטס, וואָס ער האָט מיטגעפירט. אויף יענעם ברעג טייך זענען געבליבן נאָר עטלעכע קליינע ליימענע קריגלעך. און יעקב האָט געזאָגט: יעדער חפץ {{אָנווייז|⁴)|36}} דאַרף זיין ליב, ווייל עס איז גאָטס גאָב און מענטשנס מי, {{זייט|37|ל}} האָט ער זיך אומגעקערט נעמען די קריגלעך. קומט מיכאל המלאך און ראַנגלט זיך מיט אים די גאַנצע נאַכט און קען אים ניט בייקומען. ווי עס האָט אָנגעהויבן באַגינען אויף טאָג, זאָגט מיכאל צו אים:

{{הערה|יעדעס קעניגרייך האָט אַ שר, אַן אויבערהאַר אין הימל, וואָס שיצט עס.|¹)|36}} {{הערה|אָטעם.|²)|36}} {{הערה|אַן אָרט אין טייך יבוק וואו דאָס וואַסער איז קליין און מען קען אַריבערגיין צופוס.|³)|36}} {{הערה|זאַך, כלי.|⁴)|36}}

— לאָז מיך אָפּ, די מאָרגן־רויט איז שוין אויפגעגאַנגען.

— ביסטו דען אַ גנב, צי אַ גזלן, וואָס דו שרעקסט זיך פאַר דער ליכטיקער שיין?

— איך בעט דיך, לאָז מיך פריי: זעסט דאָך ווי די מלאכים פון הימל קומען כיתות־ווייז {{אָנווייז|¹)|37}} און רופן מיך אין הימל זאָגן שירה {{אָנווייז|²)|37}}, איך האָב מורא, אַז זיי וועלן מיך פאַרברענען מיטן הויך פון זייער מויל, פאַר וואָס איך פאַרהאַלט די שירה.

— בענטש מיך וועל איך דיך אָפּלאָזן.

האָט ער אים געבענטשט.

דערווייל האָט מיכאלס כיתה מלאכים געוואָלט יעקב׳ן שעדיקן, האָט גאָט זיך באַוויזן און זיי האָבן זיך דערשראָקן, נאָר דאָס געלענק {{אָנווייז|³)|37}} פון דיר, איז ביי יעקב׳ן אויסגעלינקט געוואָרן. און גאָט האָט געזאָגט צו מיכאלן:

— וואָס טוסטו עס? מיין כהן האָסטו געמאַכט אַ מום?

זאָגט מיכאל: רבונו־של־עולם, דיין כהן בין איך דאָך?

ענטפערט גאָט: דו ביסט מיין כהן אין הימל און יעקב — אויף דער ערד.

האָט מיכאל געבעטן דעם מלאך רפאל, וואָס איז דער ממונה {{אָנווייז|⁴)|37}} אויף רפואות — איז ער אַראָפּ און אים אויסגעהיילט.

{{קעפּל|רבקה׳ס טויט.|1.5|4.17}}

אַז רבקה איז געשטאָרבן, האָבן די גוטע פריינד אָנגעהויבן צו טראַכטן: ווער זאָל גיין צו איר לוויה — אברהם איז געשטאָרבן, יצחק זיצט אין שטוב אַ בלינדער, יעקב איז פאַרוואָגלט אין דער פרעמד, — נאָר איין עשו הרשע! וואָס וועט מען נאָכזאָגן נאָך איר מיטה? — פאַרפלוכט זענען דער מוטערס בריסט, וואָס האָבן אַזעלכעס אויסגעזויגן!...

{{הערה|קאָמפּאַניעס.|¹)|37}} {{הערה|זינגען און לויבן גאָט.|²)|37}} {{הערה|די צונויפגלידערונג פון די פוס־ביין ביים „בעקן”.|³)|37}} {{הערה|דער פאַרוואַלטער, געשטעלט אויף דער און דער אַרבעט.|⁴)|37}}

{{זייט|38}}

האָט מען זי אַרויסגעטראָגן ביינאַכט און מקבר געווען אין דער שטיל.

{{קעפּל|רחל׳ס קבר.|1.5|4.18}}

יעקב האָט רחלן מקבר געווען אינמיטן וועג, ווייל ער האָט געזען מיטן רוח־הקודש {{אָנווייז|¹)|38}}, אַז די יידן וועלן גיין אין גלות פאַרביי דער מוטער רחל׳ס קבר, וועט זי פאַר זיי בעטן. און אַזוי איז געשען:

אַז נבוזראדן דער שעכטמייסטער פון נְבוּכַדְנֶצַּר הרשע האָט פאַרטריבן די יידן אין גלות בבל און זיי ניט געלאָזן אַפילו זיך אָפּשטעלן צו געזעגענען זיך מיט דער טייערער מוטער רחל, איז זי אויפגעשטאַנען פון קבר און אַרויף אויפן הימל און געפאַלן פאַרן כסא־הכבוד מיט אַ געבעט:

— רבונו־של־עולם! דו ווייסט וואויל, ווי יעקב דיין קנעכט האָט מיך ליב געהאַט און אָפּגעדינט פאַר מיר גאַנצע זיבן יאָר; און צו דער חתונה, ווען מיין פאָטער האָט מיך פאַרביטן אויף מיין שוועסטער לאה, האָב איך צוגעזען, געליטן און געשוויגן. געדענקט־זשע מיר, דו, גרויסער גאָט, דערבאַרעמיקער, דעם זכות און לאָז ער איצט ביישטיין מיינע קינדער.

האָט זיך באַלד דערוועקט גאָטס רחמנות און ער האָט איר געענטפערט:

— צוליב דיר, מיין טאָכטער, וועל איך דאָס פאָלק ישראל צוריק אומקערן אין זייער לאַנד.

אָט דאָס זאָגט דער פּסוק:

::::אַ שטימע לאָזט זיך הערן הויך,
::::אַ יאָמער, אַ קלאָג אַ ביטערער —
::::רחל וויינט אויף אירע קינדער
::::און וויל קיין טרייסט ניט אָננעמען.

:::::אַזוי האָט גאָט געזאָגט:

::::האַלט־אָפּ דיין שטימע פון געוויין
::::און דיינע אויגן — פון טרערן,
::::דען צו דיין ווערק איז דאָ אַ לוין,

{{הערה|הייליקער גייסט, נבואה.|¹)|38}}

{{זייט|39}}

::::אַ האָפענונג איז פאַראַן צולעצט. —
::::און צוריק וועלן די קינדער
::::זיך אומקערן צו זייער גרענעץ.

{{קעפּל|יוסף׳ס שיינהייט.|1.5|4.19}}

יונג און שיין, בלוט און מילך איז יוסף געווען, געבליט ווי אַ רויז, און זיין ווירטין זליכה, פּוטיפר׳ס פרוי, האָט זיך אין אים זאַט נישט געקענט אָנקוקן.

דריי מאָל אין טאָג האָט זי אויף זיך אירע קליידער געביטן, אין דער פרי, בייטאָג און פאַר נאַכט, און אַלץ צוליב דעם, כדי יוסף׳ס אויגן אויף זיך צוציען. עס האָט זיך איר אָבער דאָס נישט איינגעגעבן, האָט עס איר טיף געקרענקט, און זי איז שטאַרק אַראָפּ פון פּנים.

— וואָס זעסטו עפּעס אַזוי שלעכט אויס? — האָבן זי אירע באַקאַנטע פרויען געפרעגט. דערציילט זי זיי. קענען זיי נישט גלויבן. מאַכט זי אַ סעודה און פאַרבעט זיי צו זיך, זיי זאָלן זען דעם שיינעם יוסף מיט זייערע אויגן. ביים טיש האָט מען דערלאַנגט יעדן פון זיי אַ מילגרוים מיט אַ מעסער. רופט זליכה אַריין יוסף׳ן צו די געסט, האָבן זיי זיך אַלע אויף אים אַזוי פאַרקוקט, אַז שניידנדיק די מילגרוימען האָבן זיי נישט מערקנדיק זיך איינגעשניטן די פינגער.

{{קעפּל|יוסף אין מצרים.|1.5|4.20}}

פּרעה׳ס קעניגלעכער שטול האָט געהאַט איין און זיבעציק טרעפּ. און אַ מנהג איז דאָרט געווען, אַז גאָר אויבן איז געזעסן פּרעה אַליין, און אַלע הערן און ראַט־געבער זענען געשטאַנען פאַר אים אויף די טרעפּ, יעדערער לויט זיין קענטעניש: ווער עס האָט געקענט נאָר איין שפּראַך איז געשטאַנען אויפן אונטערשטן שטאַפּל, ווער עס האָט געקענט צוויי שפּראַכן — אויפן צווייטן, און אַזוי ווייטער ביזן זיבעציקסטן שטאַפּל, וואוהין עס האָבן געקענט צוטרעטן נאָר די גרעסטע חרטומי {{אָנווייז|¹)|39}} מצרים, וואָס קענען אַלע זיבעציק לשונות.

און אַז יוסף האָט פּותר געווען דעם חלום און פּרעה האָט אים געמאַכט פאַר אַ משנה־למלך {{אָנווייז|²)|39}}, זענען געקומען די חרטומים און אים געזאָגט:

{{הערה|שטערן־זעער.|¹)|39}} {{הערה|וויצע־קעניג.|²)|39}}

{{זייט|40}}

— ווי שיקט זיך עס, אַז אַ קנעכט, וואָס מען האָט אים פאַרקויפט פאַר צוואַנציק זילבער־גראָשן, זאָל איבער אונדז אַלעמען געוועלטיקן?

ענטפערט פּרעה:

— איך זע אין אים קעניגלעכע סימנים.

— אויב אַזוי דאַרף ער דאָך קענען זיבעציק שפּראַכן?

— מאָרגן וועלן מיר זען, צו וועלכן שטאַפּל ער וועט דערלאַנגען.

ביינאַכט איז דער מלאך גבריאל געקומען צו יוסף׳ן און אים אויסגעלערנט אַלע זיבעציק לשונות.

אויף מאָרגן קומט ער צו פּרעה׳ן און הייבט אָן צוריידן אויף אַלע זיבעציק לשונות, אַ שפּראַך אויף אַ שטאַפּל, אַ שפּראַך אויף אַ שטאַפּל, ביז ער איז אַרויף גאָר אין דער הויך. זאָגט אים פּרעה:

— איך בין פּרעה, און אָן דיר זאָל קיינער ניט טאָרן אַ האַנט אויפהייבן, נאָר אויפן שטול בין איך העכער פון דיר.

הייבט יוסף אָן צוריידן אויף לשון־קודש, און פּרעה האָט ניט פאַרשטאַנען; בעט ער אים: לערן מיך אויס די דאָזיקע שפּראַך, האָט ער אים געלערנט און ניט געקענט אויסלערנען. בעט אים פּרעה:

— שווער מיר, אַז דו וועסט קיינעם ניט דערציילן, ווייל מען קען מיך אַראָפּזעצן פון שטול און דיך אַרויפזעצן אויפן העכסטן שטאַפּל.

האָט יוסף אים געשוואוירן.

שפּעטער, אַז יעקב איז געשטאָרבן, און יוסף איז געקומען מעלדן פּרעה׳ן, אַז ער וויל גיין מקבר זיין דעם פאָטער אין לאַנד כנען, האָט אים פּרעה ניט געלאָזן גיין. זאָגט יוסף:

— מיין פאָטער האָט מיך באַשוואוירן.

— האָב חרטה אויף דער שבועה.

— אויב אַזוי — ענטפערט יוסף — וועל איך שוין חרטה האָבן אויף יענע שבועה אויך.

האָט פּרעה זיך דערשראָקן, אַז יוסף וועט אויסזאָגן דעם סוד, וואָס ער קאָן נאָך אַ שפּראַך מער ווי ער, — האָט ער אים שוין געלאָזט גיין, — און מיטגעשיקט די גרעסטע הערן פון מצרים אויף יעקב׳ס לוויה.

{{קעפּל|יוסף און זיינע ברידער.|1.5|4.21}}

יוסף האָט זיך געריכט אויף זיינע ברידער, אַז זיי דאַרפן קומען קיין {{זייט|41|ל}} מצרים קויפן תבואה, האָט ער געזעצט וועכטער ביי אַלע טויערן און זיי אָנגעזאָגט, אַז ווער עס וועט אַריינקומען אין שטאָט, זאָל מען פאַרשרייבן זיין נאָמען און זיין פאָטערס נאָמען.

אין אָוונט ברענגט מען אים די צעטלען פון איין טויער — געפינט ער דאָרט דעם נאָמען: ראובן בן יעקב; פון צווייטן טויער — שמעון בן יעקב, און אַזוי ווייטער — צען ברידער אין צען באַזונדערע טויערן.

האָט ער געהייסן פאַרשליסן אַלע שפּייכלער פון תבואה, נאָר איינעם געלאָזט אָפן און אַליין דאָרט געזעסן די גאַנצע צייט.

גייט אַוועק אַ גאַנצער טאָג — און די ברידער קומען ניט, נאָך אַ טאָג — ניטאָ זיי, אַ דריטער טאָג — אַלץ ניטאָ. הייסט ער, מען זאָל זיי אויפזוכן. געפינט מען זיי, ווי זיי דרייען זיך אַרום איבער דער שטאָט פון מאַרק צו מאַרק, פון גאַס צו גאַס.

און יוסף האָט געוואָלט אויספּרואוון, צו האָבן די חרטה אויף דעם, וואָס זיי האָבן אים פאַרקויפט, דעריבער האָט ער זיך פאַרפרעמדט און גערעדט מיט זיי האַרט און שטרענג:

— וואָס טוט איר דאָ?

— געקומען קויפן תבואה!

— פאַרוואָס זענט איר אַריין דורך צען באַזונדערע טויערן?

— אַזוי האָט אונדז דער פאָטער אָנגעזאָגט, קיין עין־הרע זאָל אונדז ניט שאָדן.

— וואָס־זשע האָט איר זיך אַרומגעדרייט איבער דער שטאָט?

— זוכן אַן אבדה {{אָנווייז|¹)|41}}, וואָס מיר האָבן פאַרלאָרן.

— גיכער זענט איר מרגלים־שפּיאָנעס, געקומען אויסשפּירן דאָס לאַנד! איך זע אין מיין צויבער־בעכער, אַז צוויי פון אייך האָבן פאַרוויסט אַ גרויסע שטאָט.

— וועלכע צוויי? וועלכע שטאָט?!

— שמעון ולוי האָבן חרוב געמאַכט די שטאָט שכם!

האָבן זיך די ברידער שטאַרק דערשראָקן און דערציילט, אַז זיי זענען צוועלף ברידער, איינער איז ניטאָ, און דער קלענסטער איז געבליבן ביים פאָטער.

זאָגט יוסף:

{{הערה|פאַרלאָרענע זאַך.|¹)|41}}

{{זייט|42}}

— זאָל שמעון בלייבן פאַר אַ משכון, ביז איר וועט ברענגען אייער קלענערן ברודער — וועל איך אייך דעמאָלט גלויבן.

אויסגעקליבן האָט ער שמעון׳ען, ערשטנס כדי אים אָפּצוטיילן פון לווי׳ן, ווייל זיי ביידע קענען זיך באַראָטן און די שטאָט באַפאַלן; צווייטנס, ווייל שמעון האָט אים אַריינגעשטויסן אין גרוב פאַרן פאַרקויפן.

זאָגט שמעון צו די ברידער: אַזוי האָט איר זיך באַגאַנגען מיט יוסף׳ן, אַזוי באַגייט איר זיך מיט מיר, און ווילט מיך ניט אַרויסהעלפן.

— וואָס קענען מיר דאָ העלפן?

— טוט אייך וואָס איר ווילט, איך וועל שוין אַליין פאַר זיך ביישטיין.

שיקט יוסף צו פּרעה׳ן אָנזאָגן:

— גזלנים זענען אָנגעקומען, שיק זיבעציק גיבורים אויף שמידן זיי אין קייטן.

ווי די גיבורים זענען געקומען, לאָזט שמעון אַרויס אַ מוראדיקן געשריי, אַז די ציין זענען זיי אַרויסגעפאַלן פון מויל פאַר גרויס שרעק.

גיט יוסף אַ וואונק זיין זון מנשהן ער זאָל אים איינשטילן, און מנשה האָט אים דערלאַנגט {{טרעקינג|איין}} קלאַפּ, — איז ער שוין געוואָרן שטיל און געלאָזט זיך שמידן און אַריינזעצן אין געפענקעניש.

זאָגט שמעון צו די ברידער:

— דאָס איז ניט קיין מצרישער קלאַפּ! איך האָב אין אים דערפילט אַ היימישן טעם פון אונדזער משפּחה!

ווען די ברידער האָבן צום צווייטן מאָל זיך געקליבן קיין מצרים נאָך תבואה, און יעקב האָט בנימין׳ען ניט געוואָלט מיטגעבן, זאָגט ראובן צו אים:

— אויב איך ברענג אים ניט צוריק — הרגע מיינע צוויי קינדער.

ענטפערט אים יעקב:

— בכור שוטה {{אָנווייז|¹)|42}}! דיינע קינדער זענען דען ניט מיינע?

קומט יהודה און זאָגט:

{{הערה|בכור שוטה הייסט דער מאַמעס ערשטער זון; בוכשטאַבלעך אָבער איז טייטש: עלטסטער נאַר.|¹)|42}}

— לאָזסטו בנימין׳ען, איז ניט מער ווי אַ ספק, טאָמער וועט אים טרעפן אַן אומגליק; ווען מיר גייען אָבער גאָרניט קיין מצרים, — איז דאָך {{זייט|43|ל}} געוויס, אַז מיר וועלן אַלע אויסגיין פון הונגער, — איז דאָך גלייכער זיך פאַרלאָזן אויף אַ ספק, איידער זיצן און וואַרטן אויפן זיכערן טויט. יעקב אָבער האָט אַלץ ניט געוואָלט מסכים זיין. זאָגט יהודה צו די ברידער: לאָזט דעם אַלטן צורו, ביז עס וועט אויסגיין דאָס גאַנצע ברויט, — וועט ער ווייכער ווערן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

צום צווייטן מאָל, אַז מען האָט די ברידער באַזוכט און געפונען דעם זילבערנעם בעכער אין בנימין׳ס זאַק, איז יהודה אין כעס געוואָרן און אָנגעהויבן צו שרייען, — האָט זיך זיין קול געלאָזט הערן פיר הונדערט מייל אַרום און אַרום, ביז דער טויבער חושים בן דן אין לאַנד כנען האָט דערהערט דאָס געשריי און געקומען מיט איין שפּרונג קיין מצרים. און פון זייער ביידנס ליאַרעם איז שיער מצרים ניט איבערגעקערט געוואָרן.

אַ האָר איז געוואַקסן אויף יהודה׳ס האַרצן, און ווען ער קומט נאָר אַריין אין כעס — שטעלט זיך די האָר קאַפּויער, האַרט ווי אַ נאָדל, און שטעכט דורך אַלע זיינע מלבושים, און זיין רעכט אויג הייבט אָן צו טרערן מיט בלוט.

ווי יוסף האָט דערזען די סימנים פון יהודה׳ס כעס, האָט ער אַ קלאַפּ געטון מיט דער האַנט, — און דער שטיין, וואו ער איז געזעסן, איז אויף ברעקלעך צעשאָטן געוואָרן.

זאָגט יהודה צו נפתלי: דו ביסט גרינג אויף די פיס, ווי אַ הערש, — לויף און זע, פיל מערק איז דאָ אין שטאָט.

לויפט ער אַוועק און קומט באַלד צוריק מיט אַן ענטפער: צוועלף מערק! — זאָגט יהודה צו די ברידער: איר ניין נעמט זיך יעדער צו איין מאַרק, איך נעם אויף זיך גאַנצע דריי, און מיר וועלן חרוב מאַכן די גאַנצע שטאָט. ענטפערן זיי אים: דאָס איז דיר ניט שכם! מצרים איז דער שליסל פון דער גאַנצער וועלט, אַז מיר פאַרוויסטן מצרים — וועט די גאַנצע וועלט אונטערגיין.

האָט זיך יוסף שוין מער ניט געקאָנט איינהאַלטן און געהייסן אַלע מצרים אַרויסגיין, ער האָט געטראַכט ביי זיך: ליבער זאָלן זיי מיך הרגענען, ווען איך וועל בלייבן אַליין, איידער איך זאָל זיי פאַרשעמען פאַר די מצרים אין די אויגן, בעת איך וועל זיך לאָזן דערקענען.

טרעט אַרויס יהודה און זאָגט:

— לאָז אונדז פריי! ווען ניט, נעם איך אַרויס מיין שווערד פון שייד און איך מאַך פול גאַנץ מצרים מיט הרוגים!

{{זייט|44}}

ענטפערט יוסף:

— אַז דו וועסט אַרויסציען דיין שווערד, וועל איך עס דיר אַרומוויקלען אַרום האַלדז!

איז יהודה ווידער שטאַרק אין כעס געוואָרן — נעמט ער אייזערנע קוילן און צעקייט זיי אויף שטויב און זאָגט:

— איצט וועל איך אַלע מערק פון מצרים באַפאַרבן מיט בלוט.

ענטפערט יוסף:

— איך ווייס, איר זייט גוטע פאַרבער פון שטענדיק אָן: אייער ברודערס העמדל האָט איר אויך איינגעטונקען אין בלוט און געזאָגט: אַ בייזע חיה האָט אים צעריסן.

האָבן זיי אַלע אָנגעהויבן וויינען און געזאָגט: איצט באַקומען מיר די שטראָף פאַר אונדזער אומדערבאַרעמקײט קעגן אונדזער ברודער.

טרייסט זיי יוסף און זאָגט:

— אייער ברודער לעבט, באַלד וועט איר אים זען! ביי די רייד הייבט ער אָן צו רופן: יוסף, יוסף, באַווייז זיך צו דיינע ברידער, זיי ווילן דיך זען: קוקן זיי זיך אַרום פון אַלע זייטן און זעען גאָרניט.

שרייט ער אויס:

— איך בין עס יוסף! אַ סימן: אָט רעד איך לשון־קודש!...

{{קעפּל|שמע, ישראל!|1.5|4.22}}

פאַרן טויט האָט יעקב צונויפגערופן זיינע קינדער און זיי געזאָגט: „קומט אַהער וועל איך אייך זאָגן, וואָס מיט אייך וועט אין שפּעטערדיקע צייטן פּאַסירן”. געוואָלט האָט ער זיי אַנטדעקן דעם קץ {{אָנווייז|¹)|44}}, האָט זיך פון אים די שכינה אָפּגעטון {{אָנווייז|²)|44}}. „ווער ווייסט — האָט יעקב געזאָגט, ביי זיך אַראָפּגעפאַלן — אפשר איז, חס־ושלום, אין מיין נאָכגעבורט {{אָנווייז|³)|44}} אַ פלעק פאַראַן, ווי ישמעאל ביי מיין זיידן אברהם און ווי עשו ביי מיין טאַטן יצחק”. האָבן אים די קינדער אויף דעם געענטפערט:

— שמע, ישראל — הער, פאָטער ישראל, ה׳ אלהינו ה׳ אחד — גאָט אונדזער גאָט איז איינער. ווי ביי דיר, אַזוי ביי אונדז אין האַרץ, איז ער דער איינציקער.

{{הערה|דעם סוף, ד.ה. ווען משיח וועט קומען.|¹)|44}} {{הערה|דער רוח הקודש, ד.ה. פאָרויסזען וואָס שפּעטער וועט זיין, איז פון אים אַוועק.|²)|44}} {{הערה|קינדער.|³)|44}}

{{זייט|45}}

באַרואיקט פון די קינדערס ענטפער האָט יעקב געזאָגט:

— ברוך שם כבוד מלכותו! — געלויבט און געדאַנקט זיין ליבער נאָמען אויף אייביק!

פיל הונדערטער יאָרן זענען פון יענער צייט אַריבער, און נאָך ביז היינט, אַלע מאָל ווען יידן פאַרזאַמלען זיך פרי און אָוונט, הערט זיך אַלץ דער זעלבער אַלטער אויסרוף:

— שמע, ישראל — הער דו ישראל, אונדזער פאָטער דאָרט אין מערת־המכפּלה, דיין הייליקע צוואה האַלטן מיר פעסט נאָך ביז היינטיקן טאָג: — ה׳ אלהינו ה׳ אחד!

{{קעפּל|יעקב׳ס קבורה.|1.5|4.23}}

ווען מ׳האָט יעקב׳ן געפירט מקבר זיין אין ארץ־ישראל, זענען אַרויס עשו׳ס און ישמעאל׳ס מחנות מלחמה האַלטן. ווי זיי האָבן געזען, אַז יוסף׳ס קרוין הענגט אויפן ארון, — האָבן זיי זייערע קרוינען אויך אויפגעהאַנגען, צוזאַמען — זעקס און דרייסיק קרוינען פון זעקס און דרייסיק פירשטן האָבן ווי אַ קראַנץ באַהאַנגען יעקב׳ס ארון.

אַז מ׳איז געקומען צו דער מערת־המכפּלה, האָט זיך עשו געשטעלט ביים אַריינגאַנג פון הייל און ניט געלאָזט באַהאַלטן, ער האָט געטענהט:

— דאָ איז פאַראַן אָרט אויף פיר פּאָרלעך. זיבן ערטער זענען שוין פאַרנומען: אדם וחווה, אברהם ושרה, יצחק ורבקה, און לאה, — האָט שוין יעקב זיין חלק אָפּגענומען! דער אַכטער פּלאַץ קומט מיר!

דערמאָנט מען אים, אַז נאָך דער בכורה האָט ער זיין חלק קרקע {{אָנווייז|¹)|45}} פאַרקויפט יעקב׳ן פאַר אַ הויפן גאָלד. לייקנט עשו אָפּ די גאַנצע מעשה און זאָגט: וואו איז אַ באַווייז?

— דאָס געשריפטס געפינט זיך אין מצרים.

— ברענגט אַהער און ווייזט.

איז געבליבן, מען זאָל שיקן דעם פלינקן נפתלי קיין מצרים נאָכן געשריפטס! — אינמיטן טומל שפּרינגט אַריין דער טויבער חושים בן דן און פרעגט: וואָס וואַרט מען?

ווייזט מען אים אויף עשו׳ן:

— ביז מען וועט ניט ברענגען דעם שטר־מכירה {{אָנווייז|²)|45}} אויף דער קרקע, — לאָזט ער ניט באַגראָבן.

{{הערה|פּלאַץ אויפן בית־עולם.|¹)|45}} {{הערה|קאָנטראַקט.|²)|45}}

{{זייט|46}}

דערהערט חושים ניט, וואָס מען זאָגט, און שרייט:

— אַזוי גאָר, דער רשע באַרימט זיך מיט זיינע הענט די שטאַרקע, — אָט וועל איך אים ווייזן!

ביי די רייד כאַפּט ער אַ פלאָקן און צעזעצט עשו׳ן דעם קאָפּ.

דאַמאָלס איז מקוים געוואָרן דאָס וואָס די מוטער רבקה האָט פאָרויס נביאות געזאָגט: „פאַרוואָס זאָל איך אייך ביידע אין איין טאָג פאַרלירן?”

{{קעפּל|צוריקוועגס ביי יענער גרוב.|1.5|4.24}}

צוריקגייענדיק, נאָכן פאָטערס קבורה, האָט זיך יוסף אָפּגעשטעלט נעבן יענער גרוב, וואוהין די ברידער האָבן אים אַמאָל אַריינגעוואָרפן. אים האָט זיך געוואָלט איינקוקן אין דעם אָרט, וואו ס׳איז מיט אים אַזאַ נס געשען: פון דער טיפער גרוב — אַ משנה־למלך אין מצרים! די ברידער אָבער האָבן זיך פאַר דעם קוק דערשראָקן: „ווער ווייסט, אפשר האָט זיך אין אים אַ שנאה צו אונדז דערוועקט, און איצט, נאָכן טאַטנס טויט, וועט ער זיך מיט אונדז אָפּרעכענען”.

— זייט רואיק — האָט זיי יוסף געטרייסט — ווען צען ליכט האָבן ניט געקענט איינע אויסלעשן, וועט איינע די צען געוויס ניט אויסלעשן.

{{זייט|47}}

{{קעפּל|די יידן אין מצרים.|2|5}}

{{קעפּל|די גזירה פון וואַסער.|1.5|5.1}}

„און ס׳איז אויפגעשטאַנען אין מצרים אַ נייער מלך מיט נייע גזירות — האָט ער געזאָגט צו זיין פאָלק:

— „לאָמיר זיך קליגן צו {{טרעקינג|אים}}” — צום יידן־העלפער! ער באַצאָלט מידה כנגד מידה {{אָנווייז|¹)|47}}, זאָל איך די קינדער ישראל אומברענגען אין פייער — וועט ער מיך באַשטראָפן מיט פייער, דורך דער שווערד — וועט ער מיך באַשטראָפן דורך דער שווערד; בעסער וועל איך זיי לאָזן אומקומען אין וואַסער, וועט מיר גאָט גאָר ניט קענען טון, ווייל ער האָט שוין איינמאָל פאַר אַלע מאָל געשוואוירן, אַז מער קיין מבול ברענגט ער ניט אויף דער וועלט.

דער רשע האָט אָבער ניט פאַרשטאַנען, אַז די {{טרעקינג|גאַנצע}} וועלט קען ניט חרוב ווערן דורכן מבול, אָבער איין לאַנד — יאָ. ווידער האָט ער ניט געוואוסט, וואָס דער סוף וועט זיין מיט די מצרים, אַז ניט דאָס וואַסער וועט אויף זיי אָנקומען, נאָר זיי אַליין וועלן אַריין אין ים און דערטרונקען ווערן.

האָט ער באַפוילן, מען זאָל אַלע ניי־געבוירענע יידישע יינגלעך אַריינוואַרפן אין טייך נילוס.

און די מוטערס האָבן באַהאַלטן זייערע קינדער אין די קעלערס, — פלעגן די מצרים אַריין אין שטוב מיט די אייגענע קליינע קינדער און זיי קנייפּן, כדי זיי זאָלן וויינען; ווי דאָס יידישע קינד דערהערט פון קעלער אַ קול פון נאָך אַ וויינענדיק קינד, הייבט עס אויך אָן צו וויינען, — גייען די מצרים נאָכן קול און געפינען דאָס באַהאַלטענע קינד און וואַרפן עס אין טייך אַריין.

אין יענער צייט איז אין הימל אַ גרויסער רעש געוואָרן.

{{הערה|מאָס קעגן מאָס, ווי די זינד — אַזוי די שטראָף.|¹)|47}}

{{זייט|48}}

— גיכער — האָט גאָט צו די מלאכים אויסגערופן — גייט שטעלט זיך איין פאַר מיינע ליבע קינדערלעך, אברהם, יצחק און יעקב׳ס אייניקלעך, זעט ווי מע וואַרפט זיי אין וואַסער אַריין!

געשווינד האָבן זיך די מלאכים פון הימל צום טייך אַראָפּ אַ לאָז געטון, ביז די קני אין וואַסער געשטאַנען, אויף זייערע פליגל יידישע קינדער אויפגעכאַפּט, מיט זיי אויף די הויכע פעלדזן אַרויף. דאָרט פון די טרוקענע פעלדזן האָט זיי גאָט ברוסטן אַרויסבאַשאַפן, פון וועלכע די קינדער האָבן געזויגן און זיך דערנערט.

{{קעפּל|די גזירה פון ליים און ציגל.|1.5|5.2}}

פּרעה האָט די יידן אָפּגענאַרט און מיט פאַלשקייט זיי איינגעשפּאַנט אין יאָך. צוערשט האָט ער געלאָזט אויסרופן, אַז מצרים איז אין אַ סכנה, ווייל די חיילות פון כוש קענען קומען און אייננעמען דאָס לאַנד, — דעריבער דאַרף מען אויסמויערן פעסטונגען, און ווער עס וויל, זאָל זיך שטעלן צו דער אַרבעט „היינט אומזיסט, מאָרגן — פאַר געצאָלט”. ער אַליין איז דער ערשטער אַרויס צו דער אַרבעט מיט אַ מולטער ליים און קנעט־געצייג. ווי די יידן האָבן אים דערזען, זענען אַלע געקומען צו דער אַרבעט און זיך געפלייסט אויסצואַרבעטן וואָס מער ציגל. נאָר איין שבט לווי איז ניט אַרויס צו דער אַרבעט — איז ער געבליבן פריי. די איבעריקע שבטים האָט מען שוין ניט אַרויסגעלאָזן און געפאָדערט פון זיי אַלע טאָג אַזויפיל ציגל וויפל זיי האָבן אויסגעאַרבעט דעם ערשטן טאָג.

אַ גאַנצן טאָג זענען זיי געשטאַנען באָרוועסע און געקנייטן ליים מיט שטרוי. פלעג זיך די שטרוי זיי איינשטעכן אין די פיס און זיי צעבלוטיקט.

רחל, שותלח׳ס אייניקל, איז געקומען העלפן איר מאַן טרעטן ליים, און טרעטנדיק, געבוירן אַ קינד, איז דאָס קינד איינגעזונקען אין ליים, און די מצרים האָבן עס אין וואַנט איינגעמויערט. קומט צו שוועבן מיכאל המלאך און נעמט אַרויס דאָס קינד פון מויער און ברענגט עס פאַרן כסא־הכבוד. אין דער נאַכט איז אָנגעחתמעט געוואָרן דער גזר־דין אויף מצרים.

{{קעפּל|אינעם זכות פון די פרומע פרויען.|1.5|5.3}}

אינעם זכות פון די פרומע פרויען אין יענעם דור זענען יידן פון מצרים אויסגעלייזט געוואָרן. פון פאַר טאָג ביז שטאָק־נאַכט זענען זייערע {{זייט|49|ל}} מאַנען אין פעלד אונטער דער ברענענדיקער זון געשטאַנען, מיט די נאַקעטע פיס ליים געקנאָטן און מיט צעבלוטיקטע הענט ציגל געמאַכט. די רוט פון די אכזרישע אויפזעער האָט איבער זייער לייב געסוויטשערט, און בלוטיקער שווייס מיט טרערן האָבן ווי זאַלץ אויף זייערע וואונדן געשמאַרצט. אין דער צייט פלעגן זייערע כשרע פרויען מיט די קרוגן צום טייך אַרויסגיין, וואַסער אַהיים אָנשעפּן, האָט זיי גאָט ברוך־הוא לעבעדיקע פישלעך אין די קרוגן צוגעשיקט און ס׳האָט זיך האַלב וואַסער אָנגעשעפּט. זענען די פרויען אַהיים געגאַנגען, צוויי טעפּעלעך צוגעשטעלט, איינס מיט אָקרעפּ און איינס מיט פישלעך, און צו די מאַנען אין פעלד אַוועקגעטראָגן, זיי דאָרט אַרומגעוואַשן, די וואונדן מיט בוימל אויסגעשמירט, זיי אָנגעהאָדעוועט און אָנגעטרונקען, און צוריק אַהיים געגאַנגען.

און ווען די זעלבע פרויען האָבן באַדאַרפט צו־קינד גיין, האָבן זיי זיך אין פעלד אַוועקגעלאָזט און דאָרט אונטער אַן עפּלבוים די קינדער געבוירן. און גאָט פלעגט אַ גוטן מלאך זיי צושיקן, וואָס פלעגט דאָס קינד אויפנעמען, ריין אויסבאָדן און אויספּוצן עס, ווי אַ טרייע אַם זיך מיט דעם אָפּגעבן, מיט האָניק און בוימל עס דערנערן. און ווי די מצרים האָבן עס דערשפּירט זענען זיי געקומען אַהין, די קינדערלעך פון דער וועלט אומברענגען, פלעגט אַ נס געשען און די קינדער זענען אין דער ערד איינגעשלונגען געוואָרן. ברענגען די מצרים אָקסן און צעאַקערן דאָס פעלד — האָט עס אָבער זיי נישט געשאַדט. ווי די יונגע גרעזעלעך האָבן זיי דערנאָך פון דער ערד אַרויסגעשפּראָצט, און גאַנצע טשערעדעס־ווייז לעבעדיק און פריש אַהיים צו דער מאַמען געקומען.

און שפּעטער, ווען יידישע קינדער זענען דעם ים איבערגעגאַנגען און גאָט האָט זיך זיי דאָרט באַוויזן, האָבן זיי אים די ערשטע דערקענט.

— „זֶה אֵלִי!” — האָט יעדעס פון זיי געטייט מיטן פינגער — אָט איז גאָט, אָט דער איז ער!

{{קעפּל|נאָך דער אַרבעט.|1.5|5.4}}

ביינאַכט נאָך דער אַרבעט, האָבן די יידן אויך ניט געהאַט קיין רו. די מצרים האָבן זיך באַדינט מיט זיי אין שטוב און אין פעלד. און אויף צו להכעיס פלעגן זיי אַרויפוואַרפן די ווייבערשע אַרבעט אויף מאַנספּאַרשוינען און די מענערשע אויף פרויען: דעם מאַן האָבן זיי געהייסן {{זייט|50|ל}} קנעטן ברויט, קאָכן און באַקן, און דער פרוי — האַקן האָלץ און אַקערן אין פעלד.

{{קעפּל|די מאָס איז איבערפולט.|1.5|5.5}}

און דאָס אכזריות פון פּרעה מיט זיינע שרים האָט אַלץ געשטיגן טאָג צו טאָג. האָט ביי וועמען פון די יידישע אַרבעטער איין ציגל צו דער באַשטימטער צאָל אויסגעפעלט, האָט מען דאָס אָרט אין מויער מיט זיינס אַ קינד פאַרלייגט. די פאַרשטיקטע קולות פון די איינגעמויערטע קינדער האָבן זיך פון דעם מויער הערן געלאָזט, פון די ווענט זיך געריסן, און ביזן הימל דערגרייכט.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

די לעצטע גזירה איז געווען פון בלוט: פּרעה איז קרעציק געוואָרן, און די חרטומים האָבן געגעבן אַ רפואה, ער זאָל זיך מאַכן ביטלעך {{אָנווייז|¹)|50}} פון מענטשן־בלוט. האָט ער באַפוילן, יעדן פרימאָרגן און יעדן אָוונט אויסקלייבן צו הונדערט פופציק יידישע קינדערלעך, ער זאָל זיך באָדן אין זייער בלוט.

— די מאָס איז איבערפולט — האָט גאָט געזאָגט — אַן אויסלייזער מוז איך זיי שיקן — און האָט דערצו אויסגעקליבן משה׳ן, זיין טרייען הירט.

{{קעפּל|משה׳ס עלטערן.|1.5|5.6}}

עמרם, משה׳ס פאָטער, איז געווען דער גרעסטער מענטש פון יענעם דור. ווי פּרעה האָט באַפוילן אַריינצואוואַרפן די ניי־געבאָרענע אין טייך — האָט עמרם זיך געגט מיט זיין פרוי, ווייל ער האָט געזאָגט: גלייכער גאָר קיין קינדער ניט האָבן, איידער דער רשע זאָל זיי אומברענגען. אויף אים קוקנדיק, האָבן אַלע יידן זיך געגט מיט די פרויען.

זאָגט צו אים זיין טאָכטער מרים:

— דיין גזירה איז נאָך ערגער ווי פּרעה׳ס: ער האָט גוזר געווען נאָר אויף זכרים, דו — אויף נקבות אויך; ער איז אַ רשע — קען זיין באַפעל אָפּגערופן ווערן, דו ביסט אַ צדיק — און דיין גזירה וועט פעסט בלייבן.

{{הערה|באָד־וואַנעס.|¹)|50}}

האָט עמרם צוריקגענומען יוכבד׳ן, געשטעלט אַ חופּה מיט כלי־זמר, {{זייט|51|ל}} אהרן מיט מרים׳ען האָבן געטאַנצט און מלאכים אין הימל האָבן זיך געפרייט. אויף עמרם׳ן קוקנדיק, האָבן אַלע ווידער חתונה געהאַט מיט זייערע פרויען.

{{קעפּל|משה׳ס געבורט.|1.5|5.7}}

זיבן חדשים נאָך עמרם׳ס צווייטער חתונה, איז משה געבאָרן געוואָרן. דאָס גאַנצע הויז איז דאַמאָלס פול געוואָרן מיט ליכטיקער שיין, — און מרים האָט נביאות געזאָגט: דאָס קינד וועט זיין דער העלפער פון יידישן פאָלק.

אין דריי חדשים אַרום, אַז די מוטער האָט אים שוין מער ניט געקענט אויסבאַהאַלטן און אַריינגעלייגט אין קעסטל אויף אַריינצואוואַרפן אין טייך, פרעגט זי מרים׳ען: טאָכטער מיינע, וואו איז דיין נביאות? — האָט זיך מרים געשטעלט ביים טייך פון ווייטן, כדי צו זען, וואָס וועט ווערן מיט איר נביאות.

דעם טאָג האָט גאָט אַרויסגעצויגן די זון פון איר שייד {{אָנווייז|¹)|51}}, — איז פּרעה׳ס טאָכטער געגאַנגען זיך באָדן און געפונען דאָס קינד. און משה האָט ניט געוואָלט נעמען זויגן ביי קיין מצרישער פרוי, ביז מרים האָט געבראַכט די מוטער יוכבד פאַר אַן אַם.

{{קעפּל|די פּרואוו.|1.5|5.8}}

נאָכן אַנטוויינען האָט יוכבד געבראַכט משה׳ן אין פּרעה׳ס פּאַלאַץ און אַלע הויפלייט האָבן אים זייער ליב געהאַט. פּרעה אַליין פלעגט אים אויך אָפט אויף די הענט האַלטן און זיך מיט אים שפּילן.

איינמאָל, שפּילנדיק, נעמט משה אַראָפּ די קרוין פון פּרעה׳ס קאָפּ און מעסט אָן אויף זיך. די חרטומים האָבן דאָס דערזען, זאָגן זיי צו פּרעה׳ן: היט זיך פאַר דעם קינד! אַז ער וועט אויסוואַקסן, וועט ער ביי דיר די מלוכה צונעמען. בעסער טויט אים קליינערהייט.

יתרו {{אָנווייז|²)|51}} איז אויך צווישן זיי געווען, האָט ער געגעבן אַן עצה, מען {{זייט|52|ל}} זאָל דאָס קינד אַזוי אויספּרואוון: ברענגען צוויי שיסלען, איינע מיט גילדערנע רענדלעך און איינע מיט גליענדע קוילן, וועט ער נעמען די רענדלעך, איז אַ סימן, אַז ער איז קלוג — דאַרף מען אים טויטן; וועט ער כאַפּן דאָס פייער, איז אַ סימן, אַז ס׳איז אַ נאַריש קינד און קען קיין שלעכטס ניט טון — דאַרף מען אים לאָזן לעבן. האָט מען געבראַכט די צוויי שיסלען, טוט זיך משה אַ צי צום גאָלד, — קומט דער מלאך גבריאל און שטויסט אָפּ דאָס הענטל זיינס צום פייער, כאַפּט משה אַריין אַ ברענענדיקע קויל אין מויל. דערפון איז ער געוואָרן שווער אויף דער צונג.

{{הערה|ד.ה. ס׳איז געווען אַ גרויסע היץ.|¹)|51}} {{הערה|דער גלח פון מדין, שפּעטער — משה׳ס שווער.|²)|51}}

{{קעפּל|משה גייט אַרויס צו זיינע ברידער.|1.5|5.9}}

אַז משה איז אויסגעוואַקסן און געזען, ווי מען פּייניקט זיינע ברידער האָט ער נישט געקענט זייער צער צוזען. טיף האָט אים אויף זיי דאָס האַרץ געקרענקט און נישט קוקנדיק אויף זיין הויכן ראַנג האָט ער אַליין מיט אייגענע הענט מיטגעהאָלפן זיי אַרבעטן, ווי ווייט ער האָט געקענט זיך ברידערלעך באַמיט צו פאַרלייכטערן זייער שווערן פּיין, דעם אונטערגעשטעלט אַ פּלייצע, יענעם אונטערגעהויבן אַ צו שווערע משא, דאָ געקומען צו הילף אַ שוואַכער פרוי, דאָרט — אַן אַלטן מאַן אָדער אַ יונג קינד. און געטון האָט ער עס אַלץ אַזוי, גלייך ווי ער איז אויסן גאָר דעם קעניגס טובה.

דערזען אַזאַ גרויסמוטיק באַנעמען זיך פון משה׳ן האָט גאָט אים געזאָגט:

— משה, דו ביסט פון קעניגלעכן פּאַלאַץ צו די געפאַלענע יידן אַרויס און ווי אַ געטרייער ברודער זיך מיט זיי באַגאַנגען — דערפאַר פאַרלאָז איך די הויכע הימלען און לאָז זיך פון דאָרט אַראָפּ מיט דיר צו ריידן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

געזען ווי זיינע ברידער פּייניקן זיך טאָג־טעגלעך אין דער שווערער אַרבעט און האָבן קיינמאָל קיין רו ניט, איז ער געקומען צו פּרעה׳ן און געזאָגט: פון שטענדיקער אַרבעט, אָן אויפהער, קענען זיי אַלע אויסשטאַרבן, און וועסט פאַרלירן אַזויפיל קנעכט. זאָגט אים פּרעה: טו, ווי דו פאַרשטייסט. האָט משה איינגעפירט, זיי זאָלן רוען איין טאָג אין וואָך — שבת.

{{זייט|53}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

די גאַנצע צייט האָט ער געטראַכט: רבונו־של־עולם! מיט וואָס זענען יידן זינדיקער פאַר אַלע פעלקער, פאַרוואָס קומט זיי מען זאָל זיי אַזויפיל פּייניקן?

שפּעטער, אַז ער האָט געהרגט דעם מצרי, און דתן ואבירם האָבן עס דערציילט פּרעה׳ן, האָט משה געזאָגט:

— אָכֵן נוֹדַע הַדָבָר, איצט ווייס איך שוין פאַרוואָס. עס ווייזט אויס, אַז גאָט שטראָפט מיין פאָלק פאַר די זינד פון מסרן און לשון־הרע רעדן.

{{קעפּל|אַנטלאָפן.|1.5|5.10}}

ווי פּרעה האָט זיך דערוואוסט פון דער מעשה מיטן מצרי, האָט ער באַפוילן מען זאָל ברענגען אַ שאַרף געשליפענע שווערד און משה׳ן קעפּן {{אָנווייז|¹)|53}}. איז געשען אַ נס, און משה׳ס האַלדז איז געוואָרן האַרט און פעסט ווי אַ מאַרמערנע זייל! דער תלין {{אָנווייז|²)|53}} גיט אַ זעץ איינמאָל, און די שווערד שפּרינגט אָפּ פון האַלדז און צעפאַלט אויף ברעקלעך! האָט מען געבראַכט נאָך אַ שווערד און נאָך אַ שווערד, איינס שאַרפער פון אַנדערן, ביז צען מאָל, און אַלע זענען צעבראָכן געוואָרן און משה׳ן האָט גאָרניט געשאַדט.

האָט פּרעה באַפוילן, מען זאָל אים כאַפּן און בינדן — קומט אַ מלאך און פאַרשטעלט זיך אין משה׳ס געשטאַלט, וויל מען אים כאַפּן, — דערווייל אַנטלויפט משה, און דער מלאך ווערט אויך באַלד פאַרשוואונדן.

און פון פּרעה׳ס שרים איז דער געוואָרן בלינד, דער — טויב, דער — שטום.

פרעגט פּרעה די שטומע: וואו איז משה? — קענען זיי ניט ענטפערן; פרעגט ער די טויבע — הערן זיי ניט, און די בלינדע — זעען ניט. אַזוי איז משה אַנטרונען {{אָנווייז|³)|53}} געוואָרן.

{{קעפּל|אין לאַנד כוש.|1.5|5.11}}

דערווייל האָט דער מלך פון כוש מלחמה געהאַלטן מיטן מלך פון כיתים, און משה איז, אַנטלויפנדיק פון מצרים, אַריינגעפאַלן אינמיטן קריג צווישן ביידע מחנות {{אָנווייז|⁴)|53}}.

{{הערה|דעם קאָפּ אָפּהאַקן.|¹)|53}} {{הערה|הענקער, שאַרף־מייסטער,|²)|53}} {{הערה|אַנטלאָפן, פאַרשוואונדן.|³)|53}} {{הערה|לאַגערן.|⁴)|53}}

{{זייט|54}}

האָבן די חיילות פון כוש אים געבראַכט צו זייער מלך און געזאָגט: ער ווייזט אויס ווי אַ מרגֵל פון די כיתים, וואָס איז געקומען אויסשפּירן אונדזער לאַגער.

דערציילט משה, ווער ער איז און פון וואַנען ער קומט. זאָגט דער מלך צו אים: וויבאַלד דו ביסט פון פּרעה׳ס הויף און קענסט די חכמת מצרים {{אָנווייז|¹)|54}}, העלף־זשע מיר איצט אין דער מלחמה מיט דיינע קלוגע עצות, וועל איך דיך גרויס מאַכן. האָט משה אים געהאָלפן אייננעמען דעם שונא, דערפאַר האָט אים דער מלך געשטעלט העכער איבער אַלע הערן פון לאַנד און משה האָט געהערשט אין כוש פערציק יאָר.

און די הערן זענען בייז געווען, וואָס אַ פרעמדער הערשט אין לאַנד, נאָר זיי האָבן אים גאָרניט געקענט טון, ווייל דער מלך האָט אים געשיצט, און דאָס פאָלק האָט אים ליב געהאַט פאַר די גוטע געזעצן, וואָס ער האָט אַרויסגעגעבן.

נאָכן קעניגס טויט האָט דאָס פאָלק משה׳ן געקריינט פאַר אַ קעניג, — האָט עס די הערן נאָך מער פאַרדראָסן, און זיי האָבן שטילערהייט זיך באַראָטן, מען זאָל אים טויטן.

אַז משה האָט דערשפּירט, וואָס זיי טראַכטן צו טון מיט אים, — איז ער פון דאָרט אַנטלאָפן אין מִדְיָן.

{{קעפּל|יתרו.|1.5|5.12}}

דער גרעסטער גלח אין מדין צו יענער צייט איז געווען יתרו. אויף דער עלטער האָט ער זיך אַרומגעקוקט, אַז זיין גאָט איז נישט מער ווי אַ שטיק האָלץ און האָט ניט קיין שום ממשות. האָט ער איבערגעפּרואווט און אויסגעדינט ווי אַן עבודה־זרה אין גאָר דער וועלט און געזען, אַז זיי טויגן אַלע ניט.

{{הערה|מצרים איז פאַרצייטן געווען באַרימט מיט איר וויסנשאַפט.|¹)|54}}

רופט ער צונויף די שטאָט־לייט און זאָגט זיי: „ביז היינט האָב איך אייך געדינט, איצט בין איך שוין אַלט און שוואַך — קלייבט אייך אויס אַן אַנדער גלח אויף מיין אָרט”. און ביי די ווערטער האָט ער זיי איבערגעגעבן די געטלעך מיט זייער גאַנצן קלאַפּער־געצייג. האָבן זיי פאַרשטאַנען, אַז ער לייקנט אין זייער עבודה־זרה, האָט עס זיי שטאַרק פאַרדראָסן און האָבן אויף אים אַ חרם אַרויפגעלייגט: קיינער האָט ניט געטאָרט ביי אים {{זייט|55|ל}} אַרבעטן, ניט אויסרעדן מיט אים אַ וואָרט. האָט ער געדאַרפט אַ הירט, האָט קיינער צו אים ניט געוואָלט גיין. דעריבער האָבן זיינע טעכטער געמוזט פיטערן די שאָף, ביז משה איז געקומען און זייער אָרט פאַרטראָטן.

