Manoye å vî payis d' Lidje - Wikipedia

# Manoye å vî payis d' Lidje

### Èn årtike di Wikipedia.

Dins l' Principåté d' Lidje on eploya totes sôres di manoyes diferinnes.

Dins l' gros live ki l' baron Jules di Tchestret d' Hånefe a scrît, l' an 1890, sol manoye å vî Payis d' Lidje, i n' freut nén a s' ritrover dvins les manoyes d' avåcial do tins passé. Et minme, avou ci savant live la, on-z a co del rujhe di tirer l' afwaire å clair, paski, so on pô pus d' nouv cints ans, nos avans oyou co pus d' céncwante princes-evekes ki batént manoye, k' on ndè foirdjive divins toplin des plaeces, come a Lidje, a Curindje tot près d' Hasse et pus tård a Hasse, a Dinant, a Fosse, a Hu, a Måzek, a Måstrek, a Sint-Trond, a Tongue, a Twin, et a Vizé, et k' on i fjheut des pîces di totes sôres di cognes, avou ls åres [armes] di Lidje, del Hesbaye, di Durasse, di Moha, del Campene, di Horn, del Condroz, di Bouyon, - wice k' on frawtinéve voltî, paski ç' n' esteut nén tere d' Impire - et di Payis d' Inte-Sambe-et-Mouze.

Come vos l' veyoz, c' est a s' î piede.

Ci n' sereut co rén s' i n' aveu-st oyou e payis ki l' manoye del Principåté, mins i nos dmeure co traze et traze ôrdonances des princes-evekes et des Cris d' Peron ki markèt a cbén k' on-z esteut oblidjî di rçure diferinnès pîces d' ôr et d' årdjint del Bavire, del Bourgogne, di Cologne, di Djulier, di l' Espagne, del Flande, di France, del Guele [Gueldre], di Hinnot, d' Inglutere, di Lussimbork, di Nameur, di l' Otriche, di Portugal, d' Utrek, et des ôtes et des ôtes.

C' est on foû grand ovraedje di rcweri tot çoula et i mel fårè bén leyî po pus tård et n' divizer ouy ki del manoye di Lidje di tins di nos troes ou cwate dierins princes-evekes.

Mins i gn a co ene ôte xhame el voye: c' est ki l' no d' kékès pîces a candjî d' valeur avou les anêyes.

### [candjî] Påtar ou aidant

Les viyès djins savèt co bén çou k' c' esteut èn aidant et on patår vola passé cint-z ans. Årésse, pol ci k' l' åreut rovyî, i gn a ene tchanson di totès boignès rapoitroûles k' endè wåde li sovnance :

  Cwate aidants c' est on patår ;
  L' årdjint est fwait po rôler ;
  L' ci k' va-t a tchvå so ene ecnêye
  S' fwait pus nåjhi k' a roter.

Inte di nozôtes soeye-t i dit, li ci k' a scrît ces royes la ni s' dotéve waire ki l' deujhinme mitan di dijh-nouvinme sieke voereut des ciclisses a cavaye so ene monteure ki n' ravize nén co si må ene ecnêye [pince de forgeron], po li spexheur di moens.

Disk' a l' an saze cints on n' divizéve nén d' patårs e Payis d' Lidje. Çou k' on-z a lomé dispoy on patår, davance on l' loméve èn aidant ; come on s' endè pout åjheymint assurer dvins ene céncwantinne di "Cris des Manoyes å Peron d' Lidje" dispoy l' an 1477 disk' å ût di djun 1600 et k' èn imprimeu, Guiyame-Hinri Streel, imprimeur de son Altesse sérénissime, a rashonné dvins on live di l' an 1675. Ces akes la réglèt po cbén d' florins et d' aidants d' Lidje i faleut prinde téles et téles pîces d' ôr et d' årdjint des ôtes payis.

