Dobe rifondowe - Wikipedia

# Dobe rifondowe

### Èn årtike di Wikipedia.

ene dobe rifondowe, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.

## [candjî] Sitratedjeye des dobès rfondowes

Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje. On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.

## [candjî] Des dobès rfondowes el croejhete

- Dobe prono pårtixhrê: è; endè.
- etroclêyès dvancetes: azès; åzès; a les. pås, pa les.

## [candjî] Des dobès rfondowes ezès codjowaedjes

- Les rwaitants di l' indicatif prezintrece (cawetes -nut & -èt) et do suddjonctif prezintrece.
- Les dobes pårticipes erireces.
- sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

## [candjî] Des dobès rfondowes el morfolodjeye (aboctaedje des mots)

### [candjî] bodjes

- djårner les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, djermer so Lidje et l' Årdene, k' a des parints tipikes (djermale, djermêye); djårner so Nameur et Tchålerwè, pus tipike.
- balance / balancî / bloncî

### [candjî] Dobe cogne del minme betchete

- Li ristitcheye voyale et l' advancêye voyale.
  - Li betchete s(i)- / (e)s-
  - Ôtes mots ki cmincèt pa S + Cossoune.
  - Li betchete r(i)- / (e)r-
  - Les årtikes et prezintoes.
    - Li betchete ki- / c(o)-

### [candjî] cawetes et betchetes

- Li femrin di nos d' fijheuse et d' mestî
  - Li no d' fijheuse: femrin del cawete -eu: cawete -euse u cawete -resse.
  - Sacwants femrins del cawete -î: cawetes -resse u cawete -ire: (gaztire / gaztresse; ovrire / overresse).
- Dobe cawete di viebe -ter / -oter: betchter / betchoter; tchicter / tchicoter
- Dobe cawete di viebe -ner / -iner

## [candjî] Des dobès rfondowes e motlî

### [candjî] mots å mierpî

- åy, way: deus sinonimes di oyi, foirt corants, onk d' Årdene (dizo disfondowe ây), l' ôte do Coûtchant walon.
- bwès, bos: bos å Coûtchant walon, foirt corant. A dné des parints boskiyon, bokion k' ont wangnî so l' Basse-Årdene.
- cloke et clotche (et leus parints) : «clotche» est erîlêye avou si TCH walon. Li spårdaedje est mitan mitan (Mape ALW 1 20). Li parint «clotchî» est l’ pus lådje oyou. Mins c’ est «cloke» dins les troes grandes veyes del Walonreye : Tchålerwè, Nameur et Lidje.
- djaeye et gaye : "gaye", c' est l' picådrece, mins ki s' a spårdou so tot Nameur et Tchålerwè. Et co ça dpus : ele a dné on parint pår walon : gayete.
- mî, mia: les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, mî so Lidje et l' Årdene, mia so Nameur et ene miete so Tchålerwè.
- ouy, iy, iy dizo disfondowe î so Tchålerwè, foirt tipike, ki pout rprezinter eto li disfondowe di Måmdi û. Sol restant del Walonreye, on-z a ouy.
- paile & payele : payele å Coûtchant walon.
- pu et pwis : "pwis" a dné adonpwis.
- pwin, pan: pan est foirt corant a Lidje.
- u, ou: ou est l' pus lådje oyowe; u est pus court, et diferin do francès.

### [candjî] sinonimeye di mot foirt corant avou deus diferinnès cawetes u betchetes

- solea, s(o)lo: s(o)lo est ene fôme di Lidje, Hôte-Årdene et Tchestrolet, dedja diferinne e 1300 et des (ci n' est nén l' minme cawete). Atuzlêymint, "solo" riprezinte eto li fôme des aschates walon-picård solèy, mins kî çki va tuzer a ça ?
- "amon" et "emon".

### [candjî] Les mots avou stitchaedje d' ene halcrosse voyale (U et I)

- Dobes adviebes avou on halcrosse U calké d' on E francès: ôtmint / ôtrumint; simpmint / simplumint; oniesté / oniestruté; oniesmint / oniestrumint.
- Dobes adviebes avou l' cawete -dimint: crånmint / cråndimint; abeymint / abeydimint; drolmint / droldimint; normålmint / normåldimint.
- Mots avou on rwalonijhaedje avanciveus (on wåde eto on rfondaedje pus classike): mieçnaire / mierçunaire; colneye / coloneye, Nosse-Dame / Notru-dame.

## [candjî] Dobès rfondowes ortografikes

### [candjî] Cawete -ård / coron år

- castård / castår
- sôdård / sôdår

### [candjî] Cawete -åd / coron -å

Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs

- niyåd / niyå
- vexhåd / vexhå

### [candjî] Mots d' aplacaedje

- padecô / pa des côps

## [candjî] Totès sôres

- leddimwin, londmwin

## [candjî] Dobes rifondowes abandnêyes.

C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.

- dobe codjowaedje di viebes (2inme u 3inme sôre u 5inme sôre / 4inme sôre).
  - Rifondous avou on codjowaedje del 2inme, 3inme sôre u cénkinme sôre: djéryî, avancî, minti.
  - Rifondous avou on codjowaedje del 4inme sôre: s' agranci, sofri, ofri, mwaistri, sôrti.

Prin del pådje «http://wa.wikipedia.org../../../d/o/b/Dobe_rifondowe.html»

Categoreyes: Lingaedje walon | Rifondaedje do walon

##### Views

- Årtike
- Copene
- Modêye d' asteure

##### Cweri