# Châu Âu

### Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Bản đồ thế giới chỉ vị trí của châu Âu
Hình châu Âu tổng hợp từ vệ tinh

Châu Âu về mặt địa chất và địa lý là một bán đảo hay tiểu lục địa, hình thành nên phần cực tây của lục địa Âu Á, hay thậm chí Âu Phi Á, tùy cách nhìn. Theo quy ước, nó được coi là một lục địa, trong trường hợp này chỉ là một sự phân biệt thuần về văn hoá hơn là địa lý. Phía bắc giáp Bắc Băng Dương, phía tây giáp Đại Tây Dương, phía nam giáp Địa Trung Hải và biển Đen, tuy nhiên về phía đông thì hiện không rõ ràng. Tuy nhiên có thể coi dãy núi Ural được coi là vùng đất với địa lý và kiến tạo rõ rệt đánh dấu ranh giới giữa châu Á và châu Âu (xem chi tiết trong bài Địa lý châu Âu).

Khi được coi là một lục địa thì châu Âu thuộc loại nhỏ thứ hai trên thế giới về diện tích, vào khoảng 10.600.000 km², và chỉ lớn hơn Úc. Xét về dân số thì nó là lục địa xếp thứ ba sau châu Á và châu Phi. Dân số của châu Âu vào năm 2003 ước tính vào khoảng 799.466.000: chiếm vào khoảng một phần tám dân số thế giới.

## [sửa] Nguồn gốc tên gọi

Hình:Europa-Zeus-LDS.jpg
Hình vẽ miêu tả Europa đang bị thần Zeus dưới dạng một con bò mang đi

Âu là một từ Hán-Việt (Âu châu), có gốc từ chữ Trung Quốc 歐 Âu (hay đầy đủ là 歐囉巴 Âu La Ba), là chữ phiên âm từ Europa. Europa (tiếng Hy Lạp: Ευρώπη; xem thêm Danh sách các địa danh Hy Lạp cổ đại) là một công chúa người Phoenicia trong thần thoại Hy Lạp, bị thần Zeus dưới dạng một con bò trắng dụ đưa đến đảo Crete, tại đó nàng hạ sinh Minos. Trong các tác phẩm của Homer, Ευρώπη là tên hoàng hậu thần thoại của đảo Crete, chứ không phải địa danh. Sau đó, từ này trở thành tên gọi của mảnh đất Hy Lạp và đến năm 500 TCN, ý nghĩa của nó được dùng rộng ra cho cả phần đất đó lên tận phía bắc.

Xét rộng ra thì từ này trong tiếng Hy Lạp gồm hai từ eurys ("rộng") và ops ("mặt"), tuy nhiên giả thuyết này không rõ ràng. Một số nhà ngôn ngữ học đưa ra một giả thuyết khác dựa trên nguồn gốc dân gian là từ này có gốc từ tiếng Semit, bản thân lại mượn từ erebu trong tiếng Akkadia, nghĩa là "mặt trời lặn" (tức phương Tây) (xem thêm Erebus). Đứng từ phía châu Á hay Trung Đông thì đúng là Mặt Trời lặn ở phần đất châu Âu–mảnh đất phía tây. Cũng thế, tên gọi châu Á có gốc từ asu trong tiếng Akkadia, nghĩa là "mặt trời mọc", chỉ vùng đất phía đông dưới góc nhìn của một người Lưỡng Hà.

## [sửa] Lịch sử

  Xem chi tiết: Lịch sử Châu Âu

Châu Âu có một quá trình lịch sử xây dựng văn hóa và kinh tế tương đối lâu đời, có thể xét từ thời Đá Cũ (Paleolithic). Việc khám phá ra những viên đá hình bàn tay có độ tuổi cách đây 800.000 năm theo phương pháp định tuổi cácbon mới đây tại Monte Poggiolo, Ý, có thể có những ý nghĩa đặc biệt.

Khái niệm dân chủ và văn hóa cá nhân của phương Tây thường được coi có nguồn gốc từ Hy Lạp cổ đại, cùng với nhiều nguồn ảnh hưởng khác, đặc biệt là đạo Cơ Đốc, cũng có thể được coi là đã mang lại những khái niệm như tư tưởng bình quyền và phổ cập luật pháp.