Li Cri d' Peron di ût d' octôbe di l' an 1600 fwait troes feyes li rapoitroûle inte li manoye di Lidje et l' cisse del Braibant. Vo ndè ci ene des troes : " Le Florin d' or forgé sur le pied du St-Empire a onze flor. liég. et huit aid. et cincante-sept patars monnoye de Brabant ".

Céncwante-set patårs ou 2 florins et 17 patårs del Braibant valént don 11 florins et 8 aidants ou 228 aidants d' Lidje. Come 57 est tot djusse li cwårt di 228, on florin del Braibant valeut cwate florins d' Lidje et on patår braibançon cwate aidants lidjwès.

"C' est åjhey a comprinde", come nosse planket Hinri Simon fwait dire a Kinåve divins "Brike et moirtî".

Mins, çou ki n' leye nén d' imbarasser foirt, c' est ki, sins nole esplicåcion do monde, les Cris d' Peron d' Lidje ki shuvèt, a pårti di 20 di fevrî di l' an 1600, ni markèt pus li valeur des manoyes d' åd foû avou des florins et des aidants d' Lidje, mins avou des florins et des patårs del Braibant.

Çoula s' passéve di tins d' Ernesse di Bavire. Puski nos copinans, vos rmåcroz ki dj' nel dilome nén prince-eveke di Lidje. Voci pocwè.

C' esteut l' såjhon ki l' eglijhe di Lidje, come les cisses di tos les diyocezes di vijhnaedje, aveut a tni les protestants a gogne. Tote li sogne des catolikes esteut k' èn eveke ni tapaxhe li cote sol håye - come li cas s' aveut dedja prezinté e l' Almagne - k' i n' si mariaxhe et k' i n' fwaiye des béns d' si eglijhe ene prôpieté layike ki pasreut a ses efants. Tot l' monde sait k' c' est insi ki l' Prûsse a cmincî vola totasteure cwate cints ans. C' est po çoula ki, tot wice k' on aveut a rcrinde ene afwaire pareye, les tchenonnes tchoezixhént po les posses d' årtchuveke ou d' eveke des fis, des frés ou des neveus d' grands signeurs ki passént po des omes seurs, paski leu famile esteut ricnoxhowe tos costés come fleur di catolike. Mins des sfwaitès familes, end aveut nén a rdoxhe et, po prevni l' dandjî, on n' si djinna waire d' aler conte les pus ancyinnès lwès d' l' Eglijhe, tot leyant dmaner layikes les grands signeurs k' on-z aveut tchoezi come evekes et, çou k' est ossu pés, tot lzî permetant d' aveur divins les mwins deus troes cwate diyocezes d' on côp, et télfeye co dpus.

Portant tos les cis ki cnoxhèt on pô l' roudrouxhe, savèt bén ki, tot parey k' èn ome ni pout aveur d' on côp deus femes d' adroet, èn eveke ni pout esse al tiesse di deus diyocezes, pusk' il est maryî a si eglijhe, come si rond d' ôr el mostere. Et c' est si bén insi k' el Rûsseye, wice ki les popes ou les curés d' avårla divèt esse maryîs po-z aveur ene cure et l' wårder, èn eveke, lu, maryî a si eglijhe, est oblidjî d' esse et di dmaner djonne ome : c' est dvins les covints k' on les rcrute.

Po ndè rivni a Lidje, Ernesse di Bavire esteut årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje (1581- 1612), di Fressingue (ou Freisingen, el Bavire, so l' Isår, a set bounès eures di Mûnik), di Hildeshem (ou Hildesheim, ouy el Prûsse, a cénk ou shijh eures di Hanôve), di Meuster (ou Münster el Wesfaleye) et abé di Ståvleu. Si neveu kel replaeça a Lidje di 1612 a 1650, fourit ossu årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje, di Hildeshem, di Meuster et d' Paderborn, sins esse priyesse nén pus ki s' mononke. Mins l' troejhinme duk di Bavire, Miyin-Hinri, neveu da Ferdinand, ki fourit ossu årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje, di Hildeshem et d' Meuster, disk' å 3 d' djun 1688, si fjha cosacrer eveke èn an et ene cwénzinne di djoûs après aveur replaecî s' mononke, mins i n' e vala nén beacôp mî pol cåze. C' est lu, avou s' fameus réglumint d' 1684, ki rhapa tos leus droets ås trinte-deus mestîs.

