Wikipedia zuwiki https://zu.wikipedia.org/wiki/Ikhasi_Elikhulu MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Ikhasi Elikhulu 0 3 121920 113338 2026-04-02T11:34:14Z INgobemnyama 16630 ngibuyekeze igama "wikipedia" ukuthi libhalwe ngendlela elizwakala ngayo esiZulwini "iwikhiphidiya" 121920 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Main Page/minerva.css" /> {{DISPLAYTITLE:<span style="position: absolute; clip: rect(1px 1px 1px 1px); clip: rect(1px, 1px, 1px, 1px);">{{FULLPAGENAME}}</span>}} <!-- BANNER ACROSS TOP OF PAGE --> {| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#f6f6f6; margin-top:1.2em; border:1px solid #ddd;" | style="width:61%; color:#000;" | <!-- "WELCOME TO WIKIPEDIA" AND ARTICLE COUNT --> {| style="width:280px; border:none; background:none;" | style="width:280px; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;" | <div style="font-size:162%; border:none; margin:0; padding:.1em; color:#000;">Siyakwamukela kwi[[Wikipedia|Wikhiphidiya]] ye[[isiZulu|siZulu]],</div> <div style="top:+0.2em; font-size:95%;">Umthombo obalulekile ongahlelwa yiwo wonke umuntu. </div> <div id="articlecount" style="width:100%; text-align:center; font-size:85%;">Manje, sekunemibhalo eyiz'''[[Special:Statistics|''']]'''i- '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] ngesiZulu. Masiqale!''' <inputbox> type=create width=45 break=no bgcolor=#f0f0f0 buttonlabel=Dala isihloko esisha searchbuttonlabel=Search </inputbox><div style="font-size:90%;"> </div> |} <!-- PORTAL LIST ON RIGHT-HAND SIDE --> | style="width:13%; font-size:95%;" class="nomobile" | * [[Portal:Amazwe|Amazwe]] * [[Portal:Izilimi|Izilimi]] * [[Portal:Ubuciko|Ubuciko]] * [[Portal:Ubuchwepheshe|Ubuchwepheshe]] * Ezomkhathi | style="width:13%; font-size:95%;" class="nomobile" | * [[Portal:Amaholide|Amaholide]] * [[Portal:Imidlalo|Imidlalo]] * [[Portal:Izilwane|Izilwane]] * [[Portal:Imvelo|Imvelo]] | style="width:13%; font-size:95%;" class="nomobile" | * [[Portal:Ukudla|Ukudla]] * [[Portal:Izinkolo|Izinkolo]] * [[Portal:Isayensi|Isayensi]] * [[Portal:Umculo|Umculo]] |} <!-- TODAY'S FEATURED ARTICLE; DID YOU KNOW --> {| id="mp-upper" style="width: 100%; margin:6px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="width:55%; border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-left" style="vertical-align:top; background:#f5fffa;" ! style="padding:2px;" | <h2 id="mp-tfa-h2" style="margin:3px; background:#cef2e0; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3bfb1; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">Imibhalo elungiwe</h2> |- | style="color:#000;" | <div id="mp-tfa" style="padding:2px 5px">{{Today's featured article}}</div> |- ! style="padding:2px" | <h2 id="mp-dyk-h2" style="margin:3px; background:#cef2e0; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3bfb1; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">Uthi bewazi Ukuthi...</h2> |- | style="color:#000;padding:2px 5px 5px" | <div id="mp-dyk">{{Did you know}}</div> |- ! style="padding:2px" | <h2 id="mp-otd-h2" style="margin:3px; background:#cedff2; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3b0bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">Amaqiniso...</h2> |- | style="color:#000;padding:2px 5px 5px" | <div id="mp-otd">{{Did you know2}}</div> |} | style="border:1px solid transparent;" | <!-- TOPICS --> | class="MainPageBG" style="width:45%; border:1px solid #cedff2; background:#f5faff; vertical-align:top;"| {| id="mp-right" style="width:100%; vertical-align:top; background:#f5faff;" ! style="padding:2px" | <h2 id="mp-itn-h2" style="margin:3px; background:#cedff2; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3b0bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">Izifundo</h2> |- | style="color:#000;padding:2px 5px" | <div id="mp-itn">{{Topics}}</div> |} |} <!-- TODAY'S FEATURED PICTURE --> {| style="margin:4px 0 0 0; width:100%; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;"| {| id="mp-bottom" style="vertical-align:top; background:#faf5ff; color:#000; width:100%" ! style="padding:2px" | <h2 id="mp-tfp-h2" style="margin:3px; background:#ddcef2; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #afa3bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em">Izithombe ezilungiwe</h2> |- | style="color:#000;padding: 2px" | <div id="mp-tfp">{{Today's featured picture}}</div> |} |} <!-- SECTIONS AT BOTTOM OF PAGE --> <div id="mp-other" style="padding-top:4px; padding-bottom:2px;"></div> <!-- INTERWIKI STRAPLINE --> __NOTOC____NOEDITSECTION__ <div style="text-align:center">'''[[:meta:Help:Editing|Usizo Ngokubhala]]''' Wamukelekile ukuba ufundele ukuhlela imibhalo kwi[[Wikipedia:Sandbox|Sandbox]]. == IWikhiphidiya ngezinye izilimi == ; Amanye ama-Wikipedia amancane ngeziLimi zaseAfrika [[:af:|IsiBhunu]]&nbsp;· [[:ak:|Akan]]&nbsp;· [[:am:|አማርኛ]]&nbsp;· [[:bm:|Bamanankan]]&nbsp;· [[:ny:|Chi-Chewa]]&nbsp;· [[:sn:|chiShona]]&nbsp;· [[:tum:|chiTumbuka]]&nbsp;· [[:ee:|Ɛʋɛ]]&nbsp;· [[:ff:|Fulfude]]&nbsp;· [[:ki:|Gĩkũyũ]]&nbsp;· [[:ha:|هَوُسَ]]&nbsp;· [[:ig:|Ìgbo]]&nbsp;· [[:xh:|isiXhosa]]&nbsp;· [[:rw:|Kinyarwanda]]&nbsp;· [[:rn:|Kirundi]]&nbsp;· [[:sw:|Kiswahili]]&nbsp;· [[:kg:|Kongo]]&nbsp;· [[:ln:|Lingala]]&nbsp;· [[:lg:|Luganda]]&nbsp;· [[:mg:|Malagasy]]&nbsp;· [[:arz:|مصرى]]&nbsp;· [[:om:|Oromoo]]&nbsp;· [[:sg:|Sängö]]&nbsp;· [[:st:|IsiSuthu]]&nbsp;· [[:tn:|Setswana]]&nbsp;· [[:ss:|SiSwati]]&nbsp;· [[:nr:|Isindebele]]&nbsp;· [[:so:|Soomaaliga]]&nbsp;· [[:kab:|Taqbaylit]]&nbsp;· [[:ti:|ትግርኛ]]&nbsp;· [[:ve:|IsiVenda]]&nbsp;· [[:tw:|Twi]]&nbsp;· [[:wo:|Wolof]]&nbsp;· [[:ts:|Xitsonga]]&nbsp;· [[:yo:|Yorùbá]]&nbsp;· (Uma udinga Ama-Wikipedia amakhulu, bheka ku-bar esesayidini)<div align="center"> </div> </div> <div class="plainlinks"> ; Imiklamo efanayo : [http://meta.wikipedia.org Meta-Wikipedia]&nbsp;· [http://wiktionary.org Wiktionary]&nbsp;· [http://wikibooks.org Wikibooks]&nbsp;· [http://wikiquote.org Wikiquote]&nbsp;· [http://wikisource.org Wikisource] </div> [[metawiki:List_of_Wikipedias|Uhlu lwawo wonke amaWikipedias (List of all Wikipedias)]] [[Category:Wikipedia]] d559n1m15vf1x7hn9fivanh1n4bwnz4 Uzungezohlelo lweLanga 0 3529 121919 118594 2026-04-02T10:23:15Z JetterCZ 18243 121919 wikitext text/x-wiki [[File:Uzungezohlelo.jpg|thumb|Uzungezohlelo lweLanga, ubungako beLanga, imizulane namaduna ayo. Ibanga alivezwanga kahle kodwa umbala nobungako yibona.]] '''Uzungezohlelo lweLanga''' uyisimiso esinqalomnyondo selanga nezindikimba ezizungeza kulo. [[Ilanga]] lizungezwa [[Umzulane|imiZulane]], [[Umhlabana|imihlabana]] [[UBhaqanyezi|namabhaqanyezi]] nokunye. Lolu hlelo lwaadaleka eminyakeni eyizigidinqindi ezine ezidlule. Uzungezohlelo lweLanga ladalwa [[UmNyondo|umNyondo]] efwini lomzwayi elikhulu. Iningi lotho lwahlangana emnyombweni lapho amaphesenti angu-99 alo akha isisindo selanga, kuyilapho utho olusele lwasakazeka lwaba izindikimba eziyisicaba esizungezayo. ImiZulane emine eyisimiso esiphakathi- [[uNomjubane]], [[uNokhwezi]], [[uMhlaba]] [[UNotshezi|noNotshezi]], ziyimiZulane ehlabathi, ngoba zakhiwa amatshe nenkimbi futhi zimkhumanqa. Bese imiZulane engamaqhakamela iyisimiso esingaphandle, mikhulu futhi inesisindo esikhulu. UMkhulukhulwana [[UNomaxhama|noNomaxhama]] bangamaqhakamela wohowo, akhiwa ngokuyinhloko [[IHwanzi|ihwanzi]] [[IHwelanga|nehwelanga]]; bese kuthi [[uNomakhekheba]] [[UNolundwa|noNolundwa]] kube amaqhakamela weqhwa, akhiwa iziqa ezincibilika kanzima. '''[[Uzungezohlelo|uZungezohlelo]] [[Ilanga|lweLanga]]''' * [[uNomjubane]] ("''Mercury''") * [[uNokhwezi]] / isiCelankobe / iKwezi ("''Venus''") * [[Umhlaba|uMhlaba]]/uNomkhubulwane ("''Earth''") ** [[Inyanga|iNyanga]] ("''moon''") * [[uNotshezi]] ("''Mars''") * [[uNomadwala]] ("''Ceres''") * [[uMkhulukhulwana]] / iNdonsa ("''Jupiter''") * [[uNomaxhama]] ("''Saturn''") * [[uNomakhekheba]] ("''Uranus''") * [[uNolundwa]] ("''Neptune''") * [[uNochoko]] ("''Pluto''") * [[uNohunga]] ("''Haumea''") * [[uNoviyo]] ("''Makemake''") * [[uNogxada]] ("''Eris''") [[Category:Uhlelo Lemihlaba YeLanga| ]] == Izinkondolo zohlelo == [[File:Plane of Ecliptic.jpg|thumb|Umfanekiso ocaciswe umbala weNyanga oveza umuju wezinye izigcoyi zozungezohlelo lweLanga. Amachashazi amathathu ezansi ImiZulane uNomaxhama, uNotshezi, noNomjubane ngokulandelana, esiphakathini kuvela iLanga ebumnyameni.]] Ogqayinganga kwezinye izikhathi bahlukanisa isakhiwo sozungezohlelo lweLanga ngezifunda. Bathi kunesifunda esiwuzungezuhlelo lweLanga oluseduze ''(inner Solar System)'' oluhlanganisa uNonjubane, uNokhwezi, uMhlaba uNotshezi nezindikimba ezisesiyondweni semihlatshana. Bese kuba nesifunda esiwuzungezuhlelo lweLanga oluqhelile ''(outer Solar System)'' oluhlanganisa uMkhulukhulwana, uNomaxhama, uNomakhekheba, uNolundwa nezinye izindikimba zenkatha kaKuiper.<ref>{{Cite web |title=The Planets |date=10 July 2023 |url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/ |access-date=6 April 2024 |publisher=NASA}}</ref> === Isigubo sohlelo === Isigcoyi esiyinhloko sozungezohlelo lweLanga yilona iLanga, oluyinkanyezi yojinji oluyimhloko lohlobo G oluqukethe amaphesenti angama-99.86 esisindo esaziwayo sohlelo futhi luyachachaza ngokomnyondo.<ref>{{Cite journal |last=Woolfson |first=M. |date=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12–1.19 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |doi-access=free}}</ref> Izindikimba ezine ezinkulu ezizungeza iLanga, yizona ezinamaphesenti angama-99 wesisindo esisele, kuyilapho iLanga noMkhulukhulwana bobabili benza amaphesenti angama-90. Izindikimba ezinye esisele zozungehlelo lweLanga sezihlangene of zenza iphesenti elibalwa kanje 0.002 lesisindo,<ref>{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/0512256 |first=Alessandro |last=Morbidelli |title=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs |date=2005 }}</ref> iLanga lakhiwa amaphesenti angama-98 weHwanzi kanye [[IHwelanga||neHwelanga]],<ref>{{Cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |archive-date=14 October 2012 |access-date=29 July 2008 |publisher=Stanford Solar Center |postscript=,}} citing {{Cite book |last=Eddy |first=J. |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |publisher=[[NASA]] |date=1979 |page=37 |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live }}</ref> kunjalo nangoMkhulukhulwana noNomaxhama.