{{קעפּל|אַ טרייער הירט.|1.5|5.13}}

אַז משה האָט געפיטערט יתרו׳ס שאָף אין מדבר, איז איינמאָל ביי אים אַ שעפעלע אַנטלאָפן פון דער טשערעדע און ער האָט עס נאָכגעיאָגט און געטראָפן הינטערן באַרג, ווי עס שטייט ביים טייך און טרינקט. זאָגט משה: אָרעם שעפעלע, ניט געוואוסט האָב איך, אַז דו ביסט אַזוי דאָרשטיק, און אומזיסט דיך געיאָגט און געטריבן! איצט ביסטו נעבעך מיד, קום, אויפן אַקסל וועל איך דיך נעמען און צוריק אָפּטראָגן.

איז אַרויס אַ בת־קול און געזאָגט:

— דערפאַר וואָס דו האָסט אַזויפיל רחמנות אויף אַ שטומער צונג, וועסטו זוכה זיין צו פיטערן מיינע הייליקע שאָף — דאָס פאָלק ישראל.

{{קעפּל|דער דאָרנבוים.|1.5|5.14}}

משה האָט זיך אַרומגעפירט מיט יתרו׳ס שאָף אין דער מדבר, און דאָס האַרץ זיינס איז געווען ביי זיינע געפּייניקטע ברידער אין מצרים. „וואָס וועט זיין מיט זיי דער סוף — האָט משה פאַרצווייפלט געטראַכט — צי וועלן זיי דאָס אויסהאַלטן, צי פאַר גרויסע צרות און פּיין וועלן זיי אינגאַנצן פון דער וועלט נישט אומקומען?”

דאָ האָט זיך אים גאָט באַוויזן אין פייער פון אַ דאָרנבוים.

— משה — האָט אים גאָט געזאָגט — צי מיינסטו דען, אַז איך האָב אין מיינע קינדער פאַרגעסן? צי שפּירסטו נישט, אַז זייער צער איז מיין צער? אָט זע פון וואַנען מיין שכינה באַווייזט זיך דיר איצט — פון אַ דאָרנבוים: מיט זיי אינאיינעם לייד איך, אַ גלייכער שותף בין איך אין זייער צער. זעסטו אָבער אָט דעם דאָרנבוים ווי ער ברענט און ווערט נישט פאַרברענט — צו אים זענען די יידישע קינדער געגליכן: קיינע צרות און פּיין וועלן זיי פון דער וועלט נישט אומברענגען.

{{קעפּל|משה׳ס שטעקן.|1.5|5.15}}

משה׳ס שטעקן פון סאַפּפירן האָט גאָט באַשאַפן דעם ערשטן פרייטאָג פאַר נאַכט און איבערגעגעבן אדם׳ן אין גן־עדן. דערנאָך איז דער {{זייט|56|ל}} שטעקן אַריבער פון האַנט צו האַנט צו חנוך, שם בן נח, אברהם יצחק ויעקב — ביז יוסף׳ן. נאָך יוסף׳ס טויט האָט מען זיין גאַנץ פאַרמעגן און גוטס אַריבערגעטראָגן אין קעניגלעכן שאַץ־קאַמער, דערינען אויך דעם שטעקן.

יתרו איז געווען איינער פון די חרטומי מצרים, האָט ער חשק באַקומען צום שטעקן, צוגענומען אים און איינגעפלאַנצט ביי זיך אין גאָרטן. האָט קיין מענטש צו יענעם אָרט ניט געקענט צוטרעטן, ביז משה איז אַהין געקומען און דעם שטעקן אויסגעריסן.

אַז יתרו האָט דאָס דערזען, האָט ער געזאָגט: — אָט דער מענטש וועט ווייזן וואונדער מיט דעם שטעקן און אויסלאָזן די יידן פון מצרים.

{{קעפּל|די זקנים האָבן זיך אָפּגעטראָגן.|1.5|5.16}}

אַז משה מיט אהרן׳ען זענען געקומען קיין מצרים, האָבן זיי צונויפגערופן די זקני־ישראל און מיט זיי צוזאַמען געלאָזט זיך גיין צו פּרעה׳ן, אונטערוועגס האָבן די זקנים איינציקווייז זיך אָפּגעריקט און בגניבה אַוועק צוריק; ביז מען איז געקומען צו פּרעה׳ס פּאַלאַץ, איז קיינער ניט געבליבן חוץ משה און אהרן.

דערפאַר האָט גאָט די זקנים באַשטראָפט:

אויפן באַרג סיני, בעת מתן־תורה, האָט גאָט געזאָגט: „משה ואהרן קומט אַרויף פון אויבן, און איר, זקנים, בלייבט שטיין דאָרט אונטערן באַרג”.

{{קעפּל|משה און אהרן ביי פּרעה׳ן.|1.5|5.17}}

פּרעה האָט זיך באַרימט אַז ער איז אַ גאָט, און אַלע האָבן אים געחנפט און זיך צו אים געבוקט.

דער טאָג, וואָס משה און אהרן זענען געקומען צו אים, איז געווען אַ קרוין־טאָג, און אַלע מלכים פון מזרח און מערב זענען געקומען צו פּרעה׳ן און באַקריינט אים מיט זייערע קרוינען און אויסגערופן, אַז ער איז דער הערשער פון גאָר דער וועלט.

דערווייל קומען פּרעה׳ס דינער און מעלדן אים, אַז צוויי אַלטע לייט שטייען ביים טיר פון פּאַלאַץ.

זאָגט ער: לאָזט זיי, זאָלן זיי פּרואוון אַריינגיין.

דער פּאַלאַץ האָט געהאַט פיר הונדערט טירן און ביי יעדער טיר {{זייט|57|ל}} זענען געשטאַנען לייבן מיט לעמפּערטן און קיינעם ניט דורכגעלאָזט, ביז מען וועט זיי געבן צו עסן מענטשן־פלייש.

אַז משה מיט אהרן׳ען האָבן זיך געלאָזט אין פּאַלאַץ אַריין האָבן די ווילדע חיות זיך אַרום זיי געדרייט, געלעקט זיי די פיס און באַגלייט ביז צו פּרעה׳ס שטול.

דערזעען פאַר זיך די מלכים צוויי געטלעך־שיינע זקנים: די געשטאַלטן — ווי מלאכים פון הימל, דער וואוקס — ווי הויכע טענענביימער, די אויגן — ווי ליכטיקע שטערן, די בערד — ווי הענגלעך פון טייטלביימער, און אין משה׳ס האַנט — דער שטעקן פון סאַפּיר־שטיין, מיטן שם־המפורש אויף אים אויסגעקריצט. מיט גרויס ערפורכט פאַלן די קעניגן צו דער ערד און בוקן זיך פאַר זיי.

און פּרעה זיצט אויפן שטול, קוקט אויף משה ואהרן און וואַרט, זיי זאָלן אים דערלאַנגען אַ קרוין אָדער ווייזן פּאַפּירן, וועלכער מלך האָט זיי געשיקט פאַר שלוחים. צולעצט פרעגט ער:

— ווער זענט איר?

— גאָטס שלוחים.

— וואָס פאַרלאַנגט איר?

— אַזוי האָט דער יידישער גאָט באַפוילן: שיק אַרויס מיין פאָלק, — וועלן זיי מיר דינען אין דער מדבר.

— ווער איז עס אייער גאָט, וואָס שיקט מיר באַפעלן? — פרעגט פּרעה מיט פאַרדרוס און קוקט דערביי זיי אין די הענט — וואָס האָט ער מיר קיין קרוין ניט געשיקט? וואַרט, איך וועל אַרויסנעמען דעם רייסטער {{אָנווייז|¹)|57}} פון אַלע געטער און זען, צי שטייט ער דאָרט פאַרשריבן.

ברענגט מען פון אַרכיוו {{אָנווייז|²)|57}} דעם רייסטער און פּרעה הייבט אָן צו לייענען: דער גאָט פון מואב... דער גאָט פון עמון... דער גאָט פון צידון.

— זעט איר — לאָזט פּרעה אויס — אייער גאָט איז אין צעטל ניטאָ.

משה מיט אהרן האָבן זיך איבערגעקוקט און געשמייכלט. ווי איינער זאָגט: נאַר איינער, ווי פאַלט דיר איין צו זוכן אַ כהן אויפן בית־הקברות {{אָנווייז|³)|57}}? ווי קומט אַ לעבעדיקער צווישן מתים?

{{הערה|צעטל, פאַרצייכעניש.|¹)|57}} {{הערה|די קאַמער, וואו ס׳ליגן די אַלטע פּאַפּירן און דאָקומענטן.|²)|57}} {{הערה|אַ כהן טאָר ניט גיין אויפן בית־עולם.|³)|57}}

{{זייט|58}}

— אומזיסט איז דיין מי — זאָגן זיי פּרעה׳ן — אונדזער גאָט איז אַ לעבעדיקער, דער קעניג פון גאָר דער וועלט, און ביי דיר אין צעטל צווישן געטער־מתים וועסטו אים געוויס נישט געפינען.

— רעכט! — זאָגט פּרעה — אָבער ווער און וואָס איז ער, דער גאָט אייערער, אַ יונגערמאַן צי אַ זקן? וויפל איז ער אַלט? וויפל שטעט האָט ער איינגענומען? אויף וויפל מדינות געוועלטיקט ער? ווען איז ער אויפן טראָן אַרויף?

— ווילסט וויסן ווער אונדזער גאָט איז — ענטפערן זיי — אָט ווער: ער איז דער שטאַרקסטער און דער אַלמעכטיקסטער, זיין קראַפט איז פול די גאַנצע וועלט, ער איז דער אייביקסטער, געווען פאַר אַלע וועלטן און אַלע וועלטן וועט ער איבערלעבן, ער איז דער איינציקער באַשעפער, באַשאַפן האָט ער דיך און געגעבן לעבן אַלע ברואים. וואָס זיינע ווערק זענען, פרעגסטו? אָט וואָס: ער שפּרייט אויס די הימלען און באַפעסטיקט די גרונטן פון דער ערד, זיין שטימע שלאָגט אויס פלאַמען פייער, ברעכט איין בערג און ברעקלט פעלדזן, זיין בויגן איז פייער, זיינע פיילן — פלאַם, זיין שפּיז — גלוט, זיין פּאַנצער — וואָלקנס, זיין שווערד — אַ בליץ, ער בלאָזט אויף הויכע בערג און טרעט אויס טיפע טאָלן, הילט איין די הימלען אין וואָלקנס, באַגיסט די ערד מיט רעגנס און טוי און באַגרינט זי מיט גראָזן און ביימער, וואַרפט קעניגן און שטעלט אויף קעניגן.

— פון אַזאַ גאָט — זאָגט פּרעה — ווייס איך נישט און וויל ניט וויסן. האָט ווער פון די געוועלטיקער אַ בקשה צו מיר, דאַרף ער מיר אַ קרוין שיקן.

{{קעפּל|פּרעה׳ס האַרץ.|1.5|5.18}}

„און פּרעה׳ס האַרץ איז נאָך האַרטער געוואָרן”. „פּרעה׳ס האַרץ” — עס קומט אויס ווי מע דערציילט אַ משל:

דער לייב מיט נאָך חיות זענען אַמאָל געפאָרן אויף אַ שיף. ווי זיי זענען צוגעפאָרן צום ברעג, קומט זיי דער אייזל אַנטקעגן און מאָנט אָפּצאָל. רופט זיך אָן פון די חיות דער פוקס:

— עזות־פּנים איינער! ווי דערוועגסטו זיך צו מאָנען אָפּצאָל ביים מלך פון אַלע חיות?

ענטפערט דער איינגעשפּאַרטער אייזל:

— מעג זיין אַפילו דער מלך אַליין — איך טו דאָס מייניקע און מאָן.

{{זייט|59}}

ווערט דער לייב אין כעס און צערייסט דעם אייזל און זאָגט צום פוקס: נעם צולייג אים גלידערווייז.

האָט דער פוקס צעשניטן דעם אייזל גלידערווייז און פונאַנדערגעלייגט יעדן אבר אויף זיין אָרט. אַז ער איז געקומען צום האַרצן האָט ער זיך ניט געקענט איינהאַלטן און עס אויפגעפרעסן.

קומט דער לייב און פרעגט: דאָס האַרץ וואו איז?

ענטפערט אים דער קלוגיטשקער פוקס:

— דאָס האַרץ, זאָגסטו — קיין האַרץ איז גאָר לכתחילה ניט געווען: וואָלט דער אייזל אַ האַרץ געהאַט, וואָלט ער דאָך ביי דיר קיין אָפּצאָל ניט געמאָנט!

וואָלט פּרעה אַ האַרץ געהאַט, וואָלט ער ביים קעניג פון אַלע קעניגן קיין קרוין נישט געפאָדערט.

{{קעפּל|פון שטעקנס שלאַנגען.|1.5|5.19}}

און ווידער שטייען משה מיט אהרן׳ען פאַר פּרעה און נאָכאַמאָל פאָדערן זיי פון אים אין גאָטס נאָמען ער זאָל דאָס יידישע פאָלק באַפרייען.

זאָגט פּרעה צו זיי: ווייזט אַ מופת, מע זאָל אייך גלויבן.

וואַרפט אהרן דעם שטעקן און ער ווערט אַ שלאַנג.

האָט פּרעה אַרויסגעלאָזט אַ הילכעדיקן געלעכטער:

— אָט דאָס גאָר! דאָס זענען עס די גאַנצע קונצן פון אייער גאָט! אַ רעכטער סוחר ברענגט אַ סחורה, וואָס ניט צו קריגן אויפן אָרט, און איר ברענגט כישוף קיין מצרים. מיר האָבן גענוג אייגענע.

האָט ער געהייסן ברענגען שול־קינדער, און זיי האָבן אויך זייערע שטעקנס פאַרוואַנדלט אין שלאַנגען.

{{קעפּל|צווישן הירט און וואָלף.|1.5|5.20}}

און שווערער איז געוואָרן דער יאָך פון פּרעה׳ן אויף די יידן. קיין שטרוי, האָט ער באַפוילן, זאָל מען זיי מער נישט געבן און פון דער באַשטימטער צאָל ציגל, וואָס זיי דאַרפן צושטעלן, זאָל נישט פעלן.

קומען די זקנים פאַרביטערטע צו משה׳ן און שרייען:

— אָ, וואָס האָסטו געהאַט צו אונדז? נישט געהאָלפן האָסטו אונדז, נאָר ערגער געמאַכט. מיר זענען איצט אין דער לאַגע פון יענעם שעפעלע וואָס דער וואָלף האָט עס פון דער טשערעדע אַרויסגעכאַפּט, קומט דער {{זייט|60|ל}} הירט זיך איינשטעלן פאַרדעם, פון דעם וואָלפ׳ס מויל עס אַרויסצורייסן, ראַנגלט ער זיך מיט אים אַזוי לאַנג, ביז צווישן זיי ביידע ווערט דאָס שעפעלע אויף צווייען צעריסן. אַזוי ווערן מיר צעריסן צווישן דיר מיט פּרעה. קלאָגט זיך משה פאַר גאָט:

— זינט איך בין געקומען צו פּרעה׳ן, האָט ער זיי נאָך ערגערע צרות אָנגעטון.

ענטפערט גאָט:

— די אבות זענען אַזויפיל ליידן אויסגעשטאַנען און קיינמאָל מיר קיין קשיות ניט געפרעגט, און דו קומסט צו מיר מיט טענות! „{{טרעקינג|איצט}} וועסטו זען, וואָס איך וועל פּרעה׳ן טון” — גיי באַווייז זיי מיינע וואונדער.

{{קעפּל|די מכה „בלוט”.|1.5|5.21}}

„און גאָט האָט געזאָגט צו משה׳ן: הייס אהרן׳ען ער זאָל נעמען דעם שטעקן, אַ פאָך געבן איבער די וואַסערן פון מצרים און עס וועט ווערן פון זיי בלוט” — וואָס עפּעס דורך אהרן׳ען, פאַר וואָס ניט דורך משה׳ן אַליין?

דאָס איז דערפאַר, ווייל דאָס וואַסער פונעם טייך נילוס איז משה׳ן קינדווייז אין זיין נויט געשטאַנען, צווישן טשערעט זיין וויג־קעסטעלע אויסגעבאַהאַלטן. האָט גאָט געזאָגט: משה ס׳איז קיין יושר נישט, אַז דאָס וואַסער זאָל פון דיין האַנט אַ קלאַפּ באַקומען. זאָל דאָס געטון ווערן דורך אהרן׳ס הענט.

און פאַר וואָס איז אויסגעפאַלן דעם וואַסער באַקומען דעם ערשטן קלאַפּ?

דאָס איז דערפאַר, ווייל פּרעה מיט די מצרים האָבן זיך איבערגענומען מיט זייער טייך נילוס, אים שטאַרק פאַרגעטערט. דאָס גאַנצע מזל־ברכה פונעם לאַנד האָט זיך אין אים געווענדט. האָט גאָט געזאָגט: פריער פאַר אַלעמען לאָז כאַפּן דעם קלאַפּ זייער גאָט.

וויל דער אַלמעכטיקער אַ פאָלק באַשטראָפן, רעכנט ער זיך פריער אָפּ מיט דעם גאָט זיינעם.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

און וואו עפּעס אַ וואַסער אין מצרים איז פון דעם בלוט געוואָרן — {{זייט|61|ל}} אַפילו דאָס ביסל וואַסער אין קריגל איז אויך בלוט געוואָרן. אַפילו אַ שפּיי פונעם מצרי איז אויך געווען בלוט.

פון מכת דם האָבן אַנדערע יידן אַ פאַרמעגן געמאַכט. דהיינו? אַ מצרי מיט אַ יידן וואוינען, אַ שטייגער, צוזאַמען אין איין שטוב. קומט דער מצרי צום פעסל אַ טרונק וואַסער נעמען, שעפּט ער אָן אינעם קריגל בלוט. ביים יידן אָבער שעפּט זיך אָן ריין וואַסער. זאָגט דער מצרי דעם יידן: גיב מיר אַ טרונק פון דיין קרוג. ווערט עס ביים מצרי אין האַנט אין בלוט פאַרוואַנדלט. נעמען זיי טרינקען צוזאַמען פון איין כלי — טרינקט דער ייד וואַסער און דער מצרי בלוט. ביז דער מצרי באַלוינט דעם יידן — און דאַמאָלס ערשט באַקומט ער אַ ריין ביסל וואַסער.

{{קעפּל|פרעש.|1.5|5.22}}

נאָך דער מכה פון בלוט זענען אויף מצרים אָנגעשיקט געוואָרן פרעש. אַלע ווינקעלעך פון מצרים זענען מיט זיי פול געוואָרן, און פון זייער קוואַקען איז גאָר נישט געווען אויסצושטיין. די מולטערס, די טעפּ, די אויוונס האָבן געשוויבלט און געגריבלט מיט קוואַקנדע פרעש. זיי זענען די מצרים אינעווייניק אין די געדערעם אַריינגעקראָכן, און פון דאָרט האָט זיך אָן אויפהער, ביז צום דול ווערן, אַלץ געלאָזט הערן זייער איינגעגעסענער „קוואַ־קוואַ”.

{{קעפּל|מידה כנגד מידה {{אָנווייז|¹)|61}}.|1.5|5.23}}

יידישע טאַטעס, ביי וועלכע די מצרים האָבן זייערע קינדער אַוועקגערויבט, אין טייך אַריינגעוואָרפן און אין די ווענט איינגעמויערט, — זענען קעגן זייער ווילן, געצוואונגען געווען אַלס דערציער ביי די מצרים דינען, מיט די שונאים׳ס קינדער זיך אַרומפירן. האָט גאָט אָנגעשיקט אויף מצרים די מכת ערוב — אַ געמיש פון ווילדע חיות, וועלכע זענען אינמיטן גאַס אויף קינדער אָנגעפאַלן און זיי אויסגעכאַפּט. דער יידישער דערציער, וואָס פלעגט מיט די מצרישע קינדער אין גאַס שפּאַצירן אַרויסגיין, האָט זיך אָן זיי אַהיים אומגעקערט.

— וואו זענען די קינדער מיינע? — באַגעגנט אים און פרעגט מיט שרעק דער מצרי.

{{הערה|מאָס קעגן מאָס. גלייך אויף גלייך.|¹)|61}}

— וואַרט, איך וועל דיר מאַכן אַ חשבון — ענטפערט דער ייד — איינס האָט אַ לייב צוגענומען, איינס האָט אַ וואָלף אויפגעכאַפּט, איינס ווידער — האָט אַ בער אַוועקגעטראָגן, נאָך איינס האָט אַ לעמפּערט צעריסן, {{זייט|62|ל}} היינט האָט איינס אַ גיפטיקע שלאַנג אויף טויט אַ ביס געטון. דאָ האָסטו דיר אַלע דיינע קינדער.

{{קעפּל|דער האָגל.|1.5|5.24}}

און פּרעה האָט זיך אַלץ געעקשנט און די יידן נישט פרייגעלאָזן — האָט גאָט אָנגעשיקט אויף מצרים אַ שווערן האָגל און אַ פלאַמענדיק פייער אינמיטן האָגל. „פייער און האָגל צוזאַמען” — עס קומט אויס ווי יענע צוויי לעגיאָנען ביי איין קעניג, וואָס האָבן אין שלום נישט געלעבט, שטענדיק צווישן זיך געריסן, ביז דער אַלגעמיינער שונא איז אויפן לאַנד אָנגעפאַלן און דער קעניג האָט באַדאַרפט מיט זיין גאַנץ חייל אַקעגן אים זיך שטעלן. האָבן די צוויי לעגיאָנען אויף אַ צייט פאַרבויגן די קנאה־שנאה צווישן זיך און צוזאַמען זיך געלאָזט אויספאָלגן דעם קעניגס שליחות. דאָס אייגענע איז דאָ געשען ביים האָגל. פייער מיט וואַסער, די צוויי שטענדיקע שונאים פון דער נאַטור, זענען אויף אַ וויילע שלום געוואָרן און צוזאַמען אויף גאָטס שונא אָנגעפאַלן. די שטיקער האָגל האָבן אויסגעזען ווי שווערע דורכזיכטיקע אייער מיט פייערדיקע געלכלעך אינעווייניק. ביים פאַלן האָט זייערע דיקע אייז־שאָלעכץ אויף די מצרישע פאַרוואונדעטע קעפּ געפּלאַצט, און דאָס באַפרייטע פייער האָט זיך באַלד איבער זיי צעגאָסן און אויף קויל זיי פאַרברענט.

{{קעפּל|די דריי טעג פינצטערניש.|1.5|5.25}}

און אַ געדיכטע פינצטערניש איז אויפן לאַנד מצרים אָנגעפאַלן דריי טעג נאָכאַנאַנד, מ׳האָט עס מיט די הענט אָנגעטאַפּט, איז עמיצער אין דעם פינצטערניש געזעסן האָט ער נישט געקענט אויפשטיין, איז ווער געשטאַנען האָט ער נישט געקענט זיך זעצן, איז ווער געליגן איז אים אוממעגלעך געווען זיך אויפצוהייבן. פאַר די יידן אָבער איז אומעטום ליכטיק געווען. פראַנק און פריי האָבן זיי אַרומגעשפּאַצירט אין די גאַסן פון מצרים, אַריינגעגאַנגען אין די הייזער פון די מצרים און אויסגעזען אַלעס, וואָס דאָרט געפינט זיך. דערנאָך, ביים אַרויסגאַנג פון מצרים, ווען גאָט האָט די יידן געהייסן בעטן ביי די מצרים פון זייערע זאַכן אויפן וועג, קומט אַ ייד צו זיין שכן דעם מצרי און גיט אים אַ בעט: אפשר וואָלטסטו מיר געגעבן יענע און יענע כלי, זאָגט אים דער: איך וואָלט דיר געוויס געגעבן, נאָר איך האָב נישט. זאָגט אים דער ייד: גיב נאָר, זיי מוחל, אַ קוק אויף יענעם {{זייט|63|ל}} אָרט, דאָרט, שיינט מיר, וועסטו עס געפינען. טראַכט זיך דער מצרי: ער האָט פאַרדינט מע זאָל עס אים געבן. וואָלטן די יידן נישט גענוג ערלעך געווען, וואָלטן זיי דאָך געקענט אין די פינצטערע טעג דאָס אַלעס אומבאַמערקט פריי אַוועקנעמען.

{{קעפּל|פּרעה זוכט משה׳ן.|1.5|5.26}}

נאָך דער צענטער, שווערסטער מכה בכורות {{אָנווייז|¹)|63}}, האָט זיך פּרעה אַוועקגעלאָזט האַלבע נאַכט, רופן משה מיט אהרן׳ען. אויף טויט דערשראָקן, איז ער אַרומגעלאָפן איבער די הייזער פון זיינע שרים, זיי אויף די פיס אויפגעשטעלט, ביינאַכט מיט זיי איבער אַלע גאַסן אַרומגעגאַנגען און געזוכט: וואו איז משה? וואו געפינט ער זיך? — ביז יידישע קינדערלעך האָבן אים אָנגעוויזן.

אַריינגעקומען צו משה׳ן, שרייט פּרעה אויס:

— גייט אייך אַרויס פון מיין פאָלק, און טאַקע שוין!

— וואָס איז — האָט משה געזאָגט — גנבים זענען מיר, מיר זאָלן זיך ביינאַכט אַרויסגנבענען? גאָט האָט אונדז באַפוילן נישט איבערצוטרעטן די שוועל ביז אין דער פרי — ביי דער שיין פון דער זון וועלן מיר פון מצרים אַרויסגיין, פראַנק און פריי, די גאַנצע וועלט זאָל זען.

{{קעפּל|יוסף׳ס ארון.|1.5|5.27}}

אין דער צייט ווען יידן זענען געווען פאַרטראָגן מיט זייערע געפּעק און זיך געגרייט צום וועג, האָט זיך משה באַשעפטיקט מיטן ארון פון יוסף.

פאַרן טויט האָט יוסף באַשוואוירן די ברידער:

— גאָט וועט אייך אויפריכטן, — זאָלט איר מיינע ביינער מיטנעמען.

און אַז יוסף איז געשטאָרבן האָבן די חרטומים געזאָגט צו פּרעה׳ן:

— ווילסטו, דאָס פאָלק זאָל דאָ איבערבלייבן, — באַהאַלט יוסף׳ס ביינער: אָן זיי וועלן זיי ניט אַוועקגיין.

האָט מען יוסף׳ס קערפּער אַריינגעלייגט אין אַן אייזערנעם קאַסטן און אַריינגעוואָרפן אין טייך נילוס.

{{הערה|אַלע בכורים (עלטסטע זין) זענען אין מצרים אין איין נאַכט אויסגעשטאָרבן.|¹)|63}}

{{זייט|64}}

איצט אַז ס׳איז געקומען די צייט, איז משה געגאַנגען זוכן יוסף׳ס ארון, מקיים צו זיין די צוואה, — האָט קיינער ניט געוואוסט, וואו דער ארון געפינט זיך.

נאָר די אַלטע שׂרח בת אָשֵר, וואָס איז געבליבן לעבן פון יענעם דור, האָט משה׳ן אָנגעוויזן אויפן קעסל־גרוב {{אָנווייז|¹)|64}} אינמיטן טייך, וואו מען האָט דעם ארון אַריינגעוואָרפן.

האָט זיך משה געשטעלט ביים ברעג טייך און אויסגערופן:

— יוסף, יוסף! עס איז געקומען די צייט, וואָס דאָס פאָלק ווערט אויסגעלייזט. איצט ווילן מיר מקיים זיין די שבועה, וואָס דו האָסט באַשוואוירן די קינדער ישראל און מיר קענען ניט! דאָס גאַנצע פאָלק וואַרט אויף דיר, דער וואָלקן־זייל וואַרט, די שכינה וואַרט, — און דו פאַרהאַלטסט אַלעמען! ווייזסטו זיך — איז רעכט, ווען ניט — זענען מיר ריין פון דער שבועה.

באַלד האָבן זיך געוויזן בלעזלעך אויפן וואַסער און דער ארון איז אַרויפגעשוואומען.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

די חכמים האָבן געזאָגט אַ משל אויף יוסף׳ס ארון:

גנבים זענען אַריין אין אַ וויין־קעלער און אויסגעטרונקען דעם בעסטן קרוג וויין. קומט דער ווירט פון קעלער און זאָגט זיי:

— גוטן אַפּעטיט! זאָל אייך וואויל באַקומען! דעם וויין האָט איר שוין אויסגעטרונקען, — קערט מיר אום דעם קרוג און גייט אייך געזונטערהייט.

אַזוי האָט גאָט געזאָגט צו די קינדער ישראל:

— יוסף׳ן האָט איר פאַרקויפט פון לאַנד כנען, קערט כאָטש אום די ביינער זיינע אויפן אָרט!

{{הערה|שטרודל, וואו דאָס וואַסער קאָכט און דרייט ווי אַ ראָד.|¹)|64}}

{{זייט|65}}

{{קעפּל|יציאת מצרים.|2|6}}

{{קעפּל|דער שלימזל.|1.5|6.1}}

נאָך אַלע צען מכות האָט פּרעה געמוזט פריי שיקן די יידן פון מצרים. עס דערמאָנט יענע מעשה, וואָס ווערט דערציילט וועגן דעם שלימזלדיקן קנעכט:

אַ מלך האָט געשיקט זיין קנעכט אין מאַרק צו קויפן שפּייז, האָט ער אים געבראַכט אַ פוילן פיש.

האָט דער מלך אים באַפוילן:

— איינס פון די דריי: עס־אויף דעם פוילן פיש, אָדער באַצאָל, וואָס ער קאָסט, ווען ניט — באַקומסטו הונדערט שמיץ.

זאָגט דער קנעכט: איך וויל בעסער אויפעסן דעם פיש.

אַז ער האָט אויפגעגעסן אַ האַלבן פיש, האָט אים אָנגעהויבן צו עקלען, — וואַרפט ער אַוועק דעם פיש און זאָגט:

— גיט מיר בעסער הונדערט שמיץ.

אַז מען האָט אים אָפּגעציילט פופציק שמיץ, האָט ער מער ניט געקענט אַריבערטראָגן און באַצאָלט דאָס געלט.

איז אויסגעקומען: אי פוילע פיש געגעסן, אי שמיץ געכאַפּט, אי געלט באַצאָלט.

אַזוי איז מיט פּרעה׳ן: ער האָט די יידן ניט אַרויסגעלאָזן מיטן גוטן ווילן, האָט ער באַקומען צען מכות אין מצרים, זיין פאַרמעגן פאַרלוירן, און נאָך אַלעמען דאָך זיי פריי געלאָזן.

{{זייט|66}}

{{קעפּל|ביידע זיך געפרייט.|1.5|6.2}}

גרויס איז געווען די שמחה פון יידן ווען זיי זענען באַפרייט געוואָרן, און אַ טייל פון די מצרים האָבן זיך אויך נישט ווייניק געפרייט.

עס קומט אויס ווי יענער שווער־לייביקער מענטש, וואָס איז געפאָרן אַ ווייטן וועג רייטנדיק אויף אַן אייזל. אים איז געווען שווער צו זיצן, און דעם אייזל — נאָך שווערער צו טראָגן אויף זיך אַזאַ משא. אַז ער איז געקומען אויפן אָרט און אַראָפּ פון אייזל, האָבן זיך ביידע געפרייט, און מע ווייס ניט, וועמענס פרייד איז גרעסער.

אַזוי האָבן זיך אויך די מצרים געפרייט, ווען די יידן זענען באַפרייט געוואָרן פון גלות, און זיי אַליין — פון מכות.

{{קעפּל|שפּעט זיך אַרומגעקוקט.|1.5|6.3}}

באַלד נאָכן פריילאָזן די יידן האָט פּרעה מיט זיינע שרים שטאַרק חרטה געקריגן און זיך דאָס האַרץ אויסגעגעסן: „צו וואָס האָבן מיר עס געטון?”

עס קומט אויס ווי איינער, וואָס האָט געהאַט אַ פעלד, פול שוט {{אָנווייז|¹)|66}} און בראָק {{אָנווייז|²)|66}}. האָט ער עס פאַרקויפט אַ צווייטן, יענער האָט אָפּגערוימט דעם באַרג מיסט און געפונען אונטן אַ קוואַל וואַסער. האָט ער דאָס פעלד באַפלאַנצט שורותווייז וויינשטאָקן מיט מילגרוימען און אַלערליי געווירצן, און אינמיטן גאָרטן האָט ער אויפגעבויט אַ טורעם און געזעצט אַ וועכטער.

און אַז דער פריעריקער בעל־הבית האָט דאָס דערזען, האָט ער פאַרבראָכן די הענט און זיך צעוויינט:

— אַזאַ טייערע נחלה האָב איך פון די הענט אַרויסגעלאָזן!

אַזוי איז מיט די יידן: אין מצרים האָבן זיי אויסגעוויזן ווי אַ הויפן בראָק, פאַרשמירט אין ליים און איינגעריכט אין שמוץ, און אין פרייען מדבר זענען זיי געגליכן געווען צו אַ בליענדן גאָרטן, אַ פרייד אָנצוקוקן. ווי פּרעה האָט זיי דערזען באַפרייטערהייט — האָט ער חרטה געהאַט און זיי נאָכגעיאָגט.

{{הערה|צונויפגעשאָטן באַרג.|¹)|66}} {{הערה|ברעקלעך שטיינער און מיסט.|²)|66}}

{{זייט|67}}

{{קעפּל|די יידן ביים ים־סוף.|1.5|6.4}}

אַ טויב איז אַנטלאָפן פון אַ שפּאַרבער און זיך געלאָזט פליען צו אַ פעלדזן־שפּאַלט. דערזעט זי אינעווייניק זיצט אַ בייזע שלאַנג. וואָס זאָל זי טון? אַריינגיין אַהין — וועט זי די שלאַנג פאַרגיפטן, אומקערן זיך צוריק — וועט זי דער שפּאַרבער צערייסן, — האָט זי אָנגעהויבן צו פאָכען מיט די פליגלען און ברומען, טאָמער וועט איר הער דערהערן און קומען זי מציל זיין.

אַזוי איז מיט די יידן: פאָרנט — דער ים, הינטן דער שונא, אַרום און אַרום — וויסטער מדבר!... האָבן זיי אָנגעהויבן שרייען צו גאָט — און באַלד האָט ער זיי געהאָלפן.

{{קעפּל|קריעת־ים־סוף {{אָנווייז|¹)|67}}.|1.5|6.5}}

אַז די יידן זענען געשטאַנען ביים ברעג ים־סוף, האָבן זיך די שבטים אָנגעהויבן צו קריגן. דער זאָגט: זאָל יענער שבט גיין פאָרויס, און יענער זאָגט: זאָל דער גיין פאָרויס, — ביז נחשון בן עמינדב איז דער ערשטער אַריינגעשפּרונגען אין וואַסער, און אַלע נאָך אים.

און משה איז געשטאַנען די גאַנצע צייט און מתפּלל געווען, זאָגט גאָט צו אים:

— וואָס שרייסטו צו מיר? הייס דעם פאָלק זאָל ער גיין! הויב אויף די האַנט, שטרעק אויס דעם שטעקן און שפּאַלט דעם ים!

אַז גאָט האָט געוואָלט דערטרינקען פּרעה׳ן מיט זיין חייל איז געקומען דער מלאך עוזא דער שר פון מצרים {{אָנווייז|²)|67}} און צוגעפאַלן צום כסא־הכבוד מיט אַ געבעט:

— רבונו־של־עולם! אַ גנעדיקער גאָט ביסטו דאָך, אַ דערבאַרעמדיקער, און מיט רחמנות האָסטו דיין וועלט באַשאַפן, פאַרוואָס־זשע ווילסטו מיינע קינדער אַזוי שטאַרק באַשטראָפן און זיי דערטרינקען?

האָט גאָט צונויפגערופן די פּמליא של מעלה {{אָנווייז|³)|67}} און געזאָגט:

— ריכט איר צווישן מיר מיט עוזא׳ן, ווער איז גערעכט?

{{הערה|דאָס צערייסן, צעשפּאַלטן דעם ים־סוף (רויטן ים).|¹)|67}} {{הערה|יעדע אומה האָט איר פאָרשטייער, אַ מלאך אין הימל.|²)|67}} {{הערה|די הימלשע פאַמיליע, — דאָס אויבערשטע געריכט פון מלאכים.|³)|67}}

{{זייט|68}}

און די שרים פון אַלע זיבעציק אומות זענען געווען מליצי־יושר {{אָנווייז|¹)|68}} פאַר די מצרים, אַז זיי קומט ניט אַזאַ האַרבע שטראָף. האָט מיכאל דער שר ישראל באַלד אַ וואונק געטון גבריאל׳ן, — איז ער מיט איין פלי אַוועקגעפלויגן קיין מצרים און געבראַכט אַ שטיק וואַנט מיט אַ יידיש קינד אין דעם איינגעמויערט.

אויף דעם קוקנדיק זענען אַלע מליצי־יושר באַלד אַנטשוויגן געוואָרן, און גאָט האָט באַפוילן דעם ים ער זאָל די מצרים פאַרפלייצן און דערטרינקען.

האָבן די מלאכים געוואָלט אָנהייבן שירה זאָגן, — זאָגט גאָט צו זיי:

— די ווערק פון מיינע הענט זינקען איצט אין ים און איר ווילט שירה זאָגן!

זענען זיי אַנטשוויגן געוואָרן.

דערזען ווי דאָס וואַסער נעמט זיי פאַרפלייצן, האָבן די מצרים געוואָלט די פערד צוריק פאַרקערעווען, האָבן די שוימענדיקע וועלן באַקומען דאָס געשטאַלט פון היציקע פערד מיט ווייסע געקרייזלטע גריוועס, און די מצרישע פערד האָט עס צו זיי מיט קראַפט אין טיפן ים געצויגן. האָבן די מצרים אין גרויס שרעק געוואָלט פון די פערד אַראָפּשפּרינגען, האָט עס זיי ווי צוגעשמידט צו די פערד, נישט אָפּצורייסן זיך. און אָט אַזוי צוגעקלעפּט איינס צום אַנדערן, די פערד מיט די רייטער, האָט עס זיי געוויגט אַרויף און אַראָפּ אויף די ברויזנדע וועלן, ביז דער אָפּגרונט האָט זיי פאַרשלונגען.

{{קעפּל|דער שר של ים {{אָנווייז|²)|68}}.|1.5|6.6}}

די יידן פון יענער צייט זענען געווען פון די קליינע מאמינים {{אָנווייז|³)|68}}, האָבן זיי געזאָגט: מיר גייען אַרויס פון דער זייט ים, און די מצרים — פון יענער זייט, און עס וועט זיי גאָרניט שאָדן. זאָגט גאָט צום שר של ים:

— וואַרף אַרויס די מצרים אויף יענעם ברעג, די יידן זאָלן זען, אַז זיי זענען טויט. זאָגט דער שר של ים:

— רבונו־של־עולם! ווען אַ מלך שענקט זיין קנעכט אַ מתנה, מאָנט ער עס דען צוריק?

{{הערה|פאַרטיידיקער, גערעכט געמאַכט.|¹)|68}} {{הערה|דער מלאך, וואָס האָט צו שאַפן איבערן ים.|²)|68}} {{הערה|ווייניק געגלויבט.|³)|68}}

{{זייט|69}}

ענטפערט גאָט:

— דערפאַר וועל איך דיר באַצאָלן אַנדערהאַלבן מאָל אַזויפיל.

— קען דען אַ קנעכט מאָנען ביי זיין הער?

— דער טייך קישון וועט זיין מיין ערב {{אָנווייז|¹)|69}}: דו וועסט אַרויסוואַרפן די מצרים מיט זעקס הונדערט אייזערנע רייטוועגן, און דער טייך קישון וועט פאַרפלייצן סיסרא׳ן מיט ניין הונדערט רייטוועגן.

שפּעטער, אין דבורה הנביאה׳ס צייטן, אַז סיסרא הרשע איז געקומען מלחמה האַלטן מיט די יידן, און מיטגעבראַכט ניין הונדערט רייטוועגן און גרויסע מחנות חייל מיט אייזערנע שפּיזן, האָט גאָט קעגן זיי אַרויסגעלאָזט די שטערן פון הימל, און יעדער שטערן האָט געשיינט זיבן מאָל שטאַרקער ווי די ליכטיקע זון, ביז די שפּיצן שפּיזן זענען אָנגעגליט געוואָרן און דערהיצט די חיילות. זענען זיי אַריינגעפאָרן אין טייך קישון זיך אָפּקילן, זאָגט גאָט צום טייך:

— איצט ווער לויז פון דיין ערבות.

באַלד האָט זיי דער טייך קישון פאַרפלייצט און אין ים אַוועקגעטראָגן.

דאַמאָלס האָבן די פיש אין וואַסער אָנגעהויבן זאָגן שירה:

:::גאָטס וואָרט איז אייביק באַגלויבט —
:::באַזינגט זיין וואָרהייט און זיין אמת לויבט!

{{קעפּל|זֶה אֵלִי!|1.5|6.7}}

ברייט האָט זיך דער ים פאַר די יידן געשפּאָלטן, צוועלף וועגן פאַר זיי געעפנט, אַ וועג פאַר יעדן שבט באַזונדער, אָפּגעטיילט איינער פונעם אַנדערן מיט ווענט, ווי גלאָז דורכזיכטיקע, פון די פאַרגליווערטע, הויך אויפגעשטעלטע וואַסערן. האָט אַ קינד אַ טרונק געוואָלט, האָט די מוטער מיטן נאָגל אין וואַנט אַ קריץ געטון — און אַ זיס קריסטאַל־ריין שטרעמעלע האָט זיך אים אין מויל אַריינגעשלענגלט. באַגאָסן מיט בלענדענדן גלאַנץ און שיין פון גאָטס שכינה, האָבן יידן אויף די טרוקענע וועגן מוטיקע און פרייע אַלץ פאָרויס געשפּאַנט. מיט אַ מאָל האָבן זיי דערפילט דעם גרויסן נס, וואָס מיט זיי איז דאָ געשען, און אַ הויכע קלינגענדיקע שירה האָט זיך אַרויסגעריסן פון שישים ריבוא {{אָנווייז|²)|69}} יידן, ווי פון איין מעכטיקער ברוסט. אַלט און יונג, {{זייט|70|ל}} גרויס און קליין האָבן געזונגען, אַ קינד, איינגעשלאָפן אין דער מאַמע׳ס שויס, האָט דאָס קעפּעלע אויפגעהויבן, און אַ זויג־קינד האָט דער מוטערס ברוסט פון מויל אַרויסגעלאָזט, און טייטנדיק אויף דער שכינה מיט די פינגער צוזאַמען מיט אַלע מיטגעזונגען:

{{הערה|גאַראַנטירן, גוט זיין, אַז דער חוב וועט באַצאָלט ווערן.|¹)|69}} {{הערה|זעקס הונדערט טויזנט.|²)|69}}

— זֶה אֵלִי — אָט איז אונדזער גרויסער גאָט!

{{קעפּל|די רויב פון ים.|1.5|6.8}}

אַז פּרעה האָט זיך געלאָזט נאָכיאָגן די יידן מיט וועגן און רייטער, האָט ער אַלע פערד אויסגעצירט מיט פּערל און בריליאַנטן, כדי זיך אומקערן צוריק באַקרוינט מיט נצחון און באַשיינט מיט גרויסער פּראַכט. און אַז גאָט האָט די מצרים דערטרונקען, זענען אַלע פּערל און בריליאַנטן צוגעשוואומען צום ברעג און די יידן האָבן זיי צונויפגעקליבן. זענען די יידן טאָג־טעגלעך געקומען צום ברעג און ניט געוואָלט אָפּטרעטן פון אָרט. זאָגט משה צו זיי:

— איר מיינט, אַז אַלע טאָג וועט אייך גאָט פאַרזינקען פרישע מצרים און אַרויסוואַרפן נייע אוצרות פּערל מיט בריליאַנטן?

האָבן זיי אַלץ ניט געוואָלט אָפּטרעטן, ביז משה האָט זיי פון דאָרט מיט געוואַלד אַוועקגעפירט.

{{זייט|71}}

{{קעפּל|די יידן אין מדבר.|2|7}}

{{קעפּל|דער מן.|1.5|7.1}}

דער מן, מיט וועלכן די יידן האָבן זיך פערציק יאָר אין דער מדבר געשפּייזט, האָט געהאַט אין זיך אַזאַ אייגנשאַפט: ער איז צעגאַנגען אין מויל, און יעדערער האָט אין אים געפילט, וועלכן טעם ער האָט געוואָלט.

ווי די זון טוט אַ וואַרעם, ווערט דער מן צעגאַנגען, און פלייצט טייכלעכווייז ביזן ים. פלעגן קומען הירשן און הינדן {{אָנווייז|¹)|71}} און טרינקען דעם פליסיקן {{אָנווייז|²)|71}} זיסן מן. און אַז די אומות־העולם פאַנגען זיי דערנאָך און עסן זייער פלייש, דערפילן זיי דעם טעם פון מן און זאָגן:

— וואויל איז דעם פאָלק, וואָס האָט אַזעלכעס.

דער מן פלעגט אַנטדעקן פיל פאַרבאָרגענע זאַכן:

למשל, צוויי קומען צו משה׳ן זיך משפּטן וועגן אַ קנעכט: דער זאָגט: ער איז מיינער, דו האָסט מיר אים פאַרקויפט, און יענער טענהט: ניין! דו האָסט אים מיט געוואַלד צוגענומען! זאָגט משה: מאָרגן גייט אַרויס דער פּסק.

אויף מאָרגן ביים קלייבן מן באַקומט יעדער הויזגעזינד גלייך צו מעסטלעך מן אויף יעדן קאָפּ, זעט מען, ביי וועמען עס איז דאָ אַן איבעריק מעסטל — דעם געהערט דער קנעכט.

{{הערה|רע־קי, אַזאַ אַרט הירש.|¹)|71}} {{הערה|געשמאָלצן, צעגאָסן ווי וואַסער.|²)|71}}

{{זייט|72}}

{{קעפּל|עמלק.|1.5|7.2}}

די חכמים האָבן געזאָגט משלים אויף מלחמת־עמלק:

{{קעפּל|I.}}

איינער האָט געהאַט אַ ציטעריקן בן־יחיד און אים געטראָגן אויף די אַקסל, און וואָס דאָס פאַרצויגענע קינד האָט נאָר געזען מיט די אויגן, האָט דער פאָטער אים געמוזט שאַפן:

— טאַטע, קויף מיר דאָס, יענס — און דער פאָטער קויפט און גיט און טראָגט אים ווייטער.

באַגעגענען זיי אַ באַקאַנטן — פרעגט דאָס קינד:

— צי ווייסטו ניט אָפט, וואו איז דער טאַטע?

רופט זיך אָפּ דער פאָטער און זאָגט:

— נאַר איינער! די גאַנצע צייט טראָג איך דיך אַרום און קעכל דיך כסדר — לסוף פרעגסטו, וואו בין איך?!

ביי די רייד האָט ער אים אַראָפּגעוואָרפן פון אַקסל, — קומט אַ הונט און גיט אים אַ ביס.

אַזוי איז מיט די יידן: זיי באַקומען אַלץ, וואָס זיי באַגערן — פלייש פון וואַכטלען, ברויט פון מן, וואַסער פון שטיין, צום סוף פרעגן זיי: „צי איז גאָט צווישן אונדז פאַראַן”, — האָט ער אויף זיי אָנגערייצט עמלק׳ן.

{{קעפּל|II.}}

דער פּסוק זאָגט: „געדענק, וואָס עמלק האָט דיר געטון! ער האָט דיך געטראָפן אין וועג און אָפּגעקילט” {{אָנווייז|¹)|72}}.

ס׳איז געגליכן צו אַ זודיקער הייסער וואַנע, וואָס קיינער וואַגט זיך ניט אַהין אַריין, נעמט אַ פאַרשייטער און שפּרינגט אַריין, אַליין זיך אָפּגעבריט, אָבער דאָס וואַסער עטוואָס אָפּגעקילט און אַלע שווענקען זיך שוין דערינען.

אַזוי האָבן אַלע אומות געהאַט אָפּשיי פאַר די יידן נאָך פּרעה׳ס מפּלה, ביז עמלק האָט דער ערשטער געוויזן דעם וועג, אַז מען קען זיי באַפאַלן.

{{הערה|„קָרְךָ” — פון לשון אָפּקילן.|¹)|72}}

{{זייט|73}}

שפּעטער, אַז די מרגלים האָבן אויסגעשפּירט ארץ־ישראל און געקומען צוריק אָפּגעבן אַ באַריכט, האָבן זיי געשראָקן יידן מיט די ווערטער: „עמלק זיצט אין די דרום־שטעט”.

ווי יענס קינד וואָס האָט זיך פאַרזינדיקט און באַקומען שמיץ, איז ווען מען וויל אים שרעקן — {{טרעקינג|דערמאָנט מען}} אים דעם קאַנטשוק.

{{קעפּל|III.}}

„גאָט פירט מלחמה מיט עמלק׳ן פון דור צו דור” — 

איז דער משל:

:::די שלאַנג פאַרטריבן —
:::איר גיפט געבליבן!

שאול המלך האָט געטייט אַלע עמלקים, נאָר זייער מלך אגג געלאָזן לעבן, און שמואל הנביא האָט אויך אים צעריסן, — איז שפּעטער אויפגעשטאַנען המן האגגי און געוואָלט אַלע יידן אויסראָטן. המן׳ען האָט מען געהאַנגען, און זיין גיפט איז ביז אויף היינטיקן טאָג פאַרבליבן.

{{קעפּל|מתן־תורה.|1.5|7.3}}

{{קעפּל|I.}}

אַ שטיק צייט איז אַריבער פון זינט יידן האָבן זיך באַפרייט פון מצרים ביז גאָט האָט זיי אין דער מדבר די תורה געגעבן.

אַ מלך האָט געהאַט איין־און־איינציקן זון, וואָס איז נאָר־וואָס אויפגעשטאַנען פון אַ שווערער קרענק. קומט דער פּעדאַגאָג {{אָנווייז|¹)|73}} צום מלך און זאָגט: שוין צייט שיקן דעם פּרינץ אין שול לערנען.

ענטפערט דער מלך: ער איז ערשט גענעזן {{אָנווייז|²)|73}} געוואָרן און איז שטארק אַראָפּ פון פּנים, זאָל ער זיך נאָך אָנטון וואוילטאָג אַ דריי חדשים ביז ער וועט רעכט צו זיך קומען.

אַזוי האָט גאָט געזאָגט: מיינע קינדער זענען ערשט אַרויסגעקראָכן פון דער ליים און די רוקענס האָבן זיי נאָך ניט אויסגעגלייכט פון די שווערע ציגל, — לאָמיר זיי פריער קעכלען דריי חדשים מיט מן און וואַכטלען און פרישן וואַסער פון מרים׳ס ברונעם, — וועלן זיי צו זיך קומען, און דערנאָך וועל איך זיי די הייליקע תורה געבן.

{{הערה|לערער און דערציער.|¹)|73}} {{הערה|געזונט געוואָרן, אויסגעהיילט.|²)|73}}

{{זייט|74}}

{{קעפּל|II.}}

אַז די יידן זענען אַרויס פון מצרים, איז צווישן זיי געווען פיל קאַליקעס פון דער שווערער אַרבעט: דעם איז אַ שטיין געפאַלן פון טויער און די האַנט צעזעצט, דעם האָט אַ ציגל געטראָפן — און די פיס צעבראָכן. האָט גאָט געזאָגט:

— איך וויל זיי געבן די תורה און מאַכן פאַר אַ קעניגרייך פון כהנים און אַ הייליק פאָלק, — ווי־זשע קענען כהנים זיין בעלי־מום {{אָנווייז|¹)|74}}? — האָט ער באַלד אַ וואונק געטון צו די מלאכים, זענען זיי אַראָפּ און אַלעמען אויסגעהיילט.

