Deklination im Alemannischen - Alemannische Wikipedia

# Deklination im Alemannischen

### Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Technische Yschränkung: Dr koräkt Titel wär: »Deklination im Alemannische«

Bi dr Deklination im Alemannische wäre wiä in viil andere Sproche d Artikel, d Eigeschaftswerter (Adjektiv), d Haüptwerter (Substantiv), d Zahlwerter (Numeral) un d Firwerter (Pronome) veränderet - in eine vu dr viär Fäll (Kasus) gsetzt - dr Nominativ bzw. dr Akkusativ, dr Dativ un sälte dr Genitiv.

## [ändere] D Deklination vum Substantiv

D Substantiv hän im Alemannische normalerwiis ke Deklinationsändung. Dr Kasus isch numme dur dr Artikel zum unterscheide. Zu dr Üsnamme witer unte.

Dialäkt | Züritüütsch | Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl)
Nom./Akk. Sing. | de Gascht, de Maa, d Amsle, s Vögeli | dr Gaschd, dr Mann, d Amsle, s Veegili
Dat. Sing. | em Gascht, em Maa, der Amsle, em Vögeli | im Gaschd, im Mann, (in) dr Amsle, im Veegili
Nom./Akk. Plur. | d Gescht, d Mane, d Amsle, d Vögeli | d Geschd, d Mane (Mäner), d Amsle, d Veegili
Dat. Plur. | de Gescht(e), de Mane, de Amsle, de Vögeli | (in) dr Gescht, (in) dr Mane (Mäner), (in) dr Amsle, (in) dr Veegili

Bi däne Biispiil sin d Substantiv unveränderet bliibe üsser bi de Geschte - des isch eltere zürcher Sprochbrüch. Anderi altzürcher Biispiil vu däm Typ: bi de Chinde (s Chind), uf den Ächere (d Ächer), vo den Öpfle (d Öpfel), bi de Chüenen uf der Wäid (d Chüe) usw.

In mänke Gegende vum Bärnbiät, zum Biispiil im Emmetal un im Schwarzeburgerland, hän Vornämme im Dativ un Akkusativ noch e Ändung (fir beedi Fäll glich). Biispiil: (Hans:) I ha Hanse gmeint/gmiint. (Ruedi:) I ha Rüedun grüeft. (Vatter:) Hesch(t) Vattere gfragt/gfrogt? Aber des isch im Ruckgang.

D Pluralbildung lueg im eigene Kapitel; dr Genitiv lueg im eigene Kapitel.

## [ändere] D Deklination vum Adjektiv

D Deklination vum Adjektiv isch in dr verschiidene Dialäktspiilarte nit vollständig glich, aber mer ka e rote Fade erkänne, wu iberal duri goht (lueg z.B. bi "Zämmefassung"). Nur i eim Punkt git's e dütlechen Unterschid zwüsche de verschidnige Dialäkt: Di starchi Ändig maskulinum singular isch i de südlechere Dialäkt -e, i de nördlecheren aber -er, bispilswys e guete Ma (südlech) – e gueter Ma (nördlech).

Für subschtantivierti Adjektiv gilt im Allgemeine ds Glyche wi für prädikativi: di schöni Gass – di Schöni, es blaus Wunder – öppis Blaus. En Usnahm dervo isch ds Baseldütsche, wo men unterscheidet: guet0 Broot – en Oordligs.

Di germanische Sprachen unterscheide scho immer e starchi und e schwachi Deklination vo den Adjektive dernah, öb d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch oder unbestimmt. E Wortgruppen isch bispilswys denn bestimmt, we si vomene bestimmten Artikel ygleitet wird. Im Dütsche git's ussertdäm di gmischti Deklination, wo bispilswys nach emnen unbestimmten Arikel vorchunt:

- Starchi Deklination: liebe Ma, uf großem Fueß
- Schwachi Deklination: der lieb0 Ma, ufem große Fueß
- Gmischti Deklination: e liebe Ma, uf emne große Fueß

### [ändere] Zämefassig

Starchi Deklination
| Maskulinum | Femininum | Neutrum
Nom./Akk. sing. | guete(r)* | gueti | guets/guet0**
Dat. sing | guetem | gueter | guetem
Nom./Akk. plur. | gueti/guet0*** | gueti/guet0*** | gueti/guet0****
Dat. plur. | guete | guete | guete

(*) Di südleche Dialäkt hei ke -r.