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=David R. |date=7 September 2006 |title=Saturn Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224236/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |archive-date=4 August 2011 |access-date=31 July 2007 |publisher=NASA }}</ref><ref name="Williams-Jupiter" /> === Uzungezo === [[File:Solar system orrery inner planets.gif|thumb|Umdwebo onyakazayo wozungezohlelo lweLanga oveza ImiZulane eseduze izungeza. Uhlaka ngalunye lumelela izinsuku ezi-2 zokunyakaza.]] [[File:Solar system orrery outer planets.gif|thumb|Umdwebo onyakazayo wozungezohlelo lweLanga oveza ImiZulane eqhelile izungeza. Lokhu kugqwayiza kushesha izikhathi eziyi-100 kunopopayi beplanethi engaphakathi.]] == Amaphathelelo == pfyqc7q24zievrnoq1guanbc1q4x4ei African National Congress 0 6342 121915 44836 2026-04-02T09:00:09Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 Added a link 121915 wikitext text/x-wiki [[File:ANC1914.jpg|thumb|right|Abaholi Bokuqala be''South African Native National Congress'' kusuka kwesokunxele kuya kwesokudla: Thomas Mapike, Rev Walter Rubusana, Rev [[John Langalibalele Dube|John Dube]], Saul Msane, kanye no[[Sol Plaatje]]]]. '''i-African National Congress (iANC)''' yiqembu lezombusazwe laseNingizimu Afrika elasungulwa yizingqalabutho ezinjengo [[John Langalibalele Dube]] (umafukuzela) owaba ngumongameli wokuqala ngonyaka we-1912, kanti ngemva kwalokho kwalandela u[[Pixley ka Isaka Seme]],Inkosi u[[Albert Lutuli]] nabanye. futhi inhlangano ubuzwemnyama. Njengoba zazivinjelwe eNingizimu uhulumeni 1960-90, I-ANC yanqoba. ==Umlando== '''''Bheka ikhasi eliyinhloko:''[[Umlando we-ANC]]''' Ngeminyaka yo-1960 abaholi bayo badingiswa kanti abanye babo babanjwa bagqunywa ejele iminyaka eminingi, okubalwa o-[[Oliver Tambo]] no[[Nelson Mandela]] kanye nabanye, kanti nalo leli qembu lamiswa ukuba lingabe lisaqhubeka nemisebenzi yalo, lamiswa ngumbuso wengcindezelo wabamhlophe. Maningi amalungu we-ANC adingiswa kanti amanye abulawa, ikakhulukazi amalungu lawo abengaphansi kwamasosha e-ANC Umkhonto Wesizwe. I-ANC yona yayilwela [[Umbuso wabantu|umbuso wentando yeningi]], ubulungiswa obulinganayo kuzo zonke izinhlanga zabantu.Ngonyaka we-1994 kwaba khona ukhetho lwezwe lokuqala lwentando yeningi mhla zinga-27 uMbasa .Okhethweni lokuqala lwentando yeningi yezwe we-1994 nomhloli walo, u[[Nelson Mandela]], waba ngumengameli wezwe. I-ANC edume ngokhongolose yavotelwa ngelikhulu isasasa ngabantu abangaphezu kwamaphesenti angama-60. [[File:Flag of the African National Congress.svg|thumb|200px|Ifulegi le-ANC]] ==Emva kwe-1994== Leli qembu likakhongolose (ANC) laletha izinguquko eziningi eNingizimu Afrika, yonke imithetho yengqindezelo yasulwa,kwangena intando yeningi kanti [[Umthetho Sisekelo WaseNingizimu Afrika|nomthethosisekelo]] nawo wabunjwa kabusha. Iqembu le-ANC laphucula izimpilo zabantu ngokwezempilo,kwezenhlalakahle, zepolitiki,zomnotho, zokuvikela, nakweminye imikhakha. Ngonyaka we-1994 umengameli osedlule kuleli uNelson Mandela wayesengumengameli waleliqembu ngemva kokukuphatha isikhathi eside kuka Oliver Tambo. Ngonyaka we-1999,leli qembu laphinda futhi lanqoba ukhetho lukazwelonke,lokho okwalenza ukuthi libe namalungu amaningi ephalamende lesizwe kanti nasezikhundleni zikahulumeni. Ngawo lowo nyaka we1999, [[Thabo Mbeki|uMnu Thabo Mbeki]] wagcotshwa ukuba abe ngumengameli wezwe. Ladlondlobala kanjalo iqembu likakhongolose (ANC) kwaze kwafika unyaka we-2009 lapho umengameli wezwe kwaba ngu[[Jacob Zuma]]. {{stub}} [[Category:INingizimu Afrika]] [[Category:Amaqembu ezombusazwe aseNingizimu Afrika]] mguct28qsd02trjhj0n6kpy4cdaq9h5 121916 121915 2026-04-02T09:00:43Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 Added a link 121916 wikitext text/x-wiki [[File:ANC1914.jpg|thumb|right|Abaholi Bokuqala be''South African Native National Congress'' kusuka kwesokunxele kuya kwesokudla: Thomas Mapike, Rev Walter Rubusana, Rev [[John Langalibalele Dube|John Dube]], Saul Msane, kanye no[[Sol Plaatje]]]]. '''i-African National Congress (iANC)''' yiqembu lezombusazwe laseNingizimu Afrika elasungulwa yizingqalabutho ezinjengo [[John Langalibalele Dube]] (umafukuzela) owaba ngumongameli wokuqala ngonyaka we-1912, kanti ngemva kwalokho kwalandela u[[Pixley ka Isaka Seme]],Inkosi u[[Albert Lutuli]] nabanye. futhi inhlangano ubuzwemnyama. Njengoba zazivinjelwe eNingizimu uhulumeni 1960-90, I-ANC yanqoba. ==Umlando== '''''Bheka ikhasi eliyinhloko:''[[Umlando we-ANC]]''' Ngeminyaka yo-1960 abaholi bayo badingiswa kanti abanye babo babanjwa bagqunywa ejele iminyaka eminingi, okubalwa o-[[Oliver Tambo]] no[[Nelson Mandela]] kanye nabanye, kanti nalo leli qembu lamiswa ukuba lingabe lisaqhubeka nemisebenzi yalo, lamiswa ngumbuso wengcindezelo wabamhlophe. Maningi amalungu we-ANC adingiswa kanti amanye abulawa, ikakhulukazi amalungu lawo abengaphansi kwamasosha e-ANC Umkhonto Wesizwe. I-ANC yona yayilwela [[Umbuso wabantu|umbuso wentando yeningi]], ubulungiswa obulinganayo kuzo zonke izinhlanga zabantu.Ngonyaka we-1994 kwaba khona ukhetho lwezwe lokuqala lwentando yeningi mhla zinga-27 uMbasa .Okhethweni lokuqala lwentando yeningi yezwe we-1994 nomhloli walo, u[[Nelson Mandela]], waba ngumengameli wezwe. I-ANC edume ngokhongolose yavotelwa ngelikhulu isasasa ngabantu abangaphezu kwamaphesenti angama-60. [[File:Flag of the African National Congress.svg|thumb|200px|Ifulegi le-ANC]] ==Emva kwe-1994== Leli qembu likakhongolose (ANC) laletha izinguquko eziningi eNingizimu Afrika, yonke imithetho yengqindezelo yasulwa,kwangena intando yeningi kanti [[UMthetho-sisekelo WaseNingizimu Afrika|nomthethosisekelo]] nawo wabunjwa kabusha. Iqembu le-ANC laphucula izimpilo zabantu ngokwezempilo,kwezenhlalakahle, zepolitiki,zomnotho, zokuvikela, nakweminye imikhakha. Ngonyaka we-1994 umengameli osedlule kuleli uNelson Mandela wayesengumengameli waleliqembu ngemva kokukuphatha isikhathi eside kuka Oliver Tambo. Ngonyaka we-1999,leli qembu laphinda futhi lanqoba ukhetho lukazwelonke,lokho okwalenza ukuthi libe namalungu amaningi ephalamende lesizwe kanti nasezikhundleni zikahulumeni. Ngawo lowo nyaka we1999, [[Thabo Mbeki|uMnu Thabo Mbeki]] wagcotshwa ukuba abe ngumengameli wezwe. Ladlondlobala kanjalo iqembu likakhongolose (ANC) kwaze kwafika unyaka we-2009 lapho umengameli wezwe kwaba ngu[[Jacob Zuma]]. {{stub}} [[Category:INingizimu Afrika]] [[Category:Amaqembu ezombusazwe aseNingizimu Afrika]] 9lfc66ljt8hxw8z4no0o5ysokcg5e8y Izibongo zenkosi uShaka 0 6718 121912 96835 2026-04-02T06:46:26Z Fongcwele 16873 /* Izibongo Zengonyama */ 121912 wikitext text/x-wiki Shaka Zulu King Izibongo zamakhosi Izibongo zamakhosi zisuke zingabongi Inkosi nje kuphela, ziphinde zigxeke uma Inkosi idumaze isizwe. Uma sifunda izibongo zeNgonyama [[uShaka]], kuncane lapho egxekwa khona, kodwa [[Imbongi]] u[[Somxhamama]] yalinga ukuthinta uNodumehlezi nxa ethi ''Ndaba umubi ngoba kawukhethi, ngoba nabakonyokolume uyabadla...'' Lokhu kubonisa ukuthi imbongi yayikade iyinsila yenkosi, yazi konke ngayo kanti futhi imbongi iphinde ibe yizwi lesizwe. Wena wesilo, nazo-ke izibongo zika Menzi kaNdaba. Obohlale wazi ukuthi awuhambi wedwa, uhamba nokhokho bakho, izinyanya zakho, uzalwa ngabantu, uzalwa abeNguni! uzalwa ngamaqhawe... nali elinye lalamaqhawe, uDlungwane kaNdaba! usishaka kasishayeki UDlungwane kaNdaba Ilembe eleq’ amanye amalembe ngokukhalipha UNodum’ehlezi kaMenzi uSishak’ asishayeki - umtakaSengakhona Bath’ uShaka kayikubusa akaykuba Nkosi Kanti kulaph’ ezakunethezeka khona. Umlilo wothathe kaMjokwane Umlilo wothathe ubuhanguhangu Oshis’ zikhova eziseDlebe Kwaye kwasha neziseMabedlana. Bayethe boGambushe Nani boFaku Nize ningamthinti umtakaNdaba Ngoba ningathi niyamthinta Kobe nithint’ uPhunga Nathint’ uMageba. UNdab’ ocaba ngomkhonto Amany’ amakhos’ ecaba ngamazembe. UGasane, kade lubagasela Lugasel’ imizi yamadoda Lugasel’ uPhungashe ezalwa kwaButhelezi Lugasel’ uSondaba woMthand’ ehlez’ ebandla Lugasel’ uMangwane eNgonyameni Lugasel’ uFaku eMaMpondweni Lugasel’ uGambushe eMaMpondweni. Inkonyane kaNdaba Eth’ isadl’ ezinye, yadl’ ezinye Yath’ isadl’ ezinye, yadl’ ezinye Eth’ isadl’ ezinye, yadl’ ezinye Yath’ isadl’ ezinye, yadl’ ezinye Eth’ isadl’ ezinye, yadl’ ezinye. Wena weNdlovu! Bayete! == Izibongo Zengonyama == <blockquote><poem> UDlungwana KaNdaba! UDlungwana woMbelebele, Odlung’ emanxulumeni, Kwaze kwas’ amanxulum esibikelana. 5. UNodumehlezi kaMenzi, UShaka akashayeki kanjengamanzi, Ilemb’ eleq’ aamnye amalembe ngokukhalipha; UShaka ngiyesaba ukuthi nguShaka, UShaka kuyinkosi yasemaShobeni. 10. UNomakhwelo ingonyama; UMahlome’ hlathini onjengohlanya; Uhlany’ olusemehlwen’ amadonda. UDabaz’ ithafa ebeliya kuMfene; 15. UGaqa libomvu nasekuphatheni. UBholokoqa bazalukanisile Zalikaniswe uNoju noNgqengenye; EyakwaNtombazi neyakwaNandi; Yayikhiph’ eshaba libomvu, 20. Ikhishwa elimhlophe lakwaNandi. Bambiz’ eMthandeni beyisela, Bathi ‘Singesinelane neNtungwa lasenhla’, Kanti uzawudl’ uPhakathwayo empindelweni. 25. UDlungwana wavuma na? Umvumeleni uGodolozi, Ethi ngowanganeno kwaNandi, Kant’ ukude kwaNtombazana ? 30. Kalokhu liphahl’ eliseMthandeni. Amazwi mabili engiwabongayo, Ngibong’ elikaMpandaba nelikaNdungenkomo, Bethi ‘Ucu aluhlangan’ entabeni’; Akenibuze kwabaseZinkondeni, 35. Bath uHilwayo bayakumhlaba kwaHlokohloko, Kwaf’ amasi kwaf’ uqephe. UTeku lwabafazi bakwaMgabhi, Betekula behlez’ emlovini, Beth’ uShaka kakubusa kakuba nkosi, 40. Kanti unyakan’ uShaka ezakunethezeka. Inkom’ ekhal’ eMthonjaneni, Izizwe zonke ziyizwil’ ukulila, Izwiwe uDunjwa waseluYengweni, Yezwiwa uMangcengeza wakwaKhali. 45. UMlilo wothathe kaMjokwane; UMlilo wothathe ubuhanguhangu, Oshis’ izikhova eziseDlebe, Kwaya kwasha neziseMabendlana. Odabule kuNdima noMgovu, 50 Abafaz’ abenendeni baphuluza; Imikhubulo bayishiy’ zinqindi, Imbewu bayishiya semahlangeni, Izalukazi zasala emanxiweni, Amaxhegu asala semizileni, 55 Iziqube zemithi zabheka phezulu, Odabule kubhungane phezulu, Wakhethelwa udwendwe lamaza, Wadlula kuMcombo zigoduka. Ondlela bazibuza kuDunjwa, 60 Kanti angabazibuza kuMbozane, Yen’ aphang’ kuya kuNomagaga, Lafik’ iqhude lamvimbela. Ozulu lizayo khwezan’ abantwana, Ngabadala bodwa abazozibalekela, 65 UDunjwa yedwa limkhandanisile. Oye wakh’ amaxhib’ oThukela, Lapho kucushw’ isilo ngomwowane, Weza noKhungwayo ngoNgobizembe. Ondande ngankalo wabuya ngonkalo, 70 Eya ngoBhoyiya kaMdakuda; UNdab’ ubengababele kuya, Wayeland’ uMacingwane waseNgonyameni. Ondande ngokhal’ olude, Wadabul’ emathanjeni abantabakaTayi, 75 Ebebegodola beya kuMacingwan’ eNgonyameni. OZihlandlo kaGcwabe noMepho kaNgwane, Ngibasolile abasokoco, Bamweze ngelisacons’ amathe, 80 Ebelisasuk’ ukuphel, uNtube wakwaMajola; Bamwenze ngelezimvubu nezingwenya, Izimvubu nezingwenya zayikhex’ imilomo. Okhangel’ ezansi naMadungela, Izinkomo zabuya zikaSihayo, 85 Kwaye kwalandel’ ezikaMofongosi, Ezazisengwa indiki lakwaMavela. Obesixhokolo singamatsh’ aseNkandla, Abephephel’ izindlov’ uba liphendule, Aphephel’ uPhungashe wakwaButhelezi, 90 Aphephel’ uZihlandlo wakwaMkhize, Izindlovu zabuye zalibalekela. ULusiba-gojela ngalaphaya kweNkandla, Lugojela njalo ludl’ amadoda. UBhiyoze uNomangci phezulu, 95 Eya kunqumel’ umbango wakwaNyuswa; Kwakungabangwa lutho ngakwaNyuswa; Kwakubangw’ izinhlakuva semanxiweni, Bathi ‘Ntekenteke zilinden’ amajuba’, Wafika wababulala bobabili. 