{{קעפּל|III.}}

נאָך בשעת וועלט־באַשאַפן האָט גאָט מיט אַלע באַשעפענישן אַ תנאי אויסגענומען: וועלן יידן אָננעמען שפּעטער די תורה — בלייבט איר אויף ווייטער, אויב נישט — מאַך איך צוריק פון אייך תּׂהו־וּבׂהו {{אָנווייז|²)|74}}.

איינער האָט געהאַט אַ גאָרטן, פאַרפלאַנצט מיט אַלערליי פרוכט־ביימער: פייגן, וויינשטאָקן, מילגרוימען, עפּל. האָט ער עס איבערגעגעבן אַ פּעכטער, ער זאָל דעם גאָרטן באַאַרבעטן און אָפּהיטן. אין אַ צייט אַרום קומט ער זען, וואָס טוט זיך אין זיין גאָרטן. געפינט ער אים אינגאַנצן ווילד, פאַרוואָקסן מיט שטעכלען און דערנער. הייסט ער ברענגען אַרבעטער אויסצוהאַקן דעם גאַנצן גאָרטן. דערזעט ער פּלוצים צווישן די דערנער אַ שיינע פרישע רויז. גיט ער זי אַ שמעק און דערקוויקט זיך גאָר מיט איר זיסן ריח. — צוליב אָט דער רויז — זאָגט ער — זאָל גערעטעט ווערן דער גאַנצער גאָרטן.

אַזוי אויך איז די גאַנצע וועלט צוליב דער תורה באַשאַפן געוואָרן. נאָך 20 דורות האָט זיך גאָט אומגעקוקט אויף זיין וועלט און באַטראַכט, וואָס האָט מען דאָרט אויפגעטון. זעט ער קין, דור המבול, דור הפלגה. — נישט כדאי! — זאָגט גאָט — אומברענגען וועל איך די וועלט. דערזעט ער אָבער אינמיטן איין פּרעכטיק שיינע רויז — דאָס יידישע פאָלק מיט דער תורה. — אָט צוליב זיי — זאָגט גאָט — ווערט גערעטעט די גאַנצע וועלט.

{{הערה|קאַליקעס, מיט פעלערן.|¹)|74}} {{הערה|כאַאָס, לער און גאָרניט.|²)|74}}

{{זייט|75}}

{{קעפּל|IV.}}

אַז גאָט האָט פאַרטראַכט צו געבן די תורה, האָט ער זי פריער אַרומגעטראָגן צו אַלע אומות־העולם, און קיינער האָט זי ניט געוואָלט נעמען:

ער קומט צו די בני אדום {{אָנווייז|¹)|75}} — פרעגן זיי:

— וואָס שטייט דאָרט געשריבן?

— לא תרצח, הרגע ניט!

— ניין, אַזאַ תורה קענען מיר ניט אָננעמען! די בעסטע ברכה פון אונדזער זיידן עשו איז „פון דיין שווערד זאָלסטו לעבן!”

קומט ער צו עמון ומואב — פרעגן זיי אויך:

— וואָס שטייט דאָרט געשריבן?

— לא תנאף, טרייב ניט קיין אומצוכט!

— אַזאַ תורה קענען מיר ניט אָננעמען, אונדזער גאַנצער יחוס איז דער זיידע לוט מיט זיינע צוויי טעכטער אין דער הייל.

קומט ער צו די בני ישמעאל — פרעגן זיי ווידער:

— וואָס שטייט דאָרט געשריבן?

— לא תגנוב, זאָלסט ניט גנבענען.

— אַזאַ תורה קענען מיר ניט אָננעמען, אונדזער זיידע ישמעאל איז געווען באַרימט פאַר „אַ ווילדן מענטשן, געלעבט פון גניבה און גזילה, זיין האַנט קעגן אַלע”...

ביז גאָט איז געקומען צו די קינדער ישראל און זיי האָבן געזאָגט „נעשֶׂה ונִשמע” — מיר וועלן פאָלגן און הערן.

{{קעפּל|V.}}

בשעת די יידן זענען געשטאַנען ביים באַרג סיני און האָבן געזאָגט „נעשה ונשמע”, צוגעזאָגט „פאָלגן” איידער זיי האָבן „געהערט” וואָס מען וועט זיך באַפעלן, — זענען אַראָפּגעגאַנגען שישים ריבוא מלאכים און יעדערן אָנגעטון צו צוויי קרוינען: איינע פאַר „נעשה”, די אַנדערע — פאַר „נשמע”; אַז די יידן האָבן דערנאָך געזינדיקט און געמאַכט דעם עגל {{אָנווייז|²)|75}}, זענען אַראָפּ צוויי מאָל שישים ריבוא מלאכים און צוריק צוגענומען די קרוינען.

{{הערה|רוים הייסט ביי די חכמי התלמוד — אדום. רוים האָט געוועלטיקט מיטן בלוטיקן שווערד.|¹)|75}} {{הערה|גאָלדענע קאַלב.|²)|75}}

{{זייט|76}}

{{קעפּל|VI.}}

קיין פויגל האָט ניט געצוויטשערט, קיין פליגל זיך ניט גערירט, קיין וועלע אין ים זיך ניט באַוועגט, מלאכים אין הימל די שירה איבערגעריסן, שרפים דעם „קדוש” ניט פאַרענדיקט, די גאַנצע וועלט דעם אָטעם פאַרכאַפּט, — אין דער מינוט ווען גאָטס שטימע האָט אַ דונער געטון פון איין עק וועלט ביזן אַנדערן: „אָנֹכִי ה׳ אֱלֹהֶיךָ”.

{{קעפּל|VII.}}

„אנכי ה׳ אלהיך” — איך בין גאָט דיין גאָט אין אַלע געשטאַלטן. אין געשטאַלט פון אַ מעכטיקן גיבור אין שטרייט — האָט זיך פאַר די יידן די געטלעכקייט ביים ים באַוויזן, אין געשטאַלט פון אַ ווייזן געניטן לערער אויפן באַרג סיני, ווי אַ יונגלינג שיין און פריש און לעבענסלוסטיק אין שלמה המלך׳ס צייטן, ווי אַ באַרימהאַרציקער גרייז־גרויער פאָטער אין די צייטן פון דניאל — „אנכי ה׳ אלהיך, איינער איז דער יידישער גאָט אין אַלע געשטאַלטן.

{{קעפּל|VIII.}}

די צען געבאָט, אַרויסגייענדיק פון גאָטס מויל, האָבן זיך צעשפּרייט אויף גאָר דער וועלט און מיט יעדן פון זיי האָט זי זיך אָנגעפילט מיט אַ זיסן ריח פון בשמים, יעדעס געבאָט מיט זיין באַזונדערן ריח. און פון איין עק וועלט ביזן אַנדערן האָט געהילכט גאָטס שטימע, צעברעקלט זיך אויף זיבעציק טיילן און אויף אַלע זיבעציק לשונות זיך הערן געלאָזט.

פאַרציטערט זענען געוואָרן אַלע אומות פון דער וועלט און דערשטוינט זענען שטיין געבליבן די מלכים אין זייערע פּאַלאַצן. און פון אַלע עקן איז מען געקומען צו בלעם׳ן, דער נביא פון די אומות אין יענער צייט, און דערשראָקענע האָט מען אים געפרעגט: וואָס באַדייט עס, אפשר וויל גאָט ווידער אַ מבול ברענגען אויף דער וועלט?

ענטפערט ער זיי: גאָט האָט שוין איינמאָל געשוואוירן, אַז ער וועט די וועלט מער ניט פאַרפלייצן.

— אפשר פאַרפלייצן — נישט, אָבער אַן אומקומעניש דורך פייער — יאָ?

— ניין, די וועלט ווערט ניט חרוב, — שטאַרקער און מעכטיקער ווערט זי —

{{זייט|77}}

„אַ גרויסע מאַכט גיט גאָט צו זיין פאָלק” {{אָנווייז|¹)|77}}.

האָבן זיי אַלע געענטפערט: „בענטש גאָט זיין פאָלק מיט פרידן” {{אָנווייז|²)|77}}.

{{קעפּל|IX.}}

אַז משה איז אַרויף אויפן הימל, זענען די מלאכים געקומען צום אויבערשטן און געזאָגט:

— וואָס טוט אַ ילוד־אישה {{אָנווייז|³)|77}} דאָ צווישן אונדז?

זאָגט ער זיי: די תורה נעמען.

פרעגן זיי:

— אַ טייערער שאַץ ליגט ביי דיר פאַרבאָרגן נאָך מיט תתקע״ד {{אָנווייז|⁴)|77}} דורות פריער איידער די וועלט איז באַשאַפן געוואָרן, איצט ווילסטו עס אַוועקגעבן די מענטשן־קינדער, און ניט אונדז, מיינע טרייע קנעכט?

זאָגט גאָט צו משה׳ן: גיב דו זיי אַ תשובה.

ענטפערט משה:

— איך האָב מורא, זיי וועלן מיך פאַרברענען מיטן הויך פון זייער מויל.

זאָגט גאָט: האַלט זיך אָן ביים כסא־הכבוד און גיב זיי אַן ענטפער.

זאָגט משה:

— רבונו־של־עולם! וואָס שטייט דען אין דיין תורה? — „איך בין גאָט דיין גאָט, וואָס האָט דיך אַרויסגענומען פון מצרים”, — זענט איר דען, מלאכים, אין מצרים געווען, פּרעה׳ן געדינט? דאָס צווייטע געבאָט: „זאָלסט ניט האָבן קיין אַנדערע געטער” — וואוינט איר דען צווישן גוים געצנדינער? ווייטער: „שווער ניט פאַלש מיט גאָטס נאָמען” — האַנדלט איר דען? „האַלט ערלעך פאָטער און מוטער” — האָט איר דען עלטערן? ווייטער: „לא תרצח”, „לא תגנוב”, „לא תנאף” — איז דען קנאה־שנאה ביי אייך דאָ, האָט איר דען אַ יצר־הרע?

באַלד זענען אַלע מלאכים געוואָרן משה׳ס גוטע פריינד און יעדער האָט אים געגעבן אַן אַנדער מתנה.

{{הערה|אַ פּסוק אין תהלים.|¹)|77}} {{הערה|די צווייטע העלפט פּסוק.|²)|77}} {{הערה|געבוירן פון אַ פרוי.|³)|77}} {{הערה|974|⁴)|77}}

{{קעפּל|X.}}

אַז משה האָט זיך אַראָפּגעלאָזט פונעם הימל, איז דער שטן געקומען {{זייט|78|ל}} פאַר גאָט ברוך־הוא און געפרעגט: הער פון דער וועלט, וואו איז דיין תורה?

— דער ערד האָב איך זי אָפּגעגעבן — האָט גאָט אים געענטפערט.

איז דער שטן אַוועק צו דער ערד און געפרעגט ביי איר: וואו איז די תורה?

— „איין גאָט ווייסט קלאָר איר וועג”.

גייט ער צום ים פרעגן.

— ניטאָ ביי מיר — ענטפערט אים דער ים.

לאָזט ער זיך צום אָפּגרונט אַראָפּ.

— „ניט ביי מיר איז זי” — ענטפערט דער אָפּגרונט.

קומט דער שטן צוריק פאַר גאָט און זאָגט: רבונו־של־עולם, איך האָב זי אויף דער גאַנצער ערד אויפגעזוכט און נישט געפונען.

— גיי צו עמרם׳ס זון — האָט אים גאָט געענטפערט.

גייט ער צו משה׳ן און פרעגט אים: די תורה, וואָס גאָט האָט דיר געגעבן, וואו איז זי?

— מיר? — האָט משה געזאָגט — {{טרעקינג|וואָס}} בין איך דען, אַז גאָט זאָל מיר געבן זיין תורה?

— משה — זאָגט גאָט — דו פאַרלייקנסט גאָר?!

— רבונו־של־עולם — ענטפערט משה — דיין טייערער אוצר, אין וועלכן דו שפּיגלסט זיך אַלע טאָג, זאָל איך אים פאַר מיינעם רעכענען?

— פאַר אַזאַ עניוות — זאָגט גאָט — קומט דיר, אַז די מתנה זאָל זיך אָנרופן אויף דיין נאָמען — „תורת משה” וועט זי הייסן ביים גאַנצן פאָלק.

{{קעפּל|XI.}}

די תורה, וואָס משה האָט גענומען אויפן באַרג סיני איז געווען געשריבן מיט שוואַרץ פייער אויף ווייס פייער און איינגעהילט אין פייער. משה האָט געשריבן און די פעדער אָפּגעווישט אין די האָר פון קאָפּ, — דערפון האָט ער זיינע שטראַלן באַקומען.

{{קעפּל|דער עגל.|1.5|7.4}}

ווען משה איז אַרויף אויפן באַרג סיני, האָט ער מיט די יידן אָפּגערעדט: אין פערציק טאָג אַרום ברענג איך אייך די תורה. דעם לעצטן טאָג איז געקומען דער שטן און אָנגעמאַכט צווישן יידן אַ גערודער:

— וואו איז משה? וואו קען זיין משה?

{{זייט|79}}

— אויפן הימל — זאָגן אַנדערע.

— שוין נאָך האַלבן טאָג און נאָך נישטאָ!

— אַוודאי געשטאָרבן.

הייבט מען אויף די אויגן אַרויף צו די וואָלקן. דערזעט מען עפּעס, ווי אַ מיטה טראָגט זיך אין דער לופטן, ווייזט מען מיט די פינגער און מע זאָגט:

— יאָ, מיט משה׳ן, ווייזט אויס, איז טאַקע עפּעס דאָרט געשען.

האָבן זיך צונויפגעקליבן פערציק טויזנט מאַן פון ערב רב {{אָנווייז|¹)|79}} און צווישן זיי — צוויי חרטומים יונוס און יומברוס, וואָס האָבן ביי פּרעה׳ן אַלע מופתים געוויזן מיט כישוף. און זיי זענען געקומען צו אהרן׳ען און געזאָגט: משה וועט שוין צוריק ניט קומען, — מאַך אונדז אַ גאָט! וויל זיי אהרן אייננעמען מיט גוטע רעד און חור העלפט אים: — וואָרט נאָך אויף אַ קורצע צייט, ער וועט געוויס באַלד קומען. ווילן זיי ניט הערן. הייבט חור זיך אָן צו בייזערן: האַרטנעקיקע! אַזוי גיך פאַרגעסט איר אין משה׳ן מיט אַל־דאָס־גוטס, וואָס ער האָט אייך געטון! האָבן זיי חור׳ן געהרגעט און ווידער צוגעשטאַנען צו אהרן׳ען:

— מאַכסטו אונדז אַ גאָט איז רעכט, ווען ניט טויטן מיר דיך אויך.

פּרואווט זיך אהרן איבערקליגן זיי און זאָגט: „ברענגט די גילדערנע אוירינגלעך פון אייערע פרויען און טעכטער”. גערעכנט האָט ער: פרויען זענען פערקאָכט נאָך צירונג און וועלן ניט געבן. און די פרויען האָבן ווירקלעך ניט געוואָלט אָפּגעבן דאָס צירונג אויף אַזאַ זאַך. „סטייטש — האָבן זיי געטענהט — אַזוי גיך פאַרגעסן אין גאָט און אין זיינע נסים!” האָבן די מענער אַוועקגעגעבן זייערע אייגענע נאָזבענדער.

און אהרן האָט אַריינגעוואָרפן דאָס גאָלד אין פייער און געזאָגט:

— רבונו־של־עולם! דו ווייסט דאָך יעדערענס פאַרבאָרגענע געדאַנקען, — זיי מיין עדות, אַז איך טו עס איבער גוואַלד.

זענען געקומען די חרטומים און אַריינגעוואָרפן אין שמעלץ־טיגעל אַ טאַפל מיט כישוף־שפּראַך, אויף אים אויסגעקריצט: „אָקס — אַרויף”, איז באַלד אַרויס דער עגל און אָנגעהויבן צו מעקן און צו שפּרינגען הין און הער.

{{הערה|„מישלינגען”, פרעמדע פעלקער, וואָס זענען אַרויס מיט די יידן צוזאַמען פון מצרים.|¹)|79}}

דערזען דאָס האָט אהרן גענומען בויען אַ מזבח. ווילן יידן מיטבויען, {{זייט|80|ל}} לאָזט ער נישט, ס׳איז אַן אומכבוד — זאָגט ער — אַז אַ ניט־כהן זאָל מיטהעלפן. געמיינט האָט ער דערמיט, עס זאָל מער דויערן, וועט דערווייל משה אַראָפּקומען. אַז משה איז אָבער אַלץ נישט געקומען, לייגט אהרן ווידער אָפּ: „מאָרגן איז גאָטס יום־טוב”.

זאָגט גאָט אויפן הימל צו משה׳ן:

— נידער, וואָס גיכער, {{טרעקינג|דיין}} פאָלק האָט געזינדיקט.

ענטפערט משה:

— ניין, רבונו־של־עולם, ניט {{טרעקינג|מיין}} פאָלק זענען זיי, נאָר דיין פאָלק און דיין אייגנס, וואָס דו האָסט אַרויסגעפירט פון מצרים.

זאָגט גאָט:

— אָבער געזינדיקט האָבן זיי דאָך, — אַן עגל געמאַכט!

ענטפערט משה ווידער:

— זאָל דער עגל דיר אַ העלפער זיין: דו שיק ווינטן, ער — רעגנס, דו לאָז ליכטן די זון, ער — די לבנה, דו מאַך שפּראָצן ביימער, ער — גראָזן.

— משה — זאָגט גאָט — ביסט אויך איינגעגלויבט אין אַזאַ נאַרישקייט!

— אויב אַזוי — ענטפערט משה — אויב דאָס איז אינגאַנצן לויטער נאַרישקייט און עס האָט נישט קיין שום ממשות — „וואָס־זשע גרימט אַזוי דיין צאָרן אויף דיין פאָלק?”

זאָגט גאָט ווייטער:

— {{טרעקינג|נידער}} פון הימל, נידער פון זיין גרויסקייט! דיין גאַנצע גדולה איז געווען צוליב׳ן פאָלק, וויבאַלד ניט זיי — ביסטו דאָך אויך שוין איבעריק.

באַלד איז משה אָפּהענדיק געוואָרן און מער קיין מוט ניט געהאַט צו רעדן.

ווי ער האָט אָבער געהערט גאָטס ווערטער: „{{טרעקינג|לאָז מיך}} — וועל איך זיי פאַרטיליקן”, טראַכט ער ביי זיך: „וויבאַלד עס ווענט זיך אין מיר — וועל איך ניט דערלאָזן”..

און משה האָט אָנגעהויבן מתפּלל זיין, בעטן רחמים פאַר זיין פאָלק. אין אַלע ווינקעלעך פונעם הימל האָט ער זיך געוואָרפן און אָנגעקלאַפּט אין אַלע טויערן.

— וואָס שטעלסטו זיך אַזוי איין פאַר זיי? — האָט אים גאָט געפּרואווט {{זייט|81|ל}} באַרואיקן — זיי וועל איך אומברענגען און פון דיר וועל איך אויפשטעלן אַ גרויס פאָלק.

— רבונו־של־עולם — האָט משה אָפּגעווענדט — אַ שטול אויף דריי פיס {{אָנווייז|¹)|81}} קען דיין צאָרן נישט אויסהאַלטן, ווי וועט שוין זיין מיט אַ שטול אויף איין פוס? און וואָס וועלן אויף דעם מיינע עלטערן זאָגן: זעט, אַ שיינער פאָלקס־פירער, זיך אַליין פאַרזאָרגט מיט גדולה, און פאַרן גאַנצן פאָלק נישט געזאָרגט!

צום סוף האָט משה געטענהט:

— וואָס וועלן אַלע געצענדינער זאָגן? איין פּרעה׳ן האָסטו געקענט בייקומען, אָבער אַנטקעגן איין און דרייסיק מלכים {{אָנווייז|²)|81}} האָסטו ניט דעם כּׂח בייצושטיין, דעריבער האָסטו די יידן אומגעבראַכט.

ענטפערט גאָט: „איך גיב נאָך, לויט דיין בקשה”. איצט וועלן די אומות־העולם זאָגן: וואויל דעם תלמיד, וואָס דער רבי איז אים מודה.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

ווען משה האָט די שטיינערנע לוחות מיט גאָטס שריפט באַקומען, האָבן זיי זיך ווי לעבעדיקע אַליין געטראָגן און לייכט זענען זיי אים געווען. ווי ער איז אַראָפּ פון באַרג און דערזען דעם עגל, זענען די הייליקע אותיות פונעם שריפט, ווי אַ מחנה איבערגעשראָקענע פייגעלעך, צוריק צום הימל געפלויגן און די צוויי שווערע שטיינער האָבן אים, ווי גופים אָן נשמות, די הענט געדריקט, ביז ער האָט זיי מיט צאָרן פון זיך אַ שליידער געטון און צעבראָכן.

{{קעפּל|דער משכן.|1.5|7.5}}

דער משכן, וואָס יידן האָבן אין דער מדבר געמאַכט, איז פון ברעטער געבויט געוואָרן. וואו האָבן זיי דאָרט ברעטער גענומען? נאָך דעמאָלט ווען יעקב אבינו איז געקומען קיין מצרים, האָט ער געזאָגט צו זיינע קינדער: גאָט וועט אייך אַמאָל אויפריכטן און אויסלייזן פון דאַנען, און ער וועט אייך הייסן בויען אַ משכן אין מדבר, וואו ס׳איז קיין געהילץ ניטאָ, — דאַרפט איר זען אַלץ צוגרייטן באַצייטנס.

האָבן זיי באַלד איינגעפלאַנצט טענענביימער אין גושן, און אַז די {{זייט|82|ל}} יידן זענען אַרויס פון מצרים, האָבן זיי די טענענביימער אויסגעהאַקט און מיטגענומען, — פון זיי האָט מען געזעגט די ברעטער צום משכן.

{{הערה|דאָס פאָלק אָנגעשפּאַרט אויפן זכות פון די דריי אבות.|¹)|81}} {{הערה|מין לאַנד כנען.|²)|81}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

וואו אַ „וַיְהִי” איז אַ צרה. ביים ענדיקן דעם משכן שטייט אויך: „וַיְהִי בְּיוֹם כַּלּוֹת משֶׁה לְהָקִים אֶת הַמִּשְׁכָּן”, וואָס־זשע איז דאָרט געווען פאַר אַ צרה?

זאָגן די חכמים דערויף אַ משל:

אַ גרויסער שר האָט געהאַט אַ בייזע פרוי. זאָגט ער איר: „שטריק מיר אויס אַ פּורפּור־מאַנטל”. די גאַנצע צייט, וואָס זי איז געווען באַשעפטיקט מיט דער אַרבעט, האָט זי געשוויגן, ניט געקריגט זיך, ניט געשאָלטן. אַז זי איז פאַרטיק געוואָרן מיט דער אַרבעט, ברענגט זי אים דעם מאַנטל — הייבט ער אָן צו קרעכצן. זאָגט זי אים: איך האָב געטון דיין ווילן און אַזויפיל מי געלייגט — איצט קרעכצסטו, וַי וַי?! געפעלט דיר דען די אַרבעט ניט? ענטפערט ער: דער מאַנטל איז אַוודאי פיין און שיין, דו ביסט אָבער איצט שוין ניט פאַרנומען — וועסטו ווייטער זיך נעמען קריגן ווי אַמאָל.

דער נִמשל איז:

משה האָט מורא געהאַט, כל־זמן די יידן זענען געווען פאַרנומען מיטן משכן איז געווען שטיל, ווי די אַרבעט האָט זיך געענדיקט, — וועלן זיי ווייטער אָנהייבן קומען מיט טענות, ווי זייער שטייגער איז געווען אין מדבר.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

זיי פלעגן „נאָכקוקן נאָך משה׳ן” און הינטנאַרום אים באַרעדן. איינער זאָגט: „זע נאָר אַ קאַרק, זע נאָר אַ גידול! קיין וואונדער: ער עסט פון אונדזערס, טרינקט פון אונדזערס!” און דער צווייטער האַלט אים אונטער: „וואָס דען? אַ מענטש האָט צו שאַפן אויף אַזאַ בנין, אַזויפיל שטיקער גאָלד און זילבער אָן מאָס און וואָג, אָן צאָל און שיעור — ווילסטו ער זאָל דערפון ניט געניסן?”

דעריבער האָט משה אָפּגעגעבן חשבון וואוהין און וויפל גאָלד און זילבער האָט ער פאַרטון אויף יעדער זאַך באַזונדער.

נאָר פון טויזנט זיבן הונדערט פינף און זיבעציק טאָלער זילבער האָט ער פאַרגעסן און ניט געוואוסט, וואוהין זיי זענען אַהינגעקומען. הייבט ער אויף די אויגן און דערזעט — די זילבערנע האַקן פון די זיילן. {{זייט|83|ל}} דערמיט האָט משה געענדיקט דעם גאַנצן חשבון און אַלע האָבן געמוזט מודה זיין, אַז אַלץ איז ריכטיק ביזן לעצטן טאָלער.

{{קעפּל|מחנה ישראל {{אָנווייז|¹)|83}}.|1.5|7.6}}

וואַנדערנדיק אין מדבר האָבן די יידן געהאַט אַ סימן, ווען צו גיין און ווען צו בלייבן שטיין. דער וואָלקן־זייל האָט זיי דעם וועג געוויזן: וואו ער האָט זיך אַראָפּגעלאָזן — דאָרט האָבן זיי זיך אָפּגעשטעלט, ווי דער וואָלקן האָט זיך אָנגעהויבן ווידער צו רירן פלעגט משה זאָגן:

:::גאָט שטיי אויף, און דיינע קעגנער וועלן זיך צעשפּרייטן,
:::און אַנטלויפן וועלן דיינע פיינד פאַר דיר.

הייבט זיך אויף דער וואָלקן און די מחנה פּאַקט זיך איין אין וועג, ווער עס האָט אַן אייזל — לאָדט ער אים אָן, ווער עס האָט ניט — טראָגט דער וואָלקן זיין האָב און גוטס. ווי זיי ווערן פאַרטיק, — בלאָזט מען אין די טראָמפּייטן און דער שבט יהודה טרעט אַרויס דער ערשטער. דער נשיא{{אָנווייז|²)|83}} — פאָרויס און דער גאַנצער שבט נאָך אים.

יעדער שבט האָט געהאַט זיין פאָן מיט זיין הערב. יעדע פאָן — מיט איר פאַרב, לויט׳ן קאָליר פון זיין טייערן שטיין אויפן חושן ואפוד:

{{טרעקינג|ראובן}}: דער שטיין — רובין, די פאָן — רויט, דער הערב — „פיילכעלעך”; {{טרעקינג|שמעון}}: דער שטיין — טאָפּאַז, די פאָן — גרין, הערב — די שטאָט שכם; {{טרעקינג|לווי}}: דער שטיין — היאַצינט, פאָן — גרוילעך־רויט, הערב — אורים ותומים; {{טרעקינג|יהודה}} — סמאַראַגד, פאָן — הימל־בלוי, הערב — אַ לייב; {{טרעקינג|יששכר}} — ספּיר, פאָן — טונקל־בלוי, הערב — זון און לבנה; {{טרעקינג|זבולון}} — דימענט, פאָן — ווייס, הערב — אַ שיף; {{טרעקינג|דן}} — אָפּאַל, פאָן — טיף־בלוי, הערב — אַ שלאַנג; {{טרעקינג|גד}} — קאַרדיעריט, פאָן — גרוי, הערב — אַ מחנה; {{טרעקינג|נפתלי}} — אַמעטיסט, פאָן — העל־וויין פיאָלעט, הערב — אַ הינד; {{טרעקינג|אשר}} — אַגאַט, פאָן — שוואַרץ, הערב — איילבירט; {{טרעקינג|יוסף}} — אָניקס, פאָן — טונקל־ברוין באַמאָלט אין צוויי פעלדן איינס נעבן אַנאַנדער פאַר ביידע שבטים; {{טרעקינג|אפרים׳ס}} הערב — אַן אָקס, {{טרעקינג|מנשה׳ס}} — אַ בופל; {{טרעקינג|בנימין}} — יאַספּיס, פאַרב — רעגן־בויגן, הערב — אַ וואָלף.

{{הערה|יידישער לאַגער.|¹)|83}} {{הערה|פירסט, עלסטער.|²)|83}}

דעם גאַנצן וועג גייט דער ארון פאָרויס, שפּריצט מיט פינקען {{זייט|84|ל}} פייער פון זיינע צוויי שטאַנגען אַרויס, פאַרברענט די שלאַנגען און עקדישן און ברענגט־אום די יידישע שונאים.

ווי דער וואָלקן־זייל לאָזט זיך אַראָפּ, נעמען באַלד די לוויים און שטעלן אויף דעם משכן, און די שבטים רינגלען אים אַרום ווי אַ גאַרטל פון אַלע פיר זייטן, צי דריי אין אַ זייט, און די פּראַכט־וואָלקנס רוען אַרום זיי. משה שטעלט זיך און זאָגט: „רו, גאָט, מיט די מיריאַדן טויזנטער יידן”. ערשט דעמאָלט לאָזט זיך אויפן משכן אַראָפּ דער שכינה־וואָלקן. מרים׳ס ברונעם בלייבט שטיין ביים אַריינגאַנג פון הויף און די צוועלף נשיאים שטעלן זיך ביי אים און זאָגן שירה:

:::„ברונעם אויף” — שאַלט צו אים!
:::הערן האָבן אים געגראָבן,
:::אַדל־לייט פון פאָלק — געהוילט,
:::מיט די הערשער־שטעק געקריצט”.

שפּרינגט דאָס וואַסער פונעם ברונעם און גיסט אין קוואַלן אויף אַלע פיר זייטן, צושפּריצט אין שטראָמען הין און הער און צושניידט דעם פּלאַץ טאַפעל־ווייז מיט וואַסער באַגרענעצט, שבט ביי שבט, פאַמיליע ביי פאַמיליע, און אויסענווייניק פלייצט אַ ברייטער טייך און רינגלט אַרום די גאַנצע מחנה פון אַלע זייטן. די באַוואַסערטע ברעגן האָבן זיך באַדעקט מיט פעטע, זיסע גראָזן, און די פי האָבן זיך נאָענט אַרום יידישן לאַגער געפוטערט. די אַלע טייכלעך פלעגן פונקלען, בייטאָג אָפּגעשפּיגלט דעם בלויען הימל און באַגאָלדט פון זונען־שטראַל, ביינאַכט באַזילבערט פון לבנה־שיין. פון ווייטן אויף וויפל מיילען האָבן די אומות־העולם דאָס מיט גרויס אָפּשיי געזען און פאַרגאַפטע איינס דאָס אַנדערע געפרעגט:

:::ווער איז עס די וואָס בליקט אַרויס,
:::ווי די מאָרגן־שיין,
:::שיין ווי די לבנה, לויטער ווי די זון,
:::פאָרכטיק, ווי די פלאַטער־פאָנען {{אָנווייז|¹)|84}}?

{{הערה|פאָנען פון מאַרשירנדע שאַרן מיליטער.|¹)|84}}

{{קעפּל|משה׳ס בילד.|1.5|7.7}}

די גרויסע וואונדער פון יציאת־מצרים און שפּאַלטן דעם ים האָבן אויפגערירט די גאַנצע וועלט. דער נאָמען פון משה, דעם געטלעכן מאַן, {{זייט|85|ל}} איז געוואָרן באַרימט צווישן אַלע פעלקער אין די ווייטסטע לענדער. האָט זיך איינעם פון די אַראַבישע קעניגן פערגליסט צו האָבן ביי זיך משה׳ס בילד. רופט ער איינעם פון זיינע בעסטע מאָלער, אַ גרויסן קינסטלער, און זאָגט אים: גיי אין דער יידישער מחנה, אין דער מדבר, מאָל־אָפּ פּינקטלעך דעם פירער פון די יידן, משה׳ן, און ברענג מיר דאָס בילד. ווען דער קינסטלער איז צוריקגעקומען מיט דעם בילד, רופט דער קעניג צונויף אַלע זיינע קליגסטע און געלערנסטע, גרויסע מבינים אין חכמת־הפּרצוף {{אָנווייז|¹)|85}}, זיי זאָלן באַטראַכטן דאָס בילד פון דעם מאַן און נאָך זיין אויסזען באַשטימען זיין גייסט און אַרויסגעפינען אין וואָס קען שטעקן זיין געטלעכע קראַפט. לאַנג באַטראַכט דאָס בילד, זאָגן זיי דעם קעניג אַזוי:

— דער מאַן, פון וועלכן דאָס בילד איז געמאָלט, זעט אויס צו זיין זייער אַ גרויסער בעל־גאווה, אַ שרעקלעכער אכזר, געלט־גייציק, להוט נאָך כבוד און נאָך מאַכט, און בכלל באַזיצט ער די ערגסטע מידות אין דער וועלט.

ווערט דער קעניג שטאַרק אויפגעבראַכט. סטייטש — שרייט ער אויס — איז דען מעגלעך אַז אַזאַ מענטש זאָל באַווייזן אַזעלכע וואונדער און זיין אַזוי באַרימט? איינס פון די צוויי מוז דאָ זיין פאַלש, אָדער דאָס בילד אָדער אייער מבינות אויף דעם. און דער קעניג האָט באַשלאָסן זיך אַוועקלאָזן אין דער מדבר, אַליין מיט אייגענע אויגן אָנקוקן משה׳ן און דערגיין דעם אמת. געקומען אַהין האָט ער באַלד זיך איבערצייגט, אַז דאָס בילד איז טריי קאָפּירט פון משה׳ן, עס פעלט נישט אַ האָר. אים איז אָבער דאָך שווער געווען צו גלויבן, אַז זיינע חכמים, די גרויסע געלערטע, אין וועלכע ער איז אַזוי איינגעגלויבט, זאָלן אַזאַ גראָבן טעות האָבן. קומט ער צו משה׳ן אין צעלט און דערציילט אים אינגאַנצן די מעשה. אויסגעהערט דעם קעניגס ווערטער ביזן סוף, זאָגט אים משה אַזוי:

— גערעכט זענען דאָ ביידע צדדים, אי דער מאָלער אי די חכמים דיינע. דאַרפסט וויסן, אַז פון דער נאַטור ליגן טאַקע אין מיר אָט די אַלע שלעכטע מידות, וואָס דיינע חכמים האָבן אין מיין בילד געפונען. מיין גאַנצן לעבן אָבער האָב איך געפירט אַ שווערן אינערלעכן קאַמף מיט זיך אַליין, ביז גאָט האָט מיר געהאָלפן און איך האָב אָט די אַלע שלעכטע מידות בייגעקומען.

{{הערה|די קונסט צו דערקענען אַ מענטשן פון זיין אויסזען.|¹)|85}}

{{קעפּל|קוֹרַח.|1.5|7.8}}

גאָט האָט משה׳ן באַפוילן: „נעם די לוִיים און רייניק זיי און זיי {{זייט|86|ל}} זאָלן זיך אָפּגאָלן”; האָט משה אַזוי געטון, אָנגעהויבן פונעם אָנגעזעענסטן לווי — קורח׳ן. ווי קורח׳ס פרוי האָט דערזען זיין גלאַט געגאָלט געזיכט און גלאַנציק קאַלן קאָפּ, האָט זי אויסגעשריען:

— וואָס דער משה צעטוט מיט אייך! ער איז געוואָרן מלך, דעם ברודער אהרן — געקרוינט פאַר אַ כהן־גדול, אהרן׳ס קינדער — פאַר סגנים {{אָנווייז|¹)|86}}. ברענגט מען תרומה {{אָנווייז|²)|86}} — זאָגט ער — עס געהערט דעם כהן; מעשר {{אָנווייז|²)|86}} פאַר לוִיים — נעמט ער דערפון ווידער אַראָפּ אַ צענט־חלק פאַר די כהנים; איז אים נאָך ווייניק — נעמט ער אייך די לויים און שערט, ווי שאָף, און גאָלט אייך אָפּ באָרד און קאָפּ־האָר און מאַכט אייך צו שאַנד און צו שפּאָט! טאָמער האָסטו שיינע האָר — פאַרגינט ער עס דיר נישט!

זאָגט קורח צו איר: משה אַליין איז אויך אַ לוי און אויך זיך האָט ער אָפּגעגאָלט. ענטפערט זי: {{טרעקינג|אים}} פּאַסט אַלץ, ביי זיין גרויסקייט טראַכט ער זיך: „זיך די האָר און יענעם דעם קאָפּ”.

האָט קורח גענומען גיין פון געצעלט צו געצעלט — און קיינער האָט אים ניט דערקענט. פרעגט מען אים: ווער האָט עס דיר אַזוי געטון? ענטפערט ער: משה! און ניט נאָר דאָס האָט מען מיר געטון: נאָכן וואַשן, שערן און גאָלן גיט מען מיך אַ הויב אין דער לופטן אויף אַלע פיר און געוואָרפן און געוויגט הין און הער — דעמאָלט ערשט האָט מען מיר געזאָגט: ביסט שוין טהור {{אָנווייז|³)|86}}. און דעם ברודער זיינעם האָט ער אויסגעפּוצט ווי אַ חתן־בחור און אַוועקגעזעצט ביים טיר פון אוהל־מועד {{אָנווייז|⁴)|86}}, — דער הייליקסטער פון אַלע הייליקע — כהן־גדול, די קינדער — סגנים, און די גאַנצע וועלט איז זייערס: תרומה — פאַר זיי, מתנות כהונה {{אָנווייז|⁵)|86}} — פאַר זיי, תרומת מעשר {{אָנווייז|⁵)|86}} — פאַר זיי...

{{הערה|סגן כהן, עלטסטער איבער כהנים.|¹)|86}} {{הערה|אָפּצאָל „אין נאַטור” מיט תבואה.|²)|86}} {{הערה|ריין געהייליקט.|³)|86}} {{הערה|פאַרזאַמלונגס־געצעלט.|⁴)|86}} {{הערה|פאַרשידענע „נאַטור־אָפּצאָלן”.|⁵)|86}}

און דערביי דערציילט זיי דער לץ אַזאַ מעשה׳לע:

— שטעלט אייך פאָר, נעבן מיר זיצט אַן אָרעמע שכנה, אַן אלמנה נעבעך מיט צוויי יתומות, און האָט איר אייגנס אַ שטיקל פעלד; וויל זי אַקערן — קומט משה מיט אַ באַפעל: „שפּאַן ניט איין אַן אָקס מיט אַן אייזל צוזאַמען”; נעמט זי זיך זייען — איז ער ווידער דאָ מיט אַ פאַרבאָט: „דיין פעלד זאָלסטו ניט זייען כִּלאַים” (געמישט פאַרשידענע תבואות). {{זייט|87|ל}} קומט שניט־צייט — הייסט ער לאָזן לקט {{אָנווייז|¹)|87}}, שכחה {{אָנווייז|²)|87}} און פּאה {{אָנווייז|³)|87}} פאַר אָרעמע לייט. פירט זי אַריין דאָס ביסל תבואה אין שייער — הייבט זיך ווידער אָן אַ נייע צעטל שטייערן {{אָנווייז|⁴)|87}}: תרומה, מעשר ראשון, מעשר שני... אַ ברירה האָט זי געהאַט? — גיט זי אים. איז זי זיך מישב, פאַרקויפט דאָס פעלד און קויפט בעסער פאַרן געלט צוויי שעפעלעך: ווי־ניט־ווי טראָגט עס איין אַ ביסעלע וואָל צו קליידן, אַ נייגעבאָרן לעמעלע. קוים דערהאַרט די צייט פון שערן די שאָף — ברוך־הבא, דער כהן איז דאָ! די ערשטע רונע {{אָנווייז|⁵)|87}} וואָל — זאָגט ער — געהערט מיר! אַזוי האָט גאָט באַפוילן! „ראשית הגז {{אָנווייז|⁶)|87}} זאָלט איר געבן דעם כהן, — נעמט זי אַלץ נאָך אָן פאַר ליב און גיט אַוועק. אין אַ מזלדיקער שעה, די שעפעלעך האָבן געבוירן יונגע לעמעלעך — דער כהן איז ווייטער דאָ און פאָדערט די „ערשט־געבוירענע”, — אַזוי האָט גאָט באַפוילן: „יעדער בכור זאָלסטו באַשטימען פאַר גאָט”; פּלאַצט איר שוין די געדולד: איך האָב שוין מער קיין כוח ניט דאָס אויסצושטיין, — בעסער שוין קוילן זיי און אויפעסן! ווי זי האָט די שאָף געשאָכטן, באַווייזט זיך דער כהן ווידער און מאָנט: דאָס פעדערשטע פיסל, די באַקן און דעם מאָגן („הזרוע והלחיים והקבה”). שרייט זי אויס: געשאָכטענערהייט לאָזט מען מיר אויך ניט פריי צו געניסן, — זאָל־זשע דאָס גאַנצע פלייש זיין געהייליקט — חרם! — אויב אַזוי — זאָגט ער — איז עס אין גאַנצן מיינס! אַ בפירושער {{אָנווייז|⁷)|87}} פּסוק: „יעדער חרם צו גאָט געהערט דעם כהן”. האָט ער אַלץ פאַרנומען און די וויסטע אלמנה מיט אירע צוויי עלנטע יתומים זענען געבליבן זיצן און וויינען...

אָט אַזוי טוען די הייליקע כהנים און הענגען אַלץ אָן אין גאָט ברוך־הוא!

{{הערה|זאַנגען, אַראָפּגעפאַלן אין אַ זייט פון אונטערן שנייד־מעסער.|¹)|87}} {{הערה|אַ גאַרב, פאַרגעסן אין פעלד, טאָר מען זיך ניט אומקערן צוריקנעמען.|²)|87}} {{הערה|אין עק פעלד לאָזט מען אַ שטיק ניט אָפּגעשניטען — אַלץ פאַר אָרעמע לייט.|³)|87}} {{הערה|אָפּצאָלען.|⁴)|87}} {{הערה|געשער וואָל פון איין שאָף.|⁵)|87}} {{הערה|דאָס ערשטע געשער.|⁶)|87}} {{הערה|אויסדריקליכער.|⁷)|87}}

זענען צו קורח׳ן צוגעשטאַנען צוויי הונדערט מאַן לויים און געקומען זיך אויסטענהן מיט משה׳ן. זאָגט ער זיי:

— די אומות־העולם האָבן פיל געטער, — דאַרפן זיי צו יעדערן אַן אַנדער גלח, מיר אָבער האָבן נאָר איין גאָט מיט איין תורה, איין געזעץ, {{זייט|88|ל}} מיט איין מזבח — און איין כהן־גדול, און איר זענט צוויי הונדערט מאַן און ווילט אַלע ניט אַנדערש ווי ווערן „אויבער־פּריסטער”!...

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אוֹן בֶּן פֶּלֶת פון שבט ראובן איז אויך געווען אין קורח׳ס באַנדע — האָט אים די פרוי זיינע אָפּגעהאַלטן:

— וואָס וועט דיר אַרויסקומען? צי דער, צי יענער וועט זיין דער האַר, דו וועסט אַלץ בלייבן צום נאַר.

ענטפערט ער:

— איך בין אָבער מיט זיי אין איין עצה געווען און געשוואוירן בלייבן טריי צו זייער בונד?

ענטפערט זי: — איך וועל דיך שוין באַפרייען.

טרינקט זי אים אָן מיט וויין און לייגט אים שלאָפן, און אַליין זעצט זי זיך ביים אַריינגאַנג פון געצעלט מיט צעפלאָסענע האָר, ווער עס איז אַהינגעקומען און געזען זי מיט אַן אָפּגעדעקטן קאָפּ, האָט שוין זיך ניט געקענט דערוועגן אַריינצוגיין, — דערווייל האָט קורח באַקומען זיין שטראָף...

{{קעפּל|מי מריבה {{אָנווייז|¹)|88}}.|1.5|7.9}}

נאָך מרים׳ס טויט איז דער ברונעם, וואָס האָט אין איר זכות יידן אין דער מדבר באַלייט און זיי מיט זיינע זיסע וואַסער געקוויקט, — פאַרשוואונדן געוואָרן. האָבן זיך די דאָרשטיקע יידן אַלע מיט אַ מאָל אַ לאָז געטון צו משה מיט אהרן׳ען וואַסער פאָדערן. די צוויי ברידער זענען דעמאָלט געווען פאַרנומען מיט דער געשטאָרבענער שוועסטער. דערזעען זיי די מחנה יידן. זאָגט משה צו אהרן: אפשר ווייסטו וואָס באַטייט {{תיקון|דאָס|די|דיאלעקט}} פאַרזאַמלונג? ענטפערט אהרן: זענען זיי דען נישט אברהם יצחק ויעקב׳ס קינדער, געוויס קומען זיי אָפּגעבן דעם מת אונדזערן דעם לעצטן חסד.

— ניין, ברודער — זאָגט משה — ביסט קיין מבין נישט, אַ פאַרזאַמלונג צו אַ פאַרזאַמלונג איז נישט גלייך, זאָל דאָס אַן אָרנטלעכע פאַרזאַמלונג זיין, וואָלטן די שרים זייערע פאָרויס געגאַנגען. ניט גומל־חסד זיין קומען זיי.

{{הערה|קריג־וואַסער.|¹)|88}}

און באַלד האָבן זיך טאַקע געלאָזט טראָגן פון דער מחנה ווילדע געשרייען, זידלערייען; פּנימער האָבן געפלאַמט פון כעס, הענט האָבן זיך {{זייט|89|ל}} געהויבן אין דער לופטן. משה מיט אהרן זענען דערשראָקענע אַריין צי זיך אין צעלט. דערשיינט באַלד די שכינה און גאָטס שטימע רופט: משה ואהרן, פאָלקס־דינער, אַרויס פון אייער צעלט! מיינע קינדער גייען דאָרט אויס פאַר דאָרשט און איר זיצט זיך דאָ און טרויערט אויף דער אַלטעטשקער! און משה האָט דורך גאָטס באַפעל צוגעפירט די יידן צו אַ פעלדז, פון וועלכן ער זאָל מיט זיין שטעקן פאַר זיי וואַסער אַרויסבאַקומען. שטעלן זיך יידן אָן אַרום דעם שטיין און באַלד געפונען זיך לצים, וואָס נעמען רעדן אויף משה׳ן פאַרן עולם:

— וואָס, איר פאַרשטייט דען נישט דעם גאַנצן אָנשטעל? ער אַליין, בן־עמרם, איז געווען ביי זיין שווער יתרו אַ פּאַסטעך, און פּאַסטעכער, דאַרפט איר וויסן, זענען געניטע אין אויפזוכן וואַסער, וויל ער אונדז פאַרפירן צו ערגעץ אַ באַהאַלטענעם קוואַל, און אויסקומען וועט עס, אַז ער האָט כלומרשט געמאַכט וואַסער זאָל זיך באַווייזן. איז ער יאָ אַזאַ בריה, לאָז ער פון אָט {{טרעקינג|דעם}} שטיין געבן אונדז וואַסער.

משה קוקט זיך אום, מיינט יידן זענען אונטער אים, זעט ער ווי זיי שטייען שוין רעדלעכווייז אויף די פעלדזן און ס׳האַלט אין איין טענהן. רופט ער זיי צום פעלדז, ער וועט זיי פון אים וואַסער געבן. זאָגן זיי: ניין, נאָר פון דעם פעלדז וואָס מיר ווילן, ניט פון קיין אַנדערן.

שטאַרק אויפגעבראַכט הייבט משה דעם שטעקן און גיט אַ קלאַפּ דעם פעלדז, ביי וועלכן ער שטייט. האָט דאָס וואַסער אָנגעהויבן גיין טראָפּנווייז. מאַכן יידן ליצנות: בן־עמרם, וואָס מיינסטו, זויג־קינדער זענען מיר, צי ערשט אַנטוויינטע?

ווערט משה נאָך מער אויפגעבראַכט, גיט מיטן שטעקן אַ קלאַפּ דאָס צווייטע מאָל — און באַלד האָט זיך אַ גאָס געטון שטראָמען וואַסערן, וואָס האָבן דאָס גאַנצע פּלאַץ פאַרפלייצט.

{{קעפּל|אהרן׳ס טויט.|1.5|7.10}}

אַז ס׳איז געקומען אהרן׳ס צייט צו שטאַרבן, האָט גאָט געזאָגט צו משה׳ן: „גיי זאָג אים אָן”. איז משה אַוועק גאַנץ פרי און אים אויפגעוועקט. פרעגט אהרן: וואָס טוסטו דאָ אַזוי פרי?

— איך האָב דיר צו פרעגן עפּעס אַ שאלה אין דער תורה. אַ גאַנצע נאַכט האָט עס מיר נישט רוען געלאָזט.

— וואָס פאַר אַ שאלה?

{{זייט|90}}

— איך האָב גראָד פאַרגעסן, נאָר דאָס ווייס איך, אַז ס׳איז אין ספר בראשית.

האָבן זיי גענומען לערנען פון אָנהייב אָן. ביי יעדער פּרשה האָט אהרן געזאָגט: וואויל האָט גאָט געטון, רעכט האָט גאָט געטון. אַז זיי זענען געקומען צו דער פּרשה פון חוה׳ן מיטן עץ־הדעת, פרעגט משה:

— און וואָס זאָגסטו, אהרן, וועגן דעם טויט?... איך וואָס האָב בייגעקומען די מלאכים, דו וואָס האָסט דעם מלאך־המוות אָפּגעשטעלט — און אַזאַ סוף! וואָרעם וויפל האָבן מיר נאָך צום לעבן?

— גאָר אַ קלייניקייט.

און אהרן האָט משה׳ס מיין דערביי פאַרשטאַנען און אַלע זיינע אברים האָבן דערפילט דעם טויט, און באַלד האָבן די יידן דערזען, אַז אהרן׳ס וואוקס איז ווי קלענער געוואָרן.

פרעגט משה: ביסט גרייט צו שטאַרבן?

— יאָ! — ענטפערט אהרן.

זענען זיי אַרויף אויפן באַרג הר־ההר אין דרייען: משה, אהרן און אלעזר.

ווי זיי זענען אַרויף, האָט זיך פאַר זיי געעפנט אַ הייל, און זיי האָבן אינעווייניק דערזען אַ בעטל שטייט געבעט און אַ ליכט ברענט צוקאָפּענס.

איינגעהילט אין נעפּל האָט אהרן גענומען אָפּציען פון זיך אַ קלייד נאָך אַ קלייד און אלעזר זיין זון האָט זיי אויף זיך אָנגעצויגן.

— ברודער אהרן — האָט משה געזאָגט — זע, ווען אונדזער שוועסטער מרים איז פון דער וועלט געגאַנגען, האָבן מיר ביידע מיט איר קבורה זיך אָפּגעגעבן. איצט ביי דיין פּטירה {{אָנווייז|¹)|90}} שטיי איך מיט אלעזר דיין זון. מיט מיר אָבער ווער וועט זיך אָפּגעבן? ווער וועט די האַנט אויף מיינע אויגן לייגן?

ווען אהרן איז שוין גרייט געווען, זאָגט אים משה:

— אהרן, ברודער מיינער, לייג זיך אויפן בעט! — לייגט ער זיך.

— צי־אויס די הענט! — ציט ער אויס.

— פאַרמאַך דאָס מויל! — פאַרמאַכט ער.

— שליס־צו די אויגן! — שליסט ער צו.

{{הערה|שטאַרבן.|¹)|90}}

{{זייט|91}}

באַלד איז אַראָפּ די שכינה און אים אַ קוש געטון — איז זיין נשמה אַרויס.

האָבן משה מיט אלעזר׳ן אים אָנגעהויבן צו קושן, ביז ס׳איז אַראָפּ אַ וואָלקן און אים פאַרדעקט, און אַ בת־קול האָט אויסגערופן: גייט אַרויס.

ווי זיי זענען אַרויס — האָט זיך די הייל אַליין פאַרמאַכט.