Vo nos la bén lon erî d' Ernesse di Bavire et do mandmint k' i fjha l' an 1606 po fé cnoxhe k' il aveut fwait foirdjî ene nouve manoye di keuve k' esteut on vraiy patår, mins k' i loméve todi èn aidant, mågré l' candjmint d' 1601. Voci çou k' i djheut :

"Savoir faisons, comme pour la commodité de nos subjets, avons fait forger par nostre monnoyeur de Liege certains deniers de cuivre d' un aidant liegeois et autres de douze sols liegeois avec notre effigie d' un costé et nos armoiries de l' autre, ordonnons partant a tous et chacun manans et surceans de cestui nostredit Payis de Liege a tel prix les recepvoir et laisser avoir cours sur peine de trois florins d' amende a appliker comme de coustume, a quel effet ordonnons et commandons a nostre souverain mayeur et son lieutenant de faire publier ceste, mettre en garde de loi et la faire estroitement et inviola blement garder, car nostre plaisir est tel et serieuse volonté.

Ene vintinne d' anêyes divant, on prince-eveke n' åreut oizou bate manoye sins prinde l' avis des tchenonnes et dire k' i l' aveut pris, et i n' åreut oizou dire ås Lidjwès : vos froz té et télmint, pask' i m' plait.

C' est motoit paski les princes di Bavire, ki les tchenonnes di Sint Lambiet nos avént dné come mwaisses, fjhént si bén a leu manire ki nos n' trovans dvins les vîs scrîts nou poyaedje di mandmint k' åreut candjî les aidants d' Lidje a patårs. Åresse, l' afwaire si fjha di ptit-z a ptit inte 1600 et 1650. Å cminçmint, on meta " florins et patårs del Braibant ", et al longue di tins " patårs di Braibant, manoye di Lidje ", po fini avou l' drole di no " patårs di Braibant Lidje ".

Cwand l' manoye di Lidje fourit ashiowe viè 1720, po n' pus waire bodjî disk' al Revolucion francesse, voci kimint k' on contéve et k' on payive avå cial.

### [candjî] Florin

L' unité d' manoye a Lidje esteut l' florin, on no ki vént d' lon et d' hôt, puski les prumîs, k' estént des pîces d' ôr, ont stî foirdjîs a Florance, en Itåleye, l' an 1252. On ndè fjha bénrade divins tos les payis. Ci fout li rwè d' France Sint Louwis ki cminça, les ôtes shuvît, et, bén do tins å lon, on loma totes les pîces d' ôr des florins. Ouy eco, li no d' florin d' ôr a dmanou ås djaenès fleurs di såvadje cécoreye ki crexhèt dvins nos waides.

Come les pîces d' ôr da Sint Louwis avént on feu d' lisse do costé d' peye [pile], i gn a des cis k' ont pinsé k' c' est po çoula k' on ls a lomé florins. Eco fåreut i saveur s' on nd a batou dvant 1252. Totfwès, Florance n' est po rén dvins l' no des florins.

Après les florins d' ôr, on foirdja des cis d' årdjint : c' est on sfwait ki fourit l' unité pol manoye a Lidje. Cwand c' est ki l' Revolucion nos ourit apoirté l' franc et les cintemes, on tacsa l' valeur d' on florin d' Lidje a on franc vint-y-onk cintemes et céncwante-shijh cintinmes di cintemes.

### [candjî] Cårlusse

cårlusse d' årdjint batou pa Tchårlukin.