Đế quốc La Mã đã từng chia lục địa này dọc theo sông Rein và sông Danube qua hàng thế kỷ. Tiếp theo sự suy tàn của Đế chế La Mã, châu Âu đã bước vào một thời kỳ dài đầy biến động thường được biết đến dưới tên gọi Thời kỳ Di cư. Thời kỳ đó còn gọi là "Thời kỳ Đen tối" theo các nhà tư tưởng Phục Hưng, và là "Thời kỳ Trung cổ" theo các nhà sử học đương đại và những người thuộc phong trào Khai sáng. Trong suốt thời gian này, các tu viện tại Ireland và các nơi khác đã gìn giữ cẩn thận những kiến thức đã được ghi chép và thu thập trước đó. Thời kỳ Phục Hưng và Quốc vương Mới đánh dấu khởi đầu của một giai đoạn khám phá, khai phá, và tăng cường kiến thức khoa học. Vào thế kỷ thứ 15 Thổ Nhĩ Kỳ đã mở ra thời kỳ khai phá thuộc địa, Tây Ban Nha tiếp bước ngay sau đó. Tiếp theo là các nước Pháp, Hà Lan và Anh đã hình thành nên các đế chế thực dân với bạt ngàn đất đai và tài sản tại châu Phi, châu Mỹ, và châu Á.

Sau thời kỳ khai phá, các ý niệm về dân chủ bắt rễ tại châu Âu. Các cuộc đấu tranh cách mạng liên tục nổ ra, đặc biệt là tại Pháp trong giai đoạn Cách mạng Pháp. Kết quả đã dẫn đến những biến động to lớn tại châu Âu khi các tư tưởng cách mạng này truyền bá khắp lục địa. Việc hình thành tư tưởng dân chủ khiến cho căng thẳng trong châu Âu không ngừng gia tăng, ngoài những căng thẳng đã có sẵn do tranh giành tài nguyên tại Tân Thế giới. Một trong những căng thẳng tiêu biểu trong thời kỳ này là khi Napoléon Bonaparte lên nắm giữ quyền lực đã tiến hành các cuộc chinh phục nhằm hình thành một đế quốc Pháp mới, tuy nhiên đế quốc này nhanh chóng sụp đổ. Sau các cuộc chinh phục này, châu Âu dần ổn định.

Cuộc Cách mạng Công nghiệp khởi nguồn từ nước Anh vào cuối thế kỷ 18, dẫn đến sự chuyển dịch ra khỏi nông nghiệp và mang lại thịnh vượng chung đồng thời gia tăng số dân. Biên giới các nước châu Âu vẫn trong tình trạng hiện nay khi Thế Chiến I kết thúc. Kể từ sau Thế Chiến II đến khi kết thúc Chiến tranh Lạnh, châu Âu đã từng bị chia thành hai khối chính trị và kinh tế lớn: các nước cộng sản ở Đông Âu và các nước tư bản ở Tây Âu. Vào khoảng 1990, với sự sụp đổ của Bức tường Berlin, khối Đông Âu dần dần tan rã.

## [sửa] Địa lý và phạm vi

  Xem chi tiết: Địa lý châu Âu

Biên giới chính trị và địa lý của châu Âu không phải lúc nào cũng là một. Bản đồ địa lý và chính trị này cho thấy toàn bộ châu Âu đến tận dãy Ural

Về mặt địa lý, châu Âu nằm trong một đại lục rộng hơn là lục địa Âu Á. Ranh giới của lục địa châu Âu với châu Á bắt đầu từ dãy Ural ở Nga phía đông, đến đông nam thì không thống nhất, có thể coi là sông Ural hoặc sông Emba. Từ đó ranh giới này kéo đến biển Caspia, sau đó đến sông Kuma và Manych hoặc dãy Caucasus, rồi kéo đến Biển Đen; eo biển Bosporus, biển Marmara, và eo biển Dardanelles chấm dứt ranh giới với châu Á. Biển Địa Trung Hải ở phía nam phân cách châu Âu với châu Phi. Ranh giới phía tây là Đại Tây Dương, tuy thế Iceland, nằm cách xa hẳn so với điểm gần nhất của châu Âu với châu Phi và châu Á, cũng nằm trong châu Âu. Hiện tại việc xác định trung tâm địa lý châu Âu vẫn còn trong vòng tranh luận.