און דאָס גאַנצע פאָלק איז געשטאַנען אונטערן באַרג און מיט שרעק אַרויסגעקוקט ווען וועלן זיי שוין אַראָפּ. אַז זיי האָבן דערזען, ווי משה גייט אַראָפּ מיט אלעזר׳ן און אהרן איז ניטאָ, האָט זיך אָנגעהויבן צווישן זיי אַ גערודער. זיי האָבן געזאָגט: משה האָט אים געהרגעט פון קנאה, פאַרוואָס אַלע האָבן אים בעסער ליב. אַנדערע ווידער האָבן געזאָגט: אלעזר האָט אים געהרגעט, ווייל ער האָט געוואָלט גיכער אָפּירשענען די כהונה.

וואָס האָט גאָט געטון? ער האָט אַ וואונק געטון צו די מלאכים, האָבן זיי געעפנט די הייל און געלאָזט פליען אהרן׳ס ארון אין דער לופטן, האָבן אַלע דערזען, אַז אהרן איז געשטאָרבן.

צייט אהרן האָט געלעבט, האָט ער קיינעם ניט אויסגערעדט, ניט אויפגעוואָרפן: „דו האָסט שלעכט געהאַנדלט, דו האָסט געזינדיקט”. וועמען ער האָט באַגעגנט — האָט ער צוערשט געגריסט, מעג זיין דער שלעכסטער און זינדיקסטער — האָט אהרן אים „שלום” אָפּגעגעבן. אַוועקגייענדיק, פלעגט זיך יענער באַטראַכטן: „טאָמער באַגעגען איך אהרן׳ען נאָך אַמאָל, ווי וועל איך אים קענען קוקן אין די אויגן, איך בין אַזאַ שלעכטער מענטש, און ער באַגריסט מיך אַזוי פריינדלעך — דאָס פלעגט אויף דעם בייזן מאַן גוט ווירקן, ער זאָל זיך אויסבעסערן און מער קיין שלעכטס ניט טון.

זענען צוויי געווען צוקריגט, פלעגט אהרן קומען צו איינעם און זאָגן: יענער ריסט אויף זיך די האָר און באַדויערט שטאַרק, וואָס ער האָט דיך באַליידיקט; דעם צווייטן ווידער זאָגט ער אויך, אַז יענער נעמט זיך שטאַרק צום האַרצן און האָט שטאַרק חרטה אויף דעם מחלוקת, — ביז ער רייסט אַרויס די שנאה פון ביידנס הערצער און זיי ווערן שלום.

{{קעפּל|אין טאָל אַרְנוֹן.|1.5|7.11}}

דער טאָל פון ארנון איז געלעגן צווישן צוויי הויכע בערג. און דער טאָל איז געווען אַזוי שמאָל, אַז ווען איינער איז געשטאַנען אויפן באַרג אין איין זייט, האָט ער געקענט רעדן מיטן אַנדערן, וואָס שטייט {{זייט|92|ל}} אויפן באַרג אַנטקעגן. און דער וועג צווישן זיי איבערן טאָל, באַרג אַראָפּ און באַרג אַרויף, איז געווען זיבן מייל.

די ווענט פון באַרג זענען פון איין זייט געווען דורכגעלעכערט מיט היילן, איינע איבער די אַנדערע, און פון אַנטקעגנדיקן באַרג האָבן אַרויסגעשטרעקט שטיקער פעלדזן, ווי בריסט, פעלדז קעגן הייל און הייל קעגן פעלדז.

האָבן זיך צונויפגעקליבן חיילות אָן אַ שיעור פון אַלע פעלקער און זיך פונאַנדערגעזעצט: אַ טייל אויף די פעלדזן, אַ טייל אין די היילן, און געוואָרט, ביז די יידן וועלן אַריינגיין אין טאָל, — וועלן זיי אַלעמען אויסהרגענען.

האָט גאָט געטון אַ נס און צונויפגעצויגן פון אויבן ביידע זייטן בערג, אַז די אויסגעבויכטע {{אָנווייז|¹)|92}} פעלדזן זענען אַריין אין די אויסגעהוילטע לעכער און דערשטיקט און צעקוועטשט סיי די סיי יענע חיילות. און די יידן זענען דורכגעגאַנגען דעם טאָל ווי אונטער אַ געוועלב, נישט צו וויסן וואָס פאַר אַ נסים זיי איז געשען. ערשט דערנאָך האָבן זיי דערזען ווי דער טייך ארנון, וואָס פליסט דערביי טראָגט צוריבענע קעפּ מיט הענט און מיט פיס, און זיינע וואַסערן זענען רויט פון בלוט. דאָס האָט ער אויסגעשווענקט דעם שונא פון אַלע לעכער אויף דער ליכטיקער שיין, יידן זאָלן זען די ישועה פון גאָט.

{{קעפּל|עוג מלך הבשן.|1.5|7.12}}

אַז די יידן זענען געקומען צום גרענעץ פון אדרעי, האָט משה געזאָגט:

— לאָמיר דאָ נעכטיקן, און מאָרגן, אַז די זון וועט זיך ווייזן, וועלן מיר גיין אייננעמען דאָס לאַנד.

אויף מאָרגן פרי נעמט עוג מלך הבשן און זעצט זיך אויפן טויער אין דער הויך. האָט ער מיט זיין הויכן וואוקס פאַרשטעלט די זון.

אַז משה האָט עס דערזען פון ווייטן, האָט ער זיך שטאַרק דערשראָקן. ער האָט געמיינט, אַז מען האָט איבערנאַכט אויסגעבויט אַזאַ הויכן טויער. — זאָגט אים גאָט: האָב קיין מורא ניט, דאָס איז עוג און דו וועסט אים בייקומען.

{{הערה|אויסגעשטרעקט, בולט.|¹)|92}}

{{זייט|93}}

און עוג האָט געקוקט דעם יידישן לאַגער, און געזען, אַז ער פאַרנעמט דריי מייל, גייט ער און רייסט אויס אַ באַרג פון דריי מייל און לייגט אים אַרויף אויפן קאָפּ, און וויל אים צו־טראָגן צו מחנה ישראל און אויף זיי אַרויפוואָרפן און דערשלאָגן אַלעמען מיט איינמאָל.

זענען אַנטלאָפן מילבן, דורכגעלעכערט דעם באַרג, ווי אַ מיץ {{אָנווייז|¹)|93}}, — האָט ער זיך אַראָפּגעלאָזט ביז צו עוג׳ס האַלדז־און־נאַקן. האָט עוג אים געוואָלט אַראָפּציען, זענען ביי אים פון פאָרנט אויסגעוואַקסן צוויי גרויסע קרומע צען און דורכגעשטאָכן דעם באַרג, ווי מיט צוויי האַקן פון ביידע זייטן, אַז ער האָט אים ניט געקענט אַראָפּנעמען.

האָט משה גענומען אַ האַק מיט אַ לאַנגן שטיל פון צען איילען, און אַליין איז ער געווען הויך צען איילען און האָט נאָך אַ שפּרונג געטון אויף צען איילען, — און דערגרייכט ביז עוג׳ס קני און אים מיט איין קלאַפּ אומגעוואָרפן און דערהרגעט.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אבא־שאול האָט דערציילט:

אַ קברות־מאַן בין איך געווען, איינמאָל בין איך נאָכגעלאָפן נאָך אַ הירש, איז ער אַריינגעלאָפן אין אַ טונעל, בין איך נאָכגעלאָפן דריי מייל און אים ניט דערגרייכט, און דער טונעל האָט זיך נאָך ניט אויסגעלאָזן. אַז איך בין אַרויס צוריק, האָב איך געזען, אַז דער טונעל איז געבויט פון איין ביין, לאַנג און קיילעכדיק אויסגעהוילט, ווי די לאַנגע קנאָכן פון הענט און פיס, — האָב איך פאַרשטאַנען, אַז דאָס איז אַ קנאָך פון עוג מלך הבשן.

{{קעפּל|די קליידער און דער מדבר.|1.5|7.13}}

רבי אליעזר האָט געפרעגט רבי שמעון׳ען: וואו האָבן די יידן גענומען קליידער אין דער מדבר פערציק יאָר?

ענטפערט ער אים: די מלאכים האָבן זיי אָנגעטון נאָך אויפן באַרג סיני.

— און די קליידער זענען ניט צעריסן געוואָרן?

— ניין! אַזוי שטייט אין פּסוק: „דיין קלייד איז ניט אַלט געוואָרן”.

— און אַז די קינדער זענען אויסגעוואַקסן?

{{הערה|קאָלפּאַק, נאַכטהוט.|¹)|93}}

{{זייט|94}}

— זענען די קליידער מיט זיי געוואַקסן, ווי די שנעק {{אָנווייז|¹)|94}} מיט איר שייד.

— און מען האָט זיי ניט געדאַרפט וואַשן?

— דער וואָלקן פלעגט זיי רייבן און פּוצן.

— ווי זענען זיי ניט פאַרברענט געוואָרן?

— אַזוי ווי אַמיאַנט {{אָנווייז|²)|94}}; וואָס מער מען ברענט אים — ווערט ער גלאַנציגער און שטאַרקער.

— און קיין אומצוכט האָבן זיך ניט פאַרפירט?

— אַפילו נאָכן טויט האָבן אויך די ווערעם צו זיי קיין צוטריט ניט געהאַט, בפרט לעבעדיקערהייט.

— ווי זענען זיי ניט פאַרדומפּן געוואָרן פון שווייס?

— מרים׳ס ברונעם פלעגט זיי ברענגען שמעקעדיקע גראָזן און אַלערליי געווירצן, האָבן זיי זיך אין דעם געקויקעלט און דער וואויל־שמעקנדיקער ריח האָט זיך געלאָזט הערן ווייט־ווייט.

געזען ווי גאָט גיט זיך מיט זיי אַזוי אָפּ, פּוצט זיי און קעכלט זיי, האָבן די יידן געזונגען די ליד:

:::גאָט איז מיין פּאַסטעך, וואָס־זשע פעלט מיר?
:::אין טיף־גראָזיגע אָאַזיסן {{אָנווייז|³)|94}} באַלעגט ער מיך,
:::ביי רואיקע וואַסערן פירט ער מיך – – –
:::און גיי איך אין טאָל פון דער וויסטע
:::שרעקט מיך קיין בייז ניט –
:::דען דו ביסט מיט מיר.

{{קעפּל|דער טויט פון דור המדבר.|1.5|7.14}}

נאָך דעם ווי דער דור המדבר, שישים ריבוא מאַן, האָבן זיך פאַרזינדיקט, האָט גאָט אויף זיי גוזר {{אָנווייז|⁴)|94}} געווען, זיי זאָלן אַלע אויסשטאַרבן אין מדבר אין פאַרלויף פון פערציק יאָר.

{{הערה|שילדקרעט, אַרט טשערעפּאַכע.|¹)|94}} {{הערה|אַן אַרט אַזבעסט.|²)|94}} {{הערה|אַ שטיקל פּלאַץ אין מדבר באַדעקט מיט גראָז און ביימער.|³)|94}} {{הערה|באַפוילן.|⁴)|94}}

יעדעס יאָר ערב תשעה־באב פלעגט משה אויסרופן אין מחנה: גייט גראָבן! האָט יעדער זיך אויסגעגראָבן אַ קבר און דאָרט איבערגענעכטיקט. אויף מאָרגן האָט מען אויסגערופן: די לעבעדיקע אָפּגעשיידט {{זייט|95|ל}} פון די טויטע! פלעגן בלייבן אין קברים יעדעס מאָל צו פופצן טויזנט און די איבעריקע פלעגן אויפשטיין געזונט און שטאַרק. אַזוי איז געשען פערציק יאָר {{אָנווייז|¹)|95}}, ביז דער אַלטער דור איז אין גאַנצן אויסגעשטאָרבן.

דאָס לעצטע יאָר האָבן זיי ווידער אַזוי געטון און אַלע זענען אויפגעשטאַנען לעבעדיק, האָבן זיי געמיינט, אַז מען האָט ניט גוט אויסגערעכנט דעם טאָג, זענען זיי אויף מאָרגן ווייטער געגאַנגען נעכטיקן אין די קברים. אַזוי האָבן זיי געטון די גאַנצע וואָך. אַז זיי האָבן געזען דעם פופצנטן אב, דאָס קיינער שטאַרבט ניט, האָבן זיי פאַרשטאַנען, אַז די גזירה איז בטל {{אָנווייז|²)|95}} געוואָרן, און דעם טאָג געמאַכט יום־טוב.

שפּעטער, אַז די יידן זענען געזעסן אין ארץ־ישראל רואיק און פרידלעך, איז איינער פון די גרעסטע ימים־טובים ביי זיי געווען „חמישה עשר באב” {{אָנווייז|³)|95}}.

{{קעפּל|בלעם.|1.5|7.15}}

מואב און מדין זענען געווען צוויי פיינדלעכע פעלקער און שטענדיק צווישן זיך מלחמות געפירט.

ווי די יידן האָבן זיך דערנענטערט צום גרענעץ פון מואב, האָבן שוין די ביידע בלוט־שונאים צווישן זיך געשלאָסן שלום.

עס קומט אויס ווי צוויי הינט, וואָס פלעגן זיך שטענדיק צופּן און רייסן, ביז אַ וואָלף איז אויף זיי אָנגעפאַלן — האָבן זיי זיך שוין צונויפגעפּאָרט, און ביידע צוזאַמען אַרויס אַנטקעגן וואָלף.

אַזוי האָט זיך מואב צענויפגעפּאָרט מיט מדין, כדי די יידן בייקומען און זיך צוטיילן מיט דער גוטס, ווי דאָס שפּריכוואָרט זאָגט:

:::שותפות קאַץ און כלב,
:::אויף שלים־מזל׳ס חלב.

און בלק מלך מואב האָט ביי זיך געטראַכט:

— זייער פירער משה האָט אַ צייט מיט יאָרן פאַרבראַכט אין מדין, — וועלן מיר פרעגן ביי די זקנים פון מדין, אין וואָס ליגט זיין גאַנצער כוח. האָט ער באַקומען אַן ענטפער:

— דער כוח זיינער איז נאָר אין מויל.

{{הערה|40 מאָל 15 טויזנט מאַכט אויס 600 טויזנט.|¹)|95}} {{הערה|צעשטערט, אָפּגערופן.|²)|95}} {{הערה|פופצן טאָג אין חודש אב.|³)|95}}

{{זייט|96}}

— אויב אַזוי — זאָגט בלק — וועל איך אויף זיי אָנשיקן בלעם׳ן מיט זיין מויל, וועט ער זיי פאַרשעלטן.

האָט זיך גאָט געוויזן צו בלעם׳ן און אים באַפוילן:

— גיי ניט!

— וועל איך זיי שעלטן דאָ אויפן אָרט.

— שעלט ניט!

— וועל איך זיי בענטשן.

— אויך ניט!

ווי מען זאָגט, אין אַ שפּריכוואָרט, צו דער בין:

:::ניט דיין האָניק,
:::ניט דיין ביס.

און בלעם איז דאָך אַוועק און אויפגעבויט זיבן מזבחות און געוואָלט שעלטן די יידן.

באַווייזט זיך גאָט צו אים און פרעגט:

— רשע, וואָס טוסטו? איך האָב דאָך דיר פאַרבאָטן?!

ענטפערט ער:

— אָט האָב איך איינגעאָרדנעט זיבן מזבחות...

עס קומט אויס ווי אַ קרעמער, וואָס האָט אַ פאַלשע מאָס און אַ פאַלשע וואָג און נאַרט די קונים, קומט אַריין דער אויפזעער פון מאַרק און כאַפּט אים ביי דער האַנט ווי ער שווינדלט:

— וואָס טוסטו?

— איך האָב דיר, ליבער הער, שוין אָפּגעשיקט אַהיים אַ פיינע מתנה.

גאָט לאָזט זיך אָבער ניט אונטערקויפן מיט שוחד {{אָנווייז|¹)|96}}, — האָט ער אים פאַרווערט צו שעלטן.

אָבער פון דעם רשעס ברכות זעט מען, וואָס פאַר אַ קללה ער האָט אין זינען געהאַט צו געבן, און גאָט האָט עס פאַרקערט אויף אַ ברכה:

געוואָלט האָט ער פאַרשעלטן, יידן זאָלן ניט האָבן קיין שולן פאַר קינדער און בתי־מדרשים פאַר דערוואַקסענע — און געבענטשט:

:::ווי שיין דיינע געצעלטן יעקב,
:::דיינע וואוינונגען — ישראל!

{{הערה|בעשטעכונג, חאַבאַר.|¹)|96}}

{{זייט|97}}

ווידער האָט ער געוואָלט שעלטן, יידן זאָלן זיין וויסט און לער, דאַר און טרוקן — האָט ער געבענטשט:

:::ווי טייכן געצויגן,
:::ווי גערטנער ביים טייך,
:::פייכט, זאַפטיק זיין צווייג,
:::זיין זאָמען ביי שטראָמען,
:::ווי בשמים, וואָס גאָט
:::אַליין האָט געפלאַנצט,
:::ווי צעדער ביים קוואַל.

זיי זאָלן ניט געוועלטיקן איבער אַנדערע פעלקער — און ווידער געבענטשט:

:::העכער פון אגג {{אָנווייז|¹)|97}} זיין מלך,
:::און זיין קעניגרייך דערהויבן.

אַלע ברכות האָבן זיך שפּעטער אין גלות ווידער פאַרוואַנדלט אין קללות, חוץ איינע — שולן און בתי־מדרשים. אין די ערגסטע צייטן זענען יידן געווען וואויל־געלערנטע און פאַר דער תורה זיך מוסר־נפש {{אָנווייז|²)|97}} געווען.

געזען אַז צו שעלטן איז ער נישט בכוח, האָט בלעם בלק׳ן אַזאַ עצה געגעבן:

— דער יידישער גאָט האָט פיינט אויסגעלאַסנקייט, יידן אָבער זענען להוט {{אָנווייז|³)|97}} נאָך ליינענע קליידער. נעם־זשע שטעל אויף גאַנצע רייען צעלטן־געוועלבלעך און זעץ דאָרט אַוועק פרויען, אַלטע פון דרויסן און יונגע אינעווייניק, און לאָזן זיי פאַרקויפן ליינענע קליידער...

און בלק האָט אַזוי געטון.

{{הערה|דער מלך פון עמלק.|¹)|97}} {{הערה|דאָס לעבן געאָפּערט.|²)|97}} {{הערה|באַגערן שטאַרק.|³)|97}}

אָפּגעגעסן און אָפּגעטרונקען גייט אַ ייד אויפגעלייגט אַרויס אין מאַרק שפּאַצירן. פאַררופט מען אים אין די געוועלבלעך: צי דאַרפסטו נישט ליינענע קליידער? זאָגט אים די אַלטע אַן אמתע פּרייז און די יונגע — גאָר אַ ביליקע, און מאַכט דערביי חנעוודיק: זיי היימיש, מיין פריינד, זעץ זיך אַנידער און קלייב זיך אויס וואָס דיין האַרץ גליסט. און באַלד טאַקע באַווייזן זיך דאָרט פלעשלעך וויין פונעם בעסטן עמון׳ישן סאָרט, וואָס צערייצט דאָס בלוט. „וועסטו אפשר פאַרזוכן אַ גלעזל וויין?” — פרעגט {{זייט|98|ל}} זי מיט אַ פריינדלעכן שמייכל. קען ער נישט ביישטיין און טרינקט. צינדט זיך אין אים דאָס בלוט און ער פּרואווט זיך מיט איר ווערן גאָר היימיש. נעמט זי אַרויס איר געטל פונעם שויס און זאָגט: געפעל איך דיר יאָ, דין־זשע אויך צו מיין געטל. — וואָס הייסט, זאָגט ער, איך בין דאָך אַ ייד! — וואָס מאַכט עס אויס? — זאָגט זי אים. און עס דערגייט דערצו ביז ער זאָגט זיך אָפּ אינגאַנצן פון תורת־משה.

אַזוי האָבן די טעכטער פון מדין אַראָפּגעפירט די יידן פון רעכטן וועג. און צוליב דעם זענען פיר און צוואַנציק טויזנט יידן אומגעקומען פון מגפה.

דערנאָך אָבער האָבן יידן אין אַ מלחמה קעגן מדין אָפּגעהאַלטן אַ גרויסן נצחון {{אָנווייז|¹)|98}}, און בלעם, וואָס איז דערווייל געקומען אין מדין׳ישן לאַגער געצאָלט מאָנען פאַר זיין עצה, איז אויך צווישן אַנדערע געהרגעט געוואָרן. ווי דאָס שפּריכוואָרט זאָגט:

:::דעם אייזל האָט זיך געגליסט הערנער באַקומען —
:::האָט מען אים די לאַנגע אויערן אָפּגענומען.

{{קעפּל|משה׳ס טויט.|1.5|7.16}}

„און גאָט האָט צו משה געזאָגט: דער טאָג פון דיין טויט איז שוין נאָענט”.

„און ווען אויך ער הייבט זיך ביז צום הימל אַרויף און זיין קאָפּ דערלאַנגט דעם וואָלקן... גייט ער פאַרלוירן און ניטאָ אים” — קעגן וואָס רעדט זיך דאָ? קעגן דעם טאָג פון טויט: מעג דער מענטש ווי אַ פויגל אַפילו זיך פליגל מאַכן און צום הימל זיך אויפהייבן — קומט די לעצטע שעה פונעם טויט ווערן די פליגל זיינע צעבראָכן און ער פאַלט־אַראָפּ.

{{הערה|זיג, איינגענומען די מלחמה.|¹)|98}}

„און ווען אויך ער הייבט זיך ביז צום הימל אַרויף” — דאָס איז משה, וואָס אויפן הימל איז ער אַרויפגעשטיגן און מיט די פיס זיינע די וואָלקנס געטראָטן, און צו מלאכים גלייך געוואָרן, און מיט גאָט ברוך־הוא פּנים־אל פּנים גערעדט און פון זיין האַנט די תורה גענומען — וויבאַלד זיין סוף איז געקומען האָט אים גאָט געזאָגט: „דער טאָג פון דיין טויט איז שוין נאָענט”.

{{זייט|99}}

{{קעפּל|I.}}

ווען משה האָט געזען, אַז דער גזר־דין אויף אים איז שוין אָנגעחתמעט געוואָרן, האָט ער אַרומגעצייכנט אַרום זיך אַן עיגול {{אָנווייז|¹)|99}} און אַליין געשטעלט זיך אינמיטן און געזאָגט: „איך ריר זיך נישט פון דאַנען, ביז דו וועסט די גזירה מבטל זיין”. און אָנגעטון האָט ער זיך אין אַ זאַק און איינגעהילט זיך אין אַ זאַק און זיך געוואַלגערט אין אַש, און האָט גענומען בעטן רחמים ביי גאָט ברוך־הוא, ביז דער הימל מיט דער ערד און די גאַנצע נאַטור האָבן אָנגעהויבן ציטערן און געפרעגט: „אפשר איז שוין דער ווילן פון גאָט געקומען גאָר זיין וועלט צו באַנייען?” {{אָנווייז|²)|99}} איז אַ בת־קול אַרויס און געזאָגט: „נישט געקומען איז נאָך דער ווילן פון גאָט זיין וועלט צו באַנייען, נאָר „אין זיין האַנט איז די זעל פון אַלע לעבעדיקע” {{אָנווייז|³)|99}}... און גאָט האָט געלאָזט אויסרופן אין יעדן טויער פון יעדן הימל, משה׳ס תפילה זאָל פאַר אים נישט אויפגענומען און געבראַכט ווערן, ווייל דער גזר־דין דיינער איז שוין אָנגעחתמעט. און ווען דאָס קול פון דער תפילה צום הימל האָט זיך געשטאַרקט, האָט גאָט גערופן און געזאָגט די מלאכי־השרת: „געשווינד לאָזט זיך אַראָפּ און אַלע טויערן פון יעדן הימל פאַרשליסט! ווייל משה׳ס תפלה איז געגליכן געווען צו אַ שווערד וואָס רייסט און שניידט און קיינער קען עס נישט אָפּשטעלן. האָט משה געזאָגט פאַר גאָט ברוך־הוא: „רבונו־של־עולם, פאַר דיר איז אָפן און באַוואוסט מיין מי און צער, וואָס איך האָב געליטן איבער די יידן ביז זיי האָבן אָנגעהויבן גלויבן דיין נאָמען; וויפל ליידן האָב איך צוליב זיי איבערגעטראָגן ביז איך האָב ביי זיי פעסט געשטעלט די תורה מיט מצוות. געמיינט האָב איך: אַזוי ווי איך האָב זייער צער און יסורים געזען אַזוי וועל איך זוכה זיין אויך זייער נחת דערלעבן — און איצט ווען די צייט פון נחת איז געקומען, זאָגסטו מיר: „דו וועסט נישט אַריבערגיין דעם ירדן” — מאַכסטו דאָך פאַר פאַלש דיין אייגענע תורה, וואו דו האָסט געשריבן: „אין זיין טאָג זאָלסטו אים (דעם טאָג־אַרבעטער) זיין לוין געבן”. שוין־זשע איז דאָס מיין לוין פאַר אַרבעט פון פערציק יאָר, וואָס איך האָב זיך אַזוי באַמיט ביז ס׳איז אַ הייליק און געטריי פאָלק געוואָרן?” ענטפערט גאָט ברוך־הוא: {{זייט|100|ל}} „אַזאַ גזירה איז פון מיר אַרויס!” זאָגט משה: „רבונו־של־עולם, אויב איך קען נישט אַריינגיין אין ארץ־ישראל לעבעדיקערהייט — ברענג מיך אַהין אַריין טויטערהייט, ווי יוסף׳ס ביינער”. ענטפערט גאָט: „משה, ווען יוסף איז קיין מצרים געקומען האָט ער זיך דאָרט נישט פאַרפרעמדט, נאָר אַרויסגעזאָגט אַז ער איז אַ ייד, דו אָבער האָסט זיך אין מדין פאַרפרעמדט: ווען יתרו׳ס טעכטער האָבן דיך פאַר זייער פאָטער מיטן נאָמען מצרי אָנגערופן, האָסטו געהערט און זיך נישט וויסנדיק געמאַכט”. זאָגט משה ווידער: „רבונו־של־עולם, אויב דו ווילסט מיך נישט אין ארץ־ישראל אַריינברענגען לאָז מיך זיין ווי די חיות פון פעלד, וואָס עסן גראָז און טרינקען וואַסער און זעען די וועלט — אַזוי זאָל איך אויך זיין ווי איינע פון זיי”. זאָגט אים גאָט: „גענוג שוין!” בעט משה ווייטער : „רבונו־של־עולם, אויב נישט, לאָז מיך זיין אויף דער וועלט ווי דאָס פייגעלע, וואָס פליט אין אַלע פיר עקן וועלט און קלייבט זיך שפּייז אַלע טאָג — און קומט־צוריק פאַר נאַכט אין זיין נעסט”. „גענוג שוין!” — ענטפערט גאָט.

{{הערה|קרייז, רעדיל.|¹)|99}} {{הערה|ד.ה. פאַרניכטן די איצטיקע וועלט און באַשאַפן אַ נייע.|²)|99}} {{הערה|ד.ה. ער וויל משה׳ן פון דער וועלט נעמען.|³)|99}}

האָבן די זון מיט דער לבנה זיך אויפגעהויבן פונעם ערשטן הימל אינעם דריטן, אין זבול, און געזאָגט פאַר גאָט ברוך־הוא: „רבונו־של־עולם, אויב דו וועסט טון אַ גערעכטן משפּט עמרם׳ס זון — וועלן מיר ווידער לייכטן פאַר דער וועלט, אויב נישט — וועלן מיר אויפהערן צו לייכטן”, האָט גאָט אויף זיי געוואָרפן פייערדיקע פיילן און שפּיזן און זיי געזאָגט: „יעדן טאָג בוקן זיך צו אייך מענטשן און איר האָט נישט אויפגעהערט צו לייכטן — פאַר מיין כבוד אַרט אייך ניט, איצט פאַרן כבוד פון אַ בשר־ודם ווילט איר זיך אַזוי שטאַרק אָננעמען!”

{{קעפּל|II.}}

אַז משה האָט געזען, דאָס מען וויל זיך אויף אים נישט אומקוקן, האָט ער זיך געלאָזט גיין צו הימל און ערד און זיי געזאָגט: בעט פאַר מיר רחמים!” זאָגן זיי אים: „איידער פאַר דיר דאַרפן מיר גאָר פאַר זיך בעטן, מיר זענען אויך נישט קיין אייביקע. אויף אונדז איז געזאָגט געוואָרן: „דער הימל וועט ווי רויך צוגיין און די ערד ווי אַ קלייד צופאַלן!”

איז ער געגאַנגען צו די שטערן און מזלות און זיי געזאָגט: „בעט פאַר מיר רחמים”. ענטפערן זיי אים: „איידער פאַר דיר דאַרפן מיר גאָר פאַר זיך בעטן, דען אויף אונדז איז געזאָגט געוואָרן: „עס וועלן צעברעקלט ווערן אַלע הערשאַפטן פון הימל”.

{{זייט|101}}

איז ער געגאַנגען צו די הויכע בערג און זיי געזאָגט: „בעט פאַר מיר רחמים”. ענטפערן זיי אים: „איידער פאַר דיר דאַרפן מיר גאָר פאַר זיך בעטן, דען אויף אונדז איז געזאָגט געוואָרן: „די בערג וועלן זיך איינלייגן און די היגלען וועלן צופאַלן ווערן”.

איז ער געקומען צום ים און אים געזאָגט: „בעט פאַר מיר רחמים”. זאָגט אים דער ים: „עמרם׳ס זון! וואָס איז היינטיקער טאָג אַנדערש פון אַלע? דו ביסט דאָך דער זעלבער, וואָס ביסט צו מיר מיט דיין שטעקן געקומען און מיך געשלאָגן און אויף צוועלף שטעגן צעטיילט, און איך האָב נישט געקענט קעגן דיר ביישטיין — און איצט וואָס איז מיט דיר אַזוינס געוואָרן?”

אַז דער ים האָט משה׳ן דערמאָנט, וואָס ער האָט אין זיינע יינגערע יאָרן אויפגעטון, האָט ער גענומען שרייען און געזאָגט: „אָ, וואו נעמט מען ווידער די אַמאָליקע יאָרן!” ווען איך בין פאַר דיר געשטאַנען בין איך אַ מלך אויף דער וועלט געווען, איצט אָבער פאַל איך אויף דער ערד בעטנדיק רחמים — און קיינער וויל זיך אויף מיר נישט אומקוקן”.

באַלד איז ער אַוועק צו מטטרון שר־הפּנים {{אָנווייז|¹)|101}} און אים געזאָגט: „בעט פאַר מיר רחמים, איך זאָל פון דער וועלט נישט גיין”. זאָגט ער אים: „משה מיין רבי! אומזיסט איז דיין מי! אַזוי האָב איך געהערט פון אונטער דעם פאָרהאַנג, אַז דיין תפילה וועגן דעם וועט נישט אָנגענומען ווערן”.

האָט משה אַרויפגעלייגט די הענט אויפן קאָפּ און געשריען און געוויינט: „צו וועמען זאָל איך איצט גיין בעטן רחמים?” און גאָט־ברוך־הוא איז געוואָרן שטאַרק אין צאָרן אויף אים, ביז משה האָט אויסגעשריען: „גאָט, גאָט, דערבאַרימדיקער גאָט און לייטזעליקער”.

איז דער רוח־הקדש {{אָנווייז|²)|101}} באַלד באַרואיקט געוואָרן. זאָגט גאָט צו משה׳ן: „משה, צוויי שבועות האָב איך געשוואוירן, איינע וועגן יידן אומצוברענגען זיי פון דער וועלט, ווען זיי האָבן יענע מעשה {{אָנווייז|³)|101}} אָנגעטון, און איינע וועגן דיר, אַז דו זאָלסט שטאַרבן און אין לאַנד נישט אַריינגיין. יענע שבועה וועגן יידן האָב איך צוליב דיר מבטל געווען, ווייל דו האָסט פאַר זיי געבעטן, און איצט בעטסטו ווידער, איך זאָל אויך די צווייטע שבועה ברעכן און טון דיין פאַרלאַנגען, דו ווילסט ציען דעם שטריק פאַר ביידע {{זייט|102|ל}} עקן — איינע פון די ביידע שבועות מוז פעסט בלייבן, קלייב זיך אויס!”

{{הערה|איינער פון די גרעסטע מלאכים וואָס שטייט פאַר גאָט.|¹)|101}} {{הערה|גאָטס הייליקער גייסט.|²)|101}} {{הערה|פונעם עגל.|³)|101}}

ווי משה האָט דאָס דערהערט, זאָגט ער: „רבונו־של־עולם, לאָז פאַרלוירן גיין משה און טויזנט זיין גלייכן — און קיין נאָגל פון איינעם פון פאָלק ישראל זאָל נישט ווערן געקרימט!”

און משה זאָגט ווידער פאַר גאָט: „רבונו־של־עולם, די פיס וואָס האָבן זוכה געווען אויפן הימל אַרויפגיין, און דאָס פּנים וואָס האָט די שכינה מקבל־פּנים געווען — זאָלן זיך אין ערד וואַלגערן?” זאָגט אים גאָט: „אַזוי האָב איך באַשלאָסן און אַזוי פירט זיך אויף דער וועלט: יעדער דור האָט זיינע פאָרשטייער, זיינע מנהיגים. ביז איצט איז דיין צייט געווען, איצט איז די צייט פאַר דיין תלמיד געקומען. זאָגט משה: „רבונו־של־עולם, אויב צוליב יהושע גיי איך פון דער וועלט, וועל איך גיין ביי אים אַ תלמיד זיין”. זאָגט אים גאָט: „אויב דו ווילסט — גיי”.

{{קעפּל|III.}}

איז משה אויפגעשטאַנען און גאַנץ פרי צו יהושע׳ס הויז אַוועקגעגאַנגען. און יהושע איז געזעסן און געלערנט. האָט משה זיך אַנידערגעשטעלט איינגעבויגן, די האַנט אויפן האַרצן אַרויפגעלייגט. נאָר די אויגן פון יהושע זענען געווען ווי פאַרשטעלט און ער האָט אים נישט געזען, כדי משה זאָל דערפון צער האָבן און זאָל זיין גרייט זיך צום טויט איבערצוגעבן.

און די יידן זענען געגאַנגען אין משה׳ס געצעלט תורה צו לערנען, פרעגן זיי: „משה רבנו וואו איז?” ענטפערט מען זיי: „גאַנץ פרי נאָך איז ער אין יהושע׳ס הויז אַוועקגעגאַנגען”. קומען זיי צו יהושע׳ס טיר און זעען, ווי יהושע זיצט און משה שטייט. פרעגן זיי יהושע׳ן: „וואָס איז מיט דיר געוואָרן — משה רבנו שטייט און דו זיצסט!” און אַז יהושע האָט די אויגן זיינע אויפגעהויבן און אים דערזען, האָט ער געשווינד זיינע קליידער צעריסן און אָנגעהויבן וויינען און שרייען: „רבי מיינער, רבי! פאָטער מיינער, פאָטער!”...

זאָגן די יידן צו משה׳ן: „משה רבינו! לערן אונדז תורה”. ענטפערט ער: „איך האָב אויף דעם קיין רשות {{אָנווייז|¹)|102}} נישט”. זאָגן זיי אים ווידער: „מיר וועלן דיך נישט אָפּלאָזן”. לאָזט זיך הערן פון הימל אַ בת־קול : „לערנט {{זייט|103|ל}} ביי יהושע” — און זיי האָבן אויף זיך מקבל געווען צו זיצן און לערנען תורה ביי יהושע.

{{הערה|ערלויבעניש, רעכט.|¹)|102}}

איז יהושע געזעסן אויבן־אָן, משה רעכטס און אהרן׳ס קינדער לינקס — און יהושע האָט געלערנט פאַר משה. און ס׳איז פון משה׳ן אָפּגענומען געוואָרן דער אוצר פון חכמה און צו יהושע׳ן אַוועקגעגעבן געוואָרן.

דערנאָך האָבן זיי זיך געלאָזט גיין, און משה איז געגאַנגען אין דער לינקער זייט פון יהושע. זענען זיי ביידע אַריינגעגאַנגען אין אוהל־מועד, האָט זיך אַראָפּגעלאָזט אַ וואָלקן־זייל און צווישן זיי ביידע אָפּגעטיילט. און אַז דער וואָלקן־זייל איז אַוועק — פרעגט משה: „יהושע, וואָס האָט מיט דיר גאָט גערעדט?” ענטפערט אים יהושע: „ווען צו דיר פלעגט זיך גאָט באַווייזן, האָב איך אַמאָל געוואוסט וואָס אַזוינס ער רעדט מיט דיר?” דאַמאָלס האָט משה אויסגעשריען: „הונדערט מאָל שטאַרבן און נישט איין מאָל מקנא זיין! הער פון אַלע וועלטן, ביז איצט האָב איך לעבן געבעטן, איצט אָבער איז מיין נשמה דיר אָפּגעגעבן”.

ווען ביי משה׳ן איז רעכט געבליבן צו שטאַרבן האָט גאָט ברוך־הוא גענומען באַדויערן: „ווער וועט זיך פאַר יידן אַרויסשטעלן אין דער צייט פון מיין צאָרן? און ווער וועט ביי מיר בעטן רחמים אין דער צייט וואָס זיך וועלן פאַר מיר זינדיקן?”

{{קעפּל|IV.}}

און סמאל, דער עלטסטער שטן, האָט יעדע רגע אויף משה׳ס נשמה אַרויסגעקוקט און געזאָגט: „ווען וועט שוין די רגע פון משה׳ס טויט קומען, איך זאָל אַראָפּגיין און ביי אים די נשמה נעמען? ווען וועט שוין מיכאל קלאָגן און איך וועל דעם גרויסן לאַך קענען געבן?”

זאָגט גאָט צו גבריאל׳ן: „גיי ברענג די נשמה פון משה”. ענטפערט ער אים: „רבונו־של־עולם! אַקעגן שישים ריבוא באַשטייט ער איינער, — ווי קען איך זיין טויט צוקוקן?”

הייסט גאָט מיכאלן: „גיי ברענג דו משה׳ס נשמה”. ענטפערט ער: „איך בין זיין רבי געווען און ער מיין תלמיד — ווי קען איך זיין טויט צוקוקן?”

זאָגט גאָט צו סמאל׳ן: „גיי דו ברענג די נשמה פון משה”. האָט ער באַלד זיך אָנגעקליידעט מיט צאָרן און אָנגעגורט זיין שווערד, און זיך איינגעהילט אין שרעקלעכע רציחה — און אַוועק צו משה׳ן. געפינט ער אים ווי ער זיצט און שרייבט דעם שם־המפורש אויף אַ מגילה, און זיין פּנים {{זייט|104|ל}} שיינט ווי די ליכטיקע זון, און זיין גאַנצעס אויסזען איז ווי אַ מלאך פון גאָט. האָט ער מורא פאַר אים באַקומען און אַ ציטערניש האָט אים אָנגעכאַפּט, און האָט קיין מויל נישט געקענט עפענען אַ וואָרט אויסצורעדן. ביז משה האָט זיך צו אים אָנגערופן:

— רשע, וואָס באַדאַרפסטו דאָ?

— דיין נשמה צו נעמען בין איך געקומען.

— ווער האָט דיך געשיקט?

— דער וואָס האָט אַלע ברואים אויף דער וועלט באַשאַפן.

— אַוועק פון דאַנען, ווייל גאָט וויל איך לויבן! „איך וועל נישט שטאַרבן, נאָר לעבן, און גאָטס מעשים וועל איך דערציילן”.

— „די הימלען דערציילן די ערע פון גאָט”.

— אַנטשוויגן ווערן וועל איך זיי הייסן און איך וועל אים לויבן, — „הערט זיך איין, הימלען, איך וועל רעדן, און לאָז די ערד אויסהערן מיינע ווערטער!”

— די נשמה פון אַלע ברואים אויף דער וועלט איז אין מיין האַנט איבערגעגעבן.

— מיין כוח איז גרעסער פון אַלע ברואים אויף דער וועלט.

— אין וואָס באַשטייט אַזוינס דער כוח דיינער?

— איך בין עמרם׳ס זון, וואָס האָב שוין אין מיינע קינדער־יאָרן אין זיך דעם געטלעכן כוח דערשפּירט; אָן מורא בין איך צום קעניג אין פּאַלאַץ אַריינגעגאַנגען און ביי אים פון קאָפּ די קרוין אַראָפּגעריסן... און אַז איך בין אַכציק יאָר אַלט געוואָרן האָב איך אין לאַנד מצרים צייכן און וואונדער באַוויזן און שישים ריבוא פאַר די אויגן פון אַלע מצרים אַרויסגעפירט, און דעם ים האָב איך אויף צוועלף שטיקער צעשפּאָלטן, און אויפן הימל בין איך אַרויפגעגאַנגען און דאָרט אַ וועג אויסגעטראָטן, און מיט מלאכים האָב איך געשטריטן און זיי מנצח געווען, און די סודות זייערע די מענטשן מגלה געווען, און מיט גאָט ברוך־הוא האָב איך פּנים־אל־פּנים גערעדט, און די פייערדיקע תורה פון זיין האַנט מקבל געווען און זי דעם פאָלק ישראל געלערנט, און מיט סיחון און עוג, די צוויי גיבורים פון די אומות־העולם, האָב איך מלחמה געהאַלטן און מיטן שטעקן, וואָס אין מיין האַנט, זיי אויף טויט צעקלאַפּט, און אויבן אין הימל האָב איך די זון און לבנה אָפּגעשטעלט, — ווער נאָך צווישן אַלע ברואים פון דער וועלט {{זייט|105|ל}} קען דאָס אַלץ טון? אַוועק פון מיר — מיין נשמה וועל איך דיר נישט געבן!”

האָט סמאל זיך אומגעקערט און דעם אַלמעכטיקן גאָט ענטפער געגעבן. זאָגט אים גאָט ווידער: „גיי ברענג משה׳ס נשמה”.

האָט סמאל זיין שווערד פון שיידל אַרויסגעצויגן און ווידער געקומען און זיך פאַר משה געשטעלט. איז משה אויף אים אין צאָרן געוואָרן און אין זיין האַנט גענומען גאָטס שטעקן, אויף וועלכן דער שם־המפורש איז אויסגעקריצט, און קעגן סמאל מיט זיין גאַנצער קראַפט אַרויסגעטרעטן, ביז יענער איז פאַר אים אַנטלאָפן, און משה איז אים מיטן שם־המפורש נאָכגעלאָפן, און אַ שטראַל פון זיינע אויגן האָט ער געוואָרפן און סמאל׳ס אויגן בלינד געמאַכט.

האָט זיך אַ בת־קול געלאָזט הערן: „די שעה איז געקומען, וואָס דו מוזט פון דער וועלט גיין”. זאָגט משה: „געדענק מיר יענעם טאָג, וואָס דו האָסט זיך מיר דאָרט ביים סנה באַוויזן! געדענק מיר יענעם טאָג, וואָס איך בין אויפן באַרג סיני פערציק טעג און פערציק נעכט געשטאַנען! איך בעט דיך, אין די הענט פונעם מלאך־המוות זאָלסטו מיך נישט איבערגעבן!”

לאָזט זיך ווידער אַ בת־קול הערן: „ניט שרעק זיך, איך אַליין וועל זיך מיט דיר און מיט דיין קבורה אָפּגעבן”.

זאָגט משה:

— וואַרט מיר ביז איך וועל בענטשן די יידן, וואָס האָבן אַלע מיינע יאָרן פון מיר קיין נחת געהאַט, צוליב דעם וואָס נישט אויפגעהערט האָב איך זיי צו וואָרענען און צו שטראָפן.

האָט משה אָנגעהויבן יעדן שבט באַזונדער צו בענטשן. אַז ער האָט אָבער געזען, דאָס די צייט איז קורץ, האָט ער זיי אַלע אין איין ברכה פעראייניקט, און צום פאָלק ישראל אַזוי געזאָגט: „פיל האָב איך אייך מצער געווען צוליב דער תורה און די מצוות, — איצט זייט מיר מוחל!” זאָגן זיי אים: „אונדזער רבי און אונדזער הער! אַלעס זענען מיר דיר מוחל”! און די יידן זענען אויך פאַר אים געשטאַנען און געזאָגט: „פיל האָבן מיר דיך דערצאָרנט און פיל מי האָבן מיר אויף דיר אַרויפגעלייגט, — זיי דו אונדז מוחל?” ענטפערט ער זיי: „איך בין אייך מוחל!”

לאָזט זיך הערן אַ בת־קול: „די רגע איז געקומען, וואָס דו מוזט פון דער וועלט גיין”. זאָגט ער: „געבענטשט איז דער נאָמען פון דעם וואָס לעבט אייביק!” און צו די יידן ווענדט ער זיך: „איך בעט אייך, ווען איר וועט אין {{זייט|106|ל}} דעם לאַנד קומען זאָלט איר מיך און די ביינער מיינע געדענקען און זאָגן: „וויי צו עמרם׳ס זון, וואָס איז ווי אַ פערד פאַר אונדז געלאָפן און זיינע ביינער זענען אין דער מדבר געפאַלן”.

לאָזט זיך ווידער אַ בת־קול הערן: „די האַלבע רגע איז געקומען, וואָס דו מוזט פון דער וועלט גיין”. האָט ער זיינע צוויי אָרעם גענומען און זיי אויפן האַרצן געלייגט און צו די יידן געזאָגט: „אָט זעט דעם סוף פון אַ בשר־ודם”...

נאָכדעם איז משה אויפגעשטאַנען און זיך ווי אַ מלאך געהייליקט. און גאָט ברוך־הוא איז פון די הויכע הימלען אַראָפּגעגאַנגען צו נעמען די נשמה פון משה, און דריי מלאכים זענען מיט אים געקומען: מיכאל און גבריאל און זַגְזְגֵאל — מיכאל האָט משה׳ס מיטה אויסגעבעט, גבריאל האָט אַ ליינען־קלייד פאַרשפּרייט צוקאָפּענס און זגזגאל — צופוסענס. און געשטאַנען איז מיכאל פון איין זייט און גבריאל פון דער אַנדערער זייט. זאָגט גאָט צו משה : „משה, פאַרמאַך די אויגן!” — פאַרמאַכט ער. — „לעג די הענט דיינע אויף דער ברוסט” — לייגט ער. — „נעם־צונויף די פיס!” — נעמט ער צונויף.

און גאָט ברוך־הוא האָט צו דער נשמה פון משה גערופן און אַזוי געזאָגט: „טאָכטער מיינע, הונדערט צוואַנציק יאָר האָב איך דיר אין משה׳ס גוף באַשטעלט, איצט איז דיין סוף געקומען אַרויסצוגיין. גיי, נישט פאַרזוים!”

ענטפערט זי אים: „רבונו־של־עולם, ווייסן ווייס איך, אַז דו ביסט דער גאָט פון אַלע גייסטער און דער הער פון אַלע נשמות; דו האָסט מיך באַשאַפן און דו האָסט מיך אין משה׳ס גוף אַריינגעגעבן אויף הונדערט צוואַנציק יאָר. געפינט זיך דען איצט אויף דער וועלט אַ מער ריינער גוף פון משה׳ס? ליב האָב איך אים און וועל פון אים נישט אַרויסגיין!” זאָגט איר גאָט: „גיי אַרויס און איך וועל דיך אין די הויכע הימלען אַרויפנעמען און אונטער מיין כִּסִא־הכבוד זעצן נעבן די כרובים און שרפים”.

און גאָט ברוך־הוא האָט משה׳ן אַ קוש געגעבן און מיטן קוש זיין נשמה גענומען.

{{ליניע}}

{{זייט|107}}

{{קעפּל|שופטים {{אָנווייז|¹)|107}} און מלכים.|2|8}}

{{קעפּל|יפתח און זיין טאָכטער.|1.5|8.1}}

יפתח איז געווען אַ פּראָסטער נפש, אַ צווייג פון אַ גראָבן שורש, און דערפאַר איז דורך אים זיין טאָכטער אומגעקומען. אַוועקגעלאָזט זיך אין מלחמה מיט די בני־עמון, האָט ער אַזאַ נדר געטון: אויב איך וועל דעם פיינד באַזיגן און קומען אַהיים בשלום, איז דאָס ערשטע וואָס וועט מיר פון מיין הויז אַקעגנקומען, ברענג איך דאָס פאַר גאָט אַ קרבן. פאַר אַזאַ לייכטזיניקייט איז גאָט אויף אים שטאַרק אויפגעבראַכט געווען: ווער ווייסט וואָס אים קען אַקעגן קומען? און צו זיין גרויסן אומגליק טאַקע איז אים אַרויס אַקעגן זיין טאָכטער.

דערזען זי, האָט יפתח אָנגעהויבן ביטער וויינען:

— וויי איז מיר, טאָכטער, דו האָסט מיך נידערשלאָגן. אַ נדר געטון האָב איך און קען צוריק דאָס וואָרט נישט נעמען.

— פאָטער געטרייער — זאָגט די טאָכטער — וואו איז ביי יידן אַזוינס געהערט געוואָרן, אַז אַ טאַטע זאָל זיין אייגן קינד פאַר אַ קרבן ברענגען?

— וואָס העלפט עס, טאָכטער? איך האָב דאָך אַ נדר געטון!

— טאַטע — זאָגט ווייטער די טאָכטער — איז דען אַזאַ נדר חל {{אָנווייז|²)|107}} אויף לעבעדיקע מענטשן? דער עלטער־זיידע יעקב האָט אויך אַ נדר געטון, אַז פון אַלעס וואָס גאָט וועט אים געבן וועט ער דערפון גאָט מעשר {{אָנווייז|³)|107}} געבן, און גאָט האָט אים געשענקט צוועלף זין, האָט ער דען איינעם פון זיי פאַר גאָט מקריב געווען?

אַלע אירע טענות האָבן אָבער נישט געהאָלפן, און זי איז יונג און אומשולדיק פון דער וועלט געגאַנגען.

{{הערה|ריכטער, אַנפירער.|¹)|107}} {{הערה|רוהט, פאַלט.|²)|107}} {{הערה|אַ צענטיל.|³)|107}}

{{זייט|108}}

און אויף דעם שרייט און באַקלאָגט זיך די הייליקע שכינה: „לעבעדיקע נפשות גאָר פאַר מיר מקריב זיין? וואו איז דאָס געהערט געוואָרן? ווען איז דאָס געזאָגט געוואָרן? און וועמען האָט געקענט אַזוינס גאָר אויפן געדאַנק אויפקומען?”

{{קעפּל|אלקנה און חנה.|1.5|8.2}}

אלקנה, שמואל׳ס פאָטער, האָט פאַרדינט ביי גאָט אַזאַ זון דורך דעם, וואָס מיט זיין אויפפירונג האָט ער נאָך אַ מאָל צוגעצויגן די יידן צו גאָטס הויז אין שטאָט שילה, פון וועלכן זיי האָבן זיך שוין לאַנג אין די טומלענדיקע צייטן פון די שופטים אָפּגעריסן. פיר מאָל אין יאָר פלעגט ער עולה־לרגל {{אָנווייז|¹)|108}} זיין קיין שילה, וואו דער הייליקער משכן איז געשטאַנען, דריי מאָל ווי די תורה האָט געבאָטן, און נאָך אַ פיערט מאָל מיט זיין פרייען ווילן. און אַלע מאָל האָט ער מיט זיך גענומען די גאַנצע משפּחה: ווייב און קינד, ברידער און שוועסטער און איבעריקע קרובים. געקומען אין אַ שטאָט האָט ער מיט דער גאַנצער שיירא {{אָנווייז|²)|108}} גענעכטיקט אין גאַס. האָט עס אויפגערירט אַלע איינוואוינער, און זיי האָבן געפרעגט: וואוהין גייט מען עס? ענטפערן יענע: „צו גאָטס הויז אין שילה, פון וואַנען די הייליקע לערע שטאַמט, וואו מע קען גאָטס אַ וואָרט הערן. אויב איר ווילט, קומט אויך מיט, וועלן מיר גיין צוזאַמען. כאַפּט אָן אייניקע אַ בענקעניש נאָך גאָט, טרערן שטעלן זיך זיי אין די אויגן און זאָגן: „יאָ, מיר גיין מיט אייך!”