100 UMxoshi womuntu amxoshele futhi; Ngimthand’ xosh’ uZwide ozalwa uLanga, Emthabatha lapha liphuma khona, Emsingisa lapho lishona khona; UZwide wampheq’ amahlonjan’ omabili, 105 Kuma kwedala ekwethuk’ omusha. USilwane-helele emizini yabantu; USililwan’ ubenduna kwaDibandlela. UBhincakade waze wafunyaniswa, Ovunelel’ ezimfundeni zamanzi, 110 Into zakhe zomuka namanzi. Mgengi phez’ izitha kusehlobo, Utshani bude buzokugibanisa. Inyath’ ejame ngomkhonto phansi kwoMzimvubu, AmaMpond’ ayesaba nokuyehlela; 115 Nani boGambushe nani boFaku, Ningamhlabi, Nothi ningaMhlaba, Niyoba kanihlabi yena, Kwoba senihlab’ uPhunga nahlab’ uMageba, 120 Kwoba senihlab’ uNgqungqush’ esiswini. UGasane kade lubagasela: Lwagasel’ uPhungashe wakwaButhelezi, Lwagasel’ uSondaba woMthanda ehlez’ ebandla, Lwagasel’ uMacingwan’ eNgonyameni, 125 Lwagasel’ uMangcengez’ emaMbatheni, Lwagasel’ uDladlama wakwaMajola, Lwagasel’ uNxaba kaMbhekane, Lwagasel’ uGambush’ emaMpondweni, Lwagasel’ uFaku emaMpondweni. 130 UDlondlwane luya luhlezi, Luya ludlondlobele, Lubek’ isihlang, emadolweni. Oth’ esadl’ ezinye wadla’ ezinye, Wath’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye; 135 Othi’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye, Wath’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye; Oth’ esadl’ ezinye wadla’ ezinye, Wath’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye; Oth’ esadl’ ezinye wadla’ ezinye, 140 Wath’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye; Oth’ esadl’ ezinye wadla’ ezinye, Wath’ esadl’ ezinye wadl’ ezinye; UHlabahlungu bazoshumayezana, Nabasezitheni nabasekhaya. 145 UHlaza oluyinyongo yembusi. UVemvane lukaPhunga, Lumabal’ azizinge sengath’ abekiwe; UMzizim’ ongamathunz’ ezintaba, Khona kuhlwa kuhamb’ abathakathi. 150 Ingqayingqayi kaPhunga noMageba, Engibeku ngaze ngayojwayela. UMasengo mahle inkonyana yenkomo, Kwangixaba ukukhaba kwalenkomo, Yakhab’ osengayo yadel’ umbambi. 155 UHele engimbon’ ukwehla kwezikaMangcengeza, Kwathi kwezikaPhungashe wanyamalala; Bathi ‘Hele nangunangu’, Kant’ uthul’ emahlathini njengezingwe nezinyama. UShaka uye wakh’ amaxhiba, 160 Phakathi kweNsuze noThukela, KwelikaNyanya wakwaManzawane; Wadl’ uMantondo umntakaTayi, Wamuzw’ ukuba duma wamkhafula’ Wadl’ uSihayo. 165 Ogcagc’ emagcekeni koPhuthile, Weza noMsikazi ngakwoNdimoshe. Wahlangana nodwendwe lwamankankane, Mhla eya kudl’ amaMpondo iziphukuphuku; UShaka ubengadl’ imihlambi yankomo, 170 Ubedl’ imihlambi yezinyamazane. UMagongobala! Ophekwe ngembiz’ ende yakwaNtombazi, Waphekwa wagongobala. Ohamb’ ebasa eshiy’ amakloba, 175 Ophehlwe weva wanjengomlilo; Kwakungasakhali nkomo kwaNtombazane, Inkomo yayisikhala kithi kwaBulawayo. UMaswezisela wakithi kwaBulawayo, Oswezisel’ uZwide ngamagqanqula. Izulu elimagwabagwaba likaMageba, Elidume phezulu kuNomangci, Ladum’ emva kwomuzi eKuqhobekeni laqanda, Lazithath’ izihlangu zaMaphela naMankayiya, Amabheqan’ eZimpaka asal’ ezinhlahleni; Wadl’ uNomahlanjana ezalwa nguZwid’ eMapheleni, Wadl’ uMphepha ezalwa nguZwid’ eMapheleni, Wadl’ uNombengula ezalwa nguZwid’ eMapheleni, Wadl’ uDayingubo ezalwa nguZwid’ eMapheleni, Wadl’ uSonsukwana ezalwa nguZwid’ eMapheleni, Wadl’ inkosikazi okaLubongo, Wadl’ uMthimona ezalwa nguGaqa eMapheleni, Wadl’ uMpondo-phumela-kwezinde eMapheleni, Wadl’ uNdengezi-mashumi eMapheleni, Wadl’ uSikloloba-singamabele kwabakaZwide, Wadl’ uSihla-mthini-munye kwabakwaZwide, Wadl’ uNqwangube ezalwa uLindiyane, Kwakungowakithi esephendul’ isihlangu. Buya Mgegi phela indaba usuyenzile, UZwide umphendul’ isigcwelegcwele, Namuhla futhi usephendul’ indodana. AbakaZwide Shaka ubalakanyisile, USikhunyana uyintombi ukuganile, Ukufunyanis’ uhlez’ enkundleni esibayen’ eNkandla, Engaz’ ukuth’ amabuth’ akho anongombolozelo. USishaya-ndlondlo bakushayile! Ubusika nehlobo bahlukene, NobakwaNtombazi nobakwa nobaLanga. Inkonyan’ ekhwele phezu kwendlu kwaNtombazi, Bathi iyahlola, Kant’ ibona bezaz’ ukuhlola. Indlov’ inhloko yandl’ amadoda. Ocel’ ugwayi kuMacingwan’ eNgonyameni, UMacingwane wawulandula, Wawuzikholisile; USineke-suduka lapha kuMacingwane, Kunsukwan’ abantu ubabangel’ uxhuxhu, Nabasezitheni nabasekhaya. Wadl’ uBhungane kaMthimkulu emaHlubini, Weza noSihlangu-vuthuk’-udaka emaNgwaneni, Weza noKhwelemthini njengezinyoni, Weza noMqabuka njengeqele, Weza noNgiyekeni njengomntwana. Ohlobonge ngenhlakaza kuNkuna, Mhla ebuya nemvoko yakoMteli; Ozungez’ uPhiso ngezinyembezi, Izinkomo zasoPhisweni zaphuma zayithel’ indumo, Zaphuma zamlandela. UMmoya womzansi womngenelo, Ohlez’ ubangenela nangamnyango; Liwukhiphe qede bayikhoth’ imilomo, Abezindlu nabezindlwana. Ugijime ngazo zonk’ izindlela, Ezingagijimanga eziyakuZiwedu, UZiwedu ngambon’ esangweni. Amazwi kaNgoboza noMkhuphali, Bath’ uNgwane uzul’ ezintabeni; UMashangwe waseZibisini wamxhoxh’ amehlo, Wamhambisa ngokhal’ okhulu likaNkume, Waze wambeka kuHlokohloko, Wambuyisa wamzisa kuMaqhwakazi, Wabuye wamdlulisa wamamus’ eMatheku. USiphepho-shunguza ngasemkhandlwini, Siyakwenqab’ ubayede ngaseLangeni. UDlungwan’ ongenamthelekeli; Izinkomo zabantu Shaka ziyeke siyinkelenkele, Zikhungel’ izingob’ emashobeni, ZinjengoNgobe inkosi yakwaSowethu. UMasukwana-kuse onjengengonyama, Idl’ izinkomo zamandoda; UMasuk’ ubehamba kwaMadilika; UHlumayo lumananga uDlungwana, UHlumayo lumananga lunkone, UMananga ubehamba kwaJiyampondo, UMananga ubengelutho, Ubeyinduna yakwaDibandlela. UMsingi wazansi woz’ using’ enhla, Woz’ usinge lapha kuyilanga. UVuso ladl’ umntwan’ osesiswini, UMavus’ ubenduna kwaNomgabhi. UPhaqa njengelanga; Ubhobos’ isikhal’ emaChubeni, Weza noMvakela ezalwa uDlaba, Weza noMaqobo obezalwa uDlaba, Weza noKhwababa obezalwa uDlaba, Weza noDuluzana ngasemaChubeni, Amakhubalo adliwa uZokufa, Udengezi balunik’ uNtubeni noNongogo, Amadod’ akhon’ emaChubeni. UDundubale kuMaqonga phezulu, Wayifunyanis’ insimango nentsele, UMnini-sibandamatshana esiseNkandla. UDlungwan’ odl’ imihlambi yabahwebi, Wadl’ ezikuMandeku KwaMlambo, Udl’ abadlungwana bakwokaMbengi, Owahlab’ esengwayo zand’ ukwaluka, Othandayo ahl’ amzel’ ekhaya. Inyon’ edl’ ezinye, Yath’ isadl’ ezinye yadl’ ezinye; Ith’ isadl’ ezinye yadl’ ezinye, Yath’ isadl’ ezinye yadl’ ezinye; Ith’ isadl’ ezinye yadl’ ezinye, Yath’ isadl’ ezinye yadl’ ezinye. Ongangezwe lakhe omkhulu kakhulu, Ongangezintaba, OngangoSondude, Ongangesihlahl’ esisokhalweni kuMaqhwakazi, Esasihlal’ amaNdwandwe namaNxumalo. Ungisize Maphitha noNgqengelele, Umnike nkomonye afund’ ukukleza, Umnik’ ukhande lokuzimbela. Osifuba sinenqaba uBayede kaNdaba, Ngob’ enentethel’ emaLangeni. UNdaba ngiyameba ngimuka naye, Ngimbuka kwehla nezinyembezi, Kuba sengathi ngibuk’ isihlahla somdlebe. Igwija likaMdlaka ligwegwe, Lijez’ abasini bengoma, UNdaba uludud’ emanxulumeni. Ugungubele njengolwandle, Lona kuze kuse lugubelana; Isidlangidlangu esinjengendlebe yendlovu, Ongangencumbe yamabel’ engadliwa, Ongangembiza yamashongololo. UyiSilo! UyiNgwe! UyiNgonyama! UyiNdlondlo! UyiNdlovu! Ungangezintab’ ezinde oMpehlela noMqhwakazi, Wen’ omnyama, Wena owakhula belibele. Sidlukula-dlwedlwe! Siyadla sidlondlobele, Sibek’ isihlang’ emadolweni. Isixhololo esingamatsh’ ommbela; UKleb’ engimbon’ ukwehla kwezikaNzwakele, Kwathi kwezikaKhushwayo waqhamalala. UShaka ufunyanis’ izilwane zizibili, Zihlangene phakathi kweNsuze noThukela, Izilwane uThondolozi noSihayo, Wafika waphons’ ihawu zahlukana. Owadl’ izinkomo zemphathiso, Okunamini lokhu usaphathekile. Inung’ egwaze amacukubada, Phakathi kukaMagaye noNzawu. Obhobos’ isikhal’ emaMpondweni, Isikhala nanamuhla lokhu sisakhamisile; Wadl’ ezomdubu zikaFaku wamaMpondo, Wadl’ nezikaNgubowencunge emaMpondweni, Wadl’ ezikaNcokazi emaMpondweni, Wadl’ ezikaNcasana kwaMajola, Wadl’ ezikaMacingwane eNgonyameni; Waye wadla nezikaBhungane wamakhulukhulu, Waye wadla nezabeSuthu abakhwintshayo, Waye wadla nezamaDlodlongwanyana, Abaphoth’ imiyeko. Izulu eladum’ esemaMpondweni, Phezu kukaFaku umntakaNgqungqushe, Lazithath’ izihlangu zamaMpondo; Ubani lwaye lwem’ eSikhaleni seNyoka, Waye wabuya kwabaBomvana. Nkwenkwez’ ende laMjokwane; Imi ngomila, Iye yabambela phezul’ ezulwini, Kwaphum’ amakhwez’ amabili phezul’ ezulwini, Amakhwez’ aphum’ abikelana; USomakloba akhangelene, NelakwaNtombazi nelakwaNandi. Nkosi umubi ngoba kawukhethi, Ngoba nabakwanyokalume uyababulala, Ngoba wadl’ uBhebhe umntakaNcumela ngokwonyokwolume, NesikaGwaqaza nesikaNdlaludaka eNtonteleni. Ntonga yethusi kaMjokane; Eshay’ amanzi kwavel’ udaka wavela. Inkosi yehla ngogoma Mdayi, Ebelungehli muntu, Ebelwehl’ amaphiva namashongololo, Abanini lugoma ngibasolile. Owayithethela phezulu kuMandla noZimema, Ubisika nehlobo bahlukana, Umkhubulo bawushiy’ izinqindi, Imbewu yadliwa zinyoni, KwakaTayi futh’ amanxiwa. Owadl’ izimfe zimbili, Enye kuwuZihlandlo enye kuwuGcwabe, Kwaphum’ ikhasi selilinye; Owadl’ uMatshengele waseKhulumbeni, Weza noGwayi wakwoMazindela, Weza noMphangela wakwoNongqobo, Weza noPhalaza kwaKhanyile. Ibele likaMjokwane elikheth’ izihlambo, Likheth’ uJiyeza ngakubangoma. Ujoj’ obethwe Zimpohlo, Ziyohlobonga ngaye kubatshazwayo. UMthent’ ohlab’ usamila kaMjokwane; UMnguningubande nakwesendlovu, Uze noMangcengeza kaKhali emaMbhatheni, Uze noMatiwana kaMasumpa emaNgwaneni, Uze noMakhedama ngaseLangeni ekhaya konini. USilwane-vukel’-abantu ekweneni; Wadl’ uSigawuzana emaMbhatheni. Isiziba esiseMavivane, Eseminzis’ umuntu eth’ uyageza, Wazewashona nangesicoco. Ntonga emnyama kaMjokwane; Ize noZwide kwabakwaNdwandwe, Ize noNomahlanjana kaZwide, Ize noSikhunyana kaZwide. UHlazana lwanyongo yenyamazane; Wadl’ uNdimindwane wabakwaMsweli kwaXulu, Wadl’ uMdladlama wasemaMbhedwini, Weza noMphezeni ngakwaNxumalo. USivutha sangiphe! UKleb’ owehle phezulu, Waye wanqamula kuMadungela, Wadl’ ezazisengwa yindiki yakwaMavela, Kwath’ ezikaSihayo zamlandela; UQwabe wadla ngokumsibekela, Isibekelo sawoNyabase. Ithol’ elinsizwa lakokaMbengi, Ekade liwagingq’ amanye, Ngob’ edl’ izinkomo