Trên thực tế, biên giới của châu Âu thông thường được xác định dựa trên các yếu tố chính trị, kinh tế, và văn hóa. Do vậy mà kích thước cũng như số lượng các nước của châu Âu sẽ khác nhau tùy theo định nghĩa.

Hầu hết các nước trong châu Âu là thành viên của Hội đồng châu Âu, ngoại trừ Belarus, và Tòa Thánh (Thành Vatican).

Khái niệm lục địa châu Âu không thống nhất. Vì châu Âu không được bao bọc toàn bộ bởi biển cả nên nhiều người coi nó chỉ là bán đảo của lục địa Âu Á. Trong quá khứ, khái niệm lãnh thổ Kitô giáo được coi là quan trọng hơn cả đối với châu Âu.

Trên thực tế, châu Âu ngày càng được dùng là cách gọi tắt để chỉ Liên minh châu Âu (LMCÂ) và các 25 thành viên hiện tại của nó. Một số nước châu Âu đang xin làm thành viên, số khác dự kiến cũng sẽ tiến hành thương lượng trong tương lai (xem Mở rộng Liên minh châu Âu).

## [sửa] Đặc điểm địa hình

Về mặt địa hình, châu Âu là một nhóm các bán đảo kết nối với nhau. Hai bán đảo lớn nhất là châu Âu "lục địa" và bán đảo Scandinavia ở phía bắc, cách nhau bởi Biển Baltic. Ba bán đảo nhỏ hơn là (Iberia, Ý và bán đảo Balkan) trải từ phía nam lục địa tới Địa Trung Hải, biển tách châu Âu với châu Phi. Về phía đông, châu Âu lục địa trải rộng trông như miệng phễu tới tận biên giới với châu Á là dãy Ural.

Bề mặt địa hình trong châu Âu khác nhau rất nhiều ngay trong một phạm vi tương đối nhỏ. Các khu vực phía nam địa hình chủ yếu là đồi núi, trong khi về phía bắc thì địa thế thấp dần từ các dãy Alps, Pyrene và Karpati, qua các vùng đồi, rồi đến các đồng bằng rộng, thấp phía bắc, và khá rộng phía đông. Vùng đất thấp rộng lớn này được gọi là Đồng bằng Lớn Âu Châu, và tâm của nó nằm tại Đồng bằng Bắc Đức. Một vùng đất cao hình vòng cung nằm ở biên giới biển phía tây bắc, bắt đầu từ quần đảo Anh phía tây và dọc theo trục cắt fjord có nhiều núi của Na Uy.

Mô tả này đã được giản lược hóa. Các tiểu vùng như Iberia và Ý có tính chất phức tạp riêng như chính châu Âu lục địa, nơi mà địa hình có nhiều cao nguyên, thung lũng sông và các lưu vực đã làm cho miêu tả địa hình chung phức tạp hơn. Iceland và quần đảo Anh là các trường hợp đặc biệt. Iceland là một vùng đất riêng ở vùng biển phía bắc được coi như nằm trong châu Âu, trong khi quần đảo Anh là vùng đất cao từng nối với lục địa cho đến khi địa hình đáy biển biến đổi đã tách chúng ra.

Do địa hình châu Âu có thể có một số tổng quát hóa nhất định nên cũng không ngạc nhiên lắm khi biết là trong lịch sử, vùng đất này là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc tách biệt trên các vùng đất tách biệt mà ít có pha trộn.

## [sửa] Hệ sinh thái

Có mặt bên cạnh những người làm nông nghiệp hàng nghìn năm nay, động vật cũng như thực vật của châu Âu bị các hoạt động của con người ảnh hưởng mạnh. Ngoại trừ Scandinavia và bắc Nga, thì chỉ còn vài vùng trong châu Âu hầu như còn nguyên tình trạng hoang dã, không kể các vườn động thực vật nhân tạo.