גייען־מיט מיט אלקנה׳ן איין מאָל פונף הויזגעזינדן, דאָס צווייטע מאָל — צען, און אַזוי אַלע מאָל מער — ביז די גאַנצע געגנט גייט מיט. אַלע יאָר בייט־אום אלקנה זיין וועג און גייט דורך אַ נייער געגנט — און ער האָט געבראַכט דערצו, אַז אַלע יידן האָבן ווידער אָנגעהויבן באַזוכן דעם משכן.

— אלקנה — האָט אים גאָט געזאָגט — דורך דיר זענען יידן צוגעצויגן געוואָרן צום הייליקן הויז און צו דער הייליקער תורה, פיינער און איידעלער געוואָרן, — דערפאַר וועל איך דיר שענקען אַזאַ זון, וואָס ער וועט אַ לערער פאַרן פאָלק זיין, אים מדריך זיין אין גוטן וועג, און זיין גייסט פיינער און איידעלער מאַכן.

{{הערה|אויף יום טוב צופוס גיין.|¹)|108}} {{הערה|קאָמפּאַניע.|²)|108}}

{{זייט|109}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

חנה, אלקנה׳ס פרוי, איז געווען אַן עקרה {{אָנווייז|¹)|109}}, פלעג איר די נעבן־פרוי, פּנינה, אָפט דערמיט שטעכיק באַליידיקן: „זאָג נאָר, האָסטו שוין פאַרזאָרגט דעם זון דיינעם מיט אַ קאָפּ־טוך, מיט אַ העמדל, מיט אַ מאַנטל?” אין דער פרי פלעג זי איר זאָגן: „חנה, וואָס נעמסטו שוין נישט אַרומוואַשן דיינע קינדערלעך, שוין צייט אין שולע!” פאַרנאַכט פלעג זי איר זאָגן: „חנה, פאַר וואָס גייסטו נישט אַרויס באַגעגענען דיינע קינדער, וואָס קומען פון שולע אַהיים”. ביים טיש, ווען אלקנה האָט געטיילט יעדן זיין חלק, פלעג פּנינה, אַלץ כדי חנה׳ן צו שטעכן, אַלע מאָל ווייזן אויף אַן אַנדערן פון אירע קינדער און אַ זאָג געטון: „אלקנה, פאַרגעס נישט אין דעם קינד, פאַרטייל נישט יענעם”.

חנה איז שטאַרק געווען דערפון געקרענקט און שטילערהייט, ווען קיינער האָט נישט געהערט, האָט זי אויסגעגאָסן איר ביטער האַרץ פאַר גאָט:

— רבונו־של־עולם, — האָט זי געטענהט — גאָט פון אַלע {{טרעקינג|הערשאַפטן}}, שוין־זשע זעסטו נישט דאָס אַרמוט און פּיין פון דיין דינערין? פון אַזויפיל הערשאַפטן, וואָס דו האָסט אויף דיין גרויסער וועלט באַשאַפן, שוין־זשע פערגינסטו מיר נישט אַפילו איין קינד? אַ קעניג וואָס מאַכט אַ רייכן מאָלצייט פאַר זיין גאַנצער מדינה, צי פּאַסט עס אַז ער זאָל ענטזאָגן דעם איינציקן אָרעמאַן, וואָס שטייט ביי דער טיר פונעם פּאַלאַץ און בעט אַ קליין שטיקל ברויט?

און אַרויפלייגנדיק די הענט אויף די בריסטן האָט זי ווידער געטענהט:

— רבונו־של־עולם, אַלעס וואָס דו האָסט באַשאַפן אין דער פרוי האָט זיך זיין זין און זיין באַשטימטן ציל: אויגן צום זען, אויערן צום הערן, אַ נאָז צום שמעקן, אַ מויל צום רעדן, הענט צום אַרבעטן, פוס צום גיין, בריסט צו קינדער־זויגן, — אָט די בריסטן אָבער אויף מיין האַרצן, זיי צו וואָס טויגן? וועמען נוצן זיי? באַרימהאַרציקער גאָט, שענק מיר אַ קינד, לאָמיך שפּירן מיין ברוסט אין זיין קליין מיילכעל.

{{הערה|קינדערלאָז.|¹)|109}}

{{קעפּל|שאול.|1.5|8.3}}

בשעת גאָט האָט געזאָגט שאול׳ן: „גיי און שלאָג עמלק׳ן און נישט {{זייט|110|ל}} איבערלאָזן זאָלסטו קיין לעבעדיקן נפש” — האָט שאול געזאָגט: אויב מענטשן האָבן זיך פאַרזינדיקט, פאַר וואָס קומט די בהמות באַשטראָפט צו ווערן, און אויב גרויסע זענען פאַרשולדיקט, פאַר וואָס קומט קינדער צו ליידן? לאָזט זיך הערן אַ בת־קול: „שאול, זיי נישט איבעריק פרום”. און ווען שאול האָט שפּעטער אין אַ צייט אַרום געהייסן אויסהרגענען די גאַנצע כהנים־שטאָט נוב, איז ווידער אַרויס אַ בת־קול: „שאול, זיי נישט איבעריק זינדיק”.

און דאָס איז שוין אַ שטענדיקער כלל: ווער ס׳איז צופיל בעל־רחמים אויף אכזרים, ווערט ער צום סוף אַליין אַן אכזר אויף בעלי־רחמנים.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

פאַר דער לעצטער מלחמה מיט די פּלשתים האָט שאול געהייסן אויפזוכן אין לאַנד אַ צויבערין זי זאָל דעם סוף פון דער מלחמה פאָרויסזאָגן. עס קומט אויס ווי יענער קעניג, וואָס האָט נישט געקענט איבערטראָגן דאָס קרייען פון הינער, האָט ער באַפוילן ס׳זאָל אַלע הענער ביז איינעם אויסשעכטן. איינמאָל, ווען ער האָט זיך באַדאַרפט אויפהייבן ביי נאַכט אין וועג אַריין, גיט ער אַ פרעג: געפינט זיך דאָ נישט קיין האָן ער זאָל אונדז אויפוועקן ביי נאַכט מיט זיין קרייען? אַזוי האָט אויך מיט שאול׳ן פּאַסירט: ער אַליין האָט אומגעבראַכט אין לאַנד אַלע מיני מכשפים, און איצט, ווען אים איז ענג געוואָרן, זוכט ער אַ צויבערין.

{{קעפּל|דוד המלך.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|דוד דער טרייער פּאַסטעך.|1.5|8.4}}

פון די שאָף אַרויס האָט גאָט גענומען דוד׳ן אַ פּאַסטעך צו זיין ביים יידישן פאָלק. וויל גאָט אויפשטעלן אַ פירער פאַר זיין פאָלק, פּרואווט ער פריער אויס זיין געטריישאַפט אויף שאָף. אַזוי איז געווען מיט משה׳ן, און אַזוי אויך מיט דוד׳ן.

דוד אַלס פּאַסטעך פלעג פיטערן זיינע הערדן שאָף אַזוי אויסגערעכנט, אַז יעדן פון זיי זאָל אָנקומען אַזאַ פוטער ווי פאַר אים איז בעסער און געזונטער. צום אַלעס ערשטן האָט ער אַרויסגעפירט גאָר די יינגסטע {{זייט|111|ל}} אָן־צייניקע שעפעלעך, זיי זאָלן אָפּעסן דאָס אויבערשטע פון גראָז, גאָר דאָס ווייכסטע און דאָס גרינגסטע צום קייען, דערנאָך — די אַלטע שוואַך־צייניקע צאַפּעס, זיי זאָלן געניסן פון דער מיט גראָז, נאָך אויך גענוג ווייך. צום אַלעס לעצטן — די יונגע דערוואַקסענע שאָף, וואָס זיי מיט זייערע פעסטע ציין קענען גריזשען און וועלן פאַרדייען אויך דאָס אונטערשטע האַרטע גראָז, נאָענט ביים וואָרצל.

דערפאַר האָט אים גאָט געזאָגט: דער וואָס קען אַזוי טריי פּאַסן זיינע שאָף, יעדן נאָך זיין כוח — אין זיינע הענט פאַרטרוי איך מיינע שאָף — מיין פאָלק.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|דוד און דער בופל.|1.5|8.5}}

ווען דוד האָט אַרומגעפירט זיינע שאָף אין דער מדבר, האָט ער זיך איינמאָל אָנגעשלאָגן אויף אַן איינגעשלאָפענעם בופל. מיינט ער, אַז ס׳איז אַ באַרג, לאָזט ער זיך אויף אים אַרויף, זיצט זיך דאָרט פון אויבן און גיט אַכטונג אויף די שאָף. וואַכט אויף דער בופל און גיט זיך אַ שטעל אויף, בלייבט דוד זיצן אויף אים רייטנדיק גאַנץ הויך צווישן זיינע הערנער. פאַרלירט זיך דוד און ווייסט נישט פאַר שרעק וואָס צו טון. שיקט אַהין גאָט אַ לייב, דעם קעניג פון אַלע חיות, דערשרעקט זיך דער בופל און קניט פאַר אים. בלייבט דוד אַליין פּנים אל פּנים מיטן לייב. לויפט דערווייל דורך אַ הירש און דער לייב גיט זיך אַ וואָרף נאָך אים — שפּרינגט דוד אַראָפּ פונעם בופל און פירט־אַוועק פון דעם אָרט זיינע שאָף.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|חכמה און שגעון.|1.5|8.6}}

דוד המלך האָט געזאָגט צום אויבערשטן:

— „ווי גרויס די ווערק דיינע, אָ גאָט, מיט חכמה האָסטו אַלץ געמאַכט זיי — חכמה איז דאָס בעסטע פון אַלץ, פאַרוואָס־זשע האָסטו אויך באַשאַפן דעם שגעון אויף דער וועלט?

ענטפערט גאָט: שגעון וועט דיר נאָך אויך אַ מאָל צונוץ קומען.

שפּעטער, אַז דוד איז אַנטלאָפן פון שאול המלך, איז ער געקומען צו אכיש מלך גת.

{{זייט|112}}

זאָגט אים גאָט: וואוהין גייסטו? ערשט נעכטן האָסטו גלית׳ן געהרגעט, זיין שווערד איז ביי דיר אין האַנט און זיין בלוט האָט נאָך ניט אויסגעטריקנט, איצט גייסטו צו אכיש׳ן און גלית׳עס ברידער זענען זיינע לייבוועכטער!

ווי דוד איז אַהין געקומען, זאָגן גלית׳עס ברידער צו אכיש׳ן:

— טויט אים, ווי ער האָט געטייט אונדזער ברודער גלית׳ן.

ענטפערט אכיש: ער האָט אים דאָך געטייט אין מלחמה, און ביידע האָבן זיך פערוואָטן, ווער וועמען וועט בייקומען.

— אויב אַזוי — ענטפערן גלית׳עס ברידער — נעם און טרעט אים אָפּ דיין קעניגס שטול: אַזוי האָבן זיי דאָך אָפּגעמאַכט, — אויב דוד נעמט איין, דאַרפן אַלע פּלשתים ווערן זיינע קנעכט.

ווי דוד האָט געזען, אַז אכיש וויל זיי פאָלגן, האָט ער גענומען גאָט בעטן:

— רבונו־של־עולם, גיב מיר אַביסל יענס {{אָנווייז|¹)|112}}.

ענטפערט גאָט: איך האָב דאָך דיר געזאָגט, אַז שגעון האָט אויך זיין צייט, ווען ס׳איז נוציק פאַר קלוגע לייט.

האָט זיך דוד געמאַכט משוגע און געשריבן מיט קרייד אויף די טירן: „אכיש איז מיר שולדיק הונדערט גילדן, און זיין פרוי — פופציק”.

אכיש׳ס פרוי מיט דער טאָכטער זענען אויך געווען משוגע, האָט זיך דוד משוגע געמאַכט אין דרויסן און זיי — אינעווייניק, פון זיי אַלעמען איז אכיש אַליין אויך שיער ניט משוגע געוואָרן — און האָט באַפוילן באַלד דורכטרייבן דוד׳ן — און אַזוי אַרום איז דוד פונעם טויט גערעטעט געוואָרן.

דאַמאָלס האָט דוד געזאָגט:

„איך לויב גאָט יעדע צייט!” — די צייט פון חכמה אי פון שגעון.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|האָרניס {{אָנווייז|²)|112}} און שפּין.|1.5|8.7}}

דוד המלך האָט אַמאָל געזען, ווי אַ האָרניס נאָגט אַ שפּין. זאָגט ער צו גאָט:

{{הערה|שגעון.|¹)|112}} {{הערה|„אָסאַ”, אַזאַ מין פליג, ענלעך צו אַ בין, זי בייסט ווי אַ בין, גיט אָבער ניט קיין האָניק.|²)|112}}

— רבונו־של־עולם! צו וואָס האָסטו באַשאַפן אַזעלכע מיאוסע {{זייט|113|ל}} ברואים אויף דער וועלט? די האָרניס פאַרדאַרבט דער בינס האָניק און שטעכט נאָך דערצו. די שפּין הערט נישט אויף צו וועבן, און קיין קלייד פון איר איז נישט צו דערלעבן.

ענטפערט אים גאָט:

— שפּעט נישט פון מיינע באַשעפענישן! עס וועט קומען אַ צייט, ווען דו וועסט דאַרפן צו זיי אָנקומען.

שפּעטער, אַז דוד איז אַנטלאָפן פון שאול המלך און זיך באַהאַלטן אין אַ הייל, האָט גאָט צוגעשיקט אַ שפּין און זי האָט פאַרצויגן איר שפּינוועבס איבערן אַריינגאַנג פון הייל.

באַלד איז שאול געקומען און געזען, ווי די הייל איז פאַרוועבט. טראַכט ער זיך: ווען דוד וואָלט געווען אַריין אין הייל, וואָלט ער דאָך דורכקריכנדיק צעריסן דאָס שפּינוועבס, געוויס איז דאָרט קיינער ניטאָ.

איז שאול אַוועק ווייטער און דוד איז ניצול געוואָרן.

ווי ער איז אַרויס פון הייל און דערזען די שפּין, האָט ער זי געכאַפּט קושן און געזאָגט:

„געבענטשט איז דיין באַשעפער און געבענטשט ביסטו”.

דערנאָך, אַז דוד איז געקומען אין שאול׳ס לאַגער, האָט ער געזען, ווי שאול שלאָפט אין געצעלט און אַלע זיינע גיבורים שלאָפן אין ראָד אַרום אים, און אבנר ליגט ביי דער טיר מיט אויפגעשטעלטע פיס, איז דוד דורכגעקראָכן צווישן אבנר׳ס קני און צוגענומען דאָס קריגל וואַסער פון שאול׳ס צוקאָפּן און געלאָזט זיך גיין צוריק.

דערווייל האָט אבנר אויסגעצויגן די פיס און דוד׳ן צוגעדריקט, ווי מיט אַ פּאָר שווערע באַלקן.

איז געקומען אַ האָרניס און אבנר׳ן אַ ביס געטון אין טריט, האָט ער די פיס ווידער אויפגעצויגן, און דוד איז אַרויס פון אונטער זיינע קני, און ווידער גאָט געדאַנקט פאַר זיינע געטרייע באַשעפענישן.

{{קעפּל|דוד און מיכל.|1.5|8.8}}

נאָכדעם ווי דוד האָט זיך באַרואיקט פון די מלחמות, האָט ער מיט גרויס פּאַראַד איבערגעפירט דעם ארון מיט די לוחות אין דער נייער רעזידענץ ירושלים. דאָס גאַנצע פאָלק האָט באַלייט דעם ארון, געשאַלט און {{זייט|114|ל}} געבלאָזן מיט שופרות און טראָמפּייטן און געשפּילט מיט אַלערליי מוזיקאַלישע אינסטרומענטן. דער קעניג אַליין איז געגאַנגען פאָרויס אָנגעטון אין גין־גאָלדענע קליידער, פריילעך געקלאַטשט מיט די הענט, און ברייט פונאַנדערגעשפּרייט די פּאָלעס פון זיין קעניג־מאַנטל, האָט ער דעם גאַנצן וועג פייערלעך געטאַנצט און געזונגען. ביי יעדער באַוועגונג האָבן זיינע גאָלדענע קליידער געפלאַטערט, געשימערירט און האַרמאָניש צום טאַקט אַרויסגעגעבן זיס־ציטערנדע קלינגען. אין ירושלים זענען אַלע דעכער און פענצטער געווען באַדעקט מיט פרויען און קינדער, וועלכע זענען אַרויס אויף חידושים אָנצוקוקן די אָנגעקומענע פּראָצעסיאָן מיטן קעניג, וואָס טאַנצט אָן אויפהער פאָרויס.

מיכל, דעם קעניגס פרוי, איז אויך אַרויס אַקעגן. צוגעזען דעם קעניגס אויפפירונג האָט עס איר שטאַרק געהאַרט, און ווען דוד איז דערנאָך מיט איר אין פּאַלאַץ געקומען, האָט זי גענומען אים שטעכן מיט אירע ווערטער:

— אַך, ווי שיין, ווי פיין דאָס האָט אויסגעזען! דער יידישער קעניג האָט זיך היינט זייער שיין אַרויסגעוויזן פאַר אַלע דינסטן פון זיינע קנעכט. יאָ, עס פּאַסט טאַקע פאַר שאול המלך׳ס איידעם, אַ גלייכעניש! אין אונדזער משפּחה האָבן זיך תמיד אַלע אויסגעצייכנט מיט צניעות, מיט הייליקייט. קיינמאָל האָט קיינער ביי זיי נישט אַרויסגעזען קיין איין אַנטבלויסטן פינגער פון די פיס, און דו האָסט ברייט געעפנט די פּאָלעס און געוואָרפן מיט פיס ווי אַ גאַס־מענטש.

דוד האָט איר אויף דעם געענטפערט מיט שטאָלץ:

— פאַר וועמען האָב איך עס געטון, אפשר פאַר אַ שטערבלעכן קעניג? געטון האָב איך עס לכבוד גאָט, לכבוד דעם קעניג פון אַלע קעניגן! די לייט פון דיין משפּחה האָבן געשוינט זייער אייגענעם כבוד און פאַרבויגן גאָטס כבוד, איך אָבער טו פאַרקערט: צוליב גאָט לייג איך אַוועק מיין כבוד. און מִכוח דעם וואָס דו זאָגסט „דינסטן” — ניין, נישט קיין דינסטן — „מאַמעס” זענען זיי, מאַמעס פון יידישע קינדער, איך שטאָלציר מיט זיי!

און וועגן דעם האָט דוד געזונגען אין זיין שיר־המעלות:

— „גאָט, מיין האַרץ האָט זיך נישט געגרויסט” — ווען שמואל האָט מיך פאַר אַ קעניג געזאַלבט. „און מיינע אויגן האָבן זיך נישט פאַרריסן” — ווען איך האָב גלית׳ן בייגעקומען. „איך האָב זיך נישט שטאַרק איבערגענומען” — {{זייט|115|ל}} ווען דו האָסט מיך צוריק אויף מיין שטול אומגעקערט {{אָנווייז|¹)|115}}. „און זיך נישט גרויס געהאַלטן” — ווען איך האָב דיין הייליקן ארון אויף זיין אָרט געבראַכט. „ווי אַ קליין קינד פאַר זיין מאַמען האָב איך זיך געהאַלטן פאַר דיר” — איך פאַל מיט מיין אויפפירונג ביי זיך נישט אַראָפּ און שעם זיך מיט דעם נישט, געטון האָב איך אַלס פון דיין כבוד וועגן.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|דוד׳ס האַרפע.|1.5|8.9}}

אַ האַרפע איז געהאַנגען איבער דוד המלך׳ס בעט. אַלע האַלבע נאַכט פלעגט קומען אַ צפון־ווינט און שטיל אַריינבלאָזן אין דער האַרפע און זי פלעגט אָנהייבן אַליין שפּילן. דאַמאָלס כאַפּט זיך דוד אויף און שטעלט זיך גאָט־לויבן ביז פרי־מאָרגן.

אין דער פרי קומען די חכמי־ישראל און זאָגן:

— אדוני קעניג, דיין פאָלק ישראל דאַרף פּרנסה.

ענטפערט ער זיי: גייט דערנערט זיך איינער פון צווייטן.

ענטפערן זיי:

„דער לייב ווערט ניט זאַט פון אַ הויפן, די גרוב ווערט ניט פול פון אייגענער זאַמד”.

זאָגט ער: גייט לאָזט זיך מיט די חיילות אין שלאַכט־פעלד.

פלעגט מען באַלד זיך אַן עצה האַלטן מיט די אֲחִיתוֹפֶל׳ן, באַראָטן זיך מיט די סנהדרין, פרעגן דעם אורים־ותומים און אַרויסגיין אויף מלחמה.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|דוד און יִשְׁבִּי.|1.5|8.10}}

גאָט האָט געזאָגט צו דוד׳ן: ביז וואַנען וועסטו בלייבן ניט באַשטראָפט פאַר דיין זינד? צוליב דיר האָט שאול אויסגעהרגעט די שטאָט נוב מיט אַלע כהנים, צוליב דיר איז שאול מיט אַלע קינדער און קינדס־קינדער אומגעקומען. קלייב דיר אויס אַ שטראָף: אָדער אַלע דיינע קינדער זאָלן אומקומען, אָדער דו אַליין זאָלסט אַריינפאַלן אין שונאס האַנט.

{{הערה|נאָך אַבשלום׳ס אויפשטאַנד.|¹)|115}}

{{זייט|116}}

ענטפערט דוד: בעסער וועל איך ליידן, און מיינע קינדער זאָל ניט שאַדן.

גייט איינמאָל דוד אַרויס אין פעלד אויף געיעג.

האָט זיך דער שטן פאַרשטעלט פאַר אַ הירש און דוד האָט אים געיאָגט און געיאָגט, ביז ער איז אַריינגעלאָפן אין לאַנד פּלשתים.

ווי ישבי דער גיבור פון פּלשתים האָט אים דערזען, האָט ער געזאָגט : אָט דער האָט אונדזער גלית׳ן געהרגעט, איצט וועל איך אים דערפאַר באַצאָלען. האָט ישבי געכאַפּט דוד׳ן און געבונדן און אַרונטערגעדריקט אונטערן באַלקן פון אייל־טרעטער {{אָנווייז|¹)|116}}. איז געשען אַ נס און די ערד פון אונטן איז אַריינגעפאַלן, און דוד איז געבליבן ליגן גאַנץ אונטערן באַלקן.

דער טאָג איז געווען ערב־שבת און אַבישי בן צרוּיה, דער עלטסטער פון דוד׳ס גיבורים, איז געשטאַנען און געוואַשן דעם קאָפּ אין פיר טון {{אָנווייז|²)|116}} וואַסער. פּלוצלונג דערזעט ער אַ בלוטס־טראָפּן אין וואַסער. „אַ שלעכטער סימן — טראַכט ער זיך — וואָס זאָל דאָס באַדייטן?”. דערווייל קומט צופליען אַ טויב און פאָכעט ווי אַ פאַרצווייפלטע מיט די פליגל. באַלד האָט ער פאַרשטאַנען, אַז דוד המלך איז אין אַ סכנה {{אָנווייז|³)|116}}.

קומט ער אין דוד׳ס הויז און געפינט אים ניט.

גייט ער צו די חכמים פרעגן אַ שאלה:

— לויט דעם געזעץ טאָר קיינער ניט רייטן אויפן מלך׳ס פערד, ניט זיצן אויף זיין שטול, און ניט נוצן זיין רוט {{אָנווייז|⁴)|116}}. ווי איז אָבער אין אַ סכנה?

ענטפערן די חכמים: בשעת סכנה מעג מען.

האָט ער זיך געזעצט אויף דוד׳ס מויל־אייזל און די ערד איז אונטער אים אונטערגעשפּרונגען.

אין וועג זעט ער ערפּה, ישבי׳ס מוטער, ווי זי זיצט און שפּינט. נעמט זי און וואַרפט אויף אים דאָס שפּינדעל און וויל אים שטעכן. פאַלט דאָס שפּינדעל אין אַ זייט, זאָגט זי צו אים: בחור, דערלאַנג מיר דאָס שפּינדעל, גיט ער איר אַ וואָרף און טרעפט גלייך אין מוח — פאַלט זי טויט.

{{הערה|אַ מיל, וואו מען קוועטשט בוימל פון איילבירטן.|¹)|116}} {{הערה|טאָנען, אַ פאַס פון פערציק עמער, אַזוי גרויס איז אַבישי געווען.|²)|116}} {{הערה|געפאַר.|³)|116}} {{הערה|סצעפּטער, קעניגס שטאָק.|⁴)|116}}

{{זייט|117}}

אַז ישבי האָט אים דערזען, טראַכט ער זיך: איצט זענען זיי שוין אין צווייען, וועלן זיי מיך הרגענען. זאָגט ער אַ שפּרוך און וואַרפט אַרויף דוד׳ן אין דער לופטן, דערנאָך שטעקט ער אַריין דעם שפּיז אין דער ערד מיטן שפּיץ אַרויף, דוד זאָל אויף אים אַראָפּפאַלן. האָט אַבישי געזאָגט אַ שם {{אָנווייז|¹)|117}} און דוד איז געבליבן שוועבן צווישן ערד און הימל.

דערווייל פרעגט אַבישי דוד׳ן: ווי קומסטו אַהער?

דערציילט ער אים, וואָס גאָט האָט געזאָגט און וואָס ער האָט געענטפערט.

זאָגט אַבישי: קער־אום דיין געבעט, ווי זאָגט מען דאָס:

:::„זאָלן מיינע אייניקלעך האַנדלען מיט שמאַטעס,
:::אַבי נישט מיר שאַט עס”.

זאָגט דוד: אויב אַזוי, — העלף מיר מיט דיין תפילה. און אבישי האָט געזאָגט אַ שם און אים אַראָפּגענומען. זענען זיי ביידע אַנטלאָפן און ישבי האָט זיי נאָכגעיאָגט. רופט אויס אַבישי צו אים : גיי נאָר פריער און גראָב אויס אַ קבר פאַר דיין מוטער. ווי ישבי האָט עס דערהערט איז ביי אים דער כוח אָפּגענומען געוואָרן — און אַבישי האָט אים געהרגעט.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|דוד און זיין תהילים.|1.5|8.11}}

„רבונו־של־עולם — האָט דוד מתפּלל געווען פאַר גאָט — לאָמיך וואוינען אין דיין צעלט אויף אייביקע צייטן”,

דוד׳ס תפילה איז מקוים געוואָרן. ער לעבט אין גאָטס צעלט אייביק. אין אַלע צייטן ביז היינטיקן טאָג לאָזן זיך הערן אין אַלע שולען, אין אַלע בתי־מדרשים, די הייליקע מזמורים און לויב־געזאַנגען פון דעם פּאַסטעך, דעם קעניג, דער „זיסטער יידישער זינגער”.

אָפּגעזונגען דעם לעצטן מזמור פון תהילים איז דוד שטאַרק צופרידן מיט זיך אַרויסגעגאַנגען שפּאַצירן אין פעלד ביי אַ טייכל. רבונו־של־עולם — האָט ער שטאָלץ אויסגערופן — צי האָט נאָך עמיצער אין דער וועלט, אויסער מיר, אַזויפיל לויב־לידער פאַר דיר געזונגען?

— איך! — האָט זיך פונעם טשערעט אַרויס געלאָזט הערן אַ קוואַקע פון אַ פראָש — נעם זיך, דוד, נישט איבער, איך זינג פאַר גאָט מער פון דיר!

{{הערה|גאָטס נאָמען, אַ שפּרוך.|¹)|117}}

{{זייט|118}}

{{קעפּל|IX.}}

{{קעפּל|דוד׳ס טויט.|1.5|8.12}}

דוד האָט געבעטן דעם אויבערשטן:

— רבונו־של־עולם! זאָג מיר, ווען וועל איך שטאַרבן.

ענטפערט גאָט: דאָס איז מיין גזירה, קיין מענטש זאָל ניט וויסן זיין ענד {{אָנווייז|¹)|118}}.

— זאָג מיר כאָטש וועלכן טאָג?

— שבת!

— בעסער זונטאָג.

— אוממעגלעך!

— פאַרוואָס?

— שבת קומט שוין שלמה׳ס צייט צו קעניגן און איין מלוכה טאָר די צווייטע ניט אָנרירן אַפילו אויף אַ האָר.

— טאָ זאָל איך שטאַרבן ערב שבת.

— ניין! נאָך איין טאָג, וואָס דו לערנסט תורה און זאָגסט שירה איז מיר טייערער, ווי די טויזנט קרבנות, וואָס שלמה וועט מיר אָפּערן.

פון דעמאָלט אָן פלעגט דוד אַלע שבת זיצן און לערנען אַ גאַנצן טאָג, ניט מפסיק {{אָנווייז|²)|118}} געווען אַ מינוט.

דעם לעצטן שבת איז דער מלאך־המוות געשטאַנען און ניט געקענט צו אים צוטרעטן, ווייל ער האָט אַ רגע ניט מפסיק געווען. נעמט דער מלאך־המוות און הייבט אָן צו רוישן מיט די ביימער אין גאָרטן. איז דוד אויפגעשטאַנען און געגאַנגען זען, וואָס רוישט דאָרט, — האָט זיך אונטער אים אַ טרעפּ צעבראָכן און ער איז באַלד געשטאָרבן.

{{קעפּל|שלֹמֹה המלך.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|שלׂמׂה׳ס חכמה.|1.5|8.13}}

גאָט האָט זיך באַוויזן צו שלמה׳ן און געפרעגט: וואָס פאַרלאַנגסטו איך זאָל דיר געבן?

— פאַרשטאַנד — האָט אים שלמה געענטפערט.

{{הערה|סוף, טויט.|¹)|118}} {{הערה|אויפגעהערט, אינמיטן איבערגעריסן.|²)|118}}

{{זייט|119}}

ביי אַ קעניג אין הויז איז געווען אַ געליבטער יועץ. איינמאָל זאָגט אים דער קעניג: דו קענסט ביי מיר פּועלן אַלעס וואָס דיין האַרץ גליסט.

טראַכט ביי זיך דער יועץ: זאָל איך בעטן גאָלד מיט זילבער — וועט ער מיר געבן. דימענטן און בריליאַנטן — וועט ער מיר געבן. בעסער לאָמיך בעטן ביי אים די בת־מלכה פאַר אַ פרוי — און אין דעם גייט שוין אַלעס אַריין.

אַזוי האָט אויך שלמה ביי גאָט ניט קיין פאַרמעגן געבעטן, ניט קיין גבורה, ניט קיין נצחון אויף די שונאים, נאָר חכמה, די הימל.־טאָכטער — אַז זי איז דאָ איז אַלעס דאָ.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

„און שלמה איז קליגער געווען פון אַלע מענטשן” —

:::קעניגן האָבן פאַר אים געציטערט,
:::פעלקער און שטאַמען אים שטייער געבראַכט,
:::פיש פון ימים, פויגל פון הימל
:::ציען זיך מחנות־ווייז צו זיין קוק,
:::בהמות און חיות פון פעלדער און וועלדער
:::שטייען און בעטן זיך: שעכט אונדז צו דיין סעודה.
:::רייך און מעכטיק, נחלאות מיט גיטער,
:::גאָלד און זילבער, אָן שיעור און אָן צאָל.
:::ענטשיידט רעטענישן, אַנטדעקט פאַרבאָרגענישן,
:::אין טיפע סודות דרינגט איין זיין אויג.
:::שונאים און פיינד פאַרוואַנדלען זיך אין פריינד,
:::קעניגן כאַפּן אויף מיט אָפּשיי זיין באַפעל,
:::זיי שטייען און גאַרן אָנקוקן זיין געזיכט,
:::שלינגען מיט דורשט זיינע קליגע ווערטער.
:::אין ווייטע קעניגרייכן טראָגט זיך זיין נאָמען,
:::זיין גרויסע מאַכט באַוואונדערן חכמים.
:::פרום און ערלעך, קיין שלעכטס און קיין בייז,
:::וואָרהייט און גערעכטיקייט רינגלען־אום זיין שטול.
:::הערן און פירסטן שיקן אים גערן
:::זין און טעכטער פאַר קנעכט און דינסטן.
:::דער גרויסער שליסל ליגט ביי אים אין האַנט,
{{זייט|120}}
:::אַלע טויערן פון חכמה עפענען זיך פאַר אים.
:::ער ווייסט די שפּראַך פון חיות און עופות,
:::פאַרשטייט דעם גערויש פון ביימער און גראָזן,
:::הירשן און הינדען לויפן אים פאָרויס,
:::לייבן און טיגרען טראָגן זיין געווער.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|פּאָר־קאָפּ.|1.5|8.14}}

אשמדי דער מלך פון אַלע שדים איז אַ מאָל געקומען צו שלמה׳ן און אים געפרעגט:

— דו ביסט עס דער שלמה, וואָס מע זאָגט אויף דיר, אַז דו ביסט קליגער פון גאָר דער וועלט?

— איך.

— און דו ווייסט אַלץ, וואָס טוט זיך אויף גאָר דער וועלט?

— יאָ!

— וועל איך דיר ווייזן אַ זאַך, וואָס דו האָסט קיינמאָל ניט געזען.

— ווייז!

האָט אשמדי אויסגעשטרעקט זיין האַנט ביז אויף יענער זייט ערד, אין לאַנד תבל, און דערלאַנגט פון דאָרט אַ מענטשן מיט צוויי קעפּ און פיר אויגן. האָט זיך שלמה זייער דערשראָקן און געהייסן אים פאַרשליסן אין קאַמער.

דערנאָך שיקט ער רופן בניהו בן יהוידע און פרעגט אים:

— ווי מיינסטו, געפינען זיך מענטשן אונטער אונדז אויף יענער זייט ערד?

— אַזוי וואָר איך לעב, אדוני קעניג, ווי איך ווייס ניט, נאָר געהערט האָב איך פון אחיתופל׳ן, אַז ס׳איז יאָ פאַראַן.

— אפשר ווילסטו, איך זאָל דיר ווייזן אַ מענטשן פון דאָרטן?

— ווי קענסטו עס טון? די ערד האַלט דאָך די טיף אַ מהלך {{אָנווייז|¹)|120}} פון פינף הונדערט יאָר.

האָט שלמה אַרויסגעפירט דעם צוויי־קעפּיקן מענטשן פון קאַמער און אים באַוויזן.

{{הערה|אַ שטרעקע צו גיין אין פאַרלויף פון פינף הונדערט יאָר.|¹)|120}}

{{זייט|121}}

ווי בניהו האָט אים דערזען, איז ער געפאַלן מיטן פּנים צו דער ערד און געמאַכט אַ ברכה „שהחיינו”.

פרעגט שלמה דעם מענטשן:

— ווער ביסטו?

— אַ מענטש פון קין׳ס קינדער.

— ווי הייסט אייער לאַנד?

— תבל!

— האָט איר אַ זון מיט אַ לבנה?

— יאָ!

— ווי גייט אויף די זון און ווי פאַרגייט זי?

— זי גייט אויף אין אייער מערב־זייט און פאַרגייט אין מזרח־זייט.

— וואָס טוט איר?

— מיר אַרבעטן ערד און פיטערן שאָף מיט רינדער.

— זענט איר מתפּלל?

— יאָ!

— וואָס איז אייער תפילה.

— „אַך ווי גרויס זענען דיינע ווערק, גאָט, אַלע האָסטו מיט קלוגשאַפט געמאַכט!”

— ווילסטו צוריק?

— טו מיר די טובה און קער מיך אום אַהיים.

האָט שלמה באַפוילן דעם אשמדי, ער זאָל אים צוריקברענגען אין זיין לאַנד,

ענטפערט דער אשמדי: דאָס וועל איך אייביק נישט קענען.

זאָגט שלמה צום מענטשן: מענטש, בלייב דאָ, און לעב מיט אונדז גלייך.

האָט דאָס מענטשל אָנגעהויבן צו אַקערן און שניידן און איז זייער רייך געוואָרן.

דערנאָך האָט ער חתונה געהאַט מיט אַן אָרעמער יתומה און זי האָט אים געבוירן זיבן זין: זעקס געראָטן אין דער מוטער און דער זיבעטער — אין פאָטער, מיט צוויי קעפּ און פיר אויגן.

אַז דאָס מענטשל איז געשטאָרבן, האָבן זיך די זין אָנגעהויבן קריגן פאַר דער ירושה. די זעקס זאָגן: מיר זענען זאַלבע־זיבענט, דאַרף יעדערער נעמען אַ זיבעט־חלק ירושה, און דאָס יונגע מענטשל טענהט: מען דאַרף צוטיילן „קאָפּ אין קאָפּ” — קומט מיר צוויי חלקים.

{{זייט|122}}

זענען זיי געגאַנגען צו שלמה׳ן זיך לאָדן. רופט־צונויף שלמה די סנהדרין און פרעגט זיי דעם דין — ווייסן זיי ניט.

זאָגט שלמה: מאָרגן זאָג איך אויס דעם פּסק {{אָנווייז|¹)|122}}.

ביינאַכט האָט זיך שלמה געשטעלט גאָט בעטן:

— רבונו־של־עולם! אַז דו האָסט מיך אין גבעון געפרעגט: „וואָס פאַרלאַנגסטו?” האָב איך ניט געבעטן קיין גאָלד און זילבער, נאָר חכמה האָב איך געבעטן, איך זאָל קענען רעכט משפּטן דיין פאָלק ישראל. איצט דאַרף איך משפּטן איינעם פון קין׳ס קינדער און ווייס ניט ווי צו פּסקענען. דערלייכט מיר די אויגן, איך זאָל אַרויסטראָגן אַן אמתן פּסק!

ענטפערט גאָט: מאָרגן פרי גיב איך דיר אַריין חכמה.

ווי דער מאָרגן האָט אויפגעשיינט, רופט שלמה ווידער צונויף די סנהדרין, און זאָגט זיי אַזוי: מען דאַרף אויספּרואוון, אויב איין קאָפּ פילט וואָס מען טוט דעם צווייטן — איז עס {{טרעקינג|איין}} מענטש, אויב ניט — איז עס צוויי.

הייסט ער ברענגען זודיקע וואַסער און אַרויפשפּריצן אויף איין קאָפּ.

הייבט דער צוויי־קעפּיקער אָן צו שרייען:

— אדוני קעניג, {{טרעקינג|מיר}} שטאַרבן, מיר שטאַרבן!

האָבן אַלע אַרויסגעזען שלמה׳ס חכמה און געבליבן פאַרגאַפט.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|דער משפּט מיט דער שלאַנג.|1.5|8.15}}

איינער איז געגאַנגען אין פעלד און געטראָגן אַ קרוג מילך. באַגעגנט אים אַ דאָרשטיקע שלאַנג און בעט אַ טרונק.

פרעגט ער זי:

— וואָס וועסטו מיר באַצאָלן פאַר דער מילך?

— איך וועל דיר ווייזן אַן אוצר.

אַז די שלאַנג האָט זיך אָנגעטרונקען זאָגט זי צום מענטשן: בויג זיך אָן און הויב אויף אָט דעם שטיין וועסטו אונטן געפינען דעם אוצר.

ווי דער מענטש האָט זיך איינגעבויגן, קריכט אַרויף די שלאַנג און פערוויקלט זיך אַרום זיין האַלדז.

{{הערה|רעזאָלוציע, אורטייל.|¹)|122}}

{{זייט|123}}

שרייט דער מענטש: וואָס טוסטו?

ענטפערט די שלאַנג: דערפאַר וואָס דו ווילסט צונעמען מיין גאַנץ פאַרמעגן, וויל איך דיך דערשטיקן.

זענען זיי אַוועק צו שלמה׳ן זיך לאָדן.

זאָגט שלמה צו דער שלאַנג: קודם קריך אַראָפּ פון האַלדז! וויבאַלד דו קומסט צו בית־דין {{אָנווייז|¹)|123}}, דאַרפסטו ניט זיין מער „מוחזק”{{אָנווייז|²)|123}} פון אים.

האָט די שלאַנג געפאָלגט.

— איצט לאָמיך הערן זיינע טענות!

זאָגט די שלאַנג: איך האָב רעכט אויף דעם, גאָט אַליין האָט מיר געבאָטן: „זאָלסט בייסן דעם מענטשנס טריט”.

— אויב אַזוי — זאָגט שלמה צו דעם מענטשן — האָט דיר גאָט באַפוילן: „צוזעץ איר דעם קאָפּ”.

האָט דער מענטש אַזוי געטון.

דעריבער זאָגט דאָס שפּריכוואָרט:

דער בעסטער שלאַנג — צופּלעט דעם קאָפּ.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|דער משפּט מיט די דריי רייזנדער.|1.5|8.16}}

דריי רייזנדער, וואָס ס׳איז זיי אויסגעקומען אויף שבת אינמיטן וועג זיך אָפּשטעלן, האָבן ערב־שבת אינאיינעם באַהאַלטן זייער געלט אויף איין פאַרבאָרגן אָרט. געקומען שבת־צונאַכטס צו דעם אָרט — ניטאָ דאָס געלט. איז יעדער פון זיי דעם אַנדערן חושד, אַז יענער איז דער גנב. קומט מען זיך לאָדן פאַר שלמה המלך. הערט שלמה המלך אויס זייערע טענות און הייסט זיי קומען מאָרגן פרי.

אין דער פרי, ווען זיי זענען ווידער פאַרן געריכט געשטאַנען, האָט זיך שלמה המלך צו זיי געווענדט מיט די ווערטער:

— ווי ס׳איז צו דערקענען אין אייך, זענט איר מענטשן געניטע, ניט קיין ליידיקע, האָט אַ ידיעה אין הוויות־העולם {{אָנווייז|³)|123}} — וויל איך אייך דערציילן אַ מעשה, וואָס קען זיך אויף דער וועלט פּאַסירן, און אויסהערן וועגן דעם אייער מיינונג — {{זייט|124|ל}} אין אַ שטאָט ערגעץ, אין איין הויף, האָבן צוזאַמען געוואוינט אַ יונג מיידל מיט אַ יונגן בחור. ליבן זיי זיך שטאַרק. מאַכט זיך אָבער, אַז זיי מוזן זיך שיידן. פערבונט מען זיך מיט אַ שבועה, אַז אָן אַ דערלויבעניש פון דעם צווייטן טאָר קיינער פון זיי ניט חתונה האָבן. געדויערט אַ שטיקל צייט און די עלטערן פונעם מיידל פאַרקנסען זי פאַר אַן אַנדערן יונגנמאַן. אין דער חופּה־נאַכט, ווען דער חתן איז צו איר אין צימער אַריין, זאָגט זי אים: איך וועל אַנדערש דיין פרוי נישט זיין, סיידן איך וועל אויף דעם דערלויבעניש באַקומען פון יענעם און יענעם, מיט וועלכן איך בין פאַרבונדן דורך אַ שבועה. לאָזט ער זי אָפּ. דערנאָך קומט זי מיט איר חתן צו יענעם און לייגט אים פאָר: נעם ביי מיר אַוועק גאָלד מיט זילבער וויפל דו ווילסט אַליין און בינד מיך אויף פאַר מיין מאַן. זאָגט יענער: „אַז דו האַלטסט יאָ אַזוי וואָרט, באַפריי איך דיך פון דער שבועה מיט מיין גוטן ווילן און נעם פון דיר גאָר ניט. גייט אייך בשלום אַהיים און לעבט אייך ביידע גליקלעך, גייען זיי צוריק אַהיים. אויפן וועג באַפאַלן זיי רויבער. נעמט־צו דער עלטסטער פון די רויבער דאָס גאַנצע געלט מיט דער כלה און וויל איר גוואַלד־טון. בעט זי זיך ביים אַלטן רויבער: „ריר מיך נישט אָן ביז דו וועסט מיך אויסהערן”. דערציילט זי אים אַלעס, וואָס מיט איר איז פאָרגעקומען, און לאָזט אויס מיט די ווערטער: „היינט באַרעכען זיך אַליין, אויב יענער, וואָס איז נאָך גאָר יונג און הייס־בלוטיק, האָט זיין יצר־הרע געבראָכן און מיך נישט באַרירט, — בפרט אַזאַ זקן ווי דו. האָב גאָט אין האַרצן, נאַ דיר אַוועק אינגאַנצן מיין גאָלד און זילבער און לאָז מיך אָפּ בשלום מיט מיין מאַן אַהיים”. דער אַלטער, שטאַרק גערירט פון די ווערטער, האָט נישט געוואָלט ביי זיי קיין זאַך נעמען און זיי אָפּגעלאָזט פריי.

{{הערה|געריכט.|¹)|123}} {{הערה|תקיף, האַלטן ביי זיך אַ באַוואָרעניש.|²)|123}} {{הערה|וועלט־זאַכן.|³)|123}}

— איצט — זאָגט שלמה צו די רייזנדער — וויל איך אויסהערן אייער מיינונג, ווער פון זיי אַלע פּערזאָנען פאַרדינט דאָ אַ גרעסערן שבח {{אָנווייז|¹)|124}}.

— נאָך מיין מיינונג — זאָגט איינע — פאַרדינט עס די כלה, וואָס האָט אַזוי פעסט די שבועה געהאַלטן.

— איך מיין — זאָגט דער צווייטער — אַז דער גרעסטער שבח קומט דעם מאַן, וואָס האָט געבראָכן זיין תאווה און זי נישט באַרירט.

— און נאָך מיין מיינונג גאָר — זאָגט דער דריטער — האָט דער רויבער {{זייט|125}} באַוויזן אַ גבורה מער פון זיי אַלע: אַזאַ אוצר מיט גאָלד — און אָפּגעגעבן צוריק!

{{הערה|לויב.|¹)|124}}

— אָט דער איז עס דער גנב! — ווייזט אָן שלמה המלך אויפן דריטן, און באַלד געהייסן זיך נעמען צו אים, ביז יענער האָט געמוזט זיך מודה זיין, וואו ער האָט דאָס געגנבעטע געלט באַהאַלטן.

{{קעפּל|V.}}

{{קעפּל|די חכמה פון מצרים.|1.5|8.17}}

אַז שלמה האָט פאַרקלערט צו בויען דעם בית־המקדש, האָט ער געשיקט צו פּרעה נכה דעם מלך פון מצרים.

— שיק מיר קינסטלער־מייסטער און איך וועל זיי גוט באַלוינען.

האָט פּרעה־נכה צונויפגערופן אַלע זיינע אַסטראָלאָגן {{אָנווייז|¹)|125}} און זיי געזאָגט:

— ווייזט מיר אָן די מענטשן, וואָס דאַרפן דאָס יאָר שטאַרבן, וועל איך זיי שיקן צו שלמה׳ן.

ווי די קינסטלער פון מצרים זענען געקומען צו שלמה׳ן, האָט ער דערזען מיטן רוח־הקודש {{אָנווייז|²)|125}}, אַז זיי דאַרפן דאָס יאָר שטאַרבן, האָט ער זיי אָנגעטון תכריכים און אָפּגעשיקט צוריק צו פּרעה׳ן מיט אַ בריוו:

— אפשר פעלט אויס פּרעה׳ן אויף קבורה־געלט פאַר זיינע מתים, שיק איך זיי אים צוריק מיט פאַרטיקע תכריכים.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|פּרעה׳ס טאָכטער.|1.5|8.18}}

די נאַכט ווען שלמה האָט פאַרענדיקט דעם בנין בית־המקדש האָט ער געפייערט די חתונה מיט פּרעה׳ס טאָכטער, און די צווייטע שמחה האָט מיט איר גרויס פּראַכט פאַרדונקלט די שמחה פון חנוכת־הבית {{אָנווייז|³)|125}}.

אַכציק פאַרשידענע טענץ האָט פּרעה׳ס טאָכטער אויסגעטאַנצט אונטער אַכציק פאַרשידענע נגונים און אויסגעטייטשט: אַזוי זינגט מען פאַר דער עבודה־זרה, אַזוי — פאַר יענער. אין דער נאַכט האָט גאָט געזאָגט: {{זייט|126|ל}} „איבערדריסיג איז מיר געוואָרן די שטאָט ירושלים” — און ער האָט פאַרטראַכט זי חרוב צו מאַכן.

{{הערה|שטערן־זעער.|¹)|125}} {{הערה|הייליקער גייסט, נבואה.|²)|125}} {{הערה|באַנייען דאָס הויז.|³)|125}}

באַלד איז גבריאל המלאך אַראָפּ פון הימל און אַריינגעשטעקט אַ שטאָק ביים ברעג ים, — האָט זיך פון אויבן פאַרצויגן אַ זומפּ און פאַרוואָקסן אַ האַלב אינזעל מיט גראָז. אויף יענעם אָרט איז די שטאָט רוים {{אָנווייז|¹)|126}} אויסגעבויט געוואָרן.

אַ הימל־בעט האָט פּרעה׳ס טאָכטער געלאָזט מאַכן פאַר שלמה׳ן באַצויגן מיט שטאָף פון בלוי־הימל קאָליר און באַזעצט מיט בריליאַנטן, וואָס האָבן געפינקעלט ווי שטערן.

אַז שלמה האָט זיך אויפגעכאַפּט אין דער פרי, און געזען איבער זיך די שטערן פון הימל־בעט, האָט ער געמיינט, ס׳איז נאָך נאַכט — און ווידער איינגעשלאָפן מיט די שליסלען פון בית־המקדש צו קאָפּן.

און די הויף־לייט האָבן ניט געוואַגט אים גיין וועקן, — ביז זיין מוטער בת־שבע איז געקומען און אים אויסגעפּאַטשט מיט איר פּאַנטאָפל און אים געשטראָפט מיט האַרטע רעד.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|שלׂמׂה׳ס שטול.|1.5|8.19}}

שלמה האָט געמאַכט אַ שטול פון העלפאַנדביין באַדעקט מיט גאָלד, באַשאַפן מיט פּערל און באַזעצט מיט טייערע בריליאַנטן פון אַלערליי קאָלירן: רויטע רובינען, בלויע סאַפּירן, לויטערע בריליאַנטן, גרינע סמאַראַגדן און אַנדערע טייערע שטיינער.

אויף דער ערשטער טרעפּ ליגט אַ גילדענער לייב און אַנטקעגן — אַ גילדענער אָקס; אויף דער צווייטער טרעפּ — אַ גילדענער וואָלף אַנטקעגן אַ שאָף, אויף דער דריטער — אַ לעמפּערט אַנטקעגן אַ ציג, אויף דער פערטער — אַ בער אַנטקעגן אַ הירש; אויף דער פינפטער — אַן אָדלער אַנטקעגן אַ טויב; אויף דער זעקסטער — אַ שפּאַרבער אַנטקעגן אַ שפּערלינג, אַלץ פון לויטער גאָלד.

אויבן אויפן קאָפּ פון שטול שטייט אַ גילדענע מנורה מיט אַלעם גרייטן: לייכטער און קנעפּ, צווענגלעך און פייער־שאַרער, בעכער און בלומען, אַלעס פון גאָלד. זיבן רערן גייען אַרויס פון איין זייט, און אויף זיי {{זייט|127|ל}} אויסגעשניצט די זיבן אבות {{אָנווייז|¹)|127}} פון דער וועלט: אדם, נח, שם, אברהם, יצחק, יעקב און איוב אינמיטן; און אויף דער אַנדערער זייט מנורה נאָך זיבן גילדענע רערן, און אויף זיי אויסגעשניצט די זיבן חסידים {{אָנווייז|²)|127}} פון דער וועלט: לווי און עמרם, משה ואהרן, אלדד ומידד און חור אינמיטן.

