Eisen - Alemannische Wikipedia

# Eisen

### Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Eigeschafte

| Mangan – Iise – Kobalt

Fe
Ru

[Ar]3d64s2
56
26
Fe
Periodesystem

Allgmein
Namme, Symbol, Ornigszahl | Iise, Fe, 26
Serie | Ybergangsmetalle
Gruppe, Periode, Block | 8 (VIIIB), 4, d
Ussähe | metallisch glänzend mit eme gräuliche Farbton
Masseadeil an dr Erdhülle | 4,7 %
Atomar
Atommasse | 55,845 u
Atomradius (berechnet) | 140 (156) pm
Kovalenter Radius | 125 pm
van der Waals-Radius | -
Elektronekonfiguration | [Ar]3d64s2
Elektrone pro Energieniveau | 2, 8, 14, 2
Ustrittsarbet | 4,31–4,5 eV
1. Ionisierigsenergi | 762,5 kJ/mol
2. Ionisierigsenergi | 1561,9 kJ/mol
3. Ionisierigsenergi | 2957 kJ/mol
4. Ionisierigsenergi | 5290 kJ/mol
Physikalisch
Aggregatzuestand | fest
Modifikatione | -
Kristallstruktur | kubisch ruumzentriert
Dichti (Mohshärti) | 7874 kg/m3 (4,0)
Magnetismus | ferromagnetisch
Schmelzpunkt | 1808 K (1535 °C)
Sidepunkt | 3023 K (2750 °C)
Molars Volumen | 7,09 · 10-6 m3/mol
Verdampfigswärmi | 349,6 kJ/mol
Schmelzwärmi | 13,8 kJ/mol
Dampfdruck | 7,05 Pa bei 1808 K
Schallgschwindigkeit Longitudinalwelle: Transversalwelle: | bi 293,15 K = 20 °C: ~5900 m/s ~3200 m/s
Spezifischi Wärmekapazität | 440 J/(kg · K)
Elektrischi Leitfähigkeit | 9,93 · 106 S/m
Wärmeleitfähigkeit | 80,2 W/(m · K)
Chemisch
Oxidationszueständ | 2, 3, 4, 6
Oxide (Basizität) | (amphoter)
Normalpotential | -0,447 V (Fe2+ + 2e- → Fe)
Elektronegativität | 1,83 (Pauling-Skala)
Isotope

Isotop | NH | t1/2 | ZM | ZE MeV | ZP
--- | --- | --- | --- | --- | ---
52Fe | {syn.} | 8,275 h | ε | 2,372 | 52Mn
53Fe | {syn.} | 8,51 min | ε | 3,743 | 53Mn
54Fe | 5,8 % | Fe isch stabil mit 28 Neutrone
55Fe | {syn.} | 2,73 a | ε | 0,231 | 55Mn
56Fe | 91,72 % | Fe isch stabil mit 30 Neutrone
57Fe | 2,2 % | Fe isch stabil mit 31 Neutrone
58Fe | 0,28 % | Fe isch stabil mit 32 Neutrone
59Fe | {syn.} | 44,503 d | β- | 1,565 | 59Co
60Fe | {syn.} | 1,5 · 106 a | β- | 3,978 | 60Co

NMR-Eigenschafte

| 57Fe
--- | ---
Kernspin | 1/2
gamma/rad/T | 8,643 · 106
Empfindlichkeit | 3,37 · 10-5
Larmorfrequenz bei B = 4,7 T | 6,46 MHz

Sowit möglich un gbrüchlich, werre SI-Eiheite verwendet. Wenn nit anderst vermerkt, gelte die agäbene Date bi Standardbedingige.

| Dialäkt: {{{3}}}

Technische Yschränkung: Dr koräkt Titel wär: »Iise«

Iise (vu kelt. isara „chräftig“, mhd. isen, got. eisarn un aiz, lat. aes „Erz“) isch e chemisches Element im Periodesystem vu dr Elemente mit em Symbol Fe (lat. ferrum, Iise) un Ordnigszahl 26. Es isch e Metall vu dr 4. Periode in dr 8. Näbegruppe im Periodesystem. Dr Namme Ise isch entweder uf s'urkeltisch Wort isorai oder uf s'indogermanisch Wort eison („glänzend“) zruckzfüehre.

Dr Iisechern 56Fe isch dr stabilst un energiärmst Atomchern. Des heisst, sowohl e Fusion wie e Spaltig vu Iisecherne verlangt Energizuefüehrig un isch demit endotherm. Sälle Umstand isch fer d'Sternentwicklig vu allergrösster Bedütig.