Thảm thực vật chủ yếu ở châu Âu là rừng. Điều kiện ở châu Âu rất thuận lợi cho rừng phát triển. Về phía bắc, Hải lưu Gulf Stream và Hải lưu Bắc Đại Tây Dương sưởi ấm lục địa này. Nam Âu thì có khí hậu ấm và ôn hòa. Vùng này thường có mưa rào mùa hè. Các dãy núi cũng ảnh hưởng tới các điều kiện phát triển sinh vật. Một số dãy (Alps, Pyrene) có hướng đông-tây nên tạo điều kiện cho gió mang một lượng nước rất lớn từ biển vào trong đất liền. Các dãy khác thì hướng nam-bắc (các dãy Scandinavia, Dinarides, Karpati, Apennin) và vì mưa chỉ đổ chủ yếu phía bên sườn núi hướng ra biển nên rừng rất phát triển về phía này, trong khi phía bên kia thì điều kiện kém thuận lợi hơn. Một số nơi trong châu Âu lục địa ít có thú nuôi trong một vài giai đoạn, và việc phá rừng cho sản xuất nông nghiệp đã ảnh hưởng đến hệ sinh thái động và thực vật nguyên thủy.

Khoảng 80 đến 90 phần trăm châu Âu đã từng được bao phủ bởi rừng. Rừng trải từ Địa Trung Hải đến tận Biển Bắc Cực. Mặc dù hơn nửa số rừng nguyên sơ của châu Âu biến mất qua hàng thế kỷ thực dân hóa, châu Âu vẫn còn một phần tư số rừng của thế giới - rừng vân sam (spruce) của Scandinavia, rừng thông bạt ngàn ở Nga, rừng nhiệt đới ẩm (rainforest) của Caucasus và rừng sồi bần (cork oak) trong vùng Địa Trung Hải. Trong thời gian gần đây, việc phá rừng đã bị hạn chế rất nhiều và việc tái trồng rừng ngày càng nhiều. Tuy thế, trong hầu hết các trường hợp người ta thích trồng cây họ thông hơn là loại các cây rụng lá sớm nguyên thủy vì thông mọc nhanh hơn. Các trang trại và đồn điền chăn nuôi thiên về một loài trên một diện tích rộng lớn đã không tạo điều kiện thuận lợi cho các loài sinh vật khác nhau trong rừng châu Âu sinh trưởng. Lượng rừng nguyên sinh ở Tây Âu chỉ còn chừng hai đến ba phần trăm tổng số rừng (nếu tính cả Nga thì sẽ là năm đến mười phần trăm). Nước có tỉ lệ rừng bao phủ thấp nhất là Ireland (tám phần trăm), trong khi nước có nhiều rừng bao phủ nhất là Phần Lan (72 phần trăm).

Trong châu Âu "lục địa", rừng cây rụng lá sớm (deciduous) chiếm ưu thế. Các loài quan trọng nhất là sồi beech, bulô (birch) và sồi. Về phía bắc, nơi rừng taiga sinh sôi, loài cây phổ biến nhất là bulô. Trong vùng Địa Trung Hải, người ta trồng nhiều cây olive là loại đặc biệt thích hợp với khí hậu khô cằn ở đây. Một loài phổ biến tại Nam Âu là cây bách. Rừng thông chiếm ưu thế ở các vùng cao hay khi lên phía bắc trong Nga và Scandinavia, và nhường lối cho tundra khi đến gần Bắc Cực. Vùng Địa Trung Hải với khí hậu bán khô cằn thì có nhiều rừng rậm. Một dải lưỡi hẹp đông-tây của thảo nguyên Âu Á, trải dài về phía đông tại Ukraina và về phía nam tại Nga và kết thúc ở Hungary và đi qua rừng taiga ở phía bắc.

Việc đóng băng trong thời kỳ Băng hà gần đây nhất và sự hiện diện của con người đã ảnh hưởng tới sự phân bố của hệ động vật châu Âu. Về động vật thì trong nhiều khu vực của châu Âu, đa phần các loài động vật lớn và các loài thú ăn thịt hàng đầu đã bị săn tới tuyệt chủng. Loài voi mamut có lông và bò rừng châu Âu (aurochs) đã tuyệt chủng trước cuối thời kỳ Đá Mới. Ngày nay chó sói (ăn thịt) và gấu (ăn tạp) đang bị đe dọa tuyệt chủng. Có thời những loài này có mặt trên khắp châu Âu. Tuy nhiên, việc phá rừng đã khiến các loài này mất dần. Vào thời Trung Cổ thì môi trường sống của các loài gấu chỉ còn trong các vùng đồi núi khó đến với rừng rậm bao phủ. Ngày nay, gấu nâu sống chủ yếu trong bán đảo Balkans, ở Bắc Âu và Nga; một số nhỏ cũng còn ở một số nước châu Âu (Áo, Pyrene, v.v.), tuy thế tại những nơi này số lượng gấu nâu bị phân tán và cho ra rìa vì môi trường sống của chúng bị phá hoại. Ở cực bắc châu Âu, có thể thấy gấu bắc cực. Chó sói là loài phổ biến thứ hai ở châu Âu sau gấu nâu cũng được tìm thấy chủ yếu tại Đông Âu và vùng Balkans.