ezinemvungamvunga, Ngob’ edl’ izinkomo ezisoDlodlweni. USiphuphuma esimadel’ imiyalo; Ivila elidl’ amabel’ ezikhuthali. Ocaba ngemikhonto amakhos’ ecaba ngamazembe; Wamemez’ impi kuMenziwa ethi mayikhweb’ amabele. IMfoloz’ emnyama kaSithayi noBhiyane inkethabaweli, Ingawelwa ngonethole, Ongenathole angakhokh’ umntwana, Inxe engenamntwana angakhokh’ igeja. Isinyama esilele kuNdaba, Siyavuka sidl’ amadoda, Ngesakwaphumuz’ abant’ imilomo. Odl’ izinkomo engantuli mazembe, Amazemb’ uzakuwantula ngonyak’ ozophenduka. Inyon’ ebizwe ngamakhwel’ aseNgome, Nanamuhla lokhu ukhalo lukaDladlama lusamangele, Lusamangele ngoba lungasawabon’ amaqoq’ akwaMajola, Selubon’ amaqoq’ akwaMalandela. Obhiyaz’ uMbhiyaza wakwaMachanca phezulu, Wabaleka wabangazeka wazishiy’ izinkomo, Zaze zeqelwa abaseNtonteleni. Uyisinise ngokhalo lwabantabakaTayi, Izwe laphenduk’ uMbhedazane, Izinkomo nabantu zamlandela. UDlongonyane likaNdaba! Luhlezi ludlongophele, Isihlangu lusibek’ emadolweni; Kabakhisile ababangel’ uxhuxhu, Abasezitheni nabesekhaya. UMandla kaNgome! Uwele wayakh’ iNtontela, Babethi kakuyakh’ iNtontela wayakh’ iNtontela. Owalokoth’ ulwandle engaluweli, Lwaluwelwa zinkonjane nabeLungu. Insukamini kaNdaba nanxa ilanga liphenduka; UMxoshi womuntu amxoshele futhi, Ngob’ exosh’ uMbemba ezalw’ emaGozeni, Wamxosha waye wambek’ eSilutshana, Wafunyanis’ umhlanga wabakhwetha, Kanti zithutha zakhona. Izembe likaSenzangakhona, Elith’ ukugawula lakhuthazela. Obon’ izinkomo zisengcongcweni phezulu, Wazehlisa ngezinjongolo zemikhonto zehlika, UNgibi naNgwadi! Ingwan’ ehamb’ ivimbel’ eziny’ izingwan’ emazibukweni. 450 Sikithi! Sikith’ omnyama! </poem></blockquote> [[Category:AmaQhawe akwaZulu || Umlando wakwaZulu || Amakhosi akwaZulu]] [[Category:Shaka]] t6ocjerb4b1viah25r78jh5ggrotekt IChwe 0 29896 121899 121540 2026-04-01T16:34:58Z Fongcwele 16873 /* uMlando womchachiso weChwe */ 121899 wikitext text/x-wiki [[File:Umfanekiso weChwe.jpg|thumb|Umfanekiso weChwe]] [[File:Ion de litio.gif|thumb|isithombe esinyakazayo sezinzuba ezizungeza indeni yechwe]] '''IChwe''' liyinhlayiyana ene[[INuzi lechwe|Nuzi]] eyakhiwa [[INelesi|iziNelesi]] [[INtunge|neziNtunge]] ezizungezwe ifu [[INxelesi|leziNzuba]] ezibanjwe ngokwenzubawonga. IChwe liyinhlayiyana eyisiseko yezinhlwa zevanga, futhi lezo zinhlwa zibandlulana ngenani leziNelesi ezisemachweni azo. Ngokwesibonelo, noma yiliphi ichwe eliqukethe iziNelesi eziyi-11 liyiNaside, futhi noma yiliphi ichwe eliqukethe iziNelesi ezingama-29 liwusoklele. Inani lezintunge lichasisa [[IChembe]] laleyonhlwa. AmaChwe mancinyane ngokweqile, ngokuvamile angamapikomitha angu-100 ububanzi. Ububanzi bonwele lomuntu cishe buyisigidi samachwe omcalahle ngokwesilinganiso. Okusho ukuthi buncane ukwedlula ngisho nebangacuphi elifushane kakhulu lesokhanya, nokuyinto esho ukuthi abantu abasoze bawabone amachwe nangezibonancinci zabo zesimanje. Ubuncane bawo benza ukubikezela ngokunembile ukuziphatha kwawo ngokusebenzisa umchazandalo omdala kungabi nokwenzeka ngenxa yemithelela yoMngako. Isisindo seChwe esingaphezu kwamaphesenti angama-99.94% echwe aseNuzini. Izinelesi [[Umlelesa|zinomlelesa]] wamazuba ovumayo, izinzuba zona zinomlelesa wamazuba ophikayo, bese [[INtunge|izintunge]] zona azinawo umlelesa wamazuba. Uma inani lezinelesi nezinzuba lilingene, khona ichwe alichemile ngokwamazuba. Uma ichwe linezinzuba ezimbalwa kunezinelesi, khona lisuke linomlelesa ophikayo noma ovumayo, futhi amachwe aloluhlobo abizwa [[Isihonyo|izihonyo]]. Izinzuba zechwe zihehelwa ezinelesini ezisendenini yechwe [[Ubunzubawonga|yisiphoqi senzubawonga]]. Izinelesi nezintunge ezisendenini zihehana zodwa ngesiphoqi senuzi. Lesiphoqi imvama sinamandla kunesiphoqi senzubawonga esiphebeza izinelesi ezinomlelesa ovumayo ukuba zingahlangani. Ngaphansi kwezimo ezithile, isiphoqi senzubawonga esiphebezayo siba namandla kunesiphoqi senuzi. Lapho kwenzeka lokhu, inuzi iyaqephuka futhi ishiya ngemuva izinhlwa ezihlukene. Lesi yisimo sokuwohloka kweNuzi Amachwe angazinameka kwamanye amachwe, elilodwa noma ukweqa, ngokuzibhonqa ngokwevanga ukuze abumbe [[Umxube|imixube yevanga]] efana [[Imizwayi|nemizwayi]] noma [[Umncwebe|imincwebe]]. Ikhono lamachwe lokuzinameka nokuzi-detach yilona olwenza kube noshintsho olubonwayo emvelweni. [[Umchazatho]] lunguqeqesho olufunda ngaloloshintsho. == uMlando womchachiso weChwe == === Kwinjulalwazi === Umchachoso oyisiseko wokuthi uTho lwakhiwa izinhlayiyana ezincane ezingahlukani uyisu elidala elavela endulo. Lona umchachiso owawuasekwe kwinhluzeko yenjulalwazi kunasenhluzekweni yenzululwazi. Umchachiso weChwe wanamuhla awusekwanga kulezo zicabango zanguna.<ref>{{cite book|last1=Pullman|first1=Bernard|title=The Atom in the History of Human Thought|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-515040-7|pages=31–33|url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56|access-date=25 October 2020|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205165029/https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56|url-status=live}}</ref><ref>[[#refMelsen1952|Melsen (1952). ''From Atomos to Atom'', pp. 18–19]]</ref> === uMthetho ka-Dalton wezilinganiso eziningi === [[File:Daltons symbols.gif|right|thumb|Amachwe nemizwayi ziboniswe encwadini ka-John Dalton ''A New System of Chemical Philosophy'' vol. 1 (1808)]] Ekuqaleni kweminyaka ye-1800, umchaziwotho u-John Dalton wahlanganisa imininingo yomgcanso eqoqwe nguye nabanye osonzululwazi futhi wavubukula isifanelo namuhla esaziwa ngokuthi "umthetho wezilinganiso eziningi". Waqaphela ukuthi imiXube yevanga equkethe inhlwa yevanga ethile, isiqikili saleyonhlwa kulemiXube sizohluka ngobunzima ngokucakathisa kwamanani aphelele amancane. Lesi sifanelo sasikisela ukuthi inhlwa yevanga ngayinye izixuba nezinye izinhlwa ngomuvo oyisiseko wobunzima, futhi uDalton wagqiba ngokuthi abize lemivo ngokuthi "amachwe". ===Icansi lobunkathi=== Ngonyaka we-1870, uDmitri Mendeleev waqaphela ukuthi lapho ebeka izinhlwa ngojenga zilandelane ngobunzima bechwe, kwakunobunkathi ezakhini zawo. Ngokwesibonelo, inhlwa yesithathu, yayinezakhiwo ezifanayo nenhlwa yethoba, iNaside, kanye nenhlwa yeshumi nesithupha, umkhosha — isikhawu sesikhombisa. Ngokufanayo, iBehlezani, uMgethe nomCaphama nazo zazinokufana futhi ziqhelelene ngezikhawu zesikhombisa ecansini likaMendeleev. Esebenzisa lezifanelo, uMendeleev waqagula ubukhona nezakhi zezinhlwa ezintsha ezavubukulwa kamuva emvelweni: ''scandium, gallium, germanium''. Ngaphezu kwalokho, icansi lezinhlwa lalikwazi ukubikezela ukuthi ichwe lingazibhonqa namachwe wezinye izinhlwa ezingaki — isb., ichwe lomCalahle nechwe le ''germanium'' angahlangana namachwe lesOrhwe njengoba womabili aseqenjini elilodwa. UMendeleev wathola lezifanelo zifakaziswe umchachiso wobuchwe ngoba zaziveza ukuthi amachwe angajinjwa ngobunzima bawo. [[Category:Umchazatho]] ==Amaphatho== r5dn8dasx8dlwv7dj1mjt8zxx65qgwr UMakhalipha 0 30697 121892 119103 2026-04-01T14:24:26Z ~2026-20056-70 25791 121892 wikitext text/x-wiki [[File:Smartphone_Use.jpg|right|thumb|Isandla somuntu esebenzisa uMakhalipha]] [[File:Wikipedia homepage on a large Android phone, 2015-04-16.jpg|thumb|right|ikhasi lokuqala le-Wikipedia kumakhalipha omkhulu]] '''uMakhalipha''' uyisilekeleli esiyisicikizi esiphathwayo esivube izinsebenzo zocingo oluluntinti [[IsiCikizi|nezesicikizi]] ensizeni eyodwa. Omakhalipha bahlukaniseka kalula phakathi [[Umakhalekhukhwini|komakhalekhukhwini]] abavamile ngezigcoyi eziqinile kanye nezihlelo ngqala ezibanzi, ezifakwe uhlelokusebenza, [[I-Intanethi|uxhakaxholo]] (kuhlanganisa nokuphequlula ulwebu oyaceni oluluntinti), kanye nensebenzo yezinsizagcezi ''(multimedia)'' ezifana (nomculo, imibukiso, izithwebuli, nemifeketho), ezifakwe kanye nezinsebenzi zocingo ezifana nokushayela ngezwi, nomqhafazo. Omakhalipha imvama baqukethe amazubela entandelo ehlayiziwe ''(integrated circuit (IC) chips)'', ezifaka neziNzwi ezinhlobonhlobo. Omakhalipha bokuqala babehuhiswa ngokuyinhloko endayini yohwebo, ngemizamo yokuvala isikhenke sensebenzo yezilekeleli zezezibhangqiwe ezisetshenziswa umuntu ezixhaswe Ubuchwepheshe bokhukhu, kodwa ezilinganiselwe ngenxa yokuba izigaxa ezinkulu ngokwesimo, nokuba besiphathanzuba esivutha isikhathi esincane, namaxhoxho wokhukhu wenzuko alusilili, kanye nokuba semuva kwezinkonzo zemininingo ezingenantambo. Lezi zinkinga zaxazululeka lapho kungeniswa ama-transistor amancane (ngokomthetho ka-Moore), nesiphathanzuba eziphuculiwe somthanya, amaxhoxho wemininingo yezezibhangqiwe esheshayo (ngokomthetho ka-Edholms). [[Category:Ubuchwepheshe]] hwz1gz8sfhh0upop36i6yb3va0djp4h UmNaziri 0 31595 121885 112260 2026-04-01T13:33:46Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[AmaNazaretha]] to [[UmNaziri]] 112260 wikitext text/x-wiki '''UmNazaretha''' ''(ubuningi: AmaNazaretha)'' umuntu osuke ethathe isifungo sokuzahlukanisela [[uJehova]](uNkulunkulu). Ukuzahlukanisela uNkulunkulu kusho ukugwema ezintweni eziningi okubalwa kuzo nezibhalwe encwadini ka-[[Numeri 6]] ebhayibhelini. [[INkolo kaMose|Enkolweni kaMose]] lesi sifungo sabe saziwa ngokuthi isethembiso [[UbuNaziri|sobuNaziri]]. [[IBhayibheli|Ebhayibhelini]] kwabe kukhona obuNazaretha besikhashana kanye nobuNazaretha baphakade. AmaNazaretha afana no[[Samsoni]], [[uSamuweli]] no[[Johane uMbhabhadisi]] babalwa njengababethathe isifungo sobuNaziri baphakade.