(**) Ohni Ändig im Baseldütsche.

(***) Ändigslosi Forme sy müglech, aber nid obligatorisch ir Zäntralschwyz und i altertümlechem Züritdütsch.

(****) En Form ohni Ändig isch müglech im Zugerdütsche.

Schwachi Deklination
| Maskulinum | Femininum | Neutrum
Nom./Akk. sing. | de(r) guet0/gueti/guete* | di/d(e) guet0/gueti** | (d)s guet0/gueti/guete***
Dat. sing | em guete | de(r) guete/guet0**** | em guete
Nom./Akk. plur. | d(i) guete/d gueti***** | d(i) guete/d gueti***** | d(i) guete/d gueti*****
Dat. plur. | de guete | de guete | de guete

(*) E Form ohni Ändig isch i allne Dialäkt müglech. Dernäbe git's im Luzärnische, Zürcherischen und Baslerische d Ändig -i, uf em Keiserstuel d Ändig -e.

(**) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnischen und im Baslerische het's d Ändig -i; die Ändig isch ussertdäm müglech, aber nid obligatorisch im Luzärnischen und im Zürcherische.

(***) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnische het's d Ändig -e; müglech, aber nid obligatorisch isch die Ändig o im Straßburgische. D Ändig -i isch im Luzärnische, Zürcherischen und Baseldütsche müglech, aber nid obligatorisch.

(****) E Form ohni Ändig isch z Straßburg müglech, aber nid obligatorisch.

(*****) D Ändig -i het's im Ortenauische, süsch -e.

Gmischti Deklination
| Maskulinum | Femininum | Neutrum
Nom./Akk. sing. | e(n) guete/gueter* | e gueti | e(s) guets/guet0*
Dat. sing | em(n)e guete | ere guete | em(n)e guete

(*) D Ändig -er git's bi Ortenau und z Straßburg; di südlechere Dialäkt hei d Ändig -e.</small

(**) E Form ohni Ändig isch i altertümlechem Dialäkt ufem Keiserstuel bi teilne churze Wörter müglech.

### [ändere] Deklination vom prädikativen Adjektiv

D Deklination vo prädikativen Adjektiv isch im Höchschtalemannische verbreitet und teilwys im südlechschte Hochalemannisch:

- Im Emmetal un im Schwarzeburgische: Är isch(t) afen aute (= Dr isch afange alt); si isch(t) gar nid chlüpfegi/chlüpfigi (= ängschtlig); äs wird nohdisnoh vernünftigs (Im Mittelbärnische gits des nit, mer sait hegschtens (mit sustantiviärtem Adjektiv): är isch afen en Aute, si isch haut nid e Chlüpfigi usw.)
- Im Dialäkt am Südweschtfueß vu dr Rigi im Kanton Luzärn heißts (alliwiil sältener): Er isch schier veruckte wurde. Iez isch d Wösch gwäschni. Das esch z chlys für diich.

### [ändere] Überblick nach Dialäkt

#### [ändere] Starchi Deklination

Es Adjektiv wird denn starch dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv ke Artikel het oder nach Zahlwörter. Im Nominativ isch der typisch Fall d Aared.