Các loài ăn thịt quan trọng ở châu Âu là mèo rừng Âu Á (Eurasian lynx), mèo hoang châu Âu, cáo (đặc biệt là cáo đỏ), chó rừng (jackal) và các loài chồn marten, nhím Âu, các loại rắn (rắn viper, rắn cỏ...), các loài chim (cú, diều hâu và các loài chim săn mồi).

Các loài ăn cỏ quan trọng ở châu Âu là ốc sên, các loài lưỡng cư, cá, các loại chim, các loại động vật có vú, như các loài gặm nhấm, hươu, hoẵng (roe deer), lợn rừng, cũng như con marmot, dê rừng vùng Alps (steinbock), sơn dương (chamois) là những loài sống trong núi.

Động vật biển cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ động thực vật châu Âu. Thực vật biển chủ yếu là tảo đơn bào trôi nổi (phytoplankton). Các loài động vật quan trọng sống trong môi trường biển châu Âu là giáp xác trôi nổi (zooplankton), động vật thân mềm (molluscs), động vật da gai (echinoderms), các loài tôm, mực ống và bạch tuộc, các loại cá, cá heo, và cá mập.

Một số loài sống trong hang như proteus và dơi.

## [sửa] Con người

Đa số người châu Âu định cư ở đây trước hoặc trong thời kỳ Băng hà cuối cùng cách đây kh. 10.000 năm. Người Neanderthal và người hiện đại sống chung với nhau ít vào một giai đoạn nào đó của thời kỳ này. Việc xây dựng các con đường La Mã đã pha trộn các giống người châu Âu bản địa

Khi sang thế kỷ 20, số dân châu Âu là hơn 600 triệu người, nhưng hiện nay số dân đang vào giai đoạn giảm dần vì các nhân tố xã hội khác nhau.

## [sửa] Các quốc gia độc lập

Theo bản đồ đường biên giới châu lục, lục địa châu Âu có màu xanh lá cây

Các nhà nước sau đây có các quốc gia độc lập trong châu Âu:

- Albania
- Andorra
- Áo
- Azerbaijan 2
- Ba Lan
- Belarus
- Bỉ
- Bồ Đào Nha
- Bosna và Hercegovina
- Bulgaria
- Croatia
- Cộng hòa Séc
- Đan Mạch
- Đức
- Estonia
- Gruzia 2

- Hà Lan
- Hy Lạp
- Hungary
- Iceland
- Ireland
- Kazakhstan 3
- Latvia
- Liechtenstein
- Litva
- Luxembourg
- Macedonia4
- Malta
- Moldova
- Monaco
- Montenegro
- Na Uy

- Nga 5
- Phần Lan
- Pháp
- Romania
- San Marino
- Serbia
- Slovakia
- Slovenia
- Tây Ban Nha
- Thổ Nhĩ Kỳ 7
- Thụy Điển
- Thụy Sỹ
- Ukraina
- Vatican
- Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland
- Ý

2 Azerbaijan và Gruzia nằm một phần trong châu Âu theo định nghĩa thông thường coi đỉnh của Caucasus là biên giới với châu Á.
3 Lãnh thổ châu Âu của Kazakhstan bao gồm một phần tây dãy Ural và sông Emba.
4 Tên nước này đang là tranh luận quốc tế. Xem chi tiết tại Cộng hòa Macedonia.
5 Phần lãnh thổ của Nga nằm phía tây dãy Ural được coi là trong châu Âu.
7 Thổ Nhĩ Kỳ châu Âu bao gồm lãnh thổ về phía tây và bắc của eo biển Bosporus và Dardanelles.
2, 3, 5, 7 Xem chi tiết các nước ở cả châu Âu và châu Á.