On florin d' Lidje si loméve å pus sovint on cårlusse. Dji n' a polou trover disk' asteure si l' no vént des Carolus ki li rwè d' France Tchåle VIII a fwait foirdjî et k' on loméve on "blanc", oubén d' ôte påt.

Li cårlusse di Lidje valeut vint patårs et, divant 1600, come nos l' avans dit, vint aidants. C' est del Braibant, nos l' avans veyou, ki l' no d' patår a vnou a Lidje. End a ki volèt ki l' mot patår sereut l' no tîxhon Peter ou Pire, on pô mesbrudjî, et k' on-z åreut dné a ene manoye k' aveut d' on costé les deus clés d' Sint Pire e croes. Mins i fåreut prover ki l' mot patår est flamind et dvins l' tins, les Tîxhons del Braibant dijhént stuyver po on patår. Scheler e dictionaire da Grandgagnage dit :

"Patår" est une déformation de patac, qui est le primitif de patacon.

Mins dji nel pou croere, tant l' diferince est grande inte on patår et on patacon, come nos l' voerans totasteure.

Divant 1600, on patår del Braibant valeut cwate aidants d' Lidje, k' on aléve bénrade lomer les patårs tot lzî fjhant piede les troes cwårts di leu valeur. Mins l' patår, ramoenné insi a on vintinme di florin ou di cårlusse di Lidje, vala todi cwate aidants, ki n' estént naturelmint pus ki l' cwårt di çou k' avént stî.

Avou l' tarif di viè 1800, l' ancyin aidant d' Lidje ou patår valeut shijh cintemes et septante-ût meyinmes di cinteme (6,078) et l' aidant, k' end esteut l' cwårt, on pô pus d' on cinteme et dmey (1,5105).

### [candjî] Sô

Divins l' tins, il aveut falou vint-cwate sôs po fé èn aidant d' Lidje et motoit foirdjive-t on adon des pîces di keuve d' on sô, mågré k' dj' end åye oyou a pårler nole påt. Mins, s' elle estént ptites, ele årént co stî apougnåves assez, pusk' avou l' tarif di 1.800, tchaeskene åreut valou on pô pus d' on cwårt di cinteme (0,5105).

Mins, cwand c' est k' l' aidant d' Lidje fout dtoumé å cwårt d' on patår di Lidje, on n' poleut pus sondjî a fé des pîces d' on sô, et on s' continta d' bate des cisses d' on dmey aidant, k' on loméve des doze-sôs.

E francès, cwand on voléve dire "être sans argent", on djheut "n'avoir pas un liard" ou "n'avoir pas un rouge liard", et ouy "n'avoir pas un centime". Divins l' tins, on Lidjwès åreut dit parey : dji n' a nén on doze-sôs sor mi, ou, po-z ablåmer ene sacwè: dji n' è dinreut nén on doze-sôs.

Insi, po racotchter tote l' afwaire, do tins d' nos dierins princes-evekes, on cårlusse valeut vint patårs; on patår, cwate aidants, et èn aidant, vint-cwate doze-sôs.

Mins kénès pîces aveut on ? Tot cminçant po li dzo, on nd aveut d' troes sôres : des cisses di keuve, des cisses d' årdjint et des cisses d' ôr.

### [candjî] Bouxhe

Les pîces di keuve estént : li doze-sôs, l' aidant, li pîce di deus aidants et l' patår. A Lidje, on loméve li pîce di deus aidants ene bouxhe, d' après l' tîxhon busch, k' esteut ene pîce a pô près pareye d' Åxhe. El Braibant, li bouxhe esteut on djigot. On s' a siervou kéke tins di ç' mot la a Lidje, et, si dj' tén bén, c' est co ouy, a Nivele, on cinteme.

Les pîces d' årdjint estént l' blanmuze, li skelin, li dobe sikelin, li cårlusse, et l' patacon.