<ref>https://rts.edu/resources/the-nazarites/</ref> [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|ENingizimu Afrika]] [[IBandla LamaNazaretha|ibandla lamaNazaretha]] elasungulwa [[Isaiah Shembe|uMprofethi u-Isaiah Shembe]] alakhela ikomkhulu [[Inanda|eNanda]] okuthiwa is[[EkuPhakameni|eKuphakameni]],ilona elidume ngokubizwa ngokuthi "elamaNazaretha" futhi liyayigcina imithetho yobuNaziri, empeleni yonke [[IThora|imithetho kaMose]] liyithatha ngokuthi eyobuNaziri. Kuleli bandla ukuba umNazaretha akusho kuphela ukuzahlukanisela uNkulunkulu kodwa kusho ukuzigcina ungcwele ngaso sonke isikhathi. Ibandla lamaNazaretha [[Ukubhabhadisa|liyabhabhadisa]]. Isifungo sithathwa ngokuthi uma umuntu eyamukela inkolo uyaguqa phambi kwebandla athi "Ngiyayikhetha iNkosi yaseKuphakameni " emumva kwalokho uyabhabhadiswa kuphinde kube nohlelo lwenkonzo okuthiwa Inkonzo kaMahlukanandlela. Kuwumgomo kuleli bandla ukuthi isifungo sobuNazaretha kube esaphakade ''([[Izihlabelelo ZamaNazaretha]] : Umthandazo weSabatha verse 11)'' <ref>https://www.scribd.com/document/41897324/Shembe-Hymns</ref> jsyi5e0gf2fdpi1oxico1yhqekvqgt4 121887 121885 2026-04-01T14:02:20Z Fongcwele 16873 121887 wikitext text/x-wiki Ngokwebhayibheli lesiHebheru, '''umNaziri''' noma '''umNazaretha''' (ngesiHebheru ''Nāzīr'')<ref>{{Cite web |url=https://biblehub.com/hebrew/5139.htm |title=Strong's Hebrew: 5139. נָזִיר (nazir) -- one consecrated, devoted |website=biblehub.com |archive-url= |archive-date=}}</ref> umuntu wakwa-Isirayeli<ref>{{Bibleverse|Numbers|6:2|HE}}</ref> ofunge ngokuzithadela njengoba kuchaziswa kuNumeri 6:1–21. Lesi fungo sibekela umnaziri izimfuneko ezilandelayo: * Ukuzila iwayini nophuzo olunamandla nayo yonke imikhiqizo yomhleke, efana noviniga. * Angazithinti izinwele ezisekhanda noma azincwele. * Angazingcolisi ngokuthinta isidumbu sofileyo noma amaliba, ngisho namalunga omndeni. Ngemuva kokulandela lezi zimfuneko isikhathi esibekiwe (esidalulwa ngofungayo lapho efunga), lapho siphela leso sikhathi, umNaziri uzoya ethempelini ayokwenza umnikelo wesilwane, futhi kuzofanele aphuce futhi azishise izinwele zakhe. KuNumeri 6:5, 6:8, umNaziri uchaziswa "ngongcwele" "ongcwele kuThixo"; kodwa kusafanele alethe umnikelo wesono. Lokhu kuziphikisa kuholele abanye bayichaze ngokuhlukile indaba yabanaziri, futhi izazi ziyaphikisana njengoba kukhona ezithi umnaziri ungcwele kuyilapho ezinye zithi ungumoni. ==uMsukagama== Elithi "umNaziri" livela kwelsiHebheru elithi ''nazir'' elisho ukuthi "ongcwelisiwe"<ref>[https://mg.alhatorah.org/Dictionary/5139 AlHaTorah Biblical dictionary: נָזִיר]; {{Alhatorah|Genesis|49:26|Ibn Ezra}}</ref> noma "owahlukanisiwe",<ref name=nazar>{{Cite web |url=https://mg.alhatorah.org/Dictionary/5144 |title=MikraotGedolot – AlHaTorah.org |website=mg.alhatorah.org |archive-url= |archive-date=}}</ref> futhi kungezneka livela emsukeni osho "isifungo", ofana nowegama lesihebheru elithi ''neder'' (נדר). Elithi ''nazir'' kwesinye isikhathi lalisho inkosana, enesikhundla esibalulekile embusweni wezwe (njengoba livela eGenesis 49:26; nakuSililo 4:7, futhi elihloene nalo elithi ''nezer'' libhekisela esimeni sokuba umNaziri noma sobukhosana.<ref>{{Cite web |url=https://mg.alhatorah.org/Dictionary/5145 |title=MikraotGedolot – AlHaTorah.org |website=mg.alhatorah.org |archive-url= |archive-date=}}</ref> NgokwesiHebheru sanamuhla, elithi ''nazir'' lisetshenziswa ukubhekisela kumuntu oyindela noma indelakazi. ==Umnazaretha== '''UmNazaretha''' ''(ubuningi: AmaNazaretha)'' umuntu osuke ethathe isifungo sokuzahlukanisela [[uJehova]](uNkulunkulu). Ukuzahlukanisela uNkulunkulu kusho ukugwema ezintweni eziningi okubalwa kuzo nezibhalwe encwadini ka-[[Numeri 6]] ebhayibhelini. [[INkolo kaMose|Enkolweni kaMose]] lesi sifungo sabe saziwa ngokuthi isethembiso [[UbuNaziri|sobuNaziri]]. [[IBhayibheli|Ebhayibhelini]] kwabe kukhona obuNazaretha besikhashana kanye nobuNazaretha baphakade. AmaNazaretha afana no[[Samsoni]], [[uSamuweli]] no[[Johane uMbhabhadisi]] babalwa njengababethathe isifungo sobuNaziri baphakade.<ref>https://rts.edu/resources/the-nazarites/</ref> [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|ENingizimu Afrika]] [[IBandla LamaNazaretha|ibandla lamaNazaretha]] elasungulwa [[Isaiah Shembe|uMprofethi u-Isaiah Shembe]] alakhela ikomkhulu [[Inanda|eNanda]] okuthiwa is[[EkuPhakameni|eKuphakameni]],ilona elidume ngokubizwa ngokuthi "elamaNazaretha" futhi liyayigcina imithetho yobuNaziri, empeleni yonke [[IThora|imithetho kaMose]] liyithatha ngokuthi eyobuNaziri. Kuleli bandla ukuba umNazaretha akusho kuphela ukuzahlukanisela uNkulunkulu kodwa kusho ukuzigcina ungcwele ngaso sonke isikhathi. Ibandla lamaNazaretha [[Ukubhabhadisa|liyabhabhadisa]]. Isifungo sithathwa ngokuthi uma umuntu eyamukela inkolo uyaguqa phambi kwebandla athi "Ngiyayikhetha iNkosi yaseKuphakameni " emumva kwalokho uyabhabhadiswa kuphinde kube nohlelo lwenkonzo okuthiwa Inkonzo kaMahlukanandlela. Kuwumgomo kuleli bandla ukuthi isifungo sobuNazaretha kube esaphakade ''([[Izihlabelelo ZamaNazaretha]] : Umthandazo weSabatha verse 11)'' <ref>https://www.scribd.com/document/41897324/Shembe-Hymns</ref> 7mcct99m177e6m2lb75oixm875kzx8y Shembe 0 32439 121888 109506 2026-04-01T14:03:54Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Umlando kaShembe]] to [[Shembe]] 109506 wikitext text/x-wiki [[File:Isaiah Shembe 001.jpg|thumb|Shembe]] '''Umlando wakwa Shembe''' baphuma kubantu bakwa Khumalo. Lokho kuchaza ukuthi abantu bakwa Shembe bangamaNtungwa Nguni ngokwezigaba zabeNguni, njengoba kunjalo ngabantu bakwaKhumalo.<ref>https://iafrika.org</ref> == UMzazela wayezalwa ngubani futhi wayeyini emphakathini == Kubantu bakwaKhumalo abakwa[[Shembe]] baphuma kumzazela indodana kaMagawozi endlini yaseNgome. UMagawozi wazala uBheje noMzazela lona owayebuye aziwe ngelika Shembe. UMzazela lona simthola esakhe laphana phesheya komfula iSikhwebezi osekuyizwe eliphethwe abantu bakwa Ndebele. Igama lomuzi wakhe kwakus' Entandabathakathi. UMzazela wayeyisangoma esaziwayo ngamakhathakhatha aso. Wayesiza abantu abaningi ngemithi yakhe, wayevikela ngisho abalahlwe ngamacala bathola izigwebo zokuthi kufanele babulawe. Imithi yakhe yayisindisa ngisho abathakathi imbala, yingakho nje etha umuzi wakhe wathi yis, Entandabathakathi. Udumo lukaMzazela lokwelapha lwaze lwafika ezindlebeni zenkosi uSenzangakhona kaJama owayebusa kwaZulu ngaleso sikhathi. Phela uMzazela lona wayenomuthi wokuphilisa kuphela ayi owokubulala. Ngenxa yodumo lwakhe abantu baba nomona bahamba bayomqambela amanga eNkosini, iNkosi yathi uma izwa ngamahebezi yathumela abantu bayo bayoyzwela ukuba yiqiniso yini. == Izinkomba == [[Category:Shembe]] [[Category:Mzazela]] [[Category:UMagawozi]] [[Category:Nguni]] j1y0p8zbw6mj5j20y2yvcsryy1isgrr 121890 121888 2026-04-01T14:05:28Z Fongcwele 16873 121890 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Shembe''' liyisobongo esisetshenziswa abantu abatholakala esifundazweni saKwaZulu-Natali. Baphuma kubantu bakwa Khumalo. Lokho kuchaza ukuthi abantu bakwa Shembe bangamaNtungwa Nguni ngokwezigaba zabeNguni, njengoba kunjalo ngabantu bakwaKhumalo.<ref>https://iafrika.org</ref> == UMzazela wayezalwa ngubani futhi wayeyini emphakathini == Kubantu bakwaKhumalo abakwa[[Shembe]] baphuma kumzazela indodana kaMagawozi endlini yaseNgome. UMagawozi wazala uBheje noMzazela lona owayebuye aziwe ngelika Shembe. UMzazela lona simthola esakhe laphana phesheya komfula iSikhwebezi osekuyizwe eliphethwe abantu bakwa Ndebele. Igama lomuzi wakhe kwakus' Entandabathakathi. UMzazela wayeyisangoma esaziwayo ngamakhathakhatha aso. Wayesiza abantu abaningi ngemithi yakhe, wayevikela ngisho abalahlwe ngamacala bathola izigwebo zokuthi kufanele babulawe. Imithi yakhe yayisindisa ngisho abathakathi imbala, yingakho nje etha umuzi wakhe wathi yis, Entandabathakathi. Udumo lukaMzazela lokwelapha lwaze lwafika ezindlebeni zenkosi uSenzangakhona kaJama owayebusa kwaZulu ngaleso sikhathi. Phela uMzazela lona wayenomuthi wokuphilisa kuphela ayi owokubulala. Ngenxa yodumo lwakhe abantu baba nomona bahamba bayomqambela amanga eNkosini, iNkosi yathi uma izwa ngamahebezi yathumela abantu bayo bayoyzwela ukuba yiqiniso yini. == Izinkomba == [[Category:Shembe]] [[Category:Mzazela]] [[Category:UMagawozi]] [[Category:Nguni]] sg5bx7rluz08negt8z8dnzkf7sqyla5 121913 121890 2026-04-02T08:54:14Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 I added some links 121913 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Shembe''' liyisobongo esisetshenziswa abantu abatholakala esifundazweni [[IKwaZulu-Natali|saKwaZulu-Natali]]. Baphuma kubantu bakwa [[Khumalo]]. Lokho kuchaza ukuthi abantu bakwa Shembe bangama[[AmaNtungwa Nguni|Ntungwa Nguni]] ngokwezigaba [[Amanguni|zabeNguni]], njengoba kunjalo ngabantu bakwaKhumalo.<ref>https://iafrika.org</ref> == UMzazela wayezalwa ngubani futhi wayeyini emphakathini == Kubantu bakwaKhumalo abakwa[[Shembe]] baphuma kumzazela indodana kaMagawozi endlini yaseNgome. UMagawozi wazala uBheje noMzazela lona owayebuye aziwe ngelika Shembe. UMzazela lona simthola esakhe laphana phesheya komfula iSikhwebezi osekuyizwe eliphethwe abantu bakwa Ndebele. Igama lomuzi wakhe kwakus' Entandabathakathi. UMzazela wayeyisangoma esaziwayo ngamakhathakhatha aso. Wayesiza abantu abaningi ngemithi yakhe, wayevikela ngisho abalahlwe ngamacala bathola izigwebo zokuthi kufanele babulawe. Imithi yakhe yayisindisa ngisho abathakathi imbala, yingakho nje etha umuzi wakhe wathi yis, Entandabathakathi. Udumo lukaMzazela lokwelapha lwaze lwafika ezindlebeni zenkosi uSenzangakhona kaJama owayebusa kwaZulu ngaleso sikhathi. Phela uMzazela lona wayenomuthi wokuphilisa kuphela ayi owokubulala. Ngenxa yodumo lwakhe abantu baba nomona bahamba bayomqambela amanga eNkosini, iNkosi yathi uma izwa ngamahebezi yathumela abantu bayo bayoyzwela ukuba yiqiniso yini. == Izinkomba == [[Category:Shembe]] [[Category:Mzazela]] [[Category:UMagawozi]] [[Category:Nguni]] 50b5jiy4i3qr5d7tllhyd9e2o7d792u 121914 121913 2026-04-02T08:57:21Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 Added some links 121914 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Shembe''' liyisobongo esisetshenziswa abantu abatholakala esifundazweni [[IKwaZulu-Natali|saKwaZulu-Natali]]. Baphuma kubantu bakwa [[Khumalo]]. Lokho kuchaza ukuthi abantu bakwa Shembe bangama[[AmaNtungwa Nguni|Ntungwa Nguni]] ngokwezigaba [[Amanguni|zabeNguni]], njengoba kunjalo ngabantu bakwaKhumalo.