## [ändere] Entstehig

Im Universum sin bi sinere Entstehig numme Wasserstoff un Helium vorchumme. Alli andere Elemente sin bi thermonukleare Reaktione in Sterne entstande.

Iise entstoht im Endstadium vu dr Chernfusionsprozesse in masseriiche Sterne. Wil d'Fusion vu Iisecherne wie au ihr Spaltig Energi bindet un nit frisetzt, entstehn in Sterne zuenächst cheini schwerere chemische Elemente wie Iise. Es bildet sich dorum im Endstadium vu dr Chernfusion in Sterne e Iisechern as e Art thermonukleari Äsche, wo sich langsam abchüehlt (e relative Begriff bi Temperature im Beriich vu mehrere Milliarde Kelvin) un sich debi under dr eigene Schwerchraft zämmeziegt. Yberschrittet die Iisechugle vu öppe Erdgrössi e kritischi Masse, die sognennt Chandrasekhar-Grenze (öppe 0,9 Sunnemasse), so fallt si binne Sekunde under ihrer eigene Schwerchraft in sich zämme. Die no friwerdend, gwaltig potentiell Energi ermöglicht no d'Fusion vu Iisecherne zue schwerere Elemente bis hi zum Uran (un noch schwerer, doch sin sälli Elemente vil z'churzläbig, um in dr Natur usserhalb vu Supernovae vorzchumme). Glichzittig heizt sich dr Stern so starch uf, dass in grosse Deile e schlagartigi Chernfusion isetzt un die usser Hülle als e Supernova-Explosion absprengt. Supernovae erreiche debi e Energiusstoss vu mehrere 100 Milliarde normale Sunne.

Viili im Stern entstandene schwere Elemente chumme eso wiider in dr Weltruum un bilde bi dr Entstehig vu ere nöie Sternegeneration nit nur nöii Sterne, sundern au Planete, Asteroide un Mönd.

## [ändere] Vorchumme

### [ändere] Universum

Iise isch as s'Endprodukt vu dr Chernfusion in massive Sterne s'zehnthüffigst Element im beobachtbare Universum.

### [ändere] Sunnesystem

Im Sunnesystem nimmt mer fer die meiste grössere planetare Objekte mit yber 3000 km Durmesser e Iisechern a. Säller isch bim Merkur mit 0,8 Planeteradie sehr gross, degege bim Erdmo ufgrund vu sinere Entstehig relativ chlei. Au Asteroide vom M-Typ wie (16) Psyche bestehn hauptsächlich us Iise. Dr Planet Mars verdankt si roti Farb im Iiseoxid (Rost) uf sinere Oberflächi. Degege isch jensits vum Asteroidegürtel Iise (as Erz oder Oxid) an dr Oberflächi vu Himmelskörper rächt selte.

### [ändere] Erde

D'Erde het e Iise-Nickel-Chern. Au suscht isch Iise relativ hüffig im Erdkörper un an dr Erdoberflächi aztreffe, meistens allerdings oxidiert.

Vun "http://als.wikipedia.org../../../e/i/s/Eisen.html"

Kategorie: Artikel uf Markgräflerisch (Ebringe) | Chemie

##### Views

- Artikel
- Diskussion
- Itzigi Version

##### Mitarbeit

- Wikipedia-Portal
- Artikel wo fähle
- Letschti Änderige

##### Hilf

- Froge?
- Stammtisch
- Finanzielli Hilf

##### Suech

##### Anderi Sprooche

- Afrikaans
- العربية
- Asturianu
- Azərbaycan
- Беларуская
- Български
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Corsu
- Česky
- Cymraeg
- Dansk
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- فارسی
- Suomi
- Français
- Gàidhlig
- Galego
- עברית
- Hrvatski
- Magyar
- Հայերեն
- Interlingua
- Bahasa Indonesia
- Ido
- Íslenska
- Italiano
- 日本語
- Lojban
- 한국어
- Kurdî / كوردي
- Latina
- Lëtzebuergesch
- Limburgs
- Lingála
- Lietuvių
- Latviešu
- Māori
- Македонски
- മലയാളം
- Bahasa Melayu
- Malti
- Nahuatl
- Plattdüütsch
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Nouormand
- Occitan
- Polski
- Português
- Runa Simi
- Română
- Русский
- Scots
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Shqip
- Српски / Srpski
- Svenska
- தமிழ்
- Тоҷикӣ
- ไทย
- Türkçe
- Oyghurque
- Українська
- O'zbek
- Tiếng Việt
- 中文
- Bân-lâm-gú
- 粵語