Starchi Deklination, Maskulinum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch |  | us guetem Stoff | gueti* Mane | guete Mane
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | guete Maa | üs guetem Stoff | gueti Manne (Männer) | guete Mane (Männer)
Bärndütsch | liebe Ma | mit guetem Vorsatz | liebi Männer | mit guete Vorsätz
Baseldytsch | guete Wyy |  |  |
Lozärndütsch | guete Stoff |  | guet(i) Manne | met guete Chnächte
Zugerdütsch |  |  | es paar gääch(i) Wääg | uf gääche Wääge
Schwäbisch | guedâr Maa | mid vollâm Ranzâ | guede Mannâ | mid volle Renzâ

(*) Di züridütschi Form guet Mane isch starch veraltet.

Starchi Deklination, Femininum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch |  | us reiner Wulle | gueti* Fraüe | guete Fraue
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | härzigi Grott | üs reiner Wulle | gueti Fraüe | guete Fraüe
Bärndütsch | liebi Schwoscht | mit gueter Absicht | liebi Schwoschte | mit guete-n-Absichte
Baseldytsch | gueti Suppe |  |  |
Lozärndütsch | gueti Wole |  | guet(i) Frouwe | met guete Frouwe
Stroßburger Alemannisch |  |  | roti Kirsche | mit rote Kirsche
Zugerdütsch |  |  | gääch(i) Baane | uf gääche Baane
Schwäbisch | guede Goes | mid guedâr Milich | guede Goesâ | mid graose Goschâ

(*) Di züridütschi Form guet Fraue isch starch veraltet.

Starchi Deklination, Neutrum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch |  | i suuberem Wasser | gueti Chind | guete Chind
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) |  | in süüferem Wasser | gueti Kinder | guete Kinder
Bärndütsch | liebs Brüederli | mit guetem Zil | liebi Brüederli | mit guete Zil
Baseldytsch | guet0 Broot |  |  |
Lozärndütsch | guets Tuech |  | gueti Wëgglli | met guete Rosse
Zugerdütsch |  |  | gääch(i) Pöörter | uf gääche Pöörter
Schwäbisch | gueds Kend | mid frischâm Wassâr | liâdriche Menschâ | mid kurze Recklâ

#### [ändere] Schwachi Deklination

Es Adjektiv wird denn schwach dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch, das heisst nach emne bestimmten Arikel oder nach gwüsse Pronome, bispilswys de Demonschtrativpronome: dëë lang(i) Taag, disäb alt(i) Schachtle, weles guet(i) Hëërz?, weli brave Chind?

Schwachi Deklination, Maskulinum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch | der alt(i) Turm | bim alte Turm | di alte Türm | bin alte Türme
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | der ald(e) Durm | bim alde Durm | d alde Dirm | bi dr alde Dirm
Bärndütsch | der alt0 Turm | em alte Turm | di alte Türm | bi den alte Türm
Baseldytsch | der äng(i) Wääg | am änge Wääg |  |
Lozärndütsch | de guet(i) Maa | em guete Maa |  |
Schutterwald (Ortenau) | dr scheen0 Baum | im scheene Baum | d scheeni Beim |
Schwäbisch | dr graoß0 Gaul | em graoßâ Gaul | d graoße Geil(er) | de graoße Geil(er)
Stroßburger Alemannisch | der nej0 Win | im neje Win |  |
Zugerdütsch | de gääch0 Wääg | am gääche Wääg |  |

Schwachi Deklination, Femininum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch | di alt(i) Brugg | bi der alte Brugg | di alte Brugge | bin alte Brugge
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | d ald0 Brugg | bi dr alde Brugg | d alde Brugge | bi dr alde Brugge
Bärndütsch | di alti Brügg | bir alte Brügg | di alte Brügge | bi den alte Brügge
Baseldytsch | die ängi Gass | in der änge Gass | die änge Gasse |
Lozärndütsch | di guet(i) Frou | e de guete Frou |  |
Schutterwald (Ortenau) | d gued0 Frau | dr guete Frau | d gueti Fraue |
Schwäbisch | d scheescht0 Ärbet | dr scheeschdâ Ärbet | d alde Bruggâ | de alde Bruggâ
Stroßburger Alemannisch | d frisch0 Milch | der frisch(e) Milch |  |
Zugerdütsch | di gääch0 Baan | de gääche Baan |  |