<ref>https://iafrika.org</ref> == UMzazela wayezalwa ngubani futhi wayeyini emphakathini == Kubantu bakwaKhumalo abakwa[[Shembe]] baphuma kumzazela indodana kaMagawozi endlini yaseNgome. UMagawozi wazala uBheje noMzazela lona owayebuye aziwe ngelika Shembe. UMzazela lona simthola esakhe laphana phesheya komfula iSikhwebezi osekuyizwe eliphethwe abantu bakwa Ndebele. Igama lomuzi wakhe kwakus' Entandabathakathi. UMzazela wayeyisangoma esaziwayo ngamakhathakhatha aso. Wayesiza abantu abaningi ngemithi yakhe, wayevikela ngisho abalahlwe ngamacala bathola izigwebo zokuthi kufanele babulawe. Imithi yakhe yayisindisa ngisho abathakathi imbala, yingakho nje etha umuzi wakhe wathi yis, Entandabathakathi. Udumo lukaMzazela lokwelapha lwaze lwafika ezindlebeni zenkosi [[Senzangakona|uSenzangakhona kaJama]] owayebusa kwaZulu ngaleso sikhathi. Phela uMzazela lona wayenomuthi wokuphilisa kuphela ayi owokubulala. Ngenxa yodumo lwakhe abantu baba nomona bahamba bayomqambela amanga eNkosini, iNkosi yathi uma izwa ngamahebezi yathumela abantu bayo bayoyzwela ukuba yiqiniso yini. == Izinkomba == [[Category:Shembe]] [[Category:Mzazela]] [[Category:UMagawozi]] [[Category:Nguni]] obp2anwu7x9oequhjv9m8ogszbesgz5 Isihlahla 0 33325 121900 121000 2026-04-01T16:37:45Z Fongcwele 16873 /* Uhlu lamagama ezihlahla */ 121900 wikitext text/x-wiki [[File:Shrub_1.JPG|thumb|Isihlahla sibonakala ngokuba mfisha kunomuthi]] '''Isihlahla''' siyisitshalo esincane [[Umuthi|kunomuthi]] kodwa esiqine njengawo. Ngokungafani nezitshalo ezisamfino, izihlahla zineziqu eziluzica. Izihlahla zivame ukukhithika amacembe ''(deciduous)'' noma zibe luhlazamlibe. Azifani nemithi ngoba zona zivela iziqu eziningi futhi zimfisha kunayo, bese ezincane kunazo zibizwa izihlahlana, ikakhulu lezo ezingamamitua angaphansi kwamabili ubude. Eminye imiqhinqo yezinhlahla iyehluleka ukufinyelela ebudeni bayo ngenxa yezimo ezinzima zokukhula okuzenza zifana nezinye izitshalo ezilingana nezihlahla. Eminye imiqhinqo yezinhlahla iphila isikhathi esiyiminyaka emihlanu ezimeni ezikahle, kuyilapho eminye, efana naleyo emikhulu nelukhuni yona iphila eminyaka eyeqa engama-70. Ngokuvamile izihlahla ziyafa lapho seziphile iminyaka engama-80. Ihlathi igama elichaza kokubili indawo egcwele imithi emide, noma indawo egcwele izihlahla. Ngesinye isikhathi indawo yezihlahla kuthiwa ihlanze. Kunezinhlobonhlobo zezihlahla emhlabeni jikelele, ezihlanganisa uMbimbi, uMbulunyathi, uMevane, uMdlundlulu, iNdola neNtozwane. Ngaphandle kwemiqhinqo yezihlahla ethela amajiko, imbalwa edliwayo ngokuqondile, futhi iame ukuba mincane kakhulu ukusetshenziselwa imijajantho njengemithi. Iningi lezihlahla zisetshenziselwa ukwenza amakha, nokwenza amakhambi nemishanguzo yokwelapha. Amagqabi wetiye nawo athelwa izihlahla. izihlahla eziningi ziame ukuba namaqabunga amaningi, noma zimile amagatsha awuxhoxho. Ezinye zisabela kahle lapho zithenwa ukuze zivuselelwe. ==Incasiselo== [[File:Witch-hazel.jpg|thumb|isihlahla esikhithika amacembe]] Izihlahla ziyizitshalo ezilukhuni eziphilimnyaka, okusho ukuthi zinesiqu esiluzica esingaphezu kwenhlabathi, ngokungafani neziqu zezitewutewu okuyizitshalo ezindacandaca ''(herbaceous)''. Ngokuvamile, izihlahla zihlukaniswa ngobude neziqu eziningi kunemithi. Ezinye izihlahla ziyakhithika (isb. uMshonga nezinye eziluhlazamlibe. Injulalwazi yomGriki yasendulo uThiyoplastasi wahlukanisa izitshalo ngokuthi kunemithi, kunezihlahla namakhambi.<ref name="Bremness1994">{{cite book |last1=Bremness |first1=Lesley |title=The complete book of herbs |publisher=Viking Studio Books |isbn=9780140238020 |page=8 |url=https://books.google.com/books?id=VqfnrH-W2kwC|year=1994 }}</ref> Izihlahla ezifana ezinane ezingaphansi kwamamitha amabili ezimila endle nasezivandeni zibizwa ngokuthi izihlahlana.<ref name="Fischer1990">{{cite book | first = Peggy | last = Fischer | title = Essential shrubs: the 100 best for design and cultivation | url = https://books.google.com/books?id=QuLtawHEsJMC | year = 1990 | publisher = Friedman/Fairfax Publishers | isbn = 978-1-56799-319-6 | pages = 9– | quote = ... Examples of subshrubs include candytuft, lavender, and rosemary. These broad definitions are ... }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-15 |title=What is a Subshrub? |url=https://worldoffloweringplants.com/subshrub/ |access-date=2022-04-29 |website=World of Flowering Plants |language=en-US}}</ref> Iningi lezincasiselo zithi izihlahla zigcwele iziqu futhi azinaso isigodo enzansi. Lokhu kungenxa yokuthi iziqu zibe yizingatsha kusuka ngaphansi kwenhlabathi. Kodwa zikhona ezingakulandeli lokhu, njengoba ezinye izihlahla ziba nezigodo nesibhukuza, kodwa ziba mfishane futhi ziba iziqu eziningana khona eduze nenhlabathi zingakakhuli. Izihlahla eziningi ziyakwazi ukuba neziqu eziningi kuodwa zibe zinde ukuba zingabizwa imithi njengesihlahla uluqwe ''(oak)''. Izihlahla ngokolimi lwasezivandeni zithathwa ngokuthi zingamagwagwa. == Uhlu lamagama ezihlahla == * [[Ikhumalo]] - Lemon tree * iNgwalene - Cluytia pulchella * uMgwiligwili - Ipomoea albivenia * uGxila - Eugenia capensis * uMhlababa - Gardenia Neuberia * uMhlahlahla - Cliffortia prostrata * uMhlahleni - Gardenia cornuta * iNhlakoshana - Maesa alnifolia * uMhlalampethu - Calpurnia aurea * uMlalampethu - Calpurnia sylvtica * uMhlalanyamazane - Euclea natalensis * iNhlamvubele - Maesa rufescens * uMhlangula - Euclea undulata * iHlazane/isihloko - Cassinopsis capensis, * iNhlazane - Acima teracantha * Isihlengehle - Euphorbia basutica * Izinhlokoshiyane - Rhus speceis ** inhlokoshiyane enkulu - Rhus Legati ** inhlokoshiyane encane - small Rhus shrub ** inhlokoshiyane yehlathi - Forest Rhus ** inhlokoshiyane yehlanze - Veld Rhus ** inhlokoshiyane eno6oya - Rhus villosus ** inhlokoshiyane emhlophe - Rh us Sonderi. ** inhlokoshiyane yotshani - Rhus discolor * uMhlalantethe - Indigofera shrub species ** uhlomantethe olukhulu - Phyllanthus shrub ** uhlomantethe oluncane - Indigofera hilaris ** uhlomantethe olubi - Indigofera endecaphylla *uMhlonishwa - Psoralea pinnata *uHlunguhlungu - Vernonia corimbosa *Isihlungu sikankoka - Canthium ciliatum *uMhlwampunzi - Grewia flava *Iso lenkosazane - Jasminum multiflorurn *Iso lenyoni - Synclostemon densiflorum *Inkaba yengane - Vangueria latifolia *uMkhaze - Hoyena lucida *uMkhehlekhehle - Cassia laevigata *Ubukhwebezane - Lantana salvifolia == Amaphatho == m4iit45z7f7oth6wyber53ctooaiirt Isiklamo esiphathwayo 0 33360 121891 118304 2026-04-01T14:16:45Z ~2026-20056-70 25791 121891 wikitext text/x-wiki [[File:Galaxy S26 Ultra lavender.jpg|right|thumb|I-Samsung Galaxy S26 Ultra - isibonelo sesiklamo esiphathwayo]] '''Isiklamo esiphathwayo''' siyisicikizi esincane ngokwanele ukuba siibanjwe futhi sisebenze sisesandleni. Iziklamo eziphathwayo ngokuvamile zifukuthwa iziphathanzuba futhi zinesihenqo esiyisicaba kanye nesiklamo sokufaka esisodwa noma ngaphezulu esakhelwe ngaphakathi, njengesihenqo sokuthinta noma uqwembe lokuqhofoza . Iziklamo eziphathwayo zesimanje zivame ukugcizelela ukuba [[Uhleloxhumano olungenandophi|nohleloxhumano olungenantambo]], kokubili ukuxhuma [[Uxhakaxholo|kuxhakaxholo]] nakwezinye iziklamo eziseduze nazo, njengezigcogco noma izinhlelo zokuzijabulisa ezingaphakathi emotweni, ngokusebenzisa- iWi-Fi, i-Bluetooth, [[Uhleloxhumano lwamakhukhu|uhleloxhumano lwekhukhu]], noma ukuxhumana okuseduze . == Izinhlobo == [[File:HA0478-006_(6011470974).jpg|thumb|[[UMakhalipha]] (i- [[iPhone]] )]] [[File:Android_tablet.png|thumb|[[IsiCikizi esiyisiBhebhe|Isicikizi esiyisibhebhe sakwa]] -Android (i- Samsung Galaxy Tab )]] [[File:Samsung_Smartwatch.jpg|thumb|Amawashi ayisithatha ( Iwashi le-Samsung Galaxy )]] [[File:Ray-Ban_Stories.jpg|thumb|Izibuko eziyizithatha ( zakwa Ray-Ban )]] [[File:Nintendo-Switch-wJoyCons-BlRd-Standing-FL.jpg|thumb|Isithuphuluzi somdlalo wevidiyo ephathwa ngesandla ( i-Nintendo Switch )]] [[Category:Izicikizi eziphathwayo]] jush2n43cucy9x4n675pzakehrxibpg IsiBheqe soHlamvu 0 33396 121884 118412 2026-04-01T12:55:24Z Fongcwele 16873 /* Onkamisa */ 121884 wikitext text/x-wiki '''IsiBheqe sohlamvu''', ngesisuthu esaziwa ngokuthi '''Ditema tsa Dinoko''' siyindlela yokuloba esekelwe emalungeni edalelwe ukusetsenziswa ezilimini zesintu. Le ndlela yokuloba idalwe kususelwa emkhubeni yokudweba yaseNingizimu Afrika, ehlanganisa nokudweba izindima eLesotho, ukudweba okubizwa ukugwala ngesiNdebele, nezinye izindlela zokudweba ngezimpawu, ezifana nokubhala incwadi ngobuhlalu, wakhe lokho okubizwa amabheqe ngesizulu. Lesi siqakaqo siklanyelwe indlela yokuphimisa yezilimi zesintu ngokuphelele. Sadalwa ngenjongo yokudala indlela yokuloba ekhabangulayo ngokolimi, ezoba ikhambi lenkinga yokudonda ukufunda kubantu abakhuluma izilimi ezihlanganisamazwi kulesi sifunda, ngenxa yombhalo onezimpawu eziningi wesiLathini osetshenziswa kubhalomagama lwabo.<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/citypress/News/indigenous-alphabet-on-the-cards-for-sa-20160206 |title=Indigenous alphabet on the cards for SA |first=Garreth|last=van Niekerk |website=[[City Press (South Africa)]] |date=2016-02-08 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20210714010433/https://www.news24.com/citypress/News/indigenous-alphabet-on-the-cards-for-sa-20160206 |archive-date=2021-07-14 }}</ref><ref>{{cite journal |journal=South African Journal of African Languages |first=Sandra|last=Land |url=https://openscholar.dut.ac.za/bitstream/10321/2360/1/Land_SAJAL_Vol35No2_2015.pdf |date=2015 |title=Reading and the orthography of isiZulu |volume=35 |pages=163–175 |issue=2 |doi=10.1080/02572117.2015.1113000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803065033/https://openscholar.dut.ac.za/bitstream/10321/2360/1/Land_SAJAL_Vol35No2_2015.pdf |archive-date=2020-08-03 }}</ref> Izilimi ezilotshwa ngesibheqe zihlanganisa nalezo ezingenalo ubhalomagama lwesiLathini, ezifana nesiSuthu saseMpuma, okuyisiPulana, kanye nezilimi eziTekelayo. Kuba nophawu lokuphimisa oluphawula onkamisa abangomankankeni, olwaziwa ngokuthi ''ingungwanyana'', olufakelwa izilimi eziTekelayo. Ngeshwa njengezilimi zesiLathini, alukho uhlelo olukhona lokuphawula isiphimbo (''tone''). [[File:Ditema-tsa-dinoko_s_c_(1).jpg|thumb|right|Elithi ''Ditema TSA Dinoko'' lilotshwe ngesiqakaqo esiqoqene, kusuka kwesokunene kuya kwesokhohlo. Amalunga amathathu ezwi lokuqala ayixheke, iLunga lesithathu yilona elisezansi]] [[Category:IsiZulu]] ==Ingcaziso== Lesi siqakaqo sithathwa njengesamalunga, njengoba unobumba ngamunye ozimele eqakaqa ilunga. Kodwa ngokuphambene ngesiqakaqo samalunga soqobo, amalunga esibheqe awalotshwa ngonobumba abahlukile. Kunalokho, kusetshenziswa izimpawana zongwaqa ezifakwa konkamisa ukuze zakhe amalunga angamabheqe. Ngaphandle kwalawo, uma ilunga eliqakaqwayo kuyilunga elingumankankeni, onobumba balotshwa ngezimpawu eziyizilonco noma ezifolokayo ezikhomba unkamisa welunga, bese kufakwa ongwaqa eduze noma phakathi konkamisa.<ref name="Ingcazo">{{cite web |url=https://isibheqe.org.za/wp-content/uploads/2020/03/isiBheqe-2.pdf |title=Incazo Yohlelo |publisher=isibheqe.org.za|access-date=18 April 2025 }}</ref> Le ndlela yokuloba cishe yafana nesi-Abugida, Kodwa yona isekelwe kunkamisa hhayi kungwaqa. Amalunga angomankankeni alotshwa ngezindingilizi ezidla yonke indawo yebheqe. [[File:Xilo_Vhathu_Ho_tlêtse.jpg|thumb|right|Ukwakheka kwamalunga amagama amathathu ngezilimi ezihlukene: ''Xilo'' {{IPA|[ʃiːlɔ]}} "into" ngesiTsonga, ''Vhathu'' {{IPA|[βaːtʰu]}} "abantu" ngesiVenḓa, ''Ho tlêtse'' {{IPA|[hʊt͜ɬʼɛːt͜sʼɪ]}} "Kugcwele" ngesiSotho.]] ==Onkamisa== Uphawu lukankamisa yilona elakha isiseko sebheqe noma selunga, liyindeni yelunga ngalinye futhi izimpawu zongwaqa zifakwa eduze noma ngaphakathi kwalo. Isiqondo sebheqe ngalinye sikhomba unkamisa, futhi bayisikhonbisa sebebonke: *''Intombi'', yisilonco esibheke phezulu: {{IPA|/i/}} *''Isoka'', yisilonco esibheke phansi: {{IPA|/a/}} *''Umkhonto'', isifoloki esibheke phezulu: {{IPA|/u/}} *''Iphambili'', yisilonco esibheke kwesokunene: {{IPA|/ɛ/}} *''Imuva'', yisilonco esibheke kwesokhohlo: {{IPA|/ɔ/}} *Isifoloki esibheka kwesokunene: {{IPA|/e/}} noma kanje {{IPA|/ɪ/}}, kuye ngokolimi *Isifoloki esibheke kwesokhohlo: {{IPA|/o/}} noma kanje {{IPA|/ʊ/}} Kukhona nonkamisa wesiphohlongo omelwa isifoloki esibheke phansi, okungunkamisa oyize, oqakaqwa kanje {{IPA|/∅/}} esixwexweni esingezansi. Ukunensa konkamisa nesiphimbo azinazimpawu ezikhethekile. {| class="wikitable" style="text-align: center" !