## [sửa] Các lãnh thổ phụ thuộc

Các lãnh thổ châu Âu liệt kê dưới đây được công nhận là có văn hóa và địa lý xác định. Đa phần đều có một mức đọ tự trị nhất định. Phần trong ngoặc giải thích tình trạng phụ thuộc của mỗi lãnh thổ.

- Quần đảo Faroe (khu tự trị của Đan Mạch)
- Gibraltar (lãnh thổ hải ngoại của Vương quốc Anh)
- Guernsey (phụ thuộc vương miện Anh)
- Jersey (phụ thuộc vương miện Anh)
- Đảo Man (phụ thuộc vương miện Anh)
- Svalbard (khu tự trị của Na Uy)

Lưu ý là đây không phải là danh sách đầy đủ các lãnh thổ phụ thuộc các nước trong châu Âu. Các lãnh thổ phụ thuộc trên các lục địa khác không được liệt kê ở đây.

## [sửa] Các lãnh thổ tự ly khai

Đây là các lãnh thổ đòi tách khỏi các quốc gia độc lập. Các vùng lãnh thổ này đã tuyên bố và giành được độc lập chính thức trên thực tế (de facto), nhưng không được các quốc gia mà nó thuộc trước đó hoặc một quốc gia độc lập khác công nhận chính thức theo luật (de jure).

- Abkhazia (tách ra từ Gruzia)
- Nagorno-Karabakh (về mặt địa lý nằm tại châu Á; được Armenia công nhận; tách ra từ Azerbaijan)
- Nam Ossetia (tách ra từ Gruzia)
- Transnistria (tách ra từ Moldova)

## [sửa] Lãnh thổ dưới sự quản lý của Liên Hiệp Quốc

- Kosovo và Metohia (tỉnh của Serbia)

## [sửa] Các vùng ngôn ngữ và văn hóa trong châu Âu

Sự phân chia thành các vùng văn hóa và ngôn ngữ trong châu Âu ít mang tính chủ quan hơn là phân chia về mặt địa lý vì nó thể hiện mối liên hệ về văn hóa của con người ở đây. Có thể chia ra làm ba nhóm chính là:

### [sửa] Châu Âu gốc Đức

Châu Âu gốc Đức là nơi sử dụng các ngôn ngữ gốc Đức. Khu vực này gần như tương ứng với tây-bắc châu Âu và một số phần của Trung Âu. Tôn giáo chính trong khu vực này là đạo Tin Lành, mặc dù cũng có một số nước trong đó đa phần dân chúng theo đạo Thiên chúa (đặc biệt là Áo). Khu vực này bao gồm các nước: Vương quốc Anh, Iceland, Đức, Áo, Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Luxemburg, Liechtenstein, quần đảo Faroe, vùng Thụy Sỹ nói tiếng Đức, vùng Vlaanderen thuộc Bỉ, vùng nói tiếng Thụy Điển thuộc Phần Lan, khu tự trị của Phần Lan, và vùng Nam Tyrol thuộc Ý.

### [sửa] Châu Âu gốc Latinh

Châu Âu gốc Latinh là nơi nói các thứ tiếng Rôman. Khu vực này gần như tương ứng với tây-nam châu Âu, ngoại trừ Romania và Moldova nằm ở Đông Âu. Đa phần khu vực này theo Công giáo, ngoài trừ Romania và Moldova. Khu vực này bao gồm các nước: Ý, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, Romania, Moldova, vùng Bỉ nói tiếng Pháp và vùng Thụy Sỹ nói tiếng Pháp, cũng như vùng Thụy Sỹ nói tiếng Ý và tiếng Romansh.

### [sửa] Châu Âu gốc Slav

Châu Âu gốc Slav là nơi nói các thứ tiếng Slav. Khu vực này gần như tương ứng với Trung và Đông Âu. Tôn giáo chính là Cơ Đốc Chính thống giáo và Công giáo, và cả Hồi giáo. Khu vực này gồm các nước: Ukraina, Ba Lan, Nga, Belarus, Cộng hòa Séc, Slovakia, Slovenia, Bosna và Hercegovina, Croatia, Serbia và Montenegro, Cộng hòa Nam Tư của Macedonia cũ, Bulgaria.