### [candjî] Blanmuze

Ene blanmuze valeut cénk patårs ou l' mitan d' on skelin. El manoye d' ouy, ci sereut on pô pus d' trinte cintemes ou 30 cintemes et 39 cintinmes. Grandgagnage fwait vni l' mot del Wesfaleye, wice k' aveut ene pîce d' èn ûtinme di dåler k' åreut valou cial ene blanmuze et dmeye et ki tiréve si no di s' coleur : blaumüser, bleuwe manoye, pask' elle esteut fwaite d' årdjint et d' zénk fondous eshonne on d' copôzucion. On screye li no d' troes manires : blanmûse, blamûse et blåmûse. Come les blanmuzes estént foirt tenes, on les loméve kécfeye des plaketes.

### [candjî] Sikelin

Li skelin valeut dijh patårs ou, e nosse manoye d' ouy, swessante cintemes et septante-ût cintinmes, insi cåzu swessante-onk. C' est co on mot tîxhon : schelling, ki vout dire ene sacwè ki xhiltêye, do viebe schellen, xhilter, souner. Les Inglès l' dinèt co ouy a ene di leus pîces d' årdjint, ki våt on franc et on cwårt, come li mark d' Almagne : c' est l' shilling ou chelin. Li dobe sikelin, c' esteut l' florin ou l' cårlusse, ki våreut ouy on franc vint-ey-on cintemes et céncwante-shijh cintinmes.

Dj' a come ene dimeye idêye ki les Lidjwès ont dné l' no d' cårlusse å florin d' Braibant cwand c' est k' a vnou e leu payis, po l' distinguer des florins d' Lidje, çou ki laireut co bén supôzer ki l' no provénreut di l' Impreur Tchårlukin, et, cwand les deus florins ont stî pareys, li no d' cårlusse a dmanou å florin d' Lidje.

Çou ki m' fwait pinser insi, c' est ki l' minme afwaire a-st arivé do tins des Olandès. Leus pîces d' ôr di dijh gulden ou florins ont dmanou e nosse payis bén des anêyes après l' Revolucion d' l' an Trinte. Dj' end a veyou co traze et traze e buro da m' pere et on n' les loméve måy ki des pîces di dijh cårlusses. On les loukive todi avou ene grande atincion, pask' ele valént on franc et saze cintemes di pus k' les napoleyons, k' avént pris l' plaece des louwis d' ôr.

### [candjî] Patacon

Åd dizeur do cårlusse, li pus grosse pîce d' årdjint do payis esteut l' patacon, ki valeut cwate cårlusses. Li patacon est ene manoye k' a vnou di Spagne divins les Bas-Payis ey el Franke Conteye, c' est ene sacwè d' seur. C' esteut ene piasse espagnole. Dj' a léjhou - dji vs el rind po çou k' i m' cosse - ki l' no espagnol patacon sereut on mot arabe : bou tâca, metou po abou tâca, ki vout dire "paire del finiesse", paski les Arabes årént pris po les deus montants d' ene finiesse les colones d' Ercule k' estént rprezintêyes so certinnes manoyes d' Espagne.

A Lidje, les ptitès djins et minme les bordjoes ni ctournént waire les pîces d' ôr. Les cisses d' årdjint estént pus apougnåves et fjhént pus d' hôt. C' est surmint po çoula k' on djheut d' èn ome, cwand on l' loukive po ritche : cila, il a des patacons.

### [candjî] Corones

Les corones di France ou écus de six livres passént å pus sovint a Lidje po cénk cårlusses tot ronds cwand nd aveut k' ene. Mins, d' après l' cri d' Peron, avou l' piete d' on payis a l' ôte, ele ni valént djusse cial ki cwate cårlusses et dijh-nouv patårs, et on n' mankéve nén d' disconter l' patår cwand c' est ki l' paymint ndè valeut les poennes. Les dmeyès corones ou écus de trois livres passént a l' advinant.

