Charles-Nicolas Simonon - Wikipedia

# Charles-Nicolas Simonon

### Èn årtike di Wikipedia.

coviete do live da Simonon

Charles-Nicolas Simonon (e walon, pus coûtmint, Tchåle Simonon u Tchåle-Colas Simonon) a skepyî e 1774, et mori e 1847.

C' est l' seu grand scrijheu e walon k' a cnoxhou les redjimes lidjwès, francès, holandès pu bedje.

I va enonder ene môde ezès belès letes e walon, li cene di s' rissovni romanticmint del patreye, et do vî tins. On voet bén çoula divins li long arimea Li Côpareye, k' il î cåze d' ene viye clotche del catedråle Sint Lambiet. Li powinme a stî publiyî dins ene ramexhnêye: Poésies en patois de Liège (1845).

Dins l' adrovaedje di ç' live la, i dene tot on sistinme oridjinå po scrire li "patwès d' Lidje". Et mostrer sacwants mwaisses ponts del croejhete walone. C' est l' prumî k' a yeu l' idêye di scrire li son yod todi del minme manire (lu, avou on sene ortografike especiå).

Il a eto scrît des pîces di teyåte: Li spér (1823), Li mårticot (nén tote fwaite), eyet Conte les duwels (1835).

Tchåle Simonon a ossu scrît des tchansons d' circonstances, come pol rivnowe da John Cockerill a Serè e 1834.

Dins si arimea "Li langue nåcionåle", il a prins pôzicion siconte li foirci uzaedje di l' olandès come lingaedje nåcionå des Bas Payis. Ci scrijhaedje la pout esse riwaitî come li prumî tecse walon di sociolinwince.

Eto, Tchåle-Colas Simonon a stî onk des scrijheus lidjwès, avou Henry Forir eyet Charles Duvivier, k' a fwait soude li movmint linwistike walon del fén do 19inme sieke.

Di s' mestî, i s' a todi dit rintî. Il a viké tote si veye a Vå Bnoete, ki c' esteut, adon, tos tchamps.

## [candjî] Tecse di l' arimea "li langue nåcionåle"

    Li langue nåcionåle

    I.
  On-z ôt pårler ås Bas Payis
  Di totes sôres di lingaedjes.
  Vinoz vier cial, alez vier la,
  C' est on novea ramaedje.
  On-z ôt flamind, almand, francès,
  Olandès. Kimint, diale,
  Pout on pretinde ki l' olandès
  Soeye nosse langue nåcionåle !?

    II.
  On lingaedje, c' est on vraiy sovrin
  Ki ringne so s' teritwere.
  I wåde ses limites, et s' terén,
  Et dvins, les mintént foirt
  On lingaedje, minme ritche et pouxhant,
  Respectêye si vijhnaedje.
  Il est bén råle ki so cint-z ans
  Il î wangne on viyaedje

    III.
  Si vos prindrîz, vos, grands sovrins,
  Li lingaedje po modele,
  Vs respectêyrîz mî vos vijhéns,
  Vs åriz l' påye avou zels.
  Les peupes n' årènt nén a plorer
  Tos vos ravaedjes di guere,
  Ni tant d' cint meyes omes axhorés
  Po sacwants bokets d' tere.

    IV.
  On dene bén des lwès a ene nåcion
  Mins nén èn ôte lingaedje.
  Li sinne bråve les revolucions,
  Les gueres et les ravaedjes.
  S' ene ôte nåcion nel vént tchessî
  Ådfoû di s' tere natåle,
  Todi s' lingaedje s' î fwait oyi;
  Todi s' langue nåcionåle.

  V.
  Lidje est walon, Tongue est flamind
  Ces deus vijhinès veyes
  Ont-st avou li minme govienmint,
  Tofer el minme patreye.
  Tongue n' a djamåy pårlé walon,
  L' lingaedje del capitåle,
  Et a todi pårlé tîxhon :
  C' est s' lingaedje nåcionå.

    VI.
  Après tos ses fameus espwès,
  Totes ses victweres briyantes,
  Bonapåre vola kel francès
  Fouxhe li langue di l' Olande.
  Ene si tant disråjhnåve volté
  A lu-minme fout fatåle.
  Les peupes vindjît leu liberté
  Et leu langue nåcionåle.

    VII.
  Vicans don, mes concitweyins,
  Eshonne e nosse Rweyåme
  E pårlant, tot nos inmant bén,
  Tchaeconk nosse prôpe idiome.
  Pårlans francès, flamind, almand,
  Olandès, c' est ewål.
  Pårlans nos propès langues, pårlans
  Nos cwate langues nåcionåles.