Schwachi Deklination, Neutrum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing. | Nom./Akk. plur. | Dativ plur.
--- | --- | --- | --- | ---
Züritüütsch | s alt(i) Huus | bim alte Huus | di alte Hüüser | bin alte Hüüsere
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | s ald0 Hüüs | bim alde Hüüs | d alde Hiiser | bi dr alde Hiiser
Bärndütsch | ds alte Huus | bim alte Huus | di alte Hüser | bi den alte Hüser
Baseldytsch | s äng(i) Daal | im änge Daal |  |
Lozärndütsch | s guet(i) Chend | em guete Chend |  |
Schutterwald (Ortenau) | s klein0 Kind | im kleine Kind | d kleini Kinder |
Schwäbisch | s liâdrechschd0 Mensch | m liâdrechschdâ Mensch | d liâdrechschde Menschâ | de liâdrechschde Menschâ
Stroßburger Alemannisch | s hell(e) Bier | im helle Bier |  |
Zugerdütsch | s gääch0 Poort | am gääche Poort |  |

Aamerkige:

- Im alte Zürcher Alemannisch isch s schwach Adjektiv im Nominativ ohni Ändung (im Klammere d nejere Zürcher Forme): de blau Himmel (de blaui Himmel), jedi räächt Meinig (jedi räächti Meinig), s Bescht (s Beschti), s Nöischt (s Nöischti).
- Im Oberrhiinalemanisch (Kaiserstuehl) sin ändungslosi Forme (dr dritt Suhn) no viil z here, aber bi dr junge Generation heißts viilmol de dritte Sohn. Do derbi isch des e nit dr alemannisch Reduktionsvokal, s isch s rein standardditsch e.
- Im Straassburger Alemannisch isch im Akkusativ en Ändig uf -e müglech: der nej(e) Win.
- Dr Wandel vu züridütsch s Bescht zu s Beschti isch do dermit z erkläre, ass eifach s standardditsch "das Beste" alemannisch umglüttet (umgluutet) wore isch. Aber s git aü scho dr Fall, ass d hochditsch Ändung e gar nimmi zu i umgwandlet wird: dr Albert Weber schribt scho anne 1948 in dr Züritüütsche Grammatik:

    "In jüngsten Formen wird auch die Vermundartlichung des -e zu -i aufgegeben: S Beschte, s Nöischte. Eines der vielen Schrittchen mehr, mit denen die Mundart den Anschluss an die Schriftsprache zu vollziehen im Begriff ist!"

#### [ändere] Gmischti Deklination

Es Adjektiv wird denn gmischt dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv dür nen unbestimmten Artikel ygleitet wird oder dür bestimmti anderi Wörter wi ke, mänge.

Die Deklination heisst gmischt, wil si sech us Forme vo der schwachen u der starche Deklination zämesetzt.

Im Plural sy starchi und schwachi Ändige müglech, bispilswys: mängi großi Stedt (starch) – mängi große Stedt (schwach). Vo de Wörter vil u ke git's im Plural zwo verschidnigi Forme, eini wo mit der starche, und en anderi, wo mit der schwache Deklination geit: vil gueti Würscht (starch) – vili guete Würscht (schwach), ke gueti Würscht (starch) – keni guete Würscht (schwach).