{{הערה|דורך וועלכער ירושלים איז דערנאך חרוב געווארען.|¹)|126}}

אויף דער מנורה — אַ גילדענער קרוג, און אונטן אַ גילדענער בעקן, ביידע — פול מיט לויטערן שמן־זית {{אָנווייז|³)|127}}, פון בעקן גייען אַרויס צוויי גילדענע זאַנגען און אין די זאַנגען — צוויי קאַנאַלען. אויפן בעקן איז אויסגעשניצט עלי הכהן, אויף די זאַנגען — זיינע צוויי זין, חפני וּפִנחס, און אויף די קאַנאַלען — די צוויי אהרן׳ס קינדער, נדב ואביהוא.

אין ביידע זייטן שטול, רעכטס און לינקס, שטייען צוויי גילדענע קאַטעדערן {{אָנווייז|⁴)|127}}, איינע פאַרן כהן גדול, די צווייטע פאַרן סגן פון די כהנים, און אַרום שטול — נאָך זיבעציק גילדענע קאַטעדערן פאַר די זיבעציק זקנים — די סנהדרין.

און צוויי וואַסער־טעכטער {{אָנווייז|⁵)|127}}, האַלב פיש האַלב מענטש, זיצן ביי ביידע זייטן פון מלך, ער זאָל אויף זיי אָנלענען דעם קאָפּ.

און פיר און צוואַנציק גילדענע וויינשטאָקן, שטייען פון ביידע זייטן שטול און באַדעקן דעם מלך מיט זייער שאָטן, און אַרום שטול שטייען טייטלביימער, באַהאַנגען מיט ווייסן ליינען, און אויף זייערע בלעטער־קרוינען שטייען העלפאַנדביינענע פּאַוועס, און צוויי גילדענע לייבן, אינעווייניק אויסגעהוילט {{אָנווייז|⁶)|127}} און אָנגעפילט מיט בשמים, שפּריצן געווירציקע ריחות, ווען שלמה המלך זעצט זיך אויפן שטול.

ווי שלמה המלך פלעגט אַרויף אויף די ערשטע טרעפּ, — אַזוי האָט זיך באַלד אָנגעהויבן רירן דער אינעווייניקסטער מעכאַניזם {{אָנווייז|⁷)|127}}. אַ ראָד גיט זיך אַ דריי און דער לייב שטרעקט אויס אַ פוס פון איין זייט און דער אָקס — אַנטקעגן, און דער מלך לעהנט זיך אָן אויף זי און גייט־אַרויף העכער. אַזוי איז געווען ביי אַלע טרעפּ. אויבן האָט אים דער אָדלער געזעצט אויפן שטול און אָנגעטון די קרוין אויפן קאָפּ און די גילדענע טויב איז אַראָפּ פון זייל צום ארון־קודש, גענומען אַ ספר־תורה און דערלאַנגט שלמה׳ן אין האַנט. און דער כהן־גדול מיט די זקנים שטייען אויף און געבן אָפּ שלום, דערנאָך זעצן זיי זיך אויף די ערטער און הייבן אָן משפּטן דאָס פאָלק ישראל.

{{הערה|פאָטערס.|¹)|127}} {{הערה|פרומע.|²)|127}} {{הערה|אָליווען־אייל.|³)|127}} {{הערה|הויכע שטולען.|⁴)|127}} {{הערה|רוסאַלקעס.|⁵)|127}} {{הערה|פּוסט.|⁶)|127}} {{הערה|מאַשינעריע, רעדער־ווערק.|⁷)|127}}

{{זייט|128}}

אַ זילבערנע שלאַנג איז געווען אין מעכאַניזם, צונויפגעוויקלט, ווי אַ פאַרשרויפטע פעדער {{אָנווייז|¹)|128}}, און ווען עס זענען געקומען פאַלשע עדות, האָט זיך באַלד די שלאַנג צעוויקלט און אַלע פעדער פונאַנדערגעלאָזט — האָבן אַלע רעדער אָנגעהויבן זיך דרייען און די חיות — רוישן: די אָקסן — מוקן, לייבן — שרייען, לעמפּערטן — שאַלען, וועלף — היילן, שעפּסן — בלעקערצן, ציגן — טרעלען, בערן — ברומען, הירשן — הירזשען, טויבן — טרוקן, שפּאַרבער — קראַקן, שפּערלינגען — פּיפּסן {{אָנווייז|²)|128}}, פּאַוועס — לויפן און אָדלער — פליען. פאַלט אָן אויף די עדות אַ שרעק און זיי זאָגן דעם אמת.

פּרעה נכה האָט דעם שטול גענומען געפאַנגען און אים געבראַכט קיין מצרים, און אַז ער האָט געוואָלט זיך זעצן אויפן שטול, האָט דער לייב אויסגעצויגן דעם רעכטן פוס און אים געגעבן אַ קלאַפּ אין דיך, — איז ער געבליבן אַ הינקעדיקער ביזן טויט.

און אַז נבוכדנצר הרשע האָט חרוב געמאַכט די שטאָט ירושלים און שפּעטער מצרים אויך איינגענומען, האָט ער דעם שטול אַוועקגעפירט אין בבל און געוואָלט זיך זעצן אויף אים, — האָט אים דער לייב אַראָפּגעוואָרפן. און אַז דריווש האָט איינגענומען בבל און אַוועקגעפירט דעם שטול אין מדי, — האָט שוין קיינער ניט געוואַגט צו זעצן זיך אויפן שטול. און אַז אלכסנדר מוקדון האָט איינגענומען די גאַנצע וועלט, האָט ער דעם שטול צוריק אַוועקגעפירט אין מצרים. און אַז אַגיפונוס בן אַנטיוכוס האָט חרוב געמאַכט מצרים האָט ער דעם שטול אָפּגעפירט אין אַ שיף, איז אַרויסגעפאַלן אַ פיסל און געבליבן הענגען אויף אַ גילדענער קייט. האָט ער אַראָפּגעבראַכט קינסטלער פון גאָר דער וועלט — און קיינער האָט ניט געקענט פאַרריכטן, ביז אויף היינטיקן טאָג.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|מַלְכַּת שְבָא.|1.5|8.20}}

איינמאָל, ווען דעם מלך שלמה איז געווען אויפגעלייגט אויפן האַרצן נאָך אַ גוטן כוס וויין, האָט ער פונאַנדער געשיקט שלוחים אין אַלע לענדער אַרום ארץ־ישראל און געלאָזט בעטן אַלע מלכים פון מזרח און מערב זיי זאָלן קומען אין זיין פּאַלאַץ און זען זיין גרויסקייט,

{{הערה|ספרינזשינע.|¹)|128}} {{הערה|קוויטשען.|²)|128}}

{{זייט|129}}

דערנאָך האָט ער באַפוילן מען זאָל ברענגען דוד המלך׳ס פידלען און צימבלען, פּויקן און פלייטן און שפּילן פאַר זיי. און נאָך האָט ער באַפוילן, מען זאָל ברענגען אַלע בהמות און חיות, עופות און שרצים, שדים און רוחות, טייוולען און שרייטעלעך, זיי זאָלן פאַר אים טאַנצן און שפּרינגען. די שרייבער זיצן און לייענען די רייסטער {{אָנווייז|¹)|129}}, רופן אויס יעדן ביי זיין נאָמען, און זיי פאַרזאַמלען זיך און קומען אַלע, ניט געבונדן, ניט געשמידט און נישט געפירט פון קיינעם.

האָט מען דורכגעזוכט אַלע פויגל און דעם אויער־האָן צווישן זיי ניט געפונען, ווערט שלמה שטאַרק אויפגעבראַכט און באַפוילט, מען זאָל אים ברענגען און באַשטראָפן.

קומט דער אויער־האָן און זאָגט:

— אדוני קעניג! הער נאָר אויס מיינע רעד, און לאָזן מיינע ווערטער דיר אַריין אין אויער. שוין דריי חדשים אַז ס׳איז מיר אַריין אין קאָפּ אַ געדאַנק און האָב אַלץ געוואָלט דערגיין איין זאַך; קיין ברויט האָב איך ניט געגעסן, קיין וואַסער געטרונקען, און אַלץ ביי זיך געטראַכט: איך וועל פליען־שוועבן איבער גאָר דער וועלט, און זען צי איז פאַראַן אַ לאַנד צי אַ קעניגרייך, וואָס איז דיר ניט אונטערטהעניג און פאָלגט ניט דיין געבאָט. האָב איך געפונען אַ ווייטע מדינה מיט דער הויפּט־שטאָט קיטור אין מזרח לאַנד. איר זאַמד איז טייערער פון גאָלד, און זילבער וואַלגערט זיך אין די גאַסן ווי מיסט. און ביימער וואַקסן דאָרט פון אייביקע צייטן, געפלאַנצט נאָך אין די ערשטע טעג, ווען די וועלט איז באַשאַפן געוואָרן, און וואַסער טרינקען זיי פון גן־עדן קוואַל. פאַראַן דאָרט פיל חיילות {{אָנווייז|²)|129}}, מיט קרוינען אויף די קעפּ, נאָר אָנציען אַ בויגן {{אָנווייז|³)|129}} קענען די ניט, און ווי צו פירן מלחמות ווייסן זיי ניט. אַ פרוי געוועלטיקט איבער זיי און איר נאָמען איז מלכת־שבא. דעריבער, אויב די זאַך וועט וואוילגעפעלען דעם מלך מיין הער, וועל איך זיך אָנטון אַ כוח, און זיך אַוועקלאָזן אין שטאָט קיטור, אין לאַנד שבא. זייערע מלכים וועל איך שמידן אין שלעסער און זייערע הערשער אין אייזערנע קייטן — און ברענגען זיי צו דיר, אדוני קעניג.

און די זאַך איז וואוילגעפעלען אין מלך׳ס אויגן. האָט ער געשיקט רופן די קעניגלעכע שרייבער, און מ׳האָט אָנגעשריבן אַ בריוו און אָנגעבונדן אין אויער־האָנס פליגל.

{{הערה|צעטלען.|¹)|129}} {{הערה|מיליטער.|²)|129}} {{הערה|צו שיסן מיט פיילן.|³)|129}}

{{זייט|130}}

איז אויפגעשטאַנען דער אויער־האָן און אַרויפגעשוועבט אין דער הויך, און אַרומגעדרייט זיך אין דער לופטן אַרום און אַרום, זענען אַלע פויגל אַריין צו אים אין ראָד און זיך צוצויגן ווייט — דער אויער־האָן פליט פאָרויס און אַלע ציען זיך נאָך. אַזוי זענען זיי געפלויגן און געפלויגן, ביז זיי זענען געקומען צו דער שטאָט קיטור אין מדינה שבא.

אין דער פרי גייט אַרויס די מלכת־שבא זיך בוקן צו דער זון און זעט, אַז ס׳איז פּלוצלונג געוואָרן פינצטער, ווייל די פויגל האָבן מיט זייערע פליגל פאַרשטעלט די שיין, — האָט זי צעריסן אירע קליידער און געבליבן שטיין פאַרוואונדערט און פערקלעמט.

האָט זיך דער אויער־האָן אַראָפּגעלאָזן צו איר, — דערזעט זי דעם בריוו הענגען אויף זיינע פליגל, בינדט זי אָפּ דעם בריוו און לייענט:

„פון מיר שלמה המלך.

שלום דיר און פריד צו דיינע הערן!

זיי וויסן, אַז דער אויבערשטער האָט מיך געמאַכט קעניגן אויף אַלע חיות פון פעלד און פויגל אין הימל און אויף אַלע שדים, רוחות און טייוולען, און אַלע מלכים פון מזרח און מערב, צפון און דרום קומען געבן מיר שלום.

אַצונד, אויב דו וועסט וועלן און קומען מיך באַגריסן, וועל איך דיר אָנטון כבוד מער ווי אַלע מלכים, וואָס זיצן ביי מיר, און אויב דו וועסט ניט וועלן און ניט קומען מיך באַגריסן, — וועל איך אויף אייך אָנשיקן מלכים מיט רייטער און לעגיאָנען {{אָנווייז|¹)|130}}. וועסטו פרעגן: ווער זענען עס שלמה׳ס מלכים מיט רייטער און לעגיאָנען? די חיות פון פעלד — דאָס זענען די מלכים, די פויגל פון הימל — דאָס זענען די רייטער, און די שדים, רוחות און טייוולען זענען די לעגיאָנען. זיי וועלן אייך צושטיקן און צואווערגן אין אייערע הייזער אויף די בעטן, די חיות וועלן אייך פאַרצוקן און צערייסן אויפן פרייען פעלד, און די פויגל וועלן אייער לייב פּיקן און אייער פלייש עסן”.

אַז די מלכת־שבא האָט איבערגעלייענט דעם בריוו, האָט זי ווידער צעריסן די קליידער און געלאָזט רופן אירע עלטסטע הערן און ראָטהגעבער און געפרעגט:

— צי ווייסט איר ניט, וואָס פאַרלאַנגט פון מיר שלמה המלך?

{{הערה|מיליטער.|¹)|130}}

{{זייט|131}}

ענטפערן זיי: מיר וויסן ניט פון שלמה המלך און שעצן ניט זיין מלוכה.

נאָר זי האָט זייערע רעד ניט געהערט און דער ראָט ניט געפאָלגט. האָט זי געשיקט רופן אַלע שיפס־קאַפּיטאַנען און זעגעלמייסטער, און געלאָזט אָנלאָדן פולע שיפן מיט פּימסן־האָלץ און קאָראַלען, פּערל און בריליאַנטן, און געשיקט האָט זי שלמה׳ן זעקס טויזנט יינגלעך מיט זעקס טויזנט מיידלעך, אַלע — געבוירן אין איין טאָג, אין איין שעה, אַלע פון איין הויך, איין וואוקס, און אַלע אָנגעטון גלייך אין פּורפּור־וואָל.

און אַ בריוו האָט זי זיי מיטגעגעבן צו שלמה׳ן:

„פון דער שטאָט קיטור קיין ארץ־ישראל איז אַ מהלך פון זיבן יאָר, און איך פאַרלאַנג צו קומען אין דריי יאָר צייט”.

אין דריי יאָר אַרום איז זי געקומען, און שלמה האָט באַפוילן, אַז אַרויס אַנטקעגן און באַגעגענען זי זאָל בניהו בן יהוידע, וואָס איז גלייך צום מאָרגן־רויט, וואָס שיינט אויף אין דער פרי, און צום שטערן נוגה, וואָס פינקעלט צווישן אַלע שטערן און צו אַ רויז ביים טייך וואַסער.

ווי זי האָט אים דערזען, איז זי אַראָפּ פון איר רייטוואָגן, ווייל זי האָט געמיינט, אַז דאָס איז שלמה אַליין.

זאָגט בניהו: איך בין ניט שלמה, נאָר איינער פון זיינע דינער.

ווענדט זי זיך צו אירע הערן און זאָגט זיי אַ שפּריכוואָרט:

„האָט איר ניט געזען דעם לייב, — זעט זיין לאַגער־אָרט; האָט איר דעם מלך שלמה ניט געזען — קוקט אָן זיין שיינעם באַדינער”.

און בניהו האָט זי געבראַכט צו שלמה׳ן אין גלעזערנעם פּאַלאַץ, האָט זי געמיינט, אַז ער זיצט אין וואַסער און זיך דערשראָקן און אויסגעטון די שיך.

דערנאָך פרעגט זי דעם מלך שלמה אַ רעטעניש:

:::פון דער ערד קריכט ער אַרויס,
:::ווי וואַסער גיסט ער זיך אויס,
:::און פילט אָן דאָס גאַנצע הויז.

ענטפערט ער: נאַפט {{אָנווייז|¹)|131}}.

{{הערה|נאַפט פילט אָן דאָס הויז מיט ליכטיקייט.|¹)|131}}

{{זייט|132}}

פרעגט זי נאָך אַ רעטעניש:

:::ווי עס גיט אַ בלאָז אַ ווינט,
:::בויגט ער איין דעם קאָפּ געשווינד,
:::און יאָמערט מיט אַ קלאָג;
:::פאַר רייכע — אַ פּוץ, פאַר אָרעמע — אַ נוץ;
:::פאַר לעבעדיקע — אַ סוף, פאַר טויטע — אַ שטראָף;
:::פאַר פויגל — אַ פרייד, פאַר פיש — אַ פּלאָג.

ענטפערט ער: ליין {{אָנווייז|¹)|132}}!

וויל זי אים נאָך אויספּרואוון און זאָגט:

— דערקען, וועלכע פון די קינדער וואָס איך האָב דיר געשיקט זענען יינגלעך, און וועלכע — מיידלעך.

הייסט ער ברענגען ניס מיט געברענטע זאַנגען און וואַרפן פאַר זיי. די יינגלעך האָבן אויפגעהויבן די פּאָלעס, און די מיידלעך זענען פון נאַטור שעמענדיק — האָבן זיי אויסגעשטרעקט די קאָפּ־טיכלעך.

האָט ער אָנגעוויזן און געטראָפן.

זאָגט די מלכת שבא:

— איצט זע איך מיט מיינע אויגן, ווי גרויס דיין חכמה איז.

און זי האָט געשאָנקען דעם מלך טייערע מתנות און ער האָט איר אויך געגעבן „אַלץ וואָס זי האָט פאַרלאַנגט”.

{{קעפּל|IX.}}

{{קעפּל|שלמה המלך׳ס אָדלער.|1.5|8.21}}

אַ גרויסן אָדלער האָט שלמה געהאַט און ווען ער האָט געוואָלט באַזוכן די שטאָט תדמור אין דער מדבר האָט ער זיך אויף אים אַוועקגעלאָזט רייטנדיק און געקומען אין איין טאָג.

{{הערה|אַז דער ליין וואַקסט און דער ווינט בלאָזט — רוישען די שטענגלעך און די קעפּלעך בויגען זיך פון פלאַקס וועבט מען פיינע ליינען פאַר רייכע און גראָבען שטאַרקען לייוואַנד פאַר אָרעמע. דער סוף פון יעדן מענטשן איז — די תכריכים. אַז מען באַשטראָפט אַ פאַרברעכער — הענגט מען אים אויף אַ שטריק פון פלאַקס. די פויגל פּיקען די זאָמען־קערנער און פרייען זיך, און די פיש פאַנגט מען אין נעצען, געפלאָכטען פון פלאַקס.|¹)|132}}

{{זייט|133}}

{{קעפּל|X.}}

{{קעפּל|שלׂמׂה המלך און דער אשמדי.|1.5|8.22}}

זיבן יאָר האָט שלמה המלך געבויט דעם בית־המקדש אויפן שענסטן באַרג פון ירושלים, אויפן באַרג מוריה. פון געזעגטע שטיינער האָט ער אויסגעמויערט די ווענט און אינעווייניק באַשלאָגן מיט געשניצטן צעדער־האָלץ און דורכאויס באַדעקט מיט לויטער גין־גאָלד. און די גאַנצע צייט האָט ביים געביי קיין זעג ניט געזעגט, קיין האַק ניט געהאַקט און קיין האַמער ניט געקלאַפּט, און מ׳האָט ניט געהערט פון הר־הבית קיין שום גערויש פון אייזערנע געצייג, ווייל אייזן פערקירצט {{אָנווייז|¹)|133}} דעם מענטשנס יאָרן, און גאָטס הויז פערלענגערט די יאָר.

ווי־זשע האָט מען געזעגט די שטיינער אָן אייזערנע געצייג?

אַ טייערער בריליאַנט איז דאָ אויף דער וועלט, וואָס הייסט שמיר. ער איז האַרטער פון שטאַהל און שאַרפער פון דימענט: מיט אַ דימענט שניידט מען דיענע טאָוולען גלאָז, און מיטן שמיר קען מען צושניידן די שטאַרקסטע שטיינער און צעשפּאַלטן גאַנצע בערג.

האָט שלמה המלך צונויפגערופן די חכמים און אַלטע לייט פון אַלע מדינות און שטעט און זיי געפרעגט: צי ווייסט איר נישט וואו געפינט זיך דער שמיר?

ענטפערן זיי אים:

— אדוני קעניג, מיר וויסן וואויל, אַז גאָט האָט באַשאַפן די וועלט אין זעקס טעג, האָט ער צולעצט, פרייטיק פאַרנאַכט, באַשאַפן נאָך צען וואונדערלעכע זאַכן, איינס פון די וואונדערלעכע זאַכן איז דער שמיר. מיטן שמיר זענען אויסגעקריצט געוואָרן די צען געבאָט אויף די צוויי לוחות, וואָס משה רבינו האָט באַקומען פון גאָט אויפן באַרג סיני. מיטן שמיר האָט משה רבינו געשליפן די צוועלף טייערע שטיינער פון חושן ואפוד און אויף זיי אויסגעקריצט די נעמען פון אַלע צוועלף שבטים. און אַז די יידן האָבן געזינדיקט, איז דער שמיר פון זיי באַהאַלטן געוואָרן, און איצט ווייסן פון אים נאָר שדים און רוחות. רוף זיי אַרויס, וועלן זיי דיר זיין אָרט אַנטדעקן.

רופט שלמה אַרויס די שדים און פרעגט זיי.

{{הערה|פון אייזן מאַכט מען שווערדן און מיט שווערדן טויט מען מענטשן.|¹)|133}}

{{זייט|134}}

ענטפערן זיי אים: מיר וויסן נישט, נאָר אשמדי, אונדזער גרויסער הערשער, ער ווייסט אפשר יאָ.

פרעגט ער זיי: וואו האַלט זיך אייער אשמדי אויף?

זאָגן זיי: אויף יענעם און יענעם באַרג. דאָרט האָט ער אַ ברונעם פול מיט וואַסער, פאַרדעקט מיט אַ שטיין און פאַרזיגלט מיט זיין זיגל. אַלע טאָג הייבט ער זיך אויף אין דער הויך און פאָרשט אויס דעם הימל, לאָזט זיך אַראָפּ און פאָרשט אויס די ערד. קומט צו זיין ברונעם און קוקט אַרום דעם זיגל, עפנט אויף, און נאָכדעם ווען ער טרינקט זיך אָן פאַרזיגלט ער אים ווידער און גייט אַוועק.

רופט שלמה זיין פעלד־מאַרשאַל בניהו בן יהוידע, גיט אים מיט אַ קייט מיט אַ רינג, אויף וועלכן דער שם־המפורש איז אויסגעקריצט, בינטלעך וואָל און לאָגלען וויין, און שיקט אים ער זאָל ברענגען דעם אשמדי אַ געפאַנגענעם.

געקומען אויף יענעם באַרג, האָט בניהו אויסגעגראָבן אַ גרוב אונטער דעם ברונעם פון אשמדי, אָפּגעצאַפּט אַהין דאָס וואַסער פונעם ברונעם און פאַרשטאָפּט דעם לאָך מיט די בינטלעך וואָל. דערנאָך האָט ער אויסגעגראָבן נאָך אַ גרוב העכער פון אשמדי׳ס ברונעם, אַריינגעלאָזט אין ברונעם דורך דער גרוב וויין, און דעם לאָך אויך פאַרשטאָפּט מיט וואָל. פאַרשאָטן ביידע פרישע גריבער מיט ערד, האָט בניהו אַרויפגעקלעטערט אויף אַ הויכן בוים צו זען פון דאָרט, וואָס דאָ וועט פאָרקומען.

קומט דער אשמדי, באַקוקט די חתימה, און זעט, אַז זי איז גאַנץ, — הייבט ער אויף דעם שווערן שטיין און טרינקט אויס דעם גאַנצן וויין. פאַרדרייט זיך אים דער קאָפּ און ער ווערט באַלד אַנטשלאָפן טויט־שיכור.

ווי בניהו בן יהוידע האָט דאָס דערזען, שפּרינגט ער באַלד אַראָפּ פון בוים, וואַרפט אויף אים אַרויף די קייט, שמידט אים הענט און פיס, און האַלט־צו פעסט דעם רינג מיטן שם־המפורש.

אַז דער אשמדי האָט זיך אויפגעכאַפּט פון שלאָף און דערזען, וואָס בניהו האָט מיט אים געטון, האָט ער אָנגעהויבן שרייען מיט אַ ווילדן קול און גענומען וואַרפן־זיך און רייסן די קייט. האָט בניהו אים געוויזן דעם רינג מיטן שם־המפורש און געזאָגט: אומזיסט דיין פּילדערן, עס וועט דיר גאָרניט העלפן — דיין הערס נאָמען איז אויף דיר:

איז דער אשמדי באַלד אַנטשוויגן געוואָרן און אַראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ.

{{זייט|135}}

זאָגט צו אים בניהו בן יהוידע: קום איך וועל דיך פירן צו שלמה המלך, מיין הער.

זענען זיי אויפגעשטאַנען און אַוועקגעגאַנגען. בניהו גייט פאָרויס און שלעפּט אים פאַרן קייט, און דער אשמדי גייט נאָך און זאָגט אויף זיך דאָס שפּריכוואָרט:

:::דער וויין איז אַ שפּעטער,
:::געטראַנק באַרוישט —
:::לאָזט זיך ווער אין אים אַריין
:::קען ער קלוג נישט זיין.

גייען זיי פאַרביי אַ הויכן פּאַלמען־בוים, — טוט זיך דער אשמדי אין אים אַ רייב און רייסט אים אויס. גייען זיי פאַרביי אַ רייכן פּאַלאַץ, טוט אים אשמדי אַ שטויס, קערט אים איבער און וואַרפט אים־אום. קומען זיי צו אַ געצעלט פון אַן אלמנה, גייט אַרויס די אָרעמע פרוי און הייבט אָן צו בעטן זיך ביים אשמדי, ער זאָל איר וואוינונג ניט פאַרוויסטן, שפּרינגט ער אָפּ צוריק און לינקט זיך אויס אַ פוס. גייט ער ווייטער און הינקט אויף זיינע הינערשע {{אָנווייז|¹)|135}} פיס און זאָגט אויף זיך דעם פּסוק:

:::ווייכער שפּראָך,
:::ברעכט ביין און קנאָך.

דערזעט ער אַ בלינדער בלאָנדזעט, פירט ער אים אויפן וועג אַרויף. דערזעט ער אַ שיכור בלאָנדזעט, פירט ער אים אויך אויפן וועג אַרויף. דערזעט ער אַ זייער פריילעכע חתונה — צעוויינט ער זיך.

הערט ער, ווי איינער באַשטעלט אַ פּאָר שיך ביי אַ שוסטער, זיי זאָלן אים דינען גאַנצע זיבן יאָר, — הייבט ער אָן צו לאַכן.

דערזעט ער, ווי אַ כישוף־מאַכער שטייט אויף זיין פּלאַץ און צויבערט — הייבט ער אָן צו לאַכן.

בניהו האָט זיי אַלע שד׳ישע תנועות מיט פאַרוואונדערונג צוגעזען און נישט פאַרשטאַנען וואָס דאָס באַטייט. ער האָט אָבער איצט אין וועג נישט געוואָלט אַריין מיטן אשמדי אין לאַנגע שמועסן און דאָס אָפּגעלייגט אויף אַן אַנדער צייט.

{{הערה|שדים האָבן הינערשע פיס.|¹)|135}}

{{זייט|136}}

אַזוי זענען זיי געגאַנגען און געגאַנגען, וואַלד־איין — וואַלד־אויס, באַרג־אויף — באַרג־אָפּ, זיבן טעג און זיבן נעכט, ביז זיי זענען אָנגעקומען קיין ירושלים.

דריי טעג האָט מען דעם אשמדי ניט גערופן צו שלמה המלך. דעם ערשטן טאָג פרעגט ער: פאַרוואָס? זאָגט מען אים: דער מלך האָט נעכטן ביינאַכט געטרונקען צופיל וויין, — טוט אים היינט וויי דער קאָפּ. נעמט דער אשמדי צוויי ציגל און לייגט אַרויף די קלענערע אויף דער גרעסערער. דערציילט מען בניהו בן יהוידע, וואָס ער האָט געטון. זאָגט בניהו: דאָס האָט דער אשמדי געמאַכט אויפן וואונק, וואָס פאַר אַ רפואה מען דאַרף געבן אונדזער מלך, און דער מיין איז: גיט שלמה׳ן אויסטרינקען אַ כוס מיט וויין, — וועט עס אים דעם דול פון קאָפּ אַרויסשלאָגען. האָט מען אַזוי געטון — און ס׳האָט געהאָלפן.

אויף מאָרגן פרעגט דער אשמדי: פאַרוואָס רופט מען מיך היינט ניט צום מלך? ענטפערט מען אים: ער האָט נעכטן צופיל פלייש געגעסן, — טוט אים היינט וויי דער בויך. נעמט דער אשמדי אַראָפּ איין ציגל פון דער אַנדערער. דערציילט מען בניהו׳ן, זאָגט ער: דער אשמדי ווייזט אויפן וואונק: גיט דעם מלך היינט ניט עסן, — וועט ער גענעזן {{אָנווייז|¹)|136}} ווערן. האָט מען אַזוי געטון — און ס׳האָט געהאָלפן.

אויפן דריטן טאָג האָט מען אים אַריינגעפירט צו שלמה המלך, נעמט ער אַ שטעקן, מעסט אָפּ פיר איילען און גיט אים אַ וואָרף צו שלמה׳ן און זאָגט: נאָכן טויט וועט דיר זיין גענוג פיר איילען ערד, איצט איז דיר די גאַנצע וועלט קאַרג, אַפילו מיך ווילסטו אויך באַהערשן.

ענטפערט אים שלמה: איך פאַרלאַנג פון דיר גאָרניט, זאָג מיר נאָר, וואו איז דער שמיר באַהאַלטן? ווען איך באַקום דעם שמיר און בוי אויס דעם בית־המקדש, — לאָז איך דיך שוין פריי.

{{הערה|געזונט.|¹)|136}}

ענטפערט אים דער אשמדי: נישט מיר אין האַנט איז דער שמיר פאַרטרויעט, ער געפינט זיך אין רשות פונעם שר של ים, און ער האָט אים פאַרטרויט נאָר דעם אויער־האָן, אַ פויגל וואָס האַלט וואָרט און ברעכט נישט קיין שבועה. נעמט דער אויער־האָן דעם שמיר, פאַרטראָגט אים אויף אַ הויכן פעלדז, וואו אַלעס אַרום איז וויסט און ווילד, לייגט אים אויפן פעלדזן־שפּיץ, שפּאַלט זיך אונטער אים דער פעלדז און עס עפנט זיך אַ טאָל, {{זייט|137}} ברענגט ער זאַמען פון געוויקסן און וואַרפט אַהין, ווערט דאָרט אַ ישוב. און דערפאַר האָט ער אַ צונאָמען „פעלדזן־שפּאַלטער”.

האָט שלמה ווידער געשיקט בניהו בן יהוידע און אים באַפוילן: גיי אַוועק און געפין דעם נעסט פונעם אויער־האָן. דאָרט זאָלסטו באַקומען דעם שמיר אין אים מיר ברענגען.

האָט בניהו מיטגענומען מיט זיך מענטשן מיט נייטיקע כלים דערצו און ווידער זיך געלאָזט אין וועג.

געקומען צו יענעם אָרט, וואָס דער אשמדי האָט אויסגעמאָלט, האָט ער נאָך לאַנגן זוכן געפונען דעם נעסט פונעם אויער־האָן פול מיט יונגע פליגעלעך, נאָר־וואָס אויסגעפּיקט זיך פון די אייער. און דער אַלטער אויער־האָן אַליין איז אין נעסט דעמאָלט נישט געווען, ער איז אַוועקגעפלויגן זוכן שפּייז פאַר זיינע קליינע קינדערלעך. נעמט בניהו בן יהוידע און דעקט צו דעם נעסט מיט אַ טאָוול גלאָז און אַליין באַהאַלט ער זיך אונטער אַ געדיכטן צווייג.

קומט דער אויער־האָן צופלויגן מיט אַ פולן שנאָבל שפּייז פאַר זיינע יונגע קינדער. זען זעט ער די דורכן גלאָז, נאָר דערלאַנגען קען ער ניט. פּיקט ער דאָס גלאָז מיטן שנאָבל, העלפט עס אָבער נישט, דאָס גלאָז איז דיק געווען און אייזן־שטאַרק, ניט דורכצופּיקן. נעמט אים אָן אַ גרויס רחמנות אויף זיינע הונגעריקע קינדערלעך, ער קען אָבער גאָר נישט העלפן. ווי אַ פאַרצווייפלטער בלייבט ער אַ וויילע שטיין אָפּהענטיק מיט אַראָפּגעלאָזטע פליגל. פּלוצעם — אַ הויב זיך אין דער הויך, אַוועק און פון אויג פאַרשוואונדן.

דויערט נישט לאַנג, זעט בניהו: דער אויער־האָן קומט צוריק צופליען, פאָכט פריילעך מיט די פליגל און טראָגט עפּעס אַזוינס אין שנאָבל. דאָס איז געווען דער שמיר.

אַראָפּגעלאָזט זיך ווידער אויף זיין נעסט, האָט דער פויגל אָנגעהויבן פירן מיטן שמיר איבערן גלאָז, וואָס הייבט זיך אָן צו שפּאַלטן. כאַפּט בניהו אַ גרויסן שטיין און וואַרפט דעם פויגל אין קאָפּ. דערשרעקט ער זיך און לאָזט פון שנאָבל אַרויס דעם שמיר. לויפן צו בניהו׳ס לייט און כאַפּן עס געשווינד אויף, און פריילעך אַוועק מיט זייער טייערן רויב צוריק אַהיים.

דער אויער־האָן, איבערגעבליבן אַליין אָן דעם שמיר, האָט זיך {{זייט|138|ל}} שטאַרק צום האַרצן גענומען, פאַרוואָס ער האָט זיין שבועה ניט אויסגעהאַלטן, נעמט ער און דערוואַרגט זיך אויף טויט.

און מיט דעם שמיר, פונעם אויער־האָן אַוועקגענומען, האָט מען געזעגט די שטיינער צום בנין {{אָנווייז|¹)|138}} בית־המקדש.

זיבן יאָר האָט געדויערט ביז דער בית־המקדש איז אויסגעבויט געוואָרן. די גאַנצע צייט האָט שלמה נישט אָפּגעלאָזט דעם אשמדי און געהאַלטן אים געשמידט אין קייטן.

איינמאָל אין אַ שמועס האָט בניהו געפרעגט דעם אשמדי אַן ערקלערונג, וואָס באַטייטן די אַלע תנועות זיינע וואָס ער האָט באַוויזן אויפן וועג.

— זאָג מיר — פרעגט ער אים — ווי קומט עס צו דיר, אַז דו זאָלסט זיך כאַפּן אַ פאַרבלאָנדזשעטן בלינדן און אַ שיכור אויפן וועג אַרויפפירן?

— אויף דעם בלינדן, פאַרשטייסטו מיך, האָט מען אויסגערופן אין הימל, אַז ער איז אַן אמתער צדיק, און פאַר דעם ביסל נחת־רוח וואָס מען וועט אים טון באַקומט מען גרינג עולם־הבא, האָב איך עס ביי דיר אויפגעכאַפּט. אויף דעם שיכור ווידער האָט מען אויסגערופן, פאַרקערט, אַז ער איז אַן אמתער רשע, און מיט דעם פּיצל נחת־רוח וואָס ער האָט דורך מיר באַקומען, איז ער שוין יוצא פאַר זיין לעצט ביסל עולם־הבא, וואָס ער וואָלט אפשר געקענט האָבן.

— פאַרוואָס אַז דו האָסט דערזען די פריילעכע חתונה, האָסטו זיך צוכליפּעט?

— דערפאַר ווייל איך האָב געזען אונטערן חתן׳ס פּלייצעס שטיין דעם מלאך־המוות, און אָט די כלה מיטן שיינעם פּנימל, וועט גאַנצע דרייצן יאָר פאַרוויסט ווערן וואַרטענדיק אויף איר קליין שוואָגעריל׳ס חלוצה.

— פאַרוואָס ווען יענער האָט באַשטעלט זיך שיך „אויף זיבן יאָר”, האָסטו זיך צעלאַכט?

— אים אַליין איז נישט געבליבן זיבן יאָר צום לעבן.

— פאַרוואָס אַז דו האָסט געזען דעם מכשף זיצט און צויבערט, האָסטו זיך צעלאַכט?

— פּונקט אויף דעם אָרט אונטער אים איז געליגן אין דער ערד באַהאַלטן אַן אוצר. לאָז ער נאָר באַווייזן אַ קונץ און טרעפן פריער וואָס אונטער אים געפינט זיך.

{{הערה|געביי.|¹)|138}}

{{זייט|139}}

אַז דער בנין איז שוין פאַרטיק געוואָרן, שיקט שלמה רופן צו זיך דעם אשמדי און זאָגט אים:

— באַלד ווערסטו שוין פריי, נאָר ווייז מיר פריער דיין בריה׳שקייט, מיט וואָס איז גרויס דיין טייוועלשער כוח.

ענטפערט אים דער אשמדי: נעם פון מיר אַראָפּ די קייט, שמיד מיר פונאַנדער הענט און פיס און גיב מיר דעם רינג מיטן שם־המפורש, — וועל איך דיר ווייזן מיין בריה׳שקייט. האָט שלמה געטון, ווי ער האָט געזאָגט. נעמט דער אשמדי און צולאָזט זיינע פליגל, האָט איין פליגל דערגרייכט צו דער ערד און דאָס צווייטע — ביזן הימל. און אויפגעעפנט האָט דער אשמדי זיין מויל און שלמה׳ן איינגעשלונגען, און באַלד אים צוריק אויסגעשפּיגן און פאַרשליידערט אים איבער פּוסטע וועלדער, איבער וויסטע פעלדער, פיר הונדערט מייל ווייט פון ירושלים.

און אַליין האָט דער אשמדי אָנגעטון די בִּגדי־מלכות {{אָנווייז|¹)|139}} און געזעצט זיך אויפן קעניגס שטול פון העלפאַנדביין און אָנגענומען שלמה המלך׳ס געשטאַלט, קיינער זאָל אים ניט דערקענען.

נאָר איין זאַך האָט ער ניט געקענט ענדערן: די פיס זענען ביי אים געבליבן הינערשע, ווי ביי אַלע שדים. האָט ער אָנגעטון אַ פּאָר לאַנגע זאָקן און זיי געטראָגן אַ גאַנצן טאָג.

אַזוי האָט ער געקעניגט אַ לאַנגע צייט און קיינער האָט ניט באַמערקט, וואָס פאַר אַן איבערקערעניש איז דאָ פאָרגעקומען.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

און שלמה האָט זיך אויפגעכאַפּט אין פרעמדן לאַנד, וואו דער אשמדי האָט אים פאַרוואָרפן, ווייט פיר הונדערט מייל פון ירושלים. פרעמד און עלנט איז ער אומעטום געווען, אַרומגעגאַנגען איבער די הייזער און געבעטעלט ברויט, און וואוהין ער איז געקומען און געשריען: אני שלמה — איך בין שלמה המלך! — האָט אים קיינער ניט געגלויבט. אַלע האָבן פון אים געלאַכט און געמיינט, אַז נישט אַנדערש, ער איז משוגע. און פאַרשייטע יונגען זענען אים נאָכגעלאָפן אין די גאַסן, פאַרוואָרפן אים מיט שטיינער און נאָכגעשריען: אָט גייט דער משוגענער, וואָס זאָגט אויף זיך, אַז ער איז שלמה המלך.

{{הערה|קעניגלעכע קליידער.|¹)|139}}

{{זייט|140}}

ווי משוגע שלמה האָט אויסגעזען ביי לייט, ווען ער האָט אַלס אָרעמער וואַנדערער נישט אויפגעהערט צו שרייען אני שלמה, — האָבן זיך דאָך געפונען אַמאָל אַזעלכע, וואָס האָבן אים יאָ געגלויבט.

איין מאָל איז צו אים געקומען איינער אַ רייכער מאַן און אים געזאָגט:

— אדוני קעניג, טו מיר דעם כבוד און קום צו מיר אויף אַ מאָל־צייט.

האָט ער אים געבראַכט צו זיך אין הויז און געשאָכטן פון זיינעט וועגן אַ געשטאָפּטן אָקס, און דערלאַנגט צום טיש די טייערסטע שפּייזן און געטראַנקען. און אַז שלמה האָט געוואָלט נעמען עסן, האָט זיך דער רייכער מאַן געזעצט אַנטקעגן אים, געשאָקלט מיטן קאָפּ און אַזוי געזאָגט:

— וויי צו די אויגן, וואָס זיי זעען דאָס! אָט דאָס איז דער גרויסער הערשער שלמה המלך, וואָס זיין נאָמען האָט געקלונגען פון איין עק וועלט ביזן אַנדערן? וואו איז זיין גרויסקייט און רייכטום? וואו איז זיין שטאַרקייט און קלוגשאַפט? — שלמה׳ן האָט עס פאַרנומען ביים האַרצן, געוואָרגן זיך מיטן ביסן און אויפגעשטאַנען פון טיש הונגעריק און טרויעריק.

אַ אַנדערס מאָל קומט צו אים איינער אַן אָרעמער און זאָגט: אדוני קעניג! טו מיר אָן דעם כבוד און קום צו מיר אויף מיטאָג. זאָגט שלמה צו אים: ווילסטו מיר אויך אָפּטון, ווי יענער און יענער?

ענטפערט ער אים: „אַן אָרעמאַן בין איך און האָב ניט מער, ווי שוואַרץ ברויט און אַ שיסל זויער־קרויט, נאָר געבן גיב איך עס מיטן גאַנצן האַרצן און מיט אַ גוט געמיט”. איז שלמה צו אים געקומען אין שטוב. האָט דער אָרעמאַן געבראַכט וואַסער און אָפּגעוואַשן שלמה׳ן די הענט מיט די פיס און געזעצט אים אויבן־אָן און דערלאַנגט צום טיש ברויט מיט זויער־קרויט. און אַליין האָט ער זיך געזעצט נעבן אים און גענומען טרייסטן שלמה׳ן מיט זיסע רעד:

— גאָט האָט געשוואוירן דיין פאָטער דוד המלך, אַז די מלוכה וועט ניט אָפּגעטון ווערן פון זיינע קינדער און קינדס־קינדער, און גאָטס וואָרט איז אמת און וואָר. מיט איין האַנט שטראָפט ער — מיט דער אַנדערער היילט ער. האָף צו אים און ער וועט געוויס דיר ווידער אומקערן צו דיין פריערדיקן שטאַנד.

אויף די ביידע האָט שלמה המלך געזאָגט דאָס שפּריכוואָרט:

:::„בעסער זויער־קרויט אין פריידן
:::איידער אָקסן־פלייש אין ליידן”.

{{זייט|141}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַזוי האָט שלמה המלך זיך געוואָגלט און געוואַנטערט פון שטאָט צו שטאָט, פון דאָרף צו דאָרף, ביז ער האָט זיך דערשלאָגן צוריק קיין ירושלים, געקומען צו די סנהדרין און אויסגעשריען: אני שלמה! האָבן זיי אים געזאָגט: נאַר איינער! שלמה זיצט אין קעניגלעכן פּאַלאַץ אויף זיין שטול, און דו האָסט זיך איינגערעדט אַ משוגעת אין קאָפּ.

אויף מאָרגן איז ער ווידער געקומען און געשריען: אני שלמה! און זיי האָבן אים ווידער ניט געגלויבט. אַז ער איז אַוועקגעגאַנגען האָבן זיי צו זיך געזאָגט: ער ווייזט אויס ווי אַ קלאָרער מענטש און רעדט אַלץ צו דער זאַך, נאָר איין נאַרישקייט האָט ער זיך אַריינגעשלאָגן אין קאָפּ, — דאַרף מען די זאַך אויספאָרשן.

אויסגעהערט פון שלמה׳ן די גאַנצע מעשה מיטן אשמדי, זענען די סנהדרין אַוועק אין קעניגלעכן פּאַלאַץ און אויסגעפרעגט די הויף־לייט צי האָבן זיי זיך נישט צוגעקוקט ווי דעם קעניגס פיס זעען אויס. ענטפערן יענע, אַז קיינער האָט אים ניט געזען באָרוועסערהייט: בייטאָג טראָגט ער לאַנגע זאָקן און ביינאַכט שלאָפט ער פאַרשלאָסן אין אַ באַזונדער חדר.

האָט זיי שלמה געגעבן אַן עצה:

— גייט אַריין פאַרנאַכט אין חדר וואו ער שלאָפט און שיט דאָרט אָן דינעם זאַמד.

האָט מען אַזוי געטון — און אויף מאָרגן אין דער פרי האָט מען דערזען אין זאַמד טריט פון הינערשע פיס.

האָבן זיך אויפגעקליבן אַלע גרויסע לייט פון ירושלים אין אַוועקגעפירט שלמה׳ן אין קעניגלעכן פּאַלאַץ, און דעם אשמדי האָבן זיי פאַרטריבן מיטן שם־המפורש אין פּוסטע וועלדער און וויסטע פעלדער.

און שלמה האָט זיך ווידער געזעצט אויף זיין קעניגלעכן שטול פון העלפאַנדביין און געקעניגט אויפן פאָלק ישראל.

{{קעפּל|יונה הנביא אין פיש.|1.5|8.23}}

גאָט האָט זיך באַוויזן צו יונה הנביא און אים באַפוילן:

— גיי און רוף אויס אין די גאַסן פון נינווה: אין פערציק טעג אַרום וועט די שטאָט איבערגעקערט ווערן צוליב אייערע זינד!

האָט יונה געטראַכט ביי זיך אין האַרצן: גאָט איז אַ דערבאַרעמיגער {{זייט|142|ל}} און אַ לייטזעליקער. איינמאָל האָט ער מיך געשיקט אָנזאָגן, אַז ירושלים וועט חרוב ווערן, און די יידן האָבן תשובה געטון און גאָט האָט זיי מוחל געווען, — האָט מען מיך גערופן פאַלשער נביא! איצט וועט אין נינווה אויך אַזוי זיין און פרעמדע פעלקער וועלן אויך לעסטערן גאָטס שליח, און זאָגן: פאַלשער נביא! דעריבער וועל איך גאָר אַנטלויפן פון גאָט.

איז ער געקומען קיין יפו און אַרומגעגאַנגען צוויי טעג אויפן ברעג פון ים און ניט געפונען קיין שיף.

האָט גאָט געשיקט אַ שטורעם־ווינט אויף אַ שיף, וואָס איז שוין געווען אָפּגעשוואומען פון יפו אַ מהלך פון צוויי טעג, און זי פאַרוואָרפן צוריק אין יפו.

אַז יונה האָט דאָס דערזען, האָט ער זיך דערפרייט און געזאָגט:

איצט ווייס איך, אַז מיין וועג איז רעכט פאַר גאָט.

קומט ער צו דער שיף און פרעגט:

— וואוהין פאָרט איר?

— צו די אינזלען פון ים, אין תרשיש.

— פאָר איך אויך מיט אייך קיין תרשיש.

אַז זיי זענען אָפּגעפאָרן אַ טאָג ברעכט אויס אויף זיי אַ שטורעם־ווינט. אַלע שיפן שווימען רואיק, נאָר אַרום יונה׳ס שיף קאָכט דער ים לינקס און רעכטס, און די שיף האַלט ביי אונטערגיין.

און אויף דער שיף זענען געווען מענטשן פון אַלע זיבעציק אומות, האָבן זיי געזאָגט: זאָל יעדער בעטן זיין גאָט און וועמעס גאָט ס׳וועט אונדז העלפן — דער איז דער אמתער גאָט. האָבן זיי אַלע מתפּלל געווען יעדער צו זיין גאָט און קיין איינער האָט ניט געהאָלפן.

קומט דער שיפס־קאַפּיטאַן צו יונה׳ן און זעט ווי ער דרימעלט אין אַ ווינקל, פרעגט ער אים:

— פון וועלכן פאָלק ביסטו?

— אַ ייד!

— איך האָב געהערט, אַז אייער גאָט איז גרויס און שטאַרק, — פאַר וואָס־זשע בעטסטו אים ניט?

ענטפערט יונה: איך ווייס, אַז עס וועט ניט העלפן, ווייל דער שטורעם איז נאָר צוליב מיר. נעמט און וואַרפט מיך אַריין אין ים, — וועט ער שטיל ווערן.

האָבן זיי אים אַראָפּגעלאָזט אין וואַסער ביז די קני — איז דער ים {{זייט|143|ל}} באַלד שטיל געוואָרן. הייבן זיי אים אויף — הייבט דער ים אָן ווידער שטורעמען. לאָזן זיי אים אַראָפּ ביזן האַלדז — ווערט ווידער שטיל. נעמען זיי אים אַרויס — און עס שטורעמט ווייטער. האָבן זיי אים אינגאַנצן אַריינגעוואָרפן — און דער ים האָט זיך ענדלעך אינגאַנצן באַרואיקט.

איז געקומען אַ גרויסער פיש און יונה׳ן איינגעשלונגען. און יונה איז אַריין אינעם פיש, ווי אין אַ גרויסן זאַל, און דעם פישס צוויי אויגן האָבן באַלויכטן די זאַל, ווי צוויי גרויסע פענצטער.

און יונה איז אָפּגעווען אין די געדערעם פון פיש צוויי טעג און צוויי נעכט.

אויפן דריטן טאָג זאָגט צו אים דער פיש:

— איצט איז געקומען די צייט, איך זאָל אַריין צום לִויתן אין מויל.

זאָגט יונה: פיר מיך צו אים און איך וועל דיך מציל זיין.

קומען זיי צום לויתן, שרייט אויס יונה פון פיש:

— לויתן, לויתן! זיי וויסן, אַז איך בין אַריין אין די געדערעם פונעם פיש, כדי אויסצוקוקן דיין קעניגרייך. עס וועט קומען אַ צייט ווען איך וועל דיר לעכערן די צונג מיט אַ האָק און שעכטן דיך צו דער גרויסער סעודה פאַר די צדיקים.

האָט זיך דער לִויתן דערשראָקן און אַנטלאָפן פון יונה׳ן אויף אַ מהלך פון צוויי טעג.

זאָגט יונה צום פיש: דערפאַר וואָס איך האָב דיך מציל געווען פון לויתן׳ס מויל, — באַווייז מיר אין וואָס געפינט זיך אין די אָפּגרונטן פון ים. האָט ער אים אַלץ געוויזן: דעם גרויסן שטראָם, פון וואַנען עס גייען אַרויס די וואַסערן פון ים אוקינוס און די צוועלף שטעגן פון ים־סוף, וואו די יידן זענען אַריבערגעגאַנגען, יעדער שבט אין אַ באַזונדער שטעג, דאָס אָרט פון וואַנען עס גייען אַרויס הינדען און וואַלן פון ים, און די זיילן, אויף וועלכע די וועלט שטייט, דעם גֵיהִנום און די שאול־תחתיה {{אָנווייז|¹)|143}}. לסוף האָט ער אים געוויזן דעם גרונט־שטיין פון דער וועלט אַריינגעזעצט אין תהום {{אָנווייז|²)|143}} אַקוראַט אונטערן בית־המקדש, און קורח׳ס קינדער שטייען אויפן שטיין און זענען מתפּלל.

זאָגט דער פיש — צו יונה׳ן: איצט שטייסטו אונטער גאָטס פּאַלאַץ, שטעל זיך גאָט בעטן, וועט ער דיר העלפן.

האָט יונה מתפּלל געווען צו גאָט:

{{הערה|די אונטערשטע אָפּטיילונג אין גיהנום.|¹)|143}} {{הערה|אָפּגרונט.|²)|143}}

{{זייט|144}}

— רבונו־של־עולם! דו וואַרפסט און הויבסט, טויטסט און מאַכסט לעבעדיק, איצט האָסטו מיך אַראָפּגעוואָרפן און איך האַלט ביים שטאַרבן — הויב מיך אויף און לאָז מיך לעבן.

