Rhys Gethin - Wicipedia

# Rhys Gethin

### Oddi wrth Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd.

Uchelwr o Nant Conwy a chwareodd ran flaenllaw yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr oedd Rhys Gethin (fl. diwedd y 14eg ganrif a dechrau'r 15fed). Roedd yn byw yn 'Hafod Rhys Gethin' ym mhlwyf Betws-y-Coed, yn ôl Syr John Wynn o Wydir yn ei History of the Gwydir Family.

Roedd yn ddisgynydd i Lywelyn Fawr ac felly'n perthyn i linach brenhinol teyrnas Gwynedd. Ei dad oedd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ap Dafydd Goch ap Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Ei frawd oedd Hywel Coetmor. Priododd Rhys â merch Hywel ap Meirig Llwyd o blas Nannau, Meirionnydd. Priodwyd ei ferch Margred â Siancyn ap Dafydd ab Y Crach ap Madog ap Goronwy ap Cynwrig, a'u mab nhw oedd yr herwr enwog Dafydd ap Siencyn.

Yn 1390 apwyntiwyd clerigwr o Sais i ofalaeth plwyf Llanrwst gan Archesgob Caergaint. Ymateb yr uchelwyr lleol oedd gorfodi'r Sais uniaith i ymadael ar frys a dwyn ei eiddo. Dau o arweinwyr yr ymosodiad gwrthryfelgar oedd Rhys Gethin a'i frawd Hywel Coetmor.

Pan dorrodd gwrthryfel Glyndŵr allan yn 1400 ymunodd Rhys a Hywel yn yr achos. Roeddynt yn arweinwyr naturiol y gymdeithas leol ac yn rhyfelwyr cadarn. Cafodd Rhys yrfa lewyrchus gyda'r tywysog. Ef mae'n debygol a arweiniodd byddin Glyndŵr o 3,000 o ryfelwyr ym Mrwydr Bryn Glas (22 Mehefin, 1402). Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn mae'n troi i fyny yn gapten ar fyddin y tywysog yn ne Cymru yn erbyn llu Harri IV o Loegr. Yn 1403 roedd gyda Owain yn ymosod ar gastell Caerfyrddin. Ym mis Mawrth 1405 roedd yn y De eto, y tro yma'n ymosod yn aflwyddianus ar dref Grosmont a'i chastell; curwyd ei fyddin o tua 8,000 o wŷr Gwent a Morgannwg gan fyddin gref a anfonwyd o Henffordd i godi'r gwarchae.

Cedwir cywydd arbennig iawn i Rys Gethin, a briodolir weithiau i Iolo Goch ond mae'r awduraeth yn ansicr. Mae'r llinellau agoriadol yn crynhoi teimlad nifer o'r Cymry am sefyllfa eu gwlad dan y Saeson:

  'Byd caeth ar waedoliaeth da
  A droes, aml oedd drais yma;
  Lle bu'r Brython Saeson sydd,
  A'r boen ar Gymry beunydd.'

Â'r cywydd ymlaen i ganmol Rhys am ei haelioni - 'Ymron gallt mae i rannu gwin' - a'i ddewrder. Ef yw ceidwad Nant Conwy hardd yn erbyn gormes yr estronwyr:

  'A chadw yn brif warcheidwad
  Nanconwy, mygr ofwy mad.
  Milwr yw â gwayw melyn
  Megis Owain glain y Glyn.'

Yn ystod yr ymgyrch llosgi tai haf yn y 1980au roedd "Rhys Gethin" yn cyhoeddi gweithrediadau Meibion Glyndŵr.

### [golygu] Ffynonnellau

- R.R. Davies, The Revolt of Owain Glyndŵr (Rhydychen, 1995)
- J. Gwynfor Jones (gol.), The History of the Gwydir Family and Memoirs (The Welsh Classics, 1990)
- Henry Lewis et al. (gol.), Cywyddau Iolo Goch ac eraill (Caerdydd, 1937)

Wedi dod o "http://cy.wikipedia.org../../../r/h/y/Rhys_Gethin_72da.html"

Categorïau tudalen: Cymry enwog | Hanes Cymru | Owain Glyndŵr

##### Views

- Erthygl
- Sgwrs
- Diwygiad cyfoes

##### Chwilio