    VIII.
  Tot pårlant ene langue di cesses-lales
  Ki s' pårlèt e rweyåme,
  On citweyin des Bas Payis
  Pårlêye å Rwè Wiyåme.
  Po-z etinde ses concitweyins,
  Nosse bon rwè liberå
  A-st aprins, et s' pårlêye-t i bén
  Nos cwate langues nåcionåles.

    IX.
  Les lingaedjes vikèt lontinnmint
  Tot candjant kécfeye foirt.
  On pout bén dire ki ces sovrins
  Ont l' åme plakêye e coir.
  Et si, å dbout d' deus troes meye ans,
  I gn end a ki sont moirts,
  I leyèt todi des efants
  K' ont des airs di leu pere.

    X.
  Tot lingaedje markêye ses sudjets
  Crexhou dvins ses limites;
  Imprime so leu linwe on catchet
  Ki djamåy ni les cwite.
  Po tot l' monde, il ont bea cori,
  Pårler kéne langue ki ç' soeye,
  Li catchet les fwait cnoxhe todi
  Tré k' i drovèt leu gueuye.

    XI.
  On lingaedje-rwè a des vices-rwès
  Sins nombe, e si rweyåme.
  Ces vice-rwès si lomèt "patwès",
  "Diyalekes" ou "idiomes".
  Tos ces lingaedjes sont les efants
  D' on vî lingaedje k' est moirt.
  Li Rwè meprijhe ses frés portant
  Fait a mzeure k' i dvént foirt.

    XII.
  On lome "walon" tos les patwès
  Ki l' France a el Beldjike.
  Li mot "walon" vout dire "gålwès"
  Èn on lingaedje antike.
  Les lidjwès, come tos les Walons
  Ont les Gålwès po peres
  Et ci n' est nén les Eburons,
  Tot distrûts so leu tere.

    XIII.
  Nos ancyins mwaisses, les grands-popas
  Di l' Impreur Tchårlumagne
  Avént a Djoupeye, a Hesta,
  On palå el campagne.
  Si leus shuveus î årènt tnou
  Todi leu coû rweyåle,
  Li lidjwès sereut-st ådjourdu
  Ene grande langue nåcionåle.

    XIV.
  So les mapes, on voet tot l' terin,
  Des pouxhances, grandes et ptites.
  Mins pocwè don n' î voet on nén
  Les langues et leus limites ?
  Di la provént li marixhmint,
  D' èn oteur principå :
  Wåtî Scott nos dene li flamind
  Po nosse langue nåcionåle !

    XV.
  Èn ome, lon erî di s' pårler,
  Et kel rigrete kécfeye,
  Kéne djoye por lu, s' i pout vey
  On bråve ome di s' patreye !
  I fjhèt camaerade, i s' pårlèt
  E leu patwès natål.
  Et les deus bons cours trefilèt
  Å lingaedje nåcionå.

    XVI.
  Inte l' onk et l' ôte po s' fé oyi
  Ké lingaedje doet on prinde ?
  N' est ç' nén l' ci k' on pårlêye li mî
  Et k' on pout l' mî comprinde ?
  Ås ovrîs et ås payizans,
  Pårlans leu prôpe lingaedje
  Ostant k' possibe, si nos n' volans
  K' i prindexhe boû po vatche.

    XVII.
  On curé d' viyaedje a pretchî
  Bén lonmint a grand messe.
  Les payizans n' ont fwait k' båyî
  Divant s' pirlodje francesse.
  I n' ont rén ritnou di s' siermon,
  Rén comprins di s' moråle.
  - Monsieu l' pretcheu, pretchîz walon :
  C' est leu langue nåcionåle.

    XVIII.
  Schoûtez plaitî cist avocåt
  Ki fwait des grandès djesses.
  I pinse, avou ses gros macås
  Pårler bén l' langue francesse.
  Tos ses curs et s' baståd djårgon
  Fjhèt rire li tribunå.
  - Binamé ome, pårlez walon;
  C' est vosse langue nåcionåle.

## [candjî] Hårdêyes difoûtrinnes

- Pådje da Simonon so l' Aberteke
- Ratournaedje del "langue nåcionåle" e francès sol djåspinreye "Li walon d' emon nozôtes"
- Esplikêyes des deus dierins hagnons del "langue nåcionåle" ezès scoles do Noû Lovén

Prin del pådje «http://wa.wikipedia.org../../../c/h/a/Charles-Nicolas_Simonon_fd01.html»

Categoreye: Sicrijheus e walon

##### Views

- Årtike
- Copene
- Modêye d' asteure

##### Cweri