און גאָט האָט זיין תפילה ניט אָנגענומען — ביז ער האָט געזאָגט:

— מיין נדר וועל איך באַצאָלן: אַז משיח וועט קומען, וועל איך שעכטן דעם לִויתן צו דער סעודה פאַר צדיקים.

האָט באַלד גאָט אַ וואונק געטון דעם פיש, ער זאָל יונה׳ן אויסשפּייען אויף דער יבשה.

{{קעפּל|מְרוֹדַךְ בֶּן בַּלְאֲדַן.|1.5|8.24}}

מרודך בלאדן דער מלך פון בבל איז געווען געוואוינט צו אָנבייסן אַלע טאָג ניין אין דער פרי און נאָכדעם שלאָפן ביז דריי בייטאָג.

און אַז ישעיה הנביא האָט דעם מלך חזקיהו געוויזן אַ מופת {{אָנווייז|¹)|144}} און די זון האָט זיך אָפּגעדרייט צוריק אויף צען שעה, איז מרודך אויפגעשטאַנען נאָך מיטאָג און געזען, אַז ס׳איז ערשט פאַר טאָג; האָט ער געמיינט, אַז ער איז אָפּגעשלאָפן אַ טאָג מיט אַ נאַכט, און געוואָלט אויסהרגענען אַלע זיינע קנעכט, פאַר וואָס זיי האָבן אים ניט אויפגעוועקט צו דער צייט.

זאָגן זיי: אדוני קעניג! מיר זענען ניט שולדיק.

— ווער דען איז שולדיק?

— דער טאָג! די זון האָט זיך אומגעקערט צוריק.

— און ווער האָט עס אַזוי געמאַכט?

— דער יידישער גאָט. ער איז שטאַרקער פון אַלע געטער!

האָט באַלד מרודך געשיקט מתנות צו חזקיהו המלך מיט אַ בריוו:

„פריד צו חזקיה׳ן, פריד צו ירושלים און פריד צום גרויסן גאָט פון ישראל”.

ווי ער האָט אָפּגעשיקט דעם בריוו, האָט ער זיך באַטראַכט: ניט רעכט האָב איך געטון! צוערשט געגעבן שלום חזקיה׳ן, דערנאָך דער שטאָט ירושלים און גאָט — צולעצט.

איז ער אויפגעשטאַנען פון שטול און געמאַכט דריי טריט, אומצוקערן די שלוחים, און איבערגעשריבן דעם בריוו:

{{הערה|וואונדער.|¹)|144}}

{{זייט|145}}

„שלום דעם גרויסן גאָט, שלום דער שטאָט ירושלים און שלום חזקיהו׳ן”.

האָט גאָט געזאָגט:

— דו האָסט געמאַכט דריי טריט פון מיין כבוד וועגן, דערפאַר וועל איך פון דיינע קינדער קרוינען דריי מלכים, וואָס וועלן געוועלטיקן פון איין עק וועלט ביזן אַנדערן: נבוכדנצר, אֱוִיל מְרוֹדַך און בֵּלְשַׁצַּר.

{{קעפּל|מנשה און ישעיה הנביא.|1.5|8.25}}

אַז מנשה האָט געשטעלט אַן אָפּגאָט אין בית־המקדש, איז ישעיה הנביא געקומען און אים אָנגעהויבן צו שטראָפן:

— אַזוי האָט גאָט געזאָגט: וואָס גרויסט איר זיך מיטן בית־המקדש? הימל און ערד זענען צו קליין פאַר מיר, היינט וואָס פאַר אַ הויז קענט איר פאַר מיר בויען? נבוכדנצר וועט קומען און פאַרברענען דאָס הויז און אייך פאַרטרייבן אין גלות.

איז מנשה געוואָרן אין כעס און געהייסן זיינע קנעכט: כאַפּט אים! איז ישעיה אַנטלאָפן אין וואַלד און זיי — נאָך אים. אַז זיי האָבן אים דעריאָגט, האָט ער געזאָגט אַ שם — און איז איינגעשלונגען געוואָרן אין אַ צעדערבוים, נאָר די פראַנדזן פון זיין מאַנטל האָבן אַרויסגעשטעקט פון דרויסן. האָט מנשה געהייסן ברענגען האָלצזעגערס און זיי האָבן גענומען אונטערזעגן דעם בוים, און בלוט האָט געשפּריצט פון שטאַם. ווי די זעג האָט דערגרייכט צו ישעיה׳ס מויל, איז זיין נשמה אַרויס, ווייל ער האָט געזינדיקט מיטן מויל און געזאָגט: „איך זיץ צווישן אַ פאָלק מיט אומריינע ליפּן”.

{{קעפּל|מנשה׳ס טויט.|1.5|8.26}}

אַז דער מלך פון בבל האָט געפאַנגען מנשהן האָט ער אים געשמידט און אַריינגעוואָרפן אין אַ קופּערנעם קעסל מיט לעכער און אונטערגעהייצט פון אַלע זייטן. האָט מנשה אָנגעהויבן מתפּלל זיין צו אַלע אָפּגעטער, ניט דורכגעלאָזן קיין איינציקע עבודה־זרה, און אַלץ ניט געהאָלפן געוואָרן. צולעצט האָט ער זיך דערמאָנט, ווי זיין פאָטער חזקיהו פלעגט לייענען דעם פּסוק: „אַז דיר וועט ענג ווערן און אַלע צרות וועלן דיך טרעפן, וועסטו זיך אומקערן צו דיין גאָט” — האָט ער געזאָגט:

{{זייט|146}}

— איך וועל פּרואוון! ענטפערט ער מיר — איז רעכט, ווען ניט איז אַ סימן, אַז אַלע געטער זענען גלייך.

האָבן די מלאכים גענומען צושליסן אַלע פענצטער פון הימל, זיין תפילה זאָל ניט דערגרייכן, און געזאָגט האָבן זיי צו גאָט:

— דו הער פון אַלע וועלטן! דער מענטש וואָס האָט געשטעלט אַן אָפּגאָט אין בית־המקדש, — ווי קען תשובה {{אָנווייז|¹)|146}} אים העלפן?

— אויב אַזוי — ענטפערט גאָט — פאַרשליסט איר דאָך די טירן פאַר יעדער בעל־תשובה {{אָנווייז|²)|146}}.

וואָס־זשע האָט גאָט געטון? ער האָט אויסגעהוילט אַ דורכגאַנג אונטערן כסא־הכבוד {{אָנווייז|³)|146}}, — איז אַהין אַריין מנשה׳ס תפילה און אָנגענומען געוואָרן.

{{קעפּל|יהויקים און יכניה.|1.5|8.27}}

אַז יהויקים מלך יהודה האָט געמאַכט אַן אויפשטאַנד קעגן נבוכדנצר מלך בבל, איז נבוכדנצר געקומען חרוב מאַכן ירושלים און געבליבן שטיין אין דפני, דער פאָר־שטאָט פון אַנטיוכיה. זענען די סנהדרין צו אים געקומען און געפרעגט:

— איז שוין דען געקומען די צייט אַז ירושלים זאָל חרוב ווערן? ענטפערט ער: ניין! נאָר יהויקים האָט אין מיר מורד {{אָנווייז|⁴)|146}} געווען, גיט מיר אים איבער, — וועל איך מיר אַוועקגיין.

זענען זיי געקומען צו יהויקים׳ען און אים געזאָגט, וואָס נבוכדנצר פאַרלאַנגט, פרעגט ער זיי:

— איז דען אַזוי דער דין? מעג מען דען אַרויסגעבן אַ נפש פאַר אַ נפש? עס שטייט דאָך אין דער תורה: „אַן אַנטלאָפענעם קנעכט זאָלסטו ניט אַרויסגעבן צו זיין הער”!

ענטפערן זיי אים:

— מפקיר {{אָנווייז|⁵)|146}} זיין איין מענטשן כדי מציל צו זיין אַ גאַנצע שטאָט — מעג מען! דיין עלטער־באָבע האָט אויך אַזוי געטון: ווען דוד המלך האָט באַלאַגערט די שטאָט תְּקוֹעַ, האָט די קלוגע פרוי פון תקוע געזאָגט: „שֶׁבַע {{זייט|147|ל}} בֶּן בִּכְרִי האָט דיך געשאָלטן — וואַרפן מיר דיר אַרויס זיין קאָפּ, און טרעט־אָפּ פון שטאָט”.

{{הערה|חרטה.|¹)|146}} {{הערה|דער וואָס האָט חרטה אויף זיינע זינד.|²)|146}} {{הערה|גאָטס שטול.|³)|146}} {{הערה|זיך צובונטעוועט.|⁴)|146}} {{הערה|לאָזן הפקר, ניט באַשיצט.|⁵)|146}}

און יהויקים האָט ניט געפאָלגט, און זיך ניט איבערגעגעבן מיטן גוטן ווילן, האָבן זיי אים געשמידט און אַראָפּגעלאָזן פון טויער אויף אייזערנע קייטן.

און נבוכדנצר האָט זיין טויטן קערפּער אַרומגעפירט איבער די שטעט פון יהודה, געשניטן זיין פלייש שטיקלעך־ווייז און געוואָרפן פאַר הינט, און דערמיט איז מקוים געוואָרן די רייד פון ירמיהו הנביא, אַז „ער וועט באַגראָבן ווערן ווי אַן אייזל” — וואו ווערט אַן אייזל באַגראָבן? אין די געדערעם פון הינט.

און נבוכדנצר האָט געקרוינט יכניה׳ן אויף יהויקים׳ס אָרט און זיך אומגעקערט קיין בבל. זענען די שטאָט־לייט אים אַרויס אַנטקעגן און געפרעגט: וואָס האָסטו אויפגעטון? האָט ער געענטפערט:

— יהויקים האָט אין מיר מורד געווען, — האָב איך אים געטייט און יכניה׳ן געזעצט אויף זיין שטול.

ענטפערן זיי אים מיט אַ שפּריכוואָרט:

:::„אַ גוט הונטעל פון אַ שלעכטער צויג
:::האָט נאָך נישט געזען קיין אויג”.

האָט ער זיי געפאָלגט און ווידער אַוועק קיין ירושלים. און די סנהדרין זענען אים אַרויס אַנטקעגן צום פאָר־פּלאַץ {{אָנווייז|¹)|147}} פון אַנטיוכיה און געפרעגט:

— איז דען געקומען די צייט ירושלים זאָל חרוב ווערן?

ענטפערט ער: ניין! איך וויל נאָר בונדן יכניה׳ן און זעצן אים אין געפענקעניש.

און אַזוי האָט ער געטון.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

רבי פְּרִידָא׳ס זיידע האָט אַ מאָל ביים טויער פון ירושלים געפונען אַ מענטשן־שאַרבן, וואָס אויף אים איז געווען אָנגעשריבן: „דאָס און נאָך עטוואָס”.

{{הערה|אַ פרייער פּלאַץ, הינטער דער שטאָט.|¹)|147}}

האָט ער דעם שאַרבן מקבר געווען, איז ער ווידער אַרויסגעשפּראָצט {{זייט|148|ל}} פון דער ערד. האָט ער פאַרשטאַנען, אַז דאָס איז דער שאַרבן פון יהויקים׳ן, ווי ירמיה האָט אויף אים נביאות געזאָגט: „ווי אַן אייזל וועט ער באַגראָבן ווערן. פאַרשלעפּט און פאַרוואָרפן אויף יענער זייט טויער פון ירושלים”.

טראַכט ער ביי זיך: ער איז פאָרט אַ מלך, איז עס ניט קיין דרך־ארץ {{אָנווייז|¹)|148}}, מען זאָל אים מבזה {{אָנווייז|²)|148}} זיין. האָט ער דעם שאַרבן איינגעוויקלט און באַהאַלטן אין אַ קאַסטן.

און די פרוי זיינע האָט געזען וואָס ער טוט און דערציילט די שכנות. זאָגן זיי איר: „דאָס איז געוויס דער שאַרבן פון זיין ערשטער פרוי! ער קען זי אַלץ ניט פאַרגעסן”. נעמט זי דעם שאַרבן און פאַרברענט אים אין אויבן.

אַז רבי פּרידא׳ס זיידע האָט עס דערזען האָט ער געזאָגט: אָט דאָס מיינט די אויפשריפט — „דאָס און נאָך עטוואָס”.

{{הערה|פּאַסיק, אַנשטענדיק.|¹)|148}} {{הערה|שענדן.|²)|148}}

{{זייט|149}}

{{קעפּל|דער חורבן פון ערשטן בית־המקדש.|2}}

{{קעפּל|דער הונגער.|1.5|9.1}}

נבוכדנצר׳ס חייל האָט לאַנג באַלאַגערט ירושלים און דער הונגער איז אַלע מאָל שטאַרקער און שטאַרקער געוואָרן. טויט־הונגעריקע האָבן די רייכסטע טעכטער פון ציון זיך אין די מערק אַרומגעבלאָנקעט, איינע באַגעגנט די אַנדערע און פרעגט: „ווי קומסטו דאָ אין מאַרק, ווייל דו לעבסט האָסטו דאָך די שוועל פון דיין הויז ניט איבערגעטראָטן?” און יענע ענטפערט: „וואָס זאָל איך פון דיר לייקענען, די פּלאָג פון הונגער איז זייער שווער, — ניט אַריבערצוטראָגן”. נעמען זיי זיך פאַר די הענט און גייען אַרום צוזאַמען איבער דער שטאָט זוכן עטוואָס צו עסן און געפינען ניט.

און פאַרשמאַכטע נעמען זיי אַרום די זיילן און פאַלן טויטע אין יעדן ווינקל.

און די זויגעדיקע קינדערלעך זייערע קריכן אַרום אויף אַלע פיר, ביז יעדעס קינד געפינט זיין מוטער, קלעטערט עס אַרויף, נעמט אַריין אין מויל די ברוסט און וויל זויגן, ציט זיך קיין מילך ניט און די יונגע קינדערלעך גייען אויס אין דער מוטערס שויס.

{{קעפּל|ירמיה הנביא.|1.5|9.2}}

אין דער צייט האָט גאָט באַפוילן ירמיה׳ן:

— שטיי־אויף און גיי קיין ענתות און קויף־אָפּ דאָס פעלד ביי חנמאל דיין פעטער {{אָנווייז|¹)|149}}.

{{הערה|דערמיט האָט אים גאָט געמיינט געבן נאָך אַ האָפענונג, אַז אויב יידן וועלן תשובה טון וועט די גזירה פונעם חורבן צוריקגענומען ווערן, און דער ישוב אין לאַנד וועט זיין ווי פריער.|¹)|149}}

{{זייט|150}}

ווי ירמיה איז אַרויס פון ירושלים איז אַראָפּ אַ מלאך פון הימל אויפן מויער פון שטאָט, איינגעבראָכן זי מיט אַ שטויס פון די פיס און דערביי אויסגעשריען:

— זאָל דער שונא אַריין אין דעם הויז, וואָס זיין הער האָט עס פאַרלאָזן, און זאָל עס צורויבן און פאַרוויסטן; זאָל ער אַריין אין דעם וויינגאָרטן, וואָס דער היטער האָט עס אויף הפקר געלאָזן, און זאָל אים צוּהאַקן און פאַרדאַרבן, און אַז ער וועט וועלן זיך באַרימען מיט זיין נצחון — וועט מען אים זאָגן:

— אַ צעשטערטע שטאָט האָסטו צעשטערט, אַ טויט פאָלק געהרגעט, און אונטערגעצונדן אַ פאַרברענט הויז.

{{קעפּל|די שרֵפה.|1.5|9.3}}

און די פיינד זענען אַריין אין שטאָט און אויסגעבויט אַ בימה {{אָנווייז|¹)|150}} אויפן הר־הבית {{אָנווייז|²)|150}}. איז אויסגעקומען דאָס אָרט, וואו שלמה המלך פלעגט זיצן און באַראָטן זיך מיט די זקנים, ווי דעם בית־המקדש צו באַפּוצן, — דאָרט האָבן די שונאים געהאַלטן אַן עצה, ווי פאַרברענט מען אים.

ווי זיי זיצן אַזוי און באַראָטן זיך, דערזעען זיי, ווי פיר מלאכים נידערן אַראָפּ און האַלטן אין די הענט פיר פלאַמען פייער, און די מלאכים האָבן אונטערגעצונדן אַלע פיר ווינקלען.

אין דער צייט זענען די לוויים געשטאַנען אינעווייניק און געזאָגט שירה. און ווי זיי זענען געקומען צום פּסוק: „גאָט זאָל זיי די שונאים באַצאָלן זייער לוין און אויסראָטן זיי פאַר זייער שלעכטס”, — זענען די שונאים אָנגעקומען.

ווי דער כהן־גדול האָט דערזען, אַז דער בית־המקדש ברענט, איז ער אַרויף אויפן דאַך און יונגע כהנים נאָך אים גרופּעס־ווייז מיט די שליסלען פון בית־המקדש אין די הענט. און זיי האָבן אויסגעשטרעקט די הענט צום הימל און געזאָגט:

— רבונו־של־עולם! אַזוי ווי מיר האָבן ניט זוכה געווען צו בלייבן טרייע היטער פון דיין הייליק הויז, נעם־זשע צו ביי אונדז די שליסלען!

איז אַרויס אַ האַנט פון הימל און צוגענומען אַלע שליסלען.

{{הערה|עסטראַדע.|¹)|150}} {{הערה|דער באַרג פון בית־המקדש.|²)|150}}

און די שונאים האָבן געכאַפּט דעם כהן־גדול און געשאָכטן אים {{זייט|151|ל}} ביים מזבח, אויף דעם אָרט וואו ער פלעגט מקריב זיין דעם קרבן תמיד {{אָנווייז|¹)|151}}.

דעם כהן־גדול׳ס טאָכטער האָט אַנטלויפנדיק געזען, וואָס מען טוט מיט איר פאָטער און אָנגעהויבן צו וויינען און קלאָגן, האָט מען זי געכאַפּט און אויך געקוילעט און ס׳האָט זיך צונויפגעמישט דער ביידנס בלוט.

ווי די לוויים האָבן דערזען, אַז דער בית־המקדש ברענט, האָבן זיי פאַרנומען זייערע פידלען און פלייטן און אַריינגעשפּרונגען אין פייער.

און די יונגע פרויען, וואָס וועבן די פּרוכתן, האָבן פאַרנומען זייער וועב־געצייג און אויך זיך אַריינגעוואָרפן אין פייער און פאַרברענט געוואָרן.

{{קעפּל|צִדקיהו המלך.|1.5|9.4}}

און צִדקיהו מיט זיינע קינדער האָבן זיך געלאָזט לויפן דורך אַ טונעל, וואָס האָט זיך געצויגן אונטער דער ערד פון קעניגלעכן פּאַלאַץ ביז די סטעפּעס פון יריחו.

דערווייל האָבן די כשדים דערזען אַ הירש און אים גענומען נאָכיאָגן, איז ער געלאָפן גלייך איבערן טונעל און זיי נאָך אים — ביז צו די סטעפּעס פון יריחו און האָבן זיך אָנגעשטויסן מיט צדקיהו׳ן און זיינע קינדער אין דער רגע, ווען זיי זענען אַרויס פון אונטער דער ערד.

האָט מען זיי געכאַפּט און נבוזראדן דער שעכט־מייסטער האָט זיי אָפּגעשיקט צו נבוכדנצר׳ן.

בעט זיך צדקיהו פאַר נבוכדנצר: הרגע מיך פריער, איך זאָל ניט זען מיינע קינדערס טויט, און זיי בעטן: טויט אונדז פריער, מיר זאָלן ניט זען, ווי דו פאַרגיסט אונדזער פאָטערס בלוט.

און נבוכדנצר האָט אַזוי געטון: פריער האָט ער זיי געשאָכטן, דערנאָך האָט ער צדקיהו׳ן אויסגעשטאָכן די אויגן און זיי פאַרברענט אין אויבן, און אים אַליין האָט ער געבראַכט געשמידט אין בבל.

און אויף דעם האָט דער מקונן געקלאָגט:

„על אלה אני בוכיה” — אָט אויף וואָס איך וויין: וואו איז זיין מוט געווען? וואו איז זיין דרייסט הינגעקומען? געזען ווי מע נעמט אים אויסשטעכן די אויגן און קיין מוט אין זיך נישט געפונען דעם קאָפּ אין וואַנט {{זייט|152|ל}} צעשמעטערן, זיך אַליין דאָס לעבן נעמען און דער פיינד זאָל זיך איבער אים נישט לוסטיק מאַכן.

{{הערה|וואָס סע פלעגט יעדן טאָג מקריב זיין.|¹)|151}}

{{קעפּל|ירמיה נאָכן חורבן.|1.5|9.5}}

אַז ירמיה איז אַרויס פון ענתות און געלאָזט זיך גיין צוריק קיין ירושלים, האָט ער דערזען פון ווייטן, ווי אַ רויך גייט פון בית־המקדש — און געטראַכט אין האַרצן: אפשר האָבן די יידן תשובה געטון און ברענגען איצט קרבנות? איז דאָס אפשר דער רויך פון קטורת?

איז ער אַרויף אויפן טויער און דערזען, ווי דער בית־המקדש ליגט אין הויפן אַש און פאַרברענטע שטיינער — האָט ער אָנגעהויבן צו שרייען און קלאָגן: „אָ גאָט, דו האָסט מיך פאַרפירט און איך האָב זיך געלאָזט פאַרפירן!” {{אָנווייז|¹)|152}}

לאָזט זיך ירמיה גיין ווייטער, גייט און קלאָגט:

:::„מיט וועלכן וועג זענען זיי אַוועק, די זינדיקע,
:::מיט וועלכן שטעג זענען זיי אַוועק, די עלנטע, — 
:::וועל איך גיין און אומקומען מיט זיי אינאיינעם”.

גייט ער מיטן וועג און זעט, ווי דער שטויב איז נאַס, באַשפּריצט מיט בלוט, בויגט ער זיך איין און זעט טריט פון קליינע קינדער, וואָס מ׳האָט געפירט געפאַנגען, פאַלט ער אויף דער ערד און קושט די טריט זייערע. גייט ער ווייטער און דעריאָגט אַ גרופּע בחורים, געבויגן דעם האַלדז אין אייזערנע שטאַנגען, — טוט ער אַריין זיין קאָפּ אין שטאַנג און העלפט זיי שלעפּן דעם יאָך, קומט נְבוּזַרְאֲדָן און נעמט אים צו פון דאָרט.

זעט ער, ווי גרויע זקנים גייען געשמידט אין שווערע קייטן, — פאַלט ער צו צו זיי מיטן קאָפּ. קומט נבוזראדן און רייסט אים אָפּ פון זיי.

גייט מען צושיידטע און מע וויינט איינער אויפן אַנדערן קוקנדיק.

אַזוי האָט ער זיי באַגלייט ביזן טייך פּרת. דאָרט האָט ער זיך מיט זיי צוזעגענט אומצוקערן זיך צו די חורבות פון ירושלים, צו טרייסטן די וואָס זענען דאָרט געבליבן.

ווי די פאַרטריבענע האָבן געזען, אַז ירמיה שיידט זיך אָפּ פון זיי, האָבן זיי אָנגעהויבן צו וויינען:

{{הערה|מיט דעם וואָס גאָט האָט אים געשיקט קויפן אַ פעלד אין ענתות.|¹)|152}}

{{זייט|153}}

— ירמיה אונדזער פאָטער, אויף וועמען לאָזסטו אונדז?

ענטפערט זיי ירמיה:

— הימל און ערד זענען מיינע עדות, אַז ווען איר וויינט אַזוי איין מאָל אין ציון {{אָנווייז|¹)|153}} — וואָלט איר איצט ניט פאַרטריבן געוואָרן.

מיט אַ פערווייטיגט האַרץ גייט ירמיה צוריק קיין ירושלים. אויפן גאַנצן וועג זעט ער ליגן צעזייט און צעוואָרפן פון זיינע ברידער פינגער פון הענט און פון פיס און אַנדערע אָפּגעהאַקטע גלידער, קלייבט ער די צערטלעך אויף איינציקווייז און באַהאַלט זיי אין זיין קלייד, וויינט אויף זיי און קלאָגט: קינדער מיינע, פאַר וואָס האָט איר מיך נישט געפאָלגט איידער דער פינצטערער טאָג איז אָנגעקומען? גייט ער ווייטער און זעט פאַר זיך די קעפּ פון די בערג באַדעקט מיט אַש פון פאַרברענטע דערפער, די שענסטע טאָלן פאַרוויסט און פאַרפינצטערט. און אַ גרויסע קלאָג־ליד האָט זיך אַרויסגעריסן פון ירמיה׳ס האַרצן און לאַנג האָט זי זיך געלאָזט הערן צווישן די בערג און טאָלן.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

מיד און צעבראָכן — דערציילט ירמיה — בין איך ביינאַכט אָנגעקומען ביז די בערג וואָס אַרום ירושלים און האָב זיך פאַר זיי אַ פאַרצווייפלטער אָפּגעשטעלט. הויב איך אויף די אויגן און דערזע, אויפן שפּיץ באַרג זיצט אַ פרוי געקליידט אין שוואַרצן מיט צעוואָרפענע האָר. זי קלאָגט און פרעגט: „ווער וועט {{טרעקינג|מיך}} טרייסטן?”

קום איך נאָענט צו איר און זאָג: ביסטו אַ פרוי — רעד מיט מיר, ביסטו אַ רוח — ווער פאַרשוואונדן.

ענטפערט זי: דו דערקענסט מיך דען ניט? איך בין דאָס די מוטער פון זיבן קינדער. מיין מאַן איז אַוועק אין ווייטע לענדער און ווי איך זיץ און וויין נאָך אים, קומט מען מיר אָנזאָגן: „די שטוב איז איינגעפאַלן און דערהרגעט דיינע זיבן זין” — ווייס איך ניט אויף וועמען זאָל איך מער קלאָגן און רייסן די האָר פון קאָפּ.

זאָג איך איר: דו ביסט ניט בעסער פון דיין מוטער ציון — זע ווי זי ליגט דאָ פאַרוויסט, און ווילדע חיות פיטערן זיך אויף איר פּלאַץ.

ענטפערט זי: די מוטער ציון דאָס בין איך דאָך.

זאָג איך איר: דיין פּלאָג איז גלייך צו איוב׳ס פּלאָג: ער האָט פאַרלוירן זיינע זין און טעכטער, האָב און גוטס — דו אויך, ער איז געבליבן {{זייט|154|ל}} ליגן אויפן מיסט און געוואַלגערט זיך אין אַש — פון דיר איז אויך געוואָרן אַ באַרג אַש און אַ הויפן מיסט. און אַזוי ווי גאָט האָט איוב׳ן געטרייסט — וועט ער דיך אויך אַ מאָל טרייסטן.

{{הערה|ד.ה. ווען איר נעמט זיך מיינע שטראָף, רעד צום האַרצען.|¹)|153}}

{{קעפּל|דער טרויער פון די אבות.|1.5|9.6}}

בשעת דער בית־המקדש איז חרוב געוואָרן, האָט זיך ירמיה אַוועקגעלאָזט צו דער מערת־המכפּלה, אויפרירן דאָרט די אבות פון זייער רו, זאָלן זיי קומען פאַר גאָט און איינשטעלן זיך, פאַר זייערע קינדער. געקומען אַהין, קלאַפּט ער אָן אין דער מערה: אבות פון דער וועלט, שטייט אויף, ס׳איז געקומען אַ צייט, וואָס מע דאַרף אייך האָבן פאַר גאָט. פרעגן זיי דערשראָקענע: „וואָס האָט זיך אַזוינס געטראָפן, ירמיה?” ענטפערט ער: „גאָט ווייסט”, ווייל ער האָט מורא געהאַט זיי אויסזאָגן, זיי זאָלן אים נישט פאָרוואורף מאַכן: ירמיה, פאַרוואָס האָסטו דערלאָזט דערצו? אין דיינע יאָרן זאָל זיך אַזוינס מיט אונדזערע קינדער טרעפן!

גייט ירמיה פון דאָרט אַוועק און שטעלט זיך ביים ברעג ירדן און שרייט: „בן־עמרם! בן־עמרם! שטיי אויף, ס׳איז געקומען אַ צייט וואָס מע דאַרף דיך האָבן פאַר גאָט”. לאָזט זיך הערן פון יענער זייט ירדן משה׳ס קול: „וואָס האָט זיך אַזוינס געטראָפן, ירמיה, צו וואָס רופט מען מיך?” ענטפערט ירמיה: „גאָט ווייסט”.

גייט־אַוועק משה צו זיינע אַלטע באַקאַנטע נאָך פון מתן־תורה אָן, צו די מלאכי־השרת, און פרעגט ביי זיי: „דינער פון הימל. צי ווייסט איר נישט וואָס דאַרף מען מיך האָבן פאַר גאָט? וואָס איז אַזוינס געשען?” זאָגן זיי אים: „בן־עמרם! ווייסטו דען נישט אַז דער בית־המקדש איז חרוב און יידישע קינדער זענען פאַרטריבן”. כאַפּט משה און צערייסט זיינע בִּגדי־כבוד, וואָס גאָט האָט אים אָנגעקליידעט, לייגט די הענט אויפן קאָפּ און לאָזט זיך גיין מיט אַ יאָמערלעך געוויין ביז ער קומט צו די אבות. דערזען אים, האָבן זיי אויך באַלד צעריסן זייערע קליידער, געשאָטן אַש אויף די קעפּ, און אינאיינעם זיך געלאָזט גיין מיט אַ יאָמער ביז זיי זענען געקומען צו די וויסטע טויערן פון ירושלים. גייט מען פון טויער צו טויער, באַטראַכט דעם חורבן און מע קלאָגט ווי אויף אַ מת, וואָס ליגט נאָך פאַר די אויגן.

„רבונו־של־עולם — האָט אברהם ביטער געקלאָגט און געטענהט — מיט וואָס האָבן זיך מיינע קינדער אַזוינס פאַרזינדיקט? פאַר וואָס קומט {{זייט|155|ל}} עס מיר אַזאַ בזיון?” ווי די מלאכים האָבן אים דערזען האָבן זיי זיך אויסגעשטעלט שורותווייז, ווי ביי אַן אבל, און אַלע אינאיינעם איבעראַנייס מיט אַ ביטערן געוויין אויסגעבראָכן.

— רבונו־של־עולם — האָבן זיי געזאָגט — זע, דיין באַליבטער אברהם איז אין דיין הויז געקומען, קוק זיך־אום אויף אים, הער אויס זיינע טענות.

מיט אַ טיפן רחמנות האָט גאָט אַ קוק געטון אויף אברהם׳ן און געזאָגט: „אברהם, איך ווייס, גרויס איז דיין צער, אָבער אויך גרויס איז די זינד פון דיינע קינדער, זיי האָבן עובר געווען {{אָנווייז|¹)|155}} אויף דער תורה, אַלע אירע הייליקע אותיות איבערגעטראָטן. לאָז די תורה אַליין קומען און זיין אַן עדות.

באַלד קומט די תורה פאַר גאָט און וויל עדות זאָגן. זאָגט איר אברהם: „טאָכטער מיינע, ווי שעמסטו זיך נישט פאַר מיר? געדענק דעם טאָג, ווען גאָט האָט זיך מיט דיר אַרומגעטראָגן איבער אַלע אומות און קיינע פון זיי, אַחוץ מיינע קינדער, האָט דיך נישט געוואָלט אָננעמען. און איצט, אינעם טאָג פון זייער אומגליק, ביסטו געקומען אַקעגן זי עדות זאָגן!” דערהערט דאָס, האָט זיך די תורה אָפּגעריקט אין אַ זייט און נישט גערעדט קיין וואָרט.

— אויב אַזוי — זאָגט גאָט — לאָזן איינציקווייס קומען די צוויי און צוואַנציק אותיות פון דער תורה און עדות זאָגן.

טרעט אַרויס דער אַלף. „אַלף איינער — זאָגט אים אברהם — דו, דער ערשטער פון אַלע אותיות, טרעטסטו אַרויס אַקעגן מיינע קינדער אינעם טאָג פון זייער אומגליק? געדענקסט דעם טאָג, ווען גאָט האָט זיך אַנטפּלעקט אויפן באַרג סיני און אָנגעהויבן מיט דיר דאָס ערשטע פון די צען געבאָט: „אנכי ה׳ אלהיך — איך בין גאָט דיין גאָט”. ווער האָט דיך דעמאָלט אָנגענומען אַחוץ מיינע קינדער?” ווערט דער אַלף פאַרשעמט און רוקט זיך אָפּ שטיל אין אַ זייט.

טרעט אַרויס די בית. זאָגט איר אברהם: „טאָכטער, מיט דיר הייבט זיך אָן דער ערשטער פון די פינף חומשים — בראשית — ווער אויסער מיינע קינדער לערנט זיי אַזוי פלייסיג?” — רוקט זיך די בית אויך אָפּ אין אַ זייט. נאָכדעם האָט שוין קיינער פון די איבעריקע אותיות נישט געוואָלט אַרויסטרעטן.

{{הערה|איבערגעטראָטען, נישט געהאַלטען.|¹)|155}}

{{זייט|156}}

דאָ הייבט אברהם ווידער אָן צו טענהן פאַר גאָט:

— רבונו־של־עולם! דו האָסט מיר געשענקט צו הונדערט יאָר אַ זון, און ווען אין זיינע בעסטע און בליענדסטע יאָרן, האָסטו מיר באַפוילן: „ברענג אים מיר פאַר אַ קרבן”, האָב איך פאַרבויגן מיין פאָטערלעכע געפילן און בין געווען גרייט צו טון דיין רצון — שוין־זשע וועסטו מיר דעם זכות נישט געדענקען? שוין־זשע וועסטו זיך איצט נישט דערבאַרעמען אויף מיינע קינדער?

הייבט דערנאָך אַן יצחק צו טענהן:

— רבונו־של־עולם! ווען מיין פאָטער האָט מיך אויפן מזבח אויפגעבראַכט, האָב איך מיט מיין אייגענעם ווילן זיך בינדן געלאָזט, דעם האַלדז אונטער דעם שעכט־מעסער אויסגעשטרעקט — שוין־זשע וועסטו מיר עס נישט געדענקען? שוין־זשע וועסטו זיך נישט דערבאַרעמען אויף מיינע קינדער?

טרעט אַרויס יעקב און טענהט:

— רבונו־של־עולם! צוואַנציק יאָר האָב איך שווער געאַרבעט אין לבן׳ס הויז, אַוועק פון אים האָט מיך באַגעגנט עשו הרשע און געוואָלט מיין גאַנץ הויזגעזינד אומברענגען, האָב איך זיך אינגאַנצן אַוועקגעלייגט פאַר זיי, דאָס לעבן זיך איינגעשטעלט; איצט, נאָך אַזויפיל צער פון גידול בנים {{אָנווייז|¹)|156}}, נאָכדעם וואָס איך האָב זיך מיט זיי, ווי אַ היהן מיט אירע יונגע עופעלעך אַרומגעפירט און אויף די פיס געשטעלט, — זאָלסטו זיי אַלע צום שונא אין האַנט איבערגעבן? ווי שעפעלעך צו דער שחיטה אַוועקפירן? שוין־זשע וועט מיין גאַנצע מי פאַרפאַלן ווערן? שוין־זשע וועסטו זיך נישט דערבאַרעמען אויף מיינע קינדער?

טרעט אַרויס משה און טענהט:

— רבונו־של־עולם! בין איך נישט געווען קיין טרייער פּאַסטעך ביי יידן? בין איך נישט געלאָפן פאַר זיי ווי אַ פערד אין דער מדבר פערציק יאָר? און צום סוף, אַז די גליקלעכע שעה איז געקומען ווען זיי האָבן באַדאַרפט אַריינטרעטן אין געוואונטשן לאַנד, האָסטו אויף מיר גוזר געווען: מיינע ביינער זאָלן אין דער מדבר בלייבן. איצט אָבער, ווען זיי ווערן פון זייער לאַנד פאַרטריבן, איז מען מיך געקומען רופן צוקוקן דעם אומגליק און העלפן וויינען און קלאָגן? „פון נחת קיין האָר, און דעם צער ביז גאָר”!

{{הערה|קינדער אויפהאָדעווען.|¹)|156}}

{{זייט|157}}

און דאָ זאָגט משה צו ירמיה׳ן: קום מיט מיר, לאָמיך גיין זען, ווער וועט עס אויף זיי זיין האַנט אַרויפלייגן.

לאָזן זיי זיך גיין נאָך די שפּורן פון די פאַרטריבענע, און זיי שלאָגן זיך אָן אויפן וועג אין די טויטע קערפּער פון געהרגעטע און געפאַלענע, ביז זיי קומען צו די טייכן פון בבל. דערזעען די פאַרטריבענע משה׳ן, דערפרייען זיי זיך און זאָגן איינער צום אַנדערן: „אָט גייט בן־עמרם, ער איז אויפגעשטאַנען פון זיין קבר, געקומען אונדז אויסלייזן פונעם שונאס הענט”. זאָגט משה מיט גרויס צער: „ניין, קינדער מיינע, איך האָב איצט קיין מאַכט נישט, איין גאָט וועט אייך העלפן” — און משה איז צוריק זיין וועג געגאַנגען. אַ יאָמער פון פאַרצווייפלונג האָט מיט אַמאָל אויסגעבראָכן „ביי די טייכן פון בבל” און דער וויי־געשריי האָט הימלען געשפּאָלטן.

קומט משה צוריק צו די אבות, פרעגן זיי אים: וואָס האָבן די שונאים מיט אונדזערע קינדער געטון? זאָגט משה: אַ טייל געהרגעט, אַ טייל געבונדן די הענט אַרונטער, אַ טייל פאַרשמידט אין אייזערנע קייטן, אַ טייל אויפגעטון נאַקעט, אַ טייל זענען אויפן וועג געפאַלן און זייער פלייש איז שפּייז פאַר חיות און פייגל, און די איבעריקע ליגן פאַרשמאַכטע, הונגעריקע און דאָרשטיקע אַקעגן דער ברענענדיקער זון. דערהערט דאָס, האָבן זיי אַלע צוזאַמען אָנגעהויבן וויינען און קלאָגן: „אוי, וואָס איז געוואָרן מיט אונדזערע קינדער!”

אין דער מינוט האָט זיך אויפגעכאַפּט די מוטער רחל און איז געקומען פאַר גאָט.

— רבונו־של־עולם — האָט זי אויסגעשריען — דו ווייסט דאָך דעם אמת, אַז דיין קנעכט יעקב האָט מיך מיט אַ גרויסער ליבע געליבט, פאַר מיר האָט ער זיבן יאָר דעם טאַטן געדינט, און פון דעסטוועגן, ווען מיין פאָטער האָט מיך צו דער חתונה אויף מיין שוועסטער פאַרביטן, האָב איך מיינע געפילן פאַרצוימט און האָב עס אין דער שטיל פאַר ליב אָנגענומען, און איך בין דאָך געווען נישט מער ווי אַ מענטש, בלוט און פלייש, — בפרט דו, וואָס לעבסט אייביק, זאָל דיך אַזוי פאַרדריסן פאַר אַ נישטיקע עבודה־זרה, האָלץ און שטיין? דו, דער גרויסער בעל־רחמים, זאָל זיך נישט דערבאַרעמען אויף מיינע קינדער?!

פון דער מוטער רחל׳ס ווערטער האָט זיך דערוועקט גאָטס דערבאַרימקייט און ער האָט טרייסטנד געזאָגט: צוליב דיר, רחל, וועל איך אומקערן די יידישע קינדער צוריק אין זייער לאַנד.

{{זייט|158}}

און אויף דעם זאָגט דער נביא ירמיה:

:::אַ שטימע לאָזט זיך אין דער הויך הערן,
:::אַ קלאָג, אַ ביטער געווען,
:::רחל יאָמערט אויף אירע קינדער,
:::וויל זיך נישט טרייסטן...
:::האַלט־אָפּ דיין שטימע פון געוויין,
:::דיינע אויגן פון טרערן.
:::פאַראַן אַ לוין פאַר דיין פאַרדינסט,
:::פאַראַן אַ האָפענונג פאַר דיין צוקונפט — 
:::דיינע קינדער וועלן זיך אומקערן צוריק אַהיים אין דער גרענעץ.

{{קעפּל|זכריה הנביא׳ס בלוט.|1.5|9.7}}

רבי יהושע בן קרחה האָט געזאָגט:

אַן אַלטער מאַן פון ירושלים האָט מיר דערציילט:

אין דעם טאָל האָט דער שעכט־מייסטער נבוזראדן אויסגעהרגעט צוויי הונדערט און עלף ריבוא {{אָנווייז|¹)|158}} מענטשן און אין ירושלים האָט ער אויסגעשאָכטן פיר און ניינציק ריבוא מענטשן אויף איין שטיין, און זייער בלוט האָט פאַרפלייצט און דערגרייכט ביז זכריה הנביא׳ס בלוט.

זעט נבוזראדן, ווי זכריה׳ס בלוט האַלט אין איין זידן.

פרעגט ער: „וואָס איז עס פאַר אַ בלוט?” זאָגן יידן: „דאָ האָט זיך פאַרגאָסן בלוט פון אַ קרבן”. האָט ער געבראַכט בלוט פון שאָף און רינדער און פאַרגליכן און באַלד דערקענט, אַז דאָס איז אַן אַנדער בלוט.

זאָגט ער זיי: „דערציילט איר מיר איז רעכט, ווען ניט — שינד איך אייך דאָס לייב מיט אייזערנע קאַמען”. האָבן זיי זיך מודה געווען: אַ נביא האָבן מיר געהאַט, וואָס פלעגט אונדז שטענדיק שטראָפן פאַר אונדזערע זינד, — האָבן מיר אים געהרגעט, איצט איז שוין אַוועק אַ צייט מיט יאָרן און זיין בלוט רוט ניט.

זאָגט ער: איך וועל אים איינשטילן.

האָט ער געבראַכט די גרויסע און די קליינע סנהדרין און זיי געשאָכטן אויפן בלוט — און ס׳האָט זיך ניט איינגעשטילט, געקוילעט בחורים {{זייט|159|ל}} און בתולות — און ניט איינגעשטילט, געשאָכטן שול־קינדער — און אַלץ ניט איינגעשטילט, האָט נבוזראדן אויסגעשריען:

{{הערה|מיריאַד, צען טויזנט.|¹)|158}}

— זכריה, זכריה! די בעסטע פון זיי האָב איך אומגעבראַכט, איז דיר דען ליב איך זאָל אַלעמען אומברענגען?

האָט באַלד דאָס בלוט אויפגעהערט צו זידן.

אין דער מינוט האָט זיך אין נבוזראדן׳ס האַרצן דערוועקט אַ געדאַנק פון תשובה: „אויב צוליב איין נפש איז אַזוי, היינט וואָס־זשע קומט שוין מיר דערפאַר וואָס איך האָב אַזויפיל נפשות אומגעבראַכט?”

איז ער אַנטלאָפן, אָפּגעשיקט אַהיים אַ צוואה און אַליין זיך מגיֵר געווען.

{{קעפּל|דאָס אכזריות פון ישמעאל׳ס קינדער.|1.5|9.8}}

נבוכדנצר האָט געטריבן די יידן קיין בבל הויל־נאַקעטע, די הענט פאַרבונדן אַרונטער, און די פיס געשמידט אין אייזערנע קייטן.

אַז זיי זענען דורכגעגאַנגען פאַרביי די בני־ישמעאל {{אָנווייז|¹)|159}}, האָבן זיי געבעטן די עלטסטע: „טוט מיט אונדז די גנאָד און פירט אונדז צו צו אונדזערע ברידער, די קינדער פון פעטער ישמעאל”. האָבן יענע געפאָלגט.

און די בני־ישמעאל זענען אַרויס אַנטקעגן און דערלאַנגט זיי צום עסן געזאַלצענע הערינג און ברויט מיט ליאַק {{אָנווייז|²)|159}}. אַז זיי האָבן אָפּגעגעסן האָבן די בני־ישמעאל אַרויסגעטראָגן גרויסע לאָגלען, אויסווייניק פייכט, פון אויבן שטאַרק פאַרקניפּט, און אינעווייניק — אָנגעבלאָזן.

און די אומגליקלעכע האָבן פון גרויס דאָרשט מיט די ציין געביסן די שנירלעך פון די פאַרקניפּטע לאָגלען, ביז זיי האָבן זיי געעפנט, איז דער ווינט אַריין אין די געדערעם און זיי זענען געפאַלן טויט מיט געשוואָלענע בייכער.

רבי יוחנן זאָגט, אַז די מעשה האָט זיך געטראָפן מיט אַכציק טויזנט כהנים יונגע לייט, וואָס זיי האָבן זיך דורכגעריסן, יעדער פון זיי מיט אַ גילדענעם פּאַנציר, דורך נבוכדנצר׳ס חיילות און זיך צוגעשלאָגן צו די בני־ישמעאל.

{{הערה|ישמעאל׳ס קינדער|¹)|159}} {{הערה|הערינג־זאַפט, זאַלץ־וואַסער.|²)|159}}

{{קעפּל|ביי די טייכן פון בבל.|1.5|9.9}}

דעם גאַנצן וועג האָט נבוכדנצר געטריבן די געפאַנגענע, ערגעץ זיך ניט אָפּגעשטעלט, ער האָט זיך געטראַכט: „זייער גאָט קוקט אויס, זיי {{זייט|160|ל}} זאָלן תשובה טון, כל־זמן זיי זענען נאָך אין ארץ־ישראל — וועט ער זיי באַפרייען און אונדז טויטן, ווי ער האָט אַמאָל געטון מיט סנחריב מלך אַשור”,

ווי די שונאים זענען געקומען צו די טייכן פון בבל און געזען, אַז זיי האַלטן שוין די יידן ביי זיך אין האַנט אין אייגענעם לאַנד, האָבן זיי זיך אָפּגעשטעלט רוען.

האָבן {{טרעקינג|די}} זיך צעזעצט אין איין זייט צו עסן און טרינקען, און {{טרעקינג|יענע}} פון דער אַנדערער זייט — וויינען און קלאָגן.

שיקט נבוכדנצר רופן די לוויים און הייסט זיי שפּילן צום עסן מיט די כלי־זמר פון בית־המקדש.

שטייען די לוויים, קוקן איינער אויפן אַנדערן און זאָגן:

— ניט גענוג וואָס מיר האָבן דעם בית־המקדש חרוב געמאַכט דורך אונדזערע זינד, זאָלן מיר נאָך שפּילן מיט די הייליקע כלים פאַר אָט דעם {{טרעקינג|נישט}}?

האָבן זיי זיך באַראָטן און צעהאַנגען די האַרפן אויף די וויידן {{אָנווייז|¹)|160}} ביים ברעג.

דערנאָך האָט יעדערער אַריינגעלייגט די האַנט אין מויל און אַליין זיך אָפּגעביסן די גראָבע פינגער, כדי דער רשע זאָל זיי ניט נויטן צו שפּילן.

אָט דאָס דערציילט דער פּסוק:

::::ביי די טייכן בבל׳ס
::::זענען מיר געזעסן און געוויינט,
::::אויף די וויידן דאָרט
::::אונדזערע האַרפן אויפגעהאַנגען.
::::דען דאָרט האָבן די פענגער
::::געפאָדערט פון אונדז לידער
::::און די הענקער —
::::פרייד־געזאַנג.
::::ווי קענען מיר גאָטס ליד
::::זינגען אויפן פרעמדן לאַנד?

— ווי קענען מיר זינגען — האָבן זיי געזאָגט צו די שונאים — זעט אונדזערע הענט, שטאַרק ווי אייזן זענען זיי געווען, איצט זענען ביי זיי די פינגער אָפּגעהאַקט — 

::::{{טרעקינג|אֵיךְ}} נָשִׁיר — ווי־זשע קענען מיר שפּילן?

{{הערה|ווערבעס.|¹)|160}}

{{קעפּל|בענקעניש.|1.5|9.10}}

{{זייט|161}}

„דאָס אַלעס אַז איך דערמאָן זיך צעגייט זיך אין מיר מיין האַרץ” — אַזוי קלאָגן זיך פאַרבענקט אין זייער ליד די פאַרטריבענע לוויים אין נאָמען פון די כנסת־ישראל — „רִבונו של עולם! איך דערמאָן זיך די רואיקייט און דאָס זיכערהייט פון מיין פריעריק לעבן אין מיין אייגן לאַנד. איצט איז עס אַלעס פאַרשוואונדן, און איך וויין און קרעכץ אין בענק: אוי, ווי קערט מען־אום צוריק די פריעריקע גליקלעכע צייט, ווען דער בית־המקדש איז נאָך געשטאַנען אין זיין גאַנצן פּראַכט און גלאַנץ, און דו, אונדזער גרויסער גאָט, האָסט זיך אַראָפּגעלאָזט אין אים פון דיינע הויכע הימלען און דיין הייליקע שכינה האָט אויף מיר גערוט. אומות־העולם האָבן צוגעזען דיין כבוד און מיר מקנא געווען. אין אַ שווערער מינוט, ווען די זינד האָבן מיר אויפן האַרץ געדריקט, איז געווען פאַר וועמען רחמים צו בעטן; איך האָב זיך צו דיר, פאָטער אין הימל, געווענדט און דו האָסט מיר באַלד געענטפערט. איצט אָבער, וויי איז מיר, צו שאַנד און צו שפּאָט בין איך געוואָרן. פינצטער און וויסט ווערט מיר אויף דער נשמה, ווען איך גיי פאַרביי דיין הויז און איך זע ס׳איז פון אים אַ חורבה געוואָרן, אָפּגעשטאָרבן איז דאָרט אַלעס און אַ שטילער טרויער שוועבט אַרום אין יעדן ווינקל. ערשט ווי לאַנג איז דאָס אָרט אַזוי באַלעבט געווען פון פייערלעכן גאָטעסדינסט, דאָ האָבן אברהם׳ס קינדער קרבנות געבראַכט, דאָ האָבן די כהנים פון דער בימה מיט פאַרשפּרייטע הענט דאָס פאָלק געבענטשט, דאָ זענען געשטאַנען די כאָרן און די קאַפּעליעס פון לוויים, און הילכיק פאַר גאָט געזונגען און געשפּילט — איצט שפּרינגען דאָ, אויף דעם אָרט, ווילדע שאַקאַלען אַרום, און זייער הילען לאָזט זיך הערן איבער דער גאַנצער געגנט”.

און נאָך קלאָגט די כנסת־ישראל: „רבונו־של־עולם, אויף וואָס איך בין איצט איבערגעקומען, וואָס איך בין געווען פריער און וואָס פון מיר איז איצט געוואָרן: אַמאָל פלעג איך דריי מאָל אין יאָר עולה־לרגל זיין {{אָנווייז|1)}}, באַשיצט אינעם זיסן שאָטן פון דיינע פליגל, גלייכע וועגן האָבן זיך דורך גרינע פעלדער פאַר מיר געצויגן און שורות ביימער האָבן מיט געדיכטע צווייגן מיין קאָפּ פאַרדעקט, און איצט בין איך פאַרריקט אינעם {{זייט|162|ל}} פינצטערן שאָטן פון פרעמדע קעניגרייכן. מיין וועג איז פאַרלייגט מיט שטיינער און געוואַקסן מיט דערנער און אָן אַ שוץ קוים וואָס איך גיי אַ מידער אונטער דער ברענענדיקער זון! אַמאָל האָבן די וועגן אָן אויפהער גערוישט ווי וואַסערפאַלן, טאָג מיט נאַכט האָבן זיך איבער זיי יום־טובדיק גאַנצע מחנות געצויגן מיט קערב פון ביכורים אויפן קאָפּ, און מיט פריילעכע לידער און געזאַנגען אין מויל. און איצט — אַנטשוויגן זענען געוואָרן די וועגן, מיט אַ שטומען צער שלעפּ איך זיך אום איבער זיי הין און הער און קען פאַר זיך קיין אָרט ניט געפינען”.