### [sửa] Ngoài các phân loại trên

Ngoài ba nhóm chính kể trên còn có:

- Các nước gốc Celt: Scotland, Wales, Bắc Ireland, Cornwall (nằm trong Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland); đảo Man (phụ thuộc Vương miện Anh); Ireland; Bretagne (nằm trong Pháp). Đây là các nước và vùng đã hoặc đang nói các thứ tiếng Celt, đồng thời có chung một văn hóa ở góc độ nào đó (xem Phong trào toàn Celt). Galicia (Tây Ban Nha) (nằm trong Tây Ban Nha) cũng được một số người coi là một vùng Celt, nơi mà ngôn ngữ gốc Celt của họ đã biến mất cách đây vài trăm năm.
- Hy Lạp, nước duy nhất của "châu Âu gốc Hy Lạp" (cũng có thể tính cả cộng đồng Hy Lạp tại Kypros). Đây là nước có thể xếp vào các nước Latinh do liên hệ địa lý và văn hóa với khu vực Địa Trung Hải, hoặc xếp vào nhóm Chính thống giáo Slav của châu Âu vì đa phần người dân theo Chính thống giáo.
- Ibero-Caucasus, một nhóm bao gồm các sắc dân thiểu số trong khắp vùng Caucasus (cả bắc và nam). Nhóm ngôn ngữ Ibero-Caucasus không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu. Nhóm này bao gồm các sắc dân người Gruzia, Abkhaz, Chechen, Balkar và một số các sắc dân nhỏ khác trong vùng Caucasus.
- Thổ Nhĩ Kỳ, sử dụng một thứ tiếng không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, và gần như một nước Hồi giáo, không giống như các nước trong châu Âu theo các nhánh khác nhau của đạo Cơ Đốc.
- Hungary nói tiếng Magyar, một ngôn ngữ có liên hệ với tiếng Phần Lan và tiếng Estonia. Do vị trí địa lý của nó, Hungary được xếp vào các nước Trung và Đông Âu.
- Phần Lan và Estonia mặc dù có ngôn ngữ liên hệ với tiếng Hungary (tuy không chặt), nhưng lại được xếp vào các nước Bắc Âu (liên hệ còn xa hơn nhiều).

## [sửa] Xem thêm

- Văn hóa châu Âu
- Kinh tế châu Âu
- Địa lý châu Âu
- Lịch sử châu Âu
- Chính trị châu Âu
- Giao thông châu Âu

- Eurozone
- Liên minh châu Âu
- Euroregion

- Europium

### [sửa] Danh sách và bảng biểu

- Con người
  - Diện tích và số dân các nước châu Âu
  - Thống kê Liên minh châu Âu
  - Các khu vực đô thị đông dân nhất của châu Âu
  - Các khu vực đô thị đông dân nhất của Liên minh châu Âu

- Kinh tế
  - Kinh tế Liên minh châu Âu
  - Xếp hạng tài chính và xã hội các nước châu Âu
  - GDP các nước châu Âu

- Chính trị
  - Tên các thành phố châu Âu
  - Ngày độc lập của các nước châu Âu
  - Các tổ chức quốc tế trong châu Âu (bảng thành viên)

- Khác
  - Các chủ đề về châu Âu

## [sửa] Liên kết ngoài

Tiếng Anh:

Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và tài liệu khác về:
Châu Âu
Wikinews có các tin tức ngoại ngữ liên quan đến bài này:
Thể loại:Châu Âu

- Tiêu bản:Wikitravel
- Dân chủ tại châu Âu
- Europa, công chúa của Phoenicia - chế ngự thần Zeus bằng tình yêu
- EUROPEstartpage.com, hướng dẫn du lịch tại châu Âu
- LimitlessEurope.com : hướng dẫn tin tức về châu Âu
- Châu Âu về đêm nhìn từ NASA Earth Observatory
- Các vùng của châu Âu
- Evropa / Europa / Europe
- EUFPC European Foreign Policy Council
- Bản đồ châu Âu
- Công viên tại châu Âu

Các châu lục trên thế giới

Châu Á | Châu Âu | Bắc Mỹ | Châu Nam Cực | Nam Mỹ | Châu Phi | Châu Úc

Đại lục Á-Âu | Châu Đại Dương | Châu Mỹ | Đại lục Phi Á-Âu

siêu lục địa cổ đại : Atlantica · Columbia · Gondwana · Kenorland · Laurasia · Nena · Pangaea · Pannotia · Rodinia · Ur · Vaalbara