Po les corones di Braibant ou corones del Royinne - dji m' mådjene ki cisse royinne la esteut Mareye-Tereze d' Otriche - on les prindeut a Lidje po cwate patårs di moens ki les corones di France. Cesses cial estént les pus comenes et on les loméve simplumint corones, come on dit ouy "ricweri ene corone a l' andje" po-z aler tirer del milice ou del rekisicion.

Po les pîces d' ôr, s' on ndè voet k' arabe so les cris d' Peron, on nd a måy beacôp batou a Lidje, paski l' payis esteut trop ptit et k' on s' sierveut åjheymint des cisses des ôtès nåcions, pusk' on les prindeut cåzu tos costés, sins wai d' tchoi piede dissu [sans perdre grand-chose au change]. So li dierin, i gn aveut deus sôres di pîces d' ôr e payis : li florin d' ôr et l' ducat.

### [candjî] Florin d' ôr

Li florin d' ôr esteut d' abîme ancyin, ca dvins tos les vîs réglumints, al campagne come el veye, c' est todi a foice d' amindes di troes florins d' ôr ou do dobe k' on påle, di cwè rwiner on pôve maswir. Å dijh-ûtinme sieke, li florin d' ôr valeut cénk cårlusses ou on pô pus d' shijh francs. C' esteut ene pîce a pô près del grandeu di nos pîces d' ôr di dijh francs, mins beacôp pus tene. On ndè veyeut waire et tote li sogne do ci ki rçuveut ene sifwaite manoye, c' esteut del piede; ossu l' ewalpéve-t i dvins on boket d' papî po lyi fé tni di pus d' plaece e s' boûsse.

### [candjî] Ducat

Li ducat, k' aveut stî fabriké po l' prumî côp el Sicile divant l' an 1200 tineut s' no d' ene divize e latén k' esteut dsu (Sit tibi, Christe, datus quem tu regis iste ducatus) et k' aveut passé del Sicile e l' Almagne et a Lidje, valeut vocial ût cårlusses, dijh patårs, deus aidants et on doze-sôs. Vos trovroz motoit drole k' on n' ouxhe nén cwerou a dner å ducat, come a nos pîces d' ôr d' ouy, li valeur d' on nombe tot rond d' cårlusses. Mins l' prince ki les fjheut fé, ôrdonéve d' endè taeyî ostant å mark ou a li dmeye live d' ôr, et i valént çou k' i valént : tant pés våt po les cis k' avént des contes a fé. Åresse, î estént acostumés, ca dvins l' trintinne di pîces d' ôr d' å dfoû k' les cris d' Peron acceptént, c' esteut d' tchance d' endè rescontrer ene ki s' valeur toumaxhe djusse a des cårlusses sins patårs et sins aidants.

Les djins d' ouy trovèt k' les manoyes, come les mezeures do tins passé, c' esteut ene sacwè, d' fameusdimint ebrouhiné et, Diu m' pardone, i n' s' è måke waire ki n' traitexhe di biesses les djins d' adon. Dabôrd, tchaeskene n' aveut a cnoxhe ki les manoyes di s' prôpe payis et, s' il aveut minme a Lidje des bankîs et des candjeus ki ctournént di totes sôres di pîces, il avént les Cris d' Peron po s' guider.

Di m' djonne tins, cwand dj' a stî e scole, i nos faleut aprinde tot çoula : e l' arismetike, on les loméve les pårteyes alicwotes [aliquotes], ki nosse brave vî mwaisse nos fjheut prononcî "alicwote" paski, djheut i, c' esteut on mot latén. Les toursiveus d' inte nozôtes les lomént "pårteyes ås clicotes". C' esteut bén pus målåjhey po nozôtes ki po les viyès djins, k' avént l' manoye a l' advinant, tot fjhant k' nozôtes i nos è faleut fé des francs et des cintemes. Et s' vos m' dimandez pocwè k' on ns aprindeut çoula, dji vs dirè - mågré