{{הערה|געגאַנגען קיין ירושלים אויף די דריי גרויסע ימים־טובים: פּסח שבועות און סוכות.|¹)|161}}

{{קעפּל|נחמה{{אָנווייז|¹)|162}}.|1.5|9.11}}

„נַחֲמוּ, נַחֲמוּ עַמִּי” — טרייסט, טרייסט מיין פאָלק! {{טרעקינג|מיך}} טרייסט, מיין פאָלק, זאָגט גאָט. איך, אייער גאָט, נאָך מער ווי איר, נויטיק מיך אין טרייסט. באַזיצט איינער אַ הויז און רוצחים קומען און פאַרברענען עס, וועמען רירט עס מער אָן ווי דעם בעל־הבית אַליין? פאַרמאָגט איינער אַ שיינעם גאָרטן און רויבער באַפאַלן און פאַרדאַרבן אים — ווער פילט נאָך אַזוי דעם צער ווי דער אייגנטימער זעלבסט? איר זענט דאָך מיין גאָרטן, דער בית־המקדש איז דאָך מיין הויז, און אַז דער שונא איז געקומען, מיין פאָלק פאַרטריבן און מיין הויז פאַרברענט, וועמען, אויב ניט מיך, קומט פריער פאַר אַלעמען טרייסטן? — טרייסט־זשע מיך, טרייסט מיך מיין פאָלק.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

{{הערה|טרייסט.|¹)|162}}

„אָסָף׳ס אַ געזאַנג — אַזוי הייבט זיך אָן אַ מזמור אין תהילים — גאָט, פעלקער זענען אַריין אין זיין באַזיץ”.

„אסף׳ס אַ געזאַנג” — ווי הייסט?! „אסף׳ס אַ געוויין”, „אסף׳ס אַ קלאָגליד” — וואָלט דאָ באַדאַרפט זיין. נאָר אָט וואָס דאָס געזאַנג באַטייט: אַ קעניג האָט אַמאָל אַ חופּה־צימער איינגעאָרדענט פאַר זיין זון, האָט ער עס באַפּוצט מיט די שענסטע געמעלדע, באַהאַנגען מיט די בעסטע טעפּיכער, און מיט זיין פּראַכט און גלאַנץ האָט דאָס צימער יעדנס אויג פאַרנומען. דער זון אָבער איז אַראָפּ פון גלייכן וועג. ווערט דער קעניג אויפגעבראַכט, כאַפּט און רייסט־אַראָפּ די שיינע טעפּיכער און צעברעכט די חופּה־שטאַנגען. {{זייט|163|ל}} צוגעזען דאָס — נעמט דער דערציער פונעם קעניגס זון אַ פלייט און שפּילט. וואונדערן זיך אַלע, ווי הייסט? דער קעניג האָט אַ תל פון דעם זונס חופּה־צימער געמאַכט — און דער זיצט גאָר און שפּילט! זאָגט יענער: יאָ, דערפאַר שפּיל איך טאַקע, וואָס דער קעניג האָט אויסגעגאָסן זיין גאַנצן צאָרן אויף דעם זונס חופּה און נישט אויף דעם זון אַליין.

דאָס זעלבע באַטייט אויך דאָס געזאַנג פון אָספ׳ן. גרויס איז געווען דער חורבן, פאַרברענט איז גאָטס הויז, פאַרוויסט זענען געוואָרן זיינע הייליקע פאַלאַצן, דאָך לאָז כאָטש בלייבן די איינציקע טרייסט, וואָס גאָט האָט זיין גאַנצן צאָרן אויף שטיין און האָלץ אויסגעגאָסן און נישט אויף זיין פאָלק ישראל.

{{זייט|164}}

{{קעפּל|צווישן ערשטן און צווייטן בית־המקדש.|2|10}}

{{קעפּל|חִירָם מלך צוֹר׳ס לופט־שלאָס אינמיטן ים.|1.5|10.1}}

„מענטשן־זון — האָט גאָט געזאָגט צום נביא יחזקאל — גיי אין מיין נאָמען און זאָג דעם הערשער פון צור, חירם׳ן: אומזיסט שטאָלצירט דיין האַרץ, איינרעדנדיק זיך: אַ גאָט בין איך, ווי אַ גאָט האָב איך מיך באַזעצט אינמיטן די ימים”.

חירם מלך צור האָט זיך זייער איבערגענומען מיט דעם וואונדערלעכן פּאַלאַץ וואָס ער האָט פאַר זיך אינמיטן ים, אויף אַ הויכן פעלדז אויפגעבויט, און געמאַכט האָט ער אים אַזוי: אויף פיר ריזיק־הויכע אייזערנע זיילן, אינמיטן ים אַריינגעשטעקטע, האָט ער אויסגעבויט אַ קונציקן זיבנשטאָקיקן געוועלבטן פּאַלאַץ, אינעם געשטאַלט פון זיבן הימלען מיט זייערע ליכטער, מיט אַ פּראַכט־שטול, הייליקע חיות, דונערן און בליצן, קאָמעטן און מעטעאָרן. דער ערשטער הימל — אַ גלעזערנער, 500 אויף 500 איילען די גרויס, פון וועלכן ס׳האָבן אַרויסגעשיינט אַ זון בייטאָג און אַ לבנה מיט שטערן ביינאַכט. איבער אים נאָך זעקס הימל־געוועלבן, איינער העכער און גרעסער פונעם אַנדערן, יעדער פון אַן אַנדער מעטאַל; דער צווייטער פון אייזן, אויף וועלכן ס׳האָבן זיך מיט קונצן גרויסע שטיינער הילכיק געקויקעלט און פּלאַצענדיק אַרויסגעלאָזט פון זיך קולות ווי דונערן; דער דריטער פון בליי, דער פערטער פון צין, דער פינפטער פון קופּער, דער זעקסטער פון זילבער, איינגעפאַסט מיט פּערל, דימענטן און בריליאַנטן, און גאָר דער לעצטער, דער זיבעטער, פון גאָלד. אויף אים האָט חירם איינגעאָרדענט פאַר זיך אַ שטול מיט הייליקע חיות און כרובים, {{זייט|165|ל}} איבער וועלכע עס זענען געהאַנגען די טייערסטע פייער־רויטע איידל־שטיינער. דורך אַ קונץ פלעג דער הימל ציטערן לייכט הין־און־הער, אין די פינקעלדיקע איידל־שטיינער האָבן שעמערירט און ס׳האָט אויסגעזען ווי בליצן און מעטעאָרן פליען אין דער לופטן.

זאָגט גאָט צו יחזקאל׳ן: „מענטשן־זון, גיי זאָג חירם׳ן, וואָס נעמסטו זיך איבער, ביסט דאָך נישט מער ווי אַ פרויען־קינד?”

זאָגט יחזקאל: ווי קען איך קומען צו אים אין זיין לופט־שלאָס?

האָט גאָט אַרויסגעלאָזט אַ שטאַרקן שטורעם־ווינט, האָט ער אָנגעכאַפּט יחזקאל׳ן פאַר זיינע לאָקן, אויפגעהויבן אין דער לופטן, און אים אַוועקגעשטעלט פאַר חירם׳ן. דערזען פאַר זיך פּלוצים דעם יידישן נביא, איז חירם דערציטערט געוואָרן.

— ווער האָט דיך אַהער אַרויפגעבראַכט? — פרעגט ער אַ דערשראָקענער.

— גאָט האָט מיך אַהער געבראַכט. ער האָט מיר באַפוילן דיר אַזוי צו זאָגן: חירם, וואָס נעמסטו זיך איבער, ביסט דאָך נישט מער ווי אַ פרויען־קינד?

זאָגט חירם: אמת, איך בין אַ פרויען־קינד, אָבער ווי אַ גאָט וועל איך לעבן אייביק אין דעם פּאַלאַץ: גאָט זיצט אינמיטן די ימים, איך אויך ווי ער; גאָט וואוינט אין זיבן הימלען, — איך אויך...

אַ סוף האָט אָבער חירם געהאַט זייער אַ מיאוסן. גאָט האָט אויף אים געבראַכט נבוכדנצר׳ן, וועלכער האָט אים פון זיין שטול אַראָפּגעוואָרפן, פון זיין לייב שטיקלעך געשניטן, געטונקען זיי אין עסיק און אים אַליין געגעבן אויפעסן, ביז ער איז מיט דער מיתה־משונה געשטאָרבן.

און חירם׳ס וואונדערלעכער פּאַלאַץ איז אָט וואו אַהינגעקומען: גאָט האָט אונטער אים די ערד צעשפּאָלטן, און איינגעזונקען דאָרט, ליגט דער פּאַלאַץ באַהאַלטן פאַר די צדיקים לעתיד־לבוא {{אָנווייז|¹)|165}}.

{{קעפּל|דניאל און די שלאַנג.|1.5|10.2}}

נבוכדנצר האָט געדינט צו אַ שלאַנג און באַרימט זיך פאַר דניאל׳ן:

— זע ווי שטאַרק די שלאַנג איז, וויפל מען גיט איר צו עסן — שלינגט זי אַלץ איין.

זאָגט דניאל: גיב מיר רשות, וועל איך זי אָפּשוואַכן.

{{הערה|אויף יענער וועלט.|¹)|165}}

{{זייט|166}}

האָט ער אים געגעבן.

האָט דניאל גענומען שאַרפע אייזערנע נעגל {{אָנווייז|¹)|166}}, איינגעוויקלט אין שטרוי און געוואָרפן פאַר דער שלאַנג. די שלאַנג האָט די שטרוי איינגעשלונגען, און די נעגל האָבן איר געלעכערט די געדערעם.

{{קעפּל|חנניה, מישאל ועזריה.|1.5|10.3}}

אַז נבוכדנצר האָט חנניה, מישאל ועזריה אין קאַלך־אויבן אַריינגעוואָרפן, האָט זיך יורקמי, דער מלאך פון האָגל, געשטעלט פאַרן אויבערשטן און געזאָגט:

— רבונו־של־עולם! לאָז מיך גיין אָפּקילן דעם אויבן.

זאָגט צו אים גבריאל: דאָס וועט ניט זיין קיין גרויסער וואונדער — דו ביסט דער מלאך פון האָגל, און אַלע ווייסן, אַז וואַסער לעשט פייער; איך בין אָבער דער מלאך פון פייער, וועל איך גיין און ווייזן דעם אויבערשטנס גבורה, אַז דער אויבן וועט זיין אינעווייניק קיל, אויסווייניק אַזוי הייס גליענד, אַז די געצן־דינער פון דרויסן וועלן פאַרברענט ווערן.

און אַזוי איז געשען.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז חנניה, מישאל ועזריה זענען אַרויס פון קאַלך־אויבן, האָבן זיך אויפגעקליבן אַלע אומות פון גאָר דער וועלט, מיט פאַראַכטונג געפּעטשעלט יידן איבערן פּנים און זיי באַשפּיגן פון קאָפּ ביז פיס.

— שעמען מעגט איר זיך, אַזאַ שטאַרקן גאָט האָט איר — און בוקט זיך צום געצן־בילד!

חנניה, מישאל ועזריה האָבן נישט געוואוסט וואוהין הינצוטון זיך פאַר בושה, צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ און געזאָגט: „גערעכט ביסטו גאָט, און אונדז בלייבט נאָר זיך צו שעמען”.

— אין אַזאַ שפּייעכץ — האָט דער תנא רבי יהושע געזאָגט — קען מען דערטרונקען ווערן.

{{הערה|צוועקעס.|¹)|166}}

{{זייט|167}}

{{קעפּל|נס פּורים.|2}}

{{קעפּל|I.}}

{{קעפּל|אחשוורוש׳עס סעודה.|1.5|10.4}}

אַ מנהג איז געווען אין פּרס, אַז אויף אַ גרויסער סעודה האָט מען געשטעלט אַ גרויסן כוס, וואָס האַלט פינף אַכטעל עמער, און יעדער גאַסט האָט געמוזט אויסטרינקען אין גאַנצן, ער מעג אַפילו פון זינען אַראָפּ. דערפון פלעגן די שענק־מייסטערס רייך ווערן: ווער ס׳האָט ניט געקענט טרינקען, האָט זיך שטילערהייט ביי זיי אויסגעקויפט מיט געלט.

דאָס מאָל האָט אחשוורוש באַפוילן, מען זאָל דעם גרויסן כוס ניט שטעלן, כדי „קיינעם ניט נויטן” און „טון יעדנס ווילן”.

זאָגט גאָט צו אים: רשע איינער! ווי קומסטו צו טון יעדנס ווילן? אַז צוויי שיפן שווימען אין ים, איינע בעט אויף אַ צפון־ווינט, די צווייטע אויף אַ דרום־ווינט, קען זיי דען איין ווער טרייבן? מאָרגן קומען צו דיר צוויי מענטשן, מרדכי און המן, וועסטו פאַר ביידע מיט אַמאָל ניט קענען יוצא זיין, נאָר דעם — דערהויבן, יענעם — הענגען. {{טרעקינג|יעדן}} צופרידן שטעלן — דאָס קען נאָר איין גאָט אַליין.

{{קעפּל|II.}}

{{קעפּל|בִּגְתָן וָתֶרֶשׁ.|1.5|10.5}}

בגתן ותרש זענען ביידע געווען פון טרסים־לאַנד. אַז מרדכי איז אַריינגעטרעטן אין הויף, האָבן זיי זיך באַראָטן צו פאַרסמען אחשוורוש׳ן כדי מען זאָל זאָגן: כל־זמן ס׳איז ניט געווען קיין ייד אין הויף, איז גאָרניט געשען, ווי נאָר אַ ייד האָט זיך אַהער אַריינגעדרייט, האָט מען שוין אַריינגעטון גיפט אין מלך׳ס שאָל.

גערעדט האָבן זיי אויף טרסיש־לשון און געמיינט, אַז קיינער פאַרשטייט ניט. זיי האָבן ניט געוואוסט, אַז מרדכי איז פון די סנהדרין, וועלכע מוזן קענען אַלע זיבעציק לשונות.

{{קעפּל|III.}}

{{קעפּל|ווי מיט די אויבערשטע, אַזוי מיט די אונטערשטע.|1.5|10.6}}

„האָט מען אויפגעהאַנגען די ביידע (בגתן ותרש) אויף אַ בוים...” „נאָכדעם האָט דער קעניג גרויסגעמאַכט המן׳ען”.

{{זייט|168}}

אויף דעם נאָענטן שכנות פון די צוויי פּסוקים דערציילט רבי אַזאַ משל:

דער לייב האָט פאַרבעטן אַלע בהמות צו זיך אויף אַ מאָלצייט און געמאַכט פון זייערט־וועגן אַ געצעלט פון לייבן־פעל. נאָכן עסן בעטן זיי דעם פוקס, ער זאָל זיי זינגען, זאָגט דער פוקס: אויב איר וועט מיר מיטהעלפן און נאָכזינגען — זינג איך פאָר. זאָגן זיי: רעכט!

הייבט ער אויף די אויגן צו די לייב־פעל און זאָגט:

:::וואָס מיר האָבן אויף די אויבערשטע געזען,
:::וועט מיט די אונטערשטע אויך געשען.

אַזוי האָט מרדכי געזאָגט: וואו בגתן ותרש הענגט, דאָרט וועט המן אויך זיין.

{{קעפּל|IV.}}

{{קעפּל|המן׳ס גדולה.|1.5|10.7}}

אַנדערע חכמים האָבן געזאָגט אויף המן׳ס גדולה די דאָזיקע משלים:

איינער האָט געהאַט אַ פערד מיט אַן אייזל און אַ חזיר. יענע צוויי האָט ער געגעבן צו עסן מיט אַ מאָס, און דעם חזיר — אָן אַ מאָס.

פרעגט דער אייזל: פאַרוואָס קומט עס אונדז? מיר אַרבעטן דאָך און דער שוויין טוט גאָרניט.

ענטפערט אים דאָס פערד: ס׳וועט קומען די צייט — וועסטו זען.

ווי ס׳איז געקומען חגא קאַלענדאַ, האָט מען דעם שוויין געשאָכטן.

אַזוי איז המן׳ען: פריער אַן עליה {{אָנווייז|¹)|168}}, דערנאָך אַ תליה.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

דעם מלך׳ס קוטשער האָט געשאָלטן דעם פּרינץ.

זאָגט דער מלך: הרגענען אַ קוטשער איז אַ קלייניקייט. איך וועל אים פריער מאַכן פאַר אַ שטאַל־מייסטער, דערנאָך פאַר אַ הויף־מייסטער — און ערשט דעמאָלט באַשטראָפן.

{{קעפּל|V.}}

{{קעפּל|המן׳ס אונטערנעמען.|1.5|10.8}}

אַ פויגל האָט זיך אויסגעפלאָכטן אַ נעסט ביים ברעג פון ים, קומט אַ כוואַליע און פאַרפלייצט אים.

{{הערה|דערהויכונג.|¹)|168}}

{{זייט|169}}

שטעלט ער זיך ביים ברעג, נעמט אָן אַ פולן שנאָבל וואַסער און גיסט אויף דער יבשה, און נעמט אַ פולן שנאָבל זאַמד און שיט אין ים.

קומט אַן אַנדער פויגל און פרעגט: וואָס טוסטו?

ענטפערט אים יענער: איך וועל ניט אָפּטרעטן פון אָרט, ביז איך פאַרשיט דעם ים און פאַרפלייץ די יבשה.

זאָגט ער אים: שוטה איינער, וואָס דו קענסט שוין אויפטון מיט דיין נאַרישן שנאָבל?

אַזוי האָט גאָט געזאָגט צו המן׳ען:

— איך האָב געוואָלט אויסראָטן דאָס פאָלק ישראל און אויך ניט געקענט, ווילסטו זיי „פאַרטיליקן, הרגענען און פאַרלירן” — מעגסט זיין זיכער, וועסט פריער דיין קאָפּ פאַרלירן איידער פון זיי וועט אַ האָר געמינערט ווערן.

{{קעפּל|VI.}}

{{קעפּל|המן׳ס מסירות.|1.5|10.9}}

„און המן איז געקומען פאַר אחשוורוש׳ן” מיט זיינע מסירות אויפן יידישן פאָלק. אַ מסור אויף יידן — האָט רבא געזאָגט — איז המן געווען אַ געניטער ווי ניט קיינער. אַלעס בייז האָט ער אויף זיי אויסגערעדט פאַר אחשוורוש׳ן, און געזאָגט: „שוין צייט זיך אַ נעם־טון צו זיי”. יאָ — זאָגט אים אחשוורוש — זיי האָבן אָבער אַ שטאַרקן גאָט, וואָס שטעלט זיך פאַר זיי איין.

זאָגט המן: זיי האָבן זיך שוין פון אים דערווייטערט, זיינע געבאָטן היטן זיי נישט.

— ס׳איז אָבער נאָך דאָ צווישן זיי ערלעכע און פרומע.

— ס׳איז „{{טרעקינג|איין}} פאָלק”, איינער נישט בעסער פונעם אַנדערן, אַלע מוז מען אומברענגען.

— צי וועט אפשר נישט ווערן דורך דעם אַ גרויסער חלל {{אָנווייז|¹)|169}} אין דער מדינה?

— זיי זענען „צעזייט און צעשפּרייט”, עס וועט זיך נישט אָנזען.

— די קרוין וועט דורך דעם אַ סך פאַרלירן.

{{הערה|לאָך, ליידיק פּלאַץ.|¹)|169}}

{{זייט|170}}

— אומפרוכטבאַר זענען זיי פאַר דער קרוין. דאָס איז אַ פאָלק אַן אָנשיקעניש אויף דער גאַנצער מדינה, משונה־ווילד זענען זייערע מנהגים און מיט קיין פאָלק לעבן זיי זיך נישט איין, מישן זיך נישט מיט אונדז מיטן עסן און טרינקען און זענען זיך מיט אונדז נישט מתחתן, זיי האָבן אונדז פיינט און פאַראַכטן אונדז פונעם קלענסטן ביזן גרעסטן. פון דער וועלט תירוצים זוכן זיי אויס, כדי אויסצומײַדן די דינסט פון קעניג און נישט דערפילן זיינע געזעצן. דאָ איז ביי זיי שאַבאַש {{אָנווייז|¹)|170}}, דאָ — יום־טוב. עפּעס אָן אַ שיעור ימים־טובים: פּסח, שבועות, סוכות, ראש־השנה, יום־כיפּור...

— רשע! — האָט גאָט דערביי געזאָגט — גרויס איז ביי דיר אין די אויגן זייערע ימים־טובים. וואַרט, אָט באַלד באַקומסטו די מפּלה, וועט זיי צוקומען נאָך איין יום־טוב, גאָר אַ נייער.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

צוויי שכנים זענען געווען. איינער האָט געהאַט אַ באַרג אויף זיין פעלד, דער אַנדערער — אַ גראָבן. דער טראַכט: ווען איך האָב דעם באַרג — פאַרשיט איך דעם גראָבן, און יענער טראַכט: ווען האָב איך אַזאַ גראָבן, — רוים איך אָפּ דעם באַרג. איינמאָל טרעפן זיי זיך ביידע, זאָגט איינער: פאַרקויף מיר דיין באַרג. ענטפערט דער: נעם אומזיסט.

אַזוי האָט המן געבאָטן אחשוורוש׳ן צען טויזנט צענטנער זילבער, און דער האָט אים געזאָגט: ווילסט, האַלט דאָס געלט פאַר זיך און טו מיט די יידן וואָס דו ווילסט.

{{קעפּל|VII.}}

{{קעפּל|די גזירה.|1.5|10.10}}

„האָט מען גערופן די קעניגלעכע שרייבער, האָבן זיי אָנגעשריבן בריוו און מ׳האָט זיי צושיקט”. און אַזוי האָט מען געשריבן אין די בריוו:

אַלע פעלקער, נאַציאָנען און שפּראַכן, אייער פריד זאָל וואַקסן! זייט וויסן אַז געקומען איז פאַר אונדז אַ מאַן, נישט פון אונדזער אָרט און נישט פון אונדזער לאַנד, פון עמלק׳ס שטאַם איז ער, אַ גרויסער יחסן, המן איז זיין נאָמען. בעט ער ביי אונדז איין קלייניקייט: איין פאָלק, זאָגט ער, איז דאָ צווישן אונדז, אַ נישטיקס, פאַראַכטעט פון אַלע פעלקער, אָבער פול מיט חוצפּה {{אָנווייז|²)|170}} און דערצו זייער אַ שעדלעכס, וואו אַ צרה זענען זיי אין דערמיט, זיי לאַכן אונדז אויס און אונדזער אומגליק איז פאַר זיי אַ שמחה. זיי בעטן {{זייט|171|ל}} תמיד אויף אונדזער מפּלה און גאַרן צו זען נקמה אין אונדז. און ווי אומדאַנקבאַר דאָס פאָלק איז! דאָס ווייזט זיך קלאָר אַרויס פון דער גאַנצער געשיכטע. אָט זעט וואָס זיי האָבן געטון מיטן קעניג פון מצרים, מיט דעם אָרעמען פּרעה, נעבעך: אַזוי פריינדלעך ווי ער האָט זיי אויפגענומען, געזעצט זיי אינעם שענסטן טייל פון זיין לאַנד, זיי געשפּייזט אין די הונגער־יאָרן און זיי אויסגעהאַלטן מיט אַלעס גוטן. פאַר דעם האָט ער ביי זיי געבעטן, זיי זאָלן אויסבויען פאַר אים נאָר איין פּאַלאַץ, האָבן זיי באַלד זיך גענומען אויסדרייען מיט שווינדלערייען: „לאָז אונדז אָפּ, זאָגן זיי, אויף אַ דריי טעג אין דער מדבר, אונדזער גאָט דינען דאָרט, דערנאָך קערן מיר זיך ווידער צוריק. אַגב, זאָגן זיי, טו אַ געפעליגקייט און אַנטליי אונדז אַביסל גאָלד מיט זילבער מיט קליידער, — אַנטלייט מען זיי פונעם שענסטן און בעסטן, לאָדט יעדער פון זיי אָן עטלעכע אייזלען מיט פרעמד האָב־און־גוטס — און מע מאַכט פּליטה. יאָגט זיך פּרעה מיט זיין מחנה נאָך די שווינדלער, מיינט אָפּצוראַטעווען זיין פאַרמעגן. וואָס־זשע מיינט איר, האָבן זיי אים אָפּגעטון? האָבן זיי ביי זיך עפּעס איינעם אַ מאַן משה בן עמרם, אַפּנים אַ גרויסער מכשף, כאַפּט ער עפּעס אַ מין שטעקן, זאָגט אָפּ אַ מין שפּרוך, גיט אַ קלאַפּ איבערן ים, טריקנט־ער אויס, גייען זיי אים איבער פאָרויס טרוקן, און פּרעה מיט זיין גאַנצער מחנה, נאָך זיי, זענען געגאַנגען אַלע צום גרונט. אָט מיט וואָס זיי האָבן אָפּגעצאָלט פאַר זיינע אַלע טובות!

{{הערה|שבת.|¹)|170}} {{הערה|עזות.|²)|170}}

און וואָס האָבן זיי אָפּגעטון דעם עלטער זיידן, דעם גרויסן עמלק? אַז ער האָט ניט געקענט ליידן די שרעקלעכע עולה, וואָס איז אָפּגעטון געוואָרן פּרעה׳ן, און איז קעגן זיי אַרויסגעטראָטן, שטעלט משה אַרויס אַקעגן אים זיינעם אַ תלמיד יהושע־בן־נון, אַ מענטש אַן אכזר, אָן אַ פונק רחמנות, מיט אַ גאַנצער מחנה וואוילע יונגען, ווער ווייסט זיי דאָרטן, צי מכשפים צי גיבורים. און משה אַליין האָט גענומען דעם געוויסן שטעקן אין דער האַנט, זיך אַוועקגעזעצט אויף אַ שטיין, און געזאָגט עפּעס אַ שפּרוך — זענען פּלוצעם די מחנות פון עמלק׳ן ווי אָפּהענדיק געוואָרן און געפאַלן טויט ביז איינעם. נאָכדעם זענען די לייט באַפאַלן אויף סיחון ועוג, די באַוואוסטע וועלט־גיבורים, ריזן, וואָס קיינער האָט נישט געוואַגט אָנצוהייבן זיך מיט זיי, און ס׳איז גאָר נישט צום פאַרשטיין, ווי אַרום די יידלעך האָבן זיי בייגעקומען!

מיינט איר דאָס איז גאָר? דער זעלבער יהושע פירט זיי אַוועק אין לאַנד כנען, הרגעט אויס איין און דרייסיק מלכים און צעטיילט זייער לאַנד {{זייט|172|ל}} צווישן זייניקע. און אַפילו די גבעונים, מיט וועלכע זיי האָבן שלום געשלאָסן, האָבן זיי אויך נישט געשוינט און געמאַכט זיי ביי זיך פאַר קנעכט. און אַז דער שטאַרקער סיסרא מיט זיינע חיילות איז דערנאָך קעגן זיי אַרויסגעטראָטן, האָבן זיי אים עפּעס אַזוינס אָנגעטון — און דער טייך קישון האָט פאַרפלייצט אַלע זיינע מחנות און זיי פאַרטראָגן אין גרויסן ים אַריין.

דער ערשטער קעניג זייערער, שאול, איז באַפאַלן מיט רציחה איינעם פון מיינע זיידעס, אַ קעניג פון עמלק, און אומברחמנותדיק אומגעבראַכט הונדערט טויזענד רייטער אין איין טאָג, מ׳האָט נישט געשוינט קיינעם, אַפילו פרויען מיט קליינע קינדער. און דעם געקרוינטן גרייז־גרויען אגג, מיין גרויסן זיידן, האָט זייער אַ נביא צעשניטן און פאַר פויגלען זיין פלייש געוואָרפן. ס׳איז גאָר נישט צום באַגרייפן פון וואַנען אַזאַ כוח האָט זיך צו זיי גענומען.

נאָכדעם איז פון זיי אַ נייער קעניג אויפגעשטאַנען, דוד בן ישי, אַ ווילדע בריה, ער האָט דורס געווען אַלע פעלקער וואָס אַרום אים, אַ תל־עולם פון זיי געמאַכט. זיין זון שלמה, האָט פאַר זיי אויסגעבויט אַ הויז, בית־המקדש הייסט עס ביי זיי, ווער ווייסט זיי וואָס אינעווייניק האָט זיך דאָרט אָפּגעטון? מאַכט זיך אַ מלחמה, לויפן זיי באַלד אַהין, טוען אָפּ אַ מין כישוף, גייען אַרויס און מאַכן חרוב די וועלט. פרעגט זיי אָבער, האַלטן זיי זיך פאַר לייטישער און פיינער פון אַלע פעלקער, וואו אַ גוטע מעלה איז נאָר ביי זיי, קיינער אין דער וועלט קען זיך צו זיי נישט גלייכן.

ס׳איז אָבער געקומען אויף זיי אויך אַ צייט, זייער גאָט איז געוואָרן אַלט און שוואַך, זייער כישוף־מאַכעריי האָט פאַרלוירן דעם כוח, און דער גרויסער נבוכדנצר מלך בבל האָט פאַרוויסט זייער לאַנד, פאַרברענט זייער בית־המקדש און פאַרטריבן זיי צווישן אונדז. מיינט איר, זיי האָבן געענדערט זייער מיאוסע טבע? נישט אויף אַ האָר! דאָס זעלבע עזות, די זעלבע גאווה און איבערנומען זיך, און כאָטש זיי זענען ביי אונדז אין גלות, פאַראַכטן זיי אונדז, שפּעטן פון אונדזער אמונה און קענען אונדז נישט אָנקוקן.

איבער דעם אַלעמען איז ביי אונדז געבליבן, איינמאָל פאַר אַלעמען, פּטור צו ווערן פון דער אומה. מיר האָבן געוואָרפן גורל, ווען זיי אומצוברענגען פון דער וועלט, איז אויסגעפאַלן אויף דעם דרייצנטן טאָג אין חודש אדר. אָט דאָס זענען מיר אייך איצט מודיע דורך די בריוו, איר זאָלט זיין גרייט צו דער רעכטער צייט. ווער עס קען אָנציען אַ בויגן — זאָל ער אים אָנציען, ווער עס קען נעמען אַ שווערד אין דער האַנט — {{זייט|173|ל}} זאָל נעמען, און אַלע מיט אַמאָל אין איין טאָג זאָלט איר באַפאַלן די יידן, אויסראָטן זיי, פאַרטיליקן, פאַרניכטן אַלט און יונג, פרוי און קינד, עס זאָל פון זיי נישט בלייבן קיין שריד ופליט”.

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

שטאַרק צופרידן מיט די געחתמעטע בריוו אין דער האַנט איז המן אַרויס פונעם קעניגס פּאַלאַץ, און ער מיט זיין חבריא {{אָנווייז|¹)|173}} האָבן זיך געלאָזט גיין אַהיים זייער אויפגעלייגט. מרדכי, ביים קעניגס־טויער אויף דער וואַך, האָט דאָס באַמערקט. דערזעט ער פון ווייטן דריי יידישע קינדער גייען פון שולע אַרויס, לויפט ער זיי נאָך. המן מיט זיינע לייט האָבן זיך אָפּגעשטעלט, נייגעריק צו וויסן, וואָס וועט דאָ פאָרקומען. אָפּגעשטעלט די קינדער, פרעגט מרדכי ביי איינעם פון זיי: קינד מיינס, ביי וואָס פאַר אַ פּסוק האָסטו זיך היינט אין שולע אָפּגעשטעלט? ענטפערט דאָס קינד הויך אויף אַ קול: „פאָרכט דיך נישט פאַר אַ פּלוצלעכן שרעק און פאַר אַ דונערשלאָג פון שלעכטע, וואָס רוקט זיך אָן”. זאָגט דער צווייטער זיין פּסוק: „באַטראַכט אַ ראָט און עס וועט ווערן צו נישט, רעדט זיך אָפּ אַ באַשלוס און עס וועט נישט קומען צו שטאַנד, דען גאָט איז מיט אונדז”. רופט זיך אָפּ דער דריטער מיט זיין פּסוק: „ביז דער עלטער בין איך אייער גאָט, און ביז די גרויע האָר טראָג איך אַלץ איבער, איך מאַך, און איך טראָג, און איך לייד און איך רעטע”.

אַז מרדכי האָט דאָס דערהערט האָט זיין געזיכט אָנגעהויבן שיינען פאַר פרייד. פרעגט אים המן: וואָס אַזוינס האָבן די קינדער געזאָגט, וואָס דו פרייסט זיך אַזוי? זאָגט מרדכי: אַ גוטע בשורה האָבן מיר די קינדערלעך אָנגעזאָגט: איך זאָל זיך נישט שרעקן פאַר דיינע שלעכטע אויפטוען קעגן אונדז. ווערט המן בייז און זאָגט: אויב אַזוי וועל איך צום ערשטן אומברענגען טאַקע די קינדער.

{{הערה|קאָמפּאַניע.|¹)|173}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז אחשוורוש האָט אַרויסגעגעבן דעם באַפעל, מען זאָל אַלע יידן אויסהרגענען, איז אליהו הנביא אַוועקגעלאָפן צו די אבות, און אויסגעשריען:

{{זייט|174}}

— הייליקע אבות! הימל און ערד וויינען און קלאָגן און די גאַנצע וועלט ציטערט — און איר ליגט גאָר רואיק!

פרעגן זיי: וואָס איז געשען?

ענטפערט ער: אַ גזירה איז אַרויס אויף יידן, מען זאָל אַלע אויסראָטן.

זאָגן די אבות: וויבאַלד אַז דער גזר־דין איז שוין אָנגעחתמעט, וואָס קענען מיר שוין העלפן?

האָט אליהו זיך געווענדט צו משה רבינו און געזאָגט: אָ דו הירט {{אָנווייז|¹)|174}} געטרייער! פיל מאָל האָסטו זיך איינגעשטעלט פאַר יידן און אָפּגערופן די גזירות אויף פאַרדאַרבן זיי, וואָס וועסטו איצט זאָגן ביי אַזאַ צרה?

פרעגט משה: צי איז פאַראַן איין צדיק אין דעם דור?

זאָגט אליהו: פאַראַן, מרדכי הייסט ער.

— אויב אַזוי — זאָגט משה — זאָל ער דאָרט מתפּלל זיין און איך דאָ, וועלן מיר אָפּבעטן.

זאָגט אליהו: וואָס קען שוין העלפן, אַז די בריוו מיט דער גזירה זענען שוין אויפגעשריבן און אָנגעחתמעט?

ענטפערט משה: אויב ס׳איז געחתמעט מיט ליים — וועט אונדזער תפילה אָנגענומען ווערן. אויב מיט בלוט — איז פאַרפאַלן.

זאָגט אליהו: מיט ליים!

— גיי־זשע זאָג מרדכי׳ן ער זאָל מתפּלל זיין.

{{הערה|פּאַסטעך.|¹)|174}}

{{קעפּל|{{אַסטעריזם פאַרקערט}}}}

אַז המן האָט אַנידערגעשטעלט די תליה, איז ער אַוועק און געטראָפן מרדכי׳ן, ווי ער זיצט און לערנט מיט צוויי און צוואַנציק טויזנט קליינע יונגעלעך, אַלע מיט אַש אויף די קעפּ און זעק אויף די לענדן, אַלע פאַסטן און וויינען.

האָט המן זיי געשמידט אין קייטן און געזעצט וועכטער נעבן זיי און געזאָגט: מאָרגן וועל איך זיי פריער אויסקוילן, דערנאָך — מרדכי׳ן אויפהענגען!

זענען געקומען זייערע מוטערס און געבראַכט זיי ברויט און וואַסער — האָבן זיי ניט געוואָלט עסן, און זיי האָבן גענומען די ספרים און אַוועקגעגעבן מרדכי׳ן און געזאָגט: מיר האָבן געמיינט, אַז מיר וועלן האָבן {{זייט|175|ל}} לאַנגע יאָר צוליב דעם זכות פון דער תורה, איצט, אַז מיר האָבן ניט זוכה געווען — נעם־צו ביי אונדז די ספרים.

האָבן די מוטערס אָנגעהויבן וויינען פון אויסווייניק און די קינדער פון אינעווייניק, און זייער קול האָט דערגרייכט צום הימל.

פרעגט גאָט: וואָס איז עס פאַר אַ געשריי, ווי פון ציקעלעך מיט לעמעלעך?

זאָגט משה: דאָס איז ניט קיין ציקעלעך, ניט קיין לעמעלעך, — די הייליקע שאָף זענען עס, די קליינע קינדערלעך פון דיין פאָלק ישראל, וואָס מאָרגן דאַרף מען זיי צעקוילן ווי שאָף.

באַלד האָט זיך דערוועקט גאָטס רחמנות און ער האָט צעבראָכן די חתימות און צעריסן די בריוו.

{{קעפּל|VIII.}}

{{קעפּל|המן׳ס מפּלה.|1.5|10.11}}

„אין יענער נאַכט איז געשטערט געוואָרן דעם קעניגס שלאָף”. אייגנטלעך האָט אין דער נאַכט קיינער מיט קיין אויג ניט צוגעמאַכט:

אסתר איז געווען פאַרטראָגן מיט די הכנות צו דער סעודה פאַר אחשוורוש מיט המן׳ען, מרדכי האָט געפאַסט און געקלאָגט און מתפּלל געווען פאַר גאָט, המן איז געווען באַשעפטיקט מיט דער תליה, וואָס ער האָט געגרייט פאַר מרדכי.

זאָגט גאָט צום מלאך פון שלאָף: מיינע קינדער געפינען זיך אין אַזאַ אומגליק, און דער רשע שלאָפט זיך רואיק ביי זיך אין בעט! גיי פאַרטרייב פון אים דעם שלאָף.

לאָזט זיך אַראָפּ דער מלאך, שטעלט זיך אַוועק איבער אחשוורוש און רודערט ביי אים אין האַרצן: דו אומדאַנקבאַרער, גיי דאַנק־אָפּ דיין רעטער.

— „האַ, וואָס איז — באַאומרואיקט זיך אחשוורוש — וועמען בין איך שולדיק אַ דאַנק?” — „און באַלד האָט ער געהייסן ברענגען דעם ספר־הזִכרונות”.

נעמט דעם קעניגס שרייבער, המן׳ס זון, און הייבט אָן לייענען פאַרן קעניג די שריפטן. קומט ער צו דער מעשה, ווי מרדכי האָט גערעטעט דעם קעניג פון בגתן ותרש. כאַפּט ער און קערט גיך איבער דאָס בלאַט און וויל לייענען ווייטער. קערט זיך אָבער דאָס בלאַט פון זיך אַליין איבער צוריק און ווידער וואַרפט זיך אים אין אויג יענע מעשה. בלעטערט {{זייט|176|ל}} ער ווייטער איבער, ווערט אחשוורוש אויפגערעגט: ביז וואַנען — זאָגט ער — וועסטו אַלץ בלעטערן, לייען כסדר {{אָנווייז|¹)|176}}. „איך קען עס נישט לייענען”, — זאָגט המן׳ס זון. פּלוצים הייבן זיך די ווערטער אָן צו לייענען ווי פון זיך אַליין.

ווי דער קעניג האָט דערהערט מרדכי׳ס נאָמען האָט ער זיך באַרואיקט און ס׳האָט אים אָנגעהויבן נייגן צום שלאָף. פאַרטאָג, ווען ער איז איינגעשלאָפן, זעט ער אין חלום, ווי המן שטייט איבער אים מיט אַ שווערד אין דער האַנט און וויל אים טויטן. אין דער מינוט האָט מען אָנגעקלאַפּט אין טויער, כאַפּט זיך אויף דער קעניג פון שלאָף און פרעגט אַ דערשראָקענער: ווער איז דאָרט? זאָגט מען אים: המן שטייט אין הויף. „ניין, ס׳איז נישט קיין חלום, טראַכט זיך אחשוורוש — ס׳איז אַן אמת” — און זאָגט: לאָז ער אַריין!

ווי המן איז נאָר אַריין, גיט דער קעניג אַ פרעג: וואָס זאָל מען טון דעם מענטשן וואָס דער מלך פאַרלאַנג זיין כבוד? טראַכט זיך המן: „דאָס מיינט מען מיך, מע דאַרף זאָגן וואָס מער”.

— הער קעניג — זאָגט המן — דעם מאַן דאַרף מען אָנטון דאָס קעניגלעכע קלייד, אויפזעצן אויף דעם קעניגס פערד, אָנטון די קעניגלעכע קרוין... ווי דער קעניג האָט דערהערט „די קרוין”, האָט זיך אים אָנגעהויבן בייטן די פאַרב אין פּנים. „אָט איז דער פּיתרון פון דעם חלום — טראַכט ער זיך — ער האָט חשק צו מיין קרוין”, און קוים איינגעהאַלטן דעם כעס זאָגט ער: „גיך נעם און טו דאָס אַלעס מרדכי׳ן”.

— הער קעניג — האָט המן געשטאַמעלט פאַר דערשטוינונג — וואָס פאַר אַ מרדכי?

— מרדכי דעם יידן.

— איין מרדכי איז דאָ ביי יידן?

— דעם, וואָס זיצט אין קעניגלעכן טויער.

— דעם מרדכי? — זאָגט המן — צי וועט עס אפשר נישט זיין פאַר אים צופיל, איך מיין ער וועט זיך באַגעניגן מיט עפּעס ווייניקער: אַ שטעטל אים שענקען, צי אַ טייכל.

{{הערה|איינס נאָכן אַנדערן.|¹)|176}}

דאָ האָט שוין דער קעניג זיך נישט געקענט איינהאַלטן און {{זייט|177|ל}} אויסגעשריגן ווי אַ צערייצטער לייב: „קיין האָר זאָלסטו נישט פאַרפעלן פון דעם אַלעמען וואָס דו האָסט פריער געזאָגט!”.

און דער קעניג רופט אַריין הֲתָךְ און חַרְבוֹנָה און באַפעלט זיי: גייט מיט אים און זעט אַכטונג געבן ער זאָל קיין האָר נישט פאַרפעלן...

המן איז געשטאַנען צעטומלט, הענט און פיס האָבן אים געציטערט, די אויגן איינגעגראָבן אין דער ערד, נישט געזען פאַר זיך די שיין און נישט געוואוסט, וואָס מיט אים טוט זיך. אין דרייען איינגעבויגן איז ער אַריין אין קעניגלעכן שאַץ־קאַמער, גענומען די קעניגלעכע קליידער מיט אַלע רעגאַליען, פון דאָרט איז ער אַ צעמישטער און אַ דערשלאָגענער אַריין אין שטאַל, אָנגענומען דעם שענסטן קעניגלעכן פערד פאַר דער גאָלדענער צוים, און אָנגעלאָדן מיט די קעניגלעכע קליידער אויף די אַקסל — איז ער אַוועק צו מרדכי.

ווי מרדכי האָט דערזען המן׳ען מיטן פערד, זאָגט ער זיינע תלמידים: „אַנטלויפט, קינדער, רעטעט זיך גיכער פונעם אומגליק, דער רשע גייט צו אונדז!” זאָגן זיי: „פון דיר וועלן מיר זיך נישט אָפּשיידן, אינאיינעם געלעבט, אינאיינעם שטאַרבן”.

פערוויקלט זיך מרדכי אין זיין טלית און פאַרטיפט זיך אין תפילה צו גאָט.

המן איז דערווייל צוגעגאַנגען נאָענט, געשטאַנען און געוואַרט. ווי מרדכי האָט געענדיקט זיין תפילה זאָגט המן צו אים: מרדכי הצדיק, אברהם׳ס אייניקל, וואַרף אַראָפּ פון זיך דיין זאַק און אַש און טו־אָן דעם קעניגס קלייד און זעץ זיך רייטן אויפן קעניגס פערד.

ענטפערט אים מרדכי פאַרביטערט: המן הרשע, עמלק׳ס אייניקל, וואַרט אַ וויילע, לאָז מיך אויסטרינקען פריער דעם ביטערן כוס און דערנאָך וועסטו מיך אַוועקפירן צו דער תליה.

— ניין, מרדכי הצדיק — זאָגט המן — פון אייביקע יאָרן טרעפן זיך מיט אייך גרויסע נסים. דער קעניג אַליין האָט מיך געשיקט צו דיר, ער פאַרלאַנגט דיין כבוד. שטיי־זשע אויף און דערפיל דעם קעניגס ווילן: טו־אָן דאָס קעניגלעכע קלייד און רייט אויף דעם קעניגלעכן פערד.

פאַרשטאַנען אַז דאָ איז באמת מיט אים אַ גרויסער נס געשען, זאָגט מרדכי צו המן׳ען: קוק מיך אָבער אָן, איך בין דאָך אויסגעוואַלגערט אין אַש, אינגאַנצן פאַרשמירט און פאַרחושכט, ווי־זשע קען איך אויף זיך אָנציען דאָס קעניגלעכע קלייד? איך מוז זיך פריער ווי געהעריק אַרומוואַשן {{זייט|178|ל}} און אַרומשערן. שיקט המן נאָך אַ בעדער און ראַזירער, איז נישט געווען צו באַקומען. נעמט המן אַליין און פירט מרדכי׳ן אין באָד, און דאָרט האָט ער אונטערגעגורט די לענדן און פערקאַטשעט די אַרבל און זיך געשטעלט וואַשן און פּוצן מרדכי׳ן, אויסגעשמירט אים דאָס לייב מיט די בעסטע בוימלען און בשמים. דערנאָך האָט ער געשיקט גיך צו זיך אין הויז ברענגען פון דאָרט אַ שער און גענומען אַרומשערן מרדכי׳ן. הערט מרדכי ווי המן זיפצט בשעת מעשה. פרעגט ער אים: וואָס באַטייט דיין זיפצן? ענטפערט המן: אַז אָך און וויי, אויף וואָס איך, דער ערשטער מיניסטער ביי אחשוורוש׳ן, בין איצט איבערגעקומען — אַ בעדער און אַ שערער געוואָרן. זאָגט מרדכי: יאָ, המן, דאָס רעדיל דרייט זיך איבער, געדענקסט דעם טאַטן דיינעם, איך האָב אים גאַנץ גוט געקענט, ער איז געווען אַ שערער אין יענעם דאָרף אַזעלכע צוויי און צוואַנציק יאָר; דוכס זיך, אַז די שער איז טאַקע פון זיין געצייג.

פאַרטיק געוואָרן מיטן פּוצן און אָנקליידן, זאָגט המן: איצט, מרדכי, זעץ זיך אויפן פערד.

— איך בין אַלט — זאָגט מרדכי — און אָפּגעשוואַכט פון תענית. איז זיך המן מכניע {{אָנווייז|¹)|178}}, בייגט זיך אָן פאַר אים נידעריק, און מרדכי שטעלט זיך אויף אים און קריכט אַרויף אויפן פערד.

רייט מרדכי איבער די גאַסן און המן גייט פאָרויס, פירט דאָס פערד פאַרן צוים און רופט אויס: „אָט אַזוי טוט מען דעם מאַן וואָס דער קעניג פאַרלאַנגט זיין כבוד!”. פון ביידע זייטן זענען מיטגעגאַנגען זיבן און צוואַנציק טויזנט בחורים פון קעניגס הויף, געטראָגן גאָלדענע כוסות אין דער רעכטער האַנט און זילבערנע בעכער אין דער לינקער האַנט, און אַלע מאָל אויסגעשריען: „אָט אַזוי טוט מען דעם מאַן וואָס דער קעניג פאַרלאַנגט זיין כבוד!”. אַלע איינוואוינער זענען אַרויס אַקעגן מיט ברענענדיקע פאַקעלען אין די הענט, און די גאַנצע שטאָט האָט גערוישט פון פייערלעכע אויסרופן און לויב־לידער מרדכי׳ן.

המן׳ס טאָכטער האָט אַרויסגעקוקט דורכן פענצטער און דערזען דעם פאָטער אין אַזאַ שענדליכער לאַגע, האָט זי זיך אַראָפּגעוואָרפן פון דער הויך אויף דער ערד און געפאַלן טויט.

{{הערה|לייגט זיך אונטער.|¹)|178}}

{{זייט|179}}

און המן האָט זיך דעם טאָג צוריקגעקערט אַהיים אַ פיר־פאַכיגער בעל־מלאכה: אַ בעדער, אַ שערער, אַ קוטשער און אַ העראָלד.

{{קעפּל|המן׳ס תליה.|1.5|10.12}}

אין דעם טאָג וואָס המן האָט באַדאַרפט, לויט אחשוורוש׳עס באַפעל, געהאַנגען ווערן, איז ער אַריין צו זיך אין גאָרטן און אַ היבשע צייט אַרומגעדרייט זיך ווי אַ צעמישטער צווישן די שורות הויכע אַלט־געוואַקסענע ביימער. פּלוצעם שטעלט ער זיך אָפּ אינמיטן גאָרטן און פאַרקוקט זיך לאַנג אויף די באַקאַנטע ביימער, ווי איינער זאָגט: אַלטע גוטע פריינד מיינע, אויף וועמען פון אייך וועט המן, דער עלטסטער און גרעסטער פון אַלע שרים אין פּרס און מדי, מאָרגן הענגען? אויף דעם גיט אַ ווינטעל אַ בלאָז און אַ לייכטער גערויש לויפט דורך צווישן די ביימער, ווי זיי וואָלטן צווישן זיך אַ געשפּרעך געפירט:

— ניט אויף מיר, ניט אויף מיר! — האָט זיך אַ טרעסעל געטון דער וויינשטאָק און מיט זיינע בלעטער די שטיינגלען טרויבן פאַרשטעלט — פון מיר נעמט מען וויין פאַר דעם הייליקן מזבח, קען איך דעם רשע אויף זיך ניט פאַרטראָגן.

— ניט אויף מיר, ניט אויף מיר! — גיט אַ ציטער דער איילבירט — פון מיר נעמט מען בוימל צו דער מנורה.

— איך וויל אויך ניט! — מורמעלט דער פייגנבוים — מיט מיינע בלעטער האָט זיך אדם וחווה געקליידעט און מיינע זאַפטיקע פרוכט גייען אויף ביכורים {{אָנווייז|¹)|179}}.

— אויף מיר אַוודאי ניט — וואַרפט זיך אָפּ דער פּאַלמענבוים מיט זיינע ברייטע לולבים — אָט דער רשע, אַ שטעכיקע צווייג פון אַ קרומען דאָרנשטאַם, זאָל הענגען אויף מיין גלייכן שלאַנקן שטאַם, צו וועלכן די יידישע קינדער זענען געגליכן! ניין, איך וויל ניט!

— און איך וויל אויך ניט! — שאָקלט זיך אָפּ דער אתרוג — מיט מיינע שיינע צאַרטע פרוכט פרייט מען זיך יום־טוב פאַר גאָט.

— און איך אויך ניט! — זאָגט דער הדס — דער זאַנפטער ריח פון מיינע צווייגן איז געשאַפן צום דערקוויקן און דערפרישן.

{{הערה|די ערשט־צייטיקע פרוכט, וואָס יידן פלעגן פירן קיין ירושלים.|¹)|179}}

{{זייט|180}}

— אונטער מיר — זאָגט דער אייכענבוים — ליגט דבורה, רבקה׳ס אַם, באַגראָבן.

— צו מיינע פרוכט זענען די צדיקים געגליכן — זאָגט דער מילגרוים.

— אויב אַזוי — זאָגט דער צעדערבוים — זאָל מען אים אויף מיר אויפהענגען. איך פּאַס פאַר אים ווי אָנגעמאָסטן, ווייל ער האָט מיך צוגעגרייט פון מרדכי׳ס וועגן, און אַז ער האָט די תליה פאַרטיק געמאַכט האָט ער זיך צוגעמאָסטן.</text>
      <sha1>85r0sgnz64dbevjazv0h1u8oxij1c4d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>