Gmischti Deklination, Maskulinum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing.
--- | --- | ---
Züritüütsch | en guete Maa | eme guete Maa
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | e guete Mann | ime guete Mann
Bärndütsch | e guete Ma | emene guete Ma
Baseldytsch | en alte Maa |
Schutterwald (Ortenau) | e guedr Mann |
Stroßburger Alemannisch | e nejer Win | ime neje Win
Zugerdütsch | e gääche Wääg | uf eme gääche Wääg

Gmischti Deklination, Femininum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing.
--- | --- | ---
Züritüütsch | e gueti Frau | ere guete Frau
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | e gueti Fraü | inere guete Fraü
Bärndütsch | e gueti Frou | ere guete Frou
Baseldytsch | e Dummi |
Schutterwald (Ortenau) | e guedi Frau |
Stroßburger Alemannisch | e frischi Milch | inere frische Milch
Zugerdütsch | e gäächi Baan | uf ere gääche Baan

Gmischti Deklination, Neutrum
Dialäkt | Nom./Akk. sing. | Dativ sing.
--- | --- | ---
Züritüütsch | e guets Chind | eme guete Chind
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) | e guet(s)* Kind | ime guete Kind
Bärndütsch | es guets Chind | emne guete Chind
Baseldytsch | en Oordligs |
Schutterwald (Ortenau) | e gueds Kind |
Stroßburger Alemannisch | e hells Bier | ime helle Bier
Zugerdütsch | es gäächs Poort | uf eme gääche Poort

(*) Bsunders eisilbigi Adjektiv sin im eltere Dialäkt ohni Änd-s: e guet (guets) Kind, e schen (schens) Maidli usw.

## [ändere] Lueg aü

Alemannische Grammatik

## [ändere] Literatür

- Harald Noth: Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre. In: Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung. Schillinger, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-89155-151-7 -- D Kaiserstiähler Biispiil obe sin im Sinn vu däre Grammatik.

D andere alemannische Biispiil sin üs däne Grammatike:

- Arthur Baur: Schwyzertüütsch. Praktische Sprachlehre des Schweizerdeutschen. 8. Uflag. Winterthur 1985, ISBN 3-85701-002-9 (= Züüritüütsch)
- Hans Bossard: Zuger Mundartbuch : Grammatik und Wörterverzeichnisse; ein Wegweiser zur guten Mundart. Schweizer Spiegel-Verlag, Zürich 1962
- Hermann Braunstein: Der Dialekt des Dorfes Schutterwald (Ortenaukreis). Grammatik und Wortschatz. Eigenverlag, Schutterwald 1978
- Ludwig Fischer: Luzerndeutsche Grammatik. Comenius, Hitzkirch 1989, ISBN 3-905286-32-7
- Alfonse Jenny, Doris Richert: Précis Pratique de Grammaire Alsacienne (en réference principalemant au parler de Strasbourg). In: Saisons d'Alsace, Nr. 83, Strasbourg 1984 ISSN 0048-9018
- Werner Marti: Berndeutsch-Grammatik. Francke, Bern 1985, ISBN 3-7720-1587-5
- Raymond Matzen, Léon Daul: Wie geht's? Le dialecte à la portée de tous. Vocalulaire, lexique et grammaire de l'alsacien. La Nuée Bleue, Strasbourg 1999, ISBN 2-7165-0464-4 - Do drinne: grammaire (parler de Strasbourg).
- Viktor Schobinger: Zürichdeutsche Kurzgrammatik. 2. Ufloag. Schobinger, Zürich 2001, ISBN 3-908105-62-5
- Rudolf Suter: Baseldeutsch-Grammatik. 3. Ufloag. Christoph-Merian-Verlag, Basel 1992, ISBN 3-85616-048-5
- Friedrich E. Vogt: Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre. Steinkopf, Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6
- Albert Weber: Zürichdeutsche Grammatik. 3. Ufloag. Schweizer Spiegel, Zürich 1987, ISBN 3-85865-083-8

Vun "http://als.wikipedia.org../../../d/e/k/Deklination_im_Alemannischen_5eee.html"

Kategori: Alemannisch

##### Views

- Artikel
- Diskussion
- Itzigi Version

##### Mitarbeit

- Wikipedia-Portal
- Artikel wo fähle
- Letschti Änderige

##### Hilf

- Froge?
- Stammtisch
- Finanzielli Hilf

##### Suech