{{IPA|/i/}} !{{IPA|/e/~/ɪ/}} !{{IPA|/ɛ/}} !{{IPA|/a/}} !{{IPA|/ɔ/}} !{{IPA|/o/~/ʊ/}} !{{IPA|/u/}} !{{IPA|/∅/}} |- |[[File:DtsD_Example_I.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_E.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_Ɛ.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_A.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_Ɔ.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_O.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_U.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_ConsonantalCoda.svg|100px]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center" !{{IPA|/i/}} !{{IPA|/e/~/ɪ/}} !{{IPA|/ɛ/}} !{{IPA|/a/}} !{{IPA|/ɔ/}} !{{IPA|/o/~/ʊ/}} !{{IPA|/u/}} !{{IPA|/∅/}} |- |[[File:DtsD_Example_I.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_E.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_Ɛ.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_A.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_Ɔ.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_O.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_U.svg|100px]] |[[File:DtsD_Example_ConsonantalCoda.svg|100px]] |} Isihloko sesilonco noma sebheqe sihambisana nokuphakama konkamisa, futhi onkamisa abaphezulu njengo- {{IPA|/i/}} kanye no- {{IPA|/u/}} babheke phezulu bese onkamisa abaphansi njengo- {{IPA|/a/}} ubheke phansi. Ngokufanayo, unkamisa ophambili u- {{IPA|/ɛ/}} no- {{IPA|/e/}} ubheke kwesobunxele bese unkamisa obheke emuva {{IPA|/ɔ/}} kanye no- {{IPA|/o/}} bona babheke kwesokudla. [[File:Onkamisa (Emlonyeni).jpg|thumb|right|Umsuko wesimo sonkamisa sisuka ekuphimiseni komlomo.]] Ukunkankaza konkamisa kukhonjiswa ''ngengungwanyana'', okuyichashaza elifakwa esihlokweni sesilonco kodwa esingahlangene naso. Isibonelo sokuhlukanisa sivezwe ngengama elithi 'phansi' elibhalwe ngesizulu (indingilizi enongqawa ongumankankeni) kanye nangokuTekela (''enengungwanyana''): {| class="wikitable" style="text-align: center" !NgesiNgisi ![[IsiZulu]] !UkuTekela |- !Down/Below !''Phantsi<br/>''{{IPA|/pʰaː.ntsʼi/}} !''Phãsi<br/>''{{IPA|/pʰãː.si/}} |- |[[File:DtsD_Example_Diacritic_Vowel_Nasalization.svg|100px]]<br/> Uphawu ''lengungwanyana'', luvezwe ngombala ompunga endaweni yalo. |[[File:DtsD_Example_PhaNtsʼi.svg|150px]] |[[File:DtsD_Example_PhãSi.svg|150px]] |} Endabeni yelunga elinomankankeni ongungwaqa, osesikhundleni esifanayo ''nengungwanyana'' kungangcono lezi zimpawu zibekwe emaceleni wesilonco. ==Amaphathelelo== a0d73dmrai1axmtvtq3rmagnxh2pqbv AmaNazaretha 0 34087 121886 2026-04-01T13:33:46Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[AmaNazaretha]] to [[UmNaziri]] 121886 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[UmNaziri]] oawng2g1zocme76lsu2czez0ijicfw5 Umlando kaShembe 0 34088 121889 2026-04-01T14:03:54Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Umlando kaShembe]] to [[Shembe]] 121889 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Shembe]] ikxl2q7k9jccj2u9iaz1w6ndfqfzcr7 Ikhumalo 0 34089 121893 2026-04-01T15:25:27Z Fongcwele 16873 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1313913635|Cassinopsis ilicifolia]]" 121893 wikitext text/x-wiki '''''Ikhumalo''''' liyisihlahlana esinameva, esinamagatsha noma i-liane emndenini ''we-Icacinaceae'' . Livela ezindaweni ezimanzi zaseningizimu ye-Afrika . Libizwa nangokuthi ihlazane ngenxa yamaqabunga anezinhlangothi zamaqabunga ezinamaqabunga aqinile, afana nalawo ohlobo lwe- ''Ilex'' . <ref name="schm" /> == Izithombe == <gallery> File:Cassinopsis_ilicifolia,_blomme,_Jan_Celliers_Park.jpg|{{Center|Flowering sprig}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_blom,_Manie_vd_Schijff_BT.jpg|{{Center|Flower}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_loof_en_vrugte,_Springbok_Park.jpg|{{Center|Green and ripe fruit}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_vrug,_Manie_van_der_Schijff_BT,_a.jpg|{{Center|Ripe fruit}} File:Cassinopsis_ilicifolia_seeds,_by_Omar_Hoftun.jpg|{{Center|Seeds}} </gallery> == Amaphathelelo == [[Category:Ikhumalo]] [[Category:Isanhloko]] p5f1cqqjvfgbxjob4032fx8kwxqd110 121894 121893 2026-04-01T15:33:43Z Fongcwele 16873 121894 wikitext text/x-wiki [[File:Cassinopsis ilicifolia, habitus, c, Louwsburg.jpg|thumb|Ikhumalo elisehlanzeni, eLouwsburg]] '''''Ikhumalo''''' noma '''Isihlokolozane''' liyisihlahlana esinameva, esinamagatsha noma i-liane emndenini ''we-Icacinaceae'' . Livela ezindaweni ezimanzi zaseningizimu ye-Afrika. Izithelo zawo zibizwa izanhloko. Libizwa nangokuthi ihlazane ngenxa yamaqabunga anezinhlangothi zamaqabunga ezinamaqabunga aqinile, afana nalawo ohlobo lwe- ''Ilex'' . <ref>https://redlist.sanbi.org/species.php?species=939-2</ref> == Izithombe == <gallery> File:Cassinopsis_ilicifolia,_blomme,_Jan_Celliers_Park.jpg|{{Center|Amaqabunga avela izimbali}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_blom,_Manie_vd_Schijff_BT.jpg|{{Center|Imbali yekhumalo}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_loof_en_vrugte,_Springbok_Park.jpg|{{Center|Izanhloko ezivuthiwe namaqabunga aluhlaza}} File:Cassinopsis_ilicifolia,_vrug,_Manie_van_der_Schijff_BT,_a.jpg|{{Center|Isanhloko esivuthiwe}} File:Cassinopsis_ilicifolia_seeds,_by_Omar_Hoftun.jpg|{{Center|Imbewu yekhumalo}} </gallery> == Amaphathelelo == [[Category:Ikhumalo]] [[Category:Isanhloko]] 1ftp45eppgl44csmchrar7s6hxem0cc Khumalo 0 34090 121895 2026-04-01T15:40:44Z Fongcwele 16873 Created page with "Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Abantu abaziwayo== [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]]" 121895 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Abantu abaziwayo== [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]] dlnyut1gk0gx55vv0ubuobxqch5sjwb 121896 121895 2026-04-01T16:22:42Z Fongcwele 16873 /* Abantu abaziwayo */ 121896 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Abantu abaziwayo== [[UMzilikazi KaKhumalo]] [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]] [[Andile Khumalo]] j55vwpdou9m5w3w97rdz03ano1hiw1u 121897 121896 2026-04-01T16:23:19Z Fongcwele 16873 /* Abantu abaziwayo */ 121897 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Abantu abaziwayo== [[Mzilikazi Khumalo]] [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]] [[Andile Khumalo]] gsj8iertsuhlaqbmm0ky58895imhzj3 121898 121897 2026-04-01T16:30:07Z Fongcwele 16873 /* Abantu abaziwayo */ 121898 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Abantu abaziwayo== [[Mzilikazi Khumalo]] [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]] [[Andile Khumalo]] [[Sibongile Khumalo]] [[Leleti Khumalo]] [[Sibusiso Khumalo]] q1w9vqbo92wye8wqctrwbu5rhodetwj 121911 121898 2026-04-02T06:18:19Z Fongcwele 16873 121911 wikitext text/x-wiki Igama elithi '''Khumalo''' liyisibongo sabantu abahlala esifundazweni saKwaZulu-Natali, eNingizimu Afrika, nasezweni laseZimbabwe lapho abanye abafudukela khona. ==Izithakazelo zakwaKhumalo== <blockquote><poem>Mntungwa, Mbulazi omnyama Nina bakwaBheje seNgome Nina enithi nidla nie niyenga umuntu ngendaba Nina enadla izife ezimbili ikhambi laphuma lilinye Lobengula kaMzilikazi Mzilikazi kaMashoane, Shoabana noGasa kaZikode Okhatshwe ngezinde izinyawo nagesimfushanyana Umkhatshwa wawozimangele Unyama yentini yawozimangele Nina enala ukudla umlenze kwabulawayo Nathi umlenze wankoni lo, Ubungekho yini owezinkomo zakithi eNgome Donda weziziba akangakanani ngoba nasothini lomkhonto uyahlala </poem></blockquote> ==Abantu abaziwayo== [[Mzilikazi Khumalo]] [[Doctor Khumalo]] [[Kelly Khumalo]] [[Andile Khumalo]] [[Sibongile Khumalo]] [[Leleti Khumalo]] [[Sibusiso Khumalo]] r9phpt1p51mp6tc2u6et0ovfzaqa1mb Umlilo 0 34091 121901 2026-04-01T20:11:11Z Fongcwele 16873 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346311176|Fire]]" 121901 wikitext text/x-wiki '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala namandla amalangabi ancike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. pd4rhdif9zwvljncralwiq2u49mi89m 121902 121901 2026-04-01T20:13:31Z Fongcwele 16873 121902 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvuthwa kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==Amaphathelelo== ilt0eztm1n9bh948juysovli75ift42 121903 121902 2026-04-01T20:18:51Z Fongcwele 16873 121903 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvuthwa kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela oliminni olwandulela isintu kwelithi ==Amaphathelelo== 4qlg7gd0xckenq6m5ggtbaesqfg3qcm 121904 121903 2026-04-02T03:09:41Z Fongcwele 16873 /* uMsukagama */ 121904 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvuthwa kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'' nalo elivela egameni lo limi olwandulela lona laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izimili eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika ezansi zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho. Ngokwesibonelo ==Amaphathelelo== k346qcl2garlafk829cn5f7wz9xtgyi 121905 121904 2026-04-02T03:21:34Z Fongcwele 16873 /* uMsukagama */ 121905 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvuthwa kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'' nalo elivela egameni lo limi olwandulela lona laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izimili eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika ezansi zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho. Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngowesiSwazi ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== iwojn7evqjhyqm45o4bgo1euazsq0zs 121906 121905 2026-04-02T03:27:34Z Fongcwele 16873 /* uMsukagama */ 121906 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uwukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ekhipha ikhoza yokusha, ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yokusabela.Amalangabi, ingxenye ebonakala kakhulu yomlilo, akhiqizwa ekusaveleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvuthwa kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'',<ref>{{cite book|publisher=Witwatersrand University Press|author=Doke, Vilakazi|title=Zulu-English Dictionary|date=1972|page=457}}</ref> nalo elivela egameni lo limi olwandulela lona laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izilimi eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika ezansi zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho.<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Bantu/m%CA%8A%CC%80d%C9%AA%CC%80d%C3%B2</ref> Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngowesiSwazi ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== 4twwc4ynlz4nzdefw4lrpdyr4aizfwj 121907 121906 2026-04-02T03:33:24Z Fongcwele 16873 121907 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uw[[ukusabela kwevanga]] noma ukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yalokho kusabela. Amalangabi, ingxenye ebonakalayo yomlilo, akhiqizwa ekusabeleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvutha kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'',<ref>{{cite book|publisher=Witwatersrand University Press|author=Doke, Vilakazi|title=Zulu-English Dictionary|date=1972|page=457}}</ref> nalo elivela egameni lo limi olwandulela lona laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izilimi eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika ezansi zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho.<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Bantu/m%CA%8A%CC%80d%C9%AA%CC%80d%C3%B2</ref> Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngowesiSwazi ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== 2no28yvn5wkgdbqjvtjymawh2jtml32 121908 121907 2026-04-02T03:35:21Z Fongcwele 16873 /* uMsukagama */ 121908 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uw[[ukusabela kwevanga]] noma ukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yalokho kusabela. Amalangabi, ingxenye ebonakalayo yomlilo, akhiqizwa ekusabeleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvutha kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'',<ref>{{cite book|publisher=Witwatersrand University Press|author=Doke, Vilakazi|title=Zulu-English Dictionary|date=1972|page=457}}</ref> nalo elivela egameni lo limi lwangaphambili laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izilimi eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika ezansi zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho.<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Bantu/m%CA%8A%CC%80d%C9%AA%CC%80d%C3%B2</ref> Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngowesiSwazi ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== 5x1cmhzffmi7l4grwlw4cjnxggjkva8 121909 121908 2026-04-02T03:37:28Z Fongcwele 16873 /* uMsukagama */ 121909 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uw[[ukusabela kwevanga]] noma ukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yalokho kusabela. Amalangabi, ingxenye ebonakalayo yomlilo, akhiqizwa ekusabeleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvutha kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'',<ref>{{cite book|publisher=Witwatersrand University Press|author=Doke, Vilakazi|title=Zulu-English Dictionary|date=1972|page=457}}</ref> nalo elivela egameni lo limi lwangaphambili laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izilimi eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika eNingizimu zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho.<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Bantu/m%CA%8A%CC%80d%C9%AA%CC%80d%C3%B2</ref> Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngokwesiXhosa ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== ihleh4y3q9t9caalvmu2kzg1fnm2jrk 121910 121909 2026-04-02T04:09:50Z Fongcwele 16873 121910 wikitext text/x-wiki [[File:Fire02.jpg|thumb|Umlilo ophehlwe ngezinkuni]] '''Umlilo''' uw[[ukusabela kwevanga]] noma ukuthuhleka okusheshayo kwesivamelo enqubweni ededela ikhoza, [[ukukhanya]], nemikhiqizo ehlukahkukene yalokho kusabela. Amalangabi, ingxenye ebonakalayo yomlilo, akhiqizwa ekusabeleni kokusha lapho isivamelo sifinyelela izingakushisa elivamile. Amalangabi avela ezivanelweni zomcalahwanzi i-hydrocarbon ngokuyinhloko ezqukethe UmCalahle ontuhlambili, umhwamuko wamanzi, isOhwe, neNihwe. Uma ushisa ngokwanele, uhowo lungahonyozeka lukhiqize [[UNyazani|unyazani.]]<ref>{{Cite journal|last=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|date=1 November 2019|volume=9|issue=1|page=15811|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmid=31676808|bibcode=2019NatSR...915811F|pmc=6825191}}</ref> Umbala nokuvutha kwamalangabi kuncike ohlotsheni lwesivamelo nokwakheka kohowo oluzungezile. Umlilo, ngokwesiko sawo esivamile, inamandla wokuba ephenduke umlilo wequbula, okuyinto engashisa izinto eziningi ngisho nabantu. Umlilo uzikhinyabeza ngokuqondile zonke iziphili emhlabeni. Imithelela emuhle yomlilo ihlanganisa ukuvuseleka ukukhula kwezitshalo, Kodwa ungakhahlameza impilo ushise impahla, unukubalise umoya futhi ungcolise amanzi.<ref>{{cite journal | last1=Lentile | first1=Leigh B. | last2=Holden | first2=Zachary A. | last3=Smith | first3=Alistair M. S. | last4=Falkowski | first4=Michael J. | last5=Hudak | first5=Andrew T. | last6=Morgan | first6=Penelope | last7=Lewis | first7=Sarah A. | last8=Gessler | first8=Paul E. | last9=Benson | first9=Nate C | title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects | year=2006 | journal=International Journal of Wildland Fire | issue=15 | volume=3 | pages=319–345 | doi=10.1071/WF05097 | s2cid=724358 }}</ref> Lapho umlilo ushisa izitshalo ezivikela inhlabathi, ukufika kwemvula enamandla kwenza inhlabathi iguguleke.<ref>{{cite journal | last1 = Morris | first1 = S. E. | last2 = Moses | first2 = T. A. | year = 1987 | title = Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range | journal = Annals of the Association of American Geographers | volume = 77 | issue = 2| pages = 245–54 | doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x |issn=0004-5608 }}</ref> Ukusha kwezitshalo kuphafuza [[iNihwe]] emoyeni, engafani neminye imisoco yezitshalo efana nomKhosha noma iPholoba, eziihlala isikhathi eside emlotheni futhi zivuseleleka ngokuba ingxenye yenhlabathi.<ref>{{Cite news |date=1990-08-14 |title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html |access-date=2023-11-02 |issn=0362-4331 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-11-12 |title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences |url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/ |access-date=2023-11-02 |language=en-US |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/ |url-status=live }}</ref> Ukulahleka kweNihwe kwenza inhlabathi ilahlekelwe ukuvunda kwayo. Kodwa, ingabuyiselwa ngokuthi kutshalwe izitshalo ezilungisa iNihwe ezifana ne-clover, imigoqo, [[Amaqobolondo|namaqobolondo]]; ngokufaka umgquba noma nesimongotho semvelo esifana [[Umbani|nombani]]. Endulo, umlilo wawuthathwa njengenhlwa ebalulekile kanye nomoya, inhlabathi namanzi, futhi wawuhlonizwa ngoba kwezolimo wawucwenga izwe, uvikela ukupheka, iletha imfudumalo nokukhanya, usetshenziswa ukuphokozisa, ukuncibilikisa, ukuqandula, ukushisa izibi, ukulothisa, nanjengesikhali sembubhiso. Namuhla, sekukhona ezobuchwepheshe namaqhingasu okuklanyelwe ukuvimba umlilo, ukuwulawula, nokuwucisha, kusetshenziswa abacishimlilo abayizingcwepheshi. Ngokwesibonelo, ezindlini umlilo ubangwa ophekayo lapho enganakile, nakuba usikilidi nawo uymbangela enkulu. Izihlongamlilo nezinhlelo zeziitshapi ziyawunciphosa umonakalo womlilo ezindlini.<ref name=AlHajj2022>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Al-Hajj | first1=S. | last2=Desapriya | first2=E. | last3=Pawliuk | first3=C. | last4=Garis | first4=L. | last5=Pike | first5=I. | title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature | journal=International Journal of Environmental Research and Public Health | volume=19 | issue=9 | pages=5434 | date=2022 | doi=10.3390/ijerph19105434 | doi-broken-date=4 December 2025 | doi-access=free }}</ref> ==uMsukagama== Elithi "umlilo" livela egameni lo limi olwandulela isintu kwelithi ''mʊ̀dɪ̀dò'',<ref>{{cite book|publisher=Witwatersrand University Press|author=Doke, Vilakazi|title=Zulu-English Dictionary|date=1972|page=457}}</ref> nalo elivela egameni lo limi lwangaphambili laseBenue-Congo elithi ''lilo''. Ingakho izilimi eziningi zase-Afrika ephakathi wehle uze uyofika eNingizimu zinendlela ecishe ifane yokubiza lesi simongotho.<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Bantu/m%CA%8A%CC%80d%C9%AA%CC%80d%C3%B2</ref> Ngokwesibonelo, ngokwesiBende ''múlíló'', ngokwesiLuganda ''omuliro'', ngokwesiLuba-Katanga ''mudilo'', ngokwesiNdonga ''omulilo'', ngokwesiLala ''nilo'', isiPhuthi ''mullo'', futhi ngokwesiXhosa ''umlilo''. Abukho ubufakazi obusikisela ukuthi elithi umlilo lihlobene ngandlela thile nebizo elithi isililo noma ukulila. Umlilo ubuye ubizwe ngamagama okuhlonipha ahlanganisa elithi umbaso, umphembo, umtubiso, nelithi umkhanyiso. ==Amaphathelelo== 8440n6fetjxn65lfpq2ibvz0ixsznrb Ufuduko: The Exodus 0 34092 121917 2026-04-02T09:15:20Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 I created from scratch 121917 wikitext text/x-wiki '''Ufuduko: The Exodus''' yingqayi ewuhlobo olusanganeko eqoshelwe endaweni yaseSweetwaters ngaphansi kwentaba [[Intaba iMbubu|iMbubu]], [[UMgundundlovu (idolobha)|eMgungundlovu]]. Lengqayi ibonisa isizwe esiqanjiwe sentsha okuthiwa amaHlanguka esifudukele endaweni eseningizimu yezwekazi. Lesizwe sibhekana nobunzima okutholeni uzinzo kulelizwe esifikele kulo ngenxa yezingqinamba eziqondene nesiko lazo. nk4qixf6cip5hs9zk4fvx8vefh60gbj 121918 121917 2026-04-02T09:20:10Z Mzwandile Loyi-Naziri Ntshele 20389 Added text 121918 wikitext text/x-wiki '''Ufuduko: The Exodus''' yingqayi ewuhlobo olusanganeko etholakala kuYouTube ebhalwe nguMzwandile Ntshele, yadidiyelwa yinkampani i-Art Slave Production ngowezi-2023 endaweni yaseSweetwaters ngaphansi kwentaba [[Intaba iMbubu|iMbubu]], [[UMgundundlovu (idolobha)|eMgungundlovu]]. Lengqayi ibonisa isizwe esiqanjiwe sentsha okuthiwa amaHlanguka esifudukele endaweni eseningizimu yezwekazi. Lesizwe sibhekana nobunzima okutholeni uzinzo kulelizwe esifikele kulo ngenxa yezingqinamba eziqondene nesiko lazo. 3eq96si94lwpxqyoeke7yk7a7kmqrjf