Các nước châu Âu |
Albania | Andorra | Áo | Azerbaijan1 | Ba Lan | Belarus | Bỉ | Bosna và Hercegovina | Bồ Đào Nha | Bulgaria | Croatia | Cộng hòa Séc | Đan Mạch | Đức | Estonia | Hà Lan | Hy Lạp | Hungary | Iceland | Ireland | Kypros (Síp)2 | Latvia | Liechtenstein | Litva | Luxembourg | Macedonia | Malta | Moldova | Monaco | Montenegro | Na Uy | Nga1 | Phần Lan | Pháp | Romania | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia |
Tây Ban Nha | Thổ Nhĩ Kỳ1 | Thụy Điển | Thụy Sỹ | Ukraina | Thành Vatican (Toà Thánh) | Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland | Ý
Các lãnh thổ phụ thuộc: Akrotiri2 | Dhekelia2 | Quần đảo Faroe | Gibraltar | Guernsey | Jan Mayen | Jersey | Đảo Man | Svalbard
1. Nước nằm một phần ở châu Á. 2. Về địa lý thì ở châu Á, nhưng được coi là châu Âu vì các lý do văn hoá và lịch sử.

Lấy từ “http://vi.wikipedia.org../../../c/h/%C3%A2/Ch%C3%A2u_%C3%82u_15d8.html”

Thể loại: Châu Âu | Lục địa

##### Views

- Bài viết
- Thảo luận
- Phiên bản hiện hành

##### Tìm kiếm

##### Ngôn ngữ khác

- Afrikaans
- Alemannisch
- አማርኛ
- Anglo Saxon
- العربية
- ܐܪܡܝܐ
- Aragonés
- Armâneashti
- Arpitan
- Asturianu
- Avañe'ẽ
- Aymar
- Azərbaycan
- Bahasa Indonesia
- Bahasa Melayu
- বাংলা
- Bân-lâm-gú
- Беларуская
- བོད་ཡིག
- Bosanski
- Brezhoneg
- Български
- Català
- Чăвашла
- Česky
- Corsu
- Cymraeg
- Dansk
- Deitsch
- Deutsch
- Eesti
- Ekakairũ Naoero
- Ελληνικά
- English
- Español
- Esperanto
- Euskara
- فارسی
- Føroyskt
- Français
- Frysk
- Furlan
- Gaeilge
- Gaelg
- Gàidhlig
- Galego
- ગુજરાતી
- 한국어
- Hawai`i
- हिन्दी
- Hornjoserbsce
- Hrvatski
- Ido
- Interlingua
- Иронау
- Íslenska
- Italiano
- עברית
- ಕನ್ನಡ
- ქართული
- Kaszëbsczi
- Қазақша
- Kernewek
- Kiswahili
- Krèyol ayisyen
- Kurdî / كوردي
- ລາວ
- Latina
- Latviešu
- Lëtzebuergesch
- Lietuvių
- Líguru
- Limburgs
- Lojban
- Lumbaart
- Magyar
- Македонски
- Malti
- Māori
- Молдовеняскэ
- Myanmasa
- Nahuatl
- Nederlands
- Nedersaksisch
- नेपाली
- 日本語
- ‪Norsk (bokmål)‬
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- Nouormand
- Novial
- Occitan
- Oyghurque
- O'zbek
- Plattdüütsch
- Polski
- Português
- Ripoarisch
- Română
- Romani
- Rumantsch
- Runa Simi
- Русский
- Winaray
- Sámegiella
- Sardu
- Scots
- seSotho
- Shqip
- Сибирской
- Sicilianu
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Soomaaliga
- Српски / Srpski
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Suomi
- Svenska
- Tagalog
- தமிழ்
- ไทย
- Тоҷикӣ
- Tok Pisin
- ᏣᎳᎩ
- Türkçe
- Türkmen
- Удмурт
- Українська
- اردو
- Vèneto
- Walon
- West-Vlams
- Wollof
- ייִדיש
- Yorùbá
- 粵語
- Žemaitėška
- 中文
- 古文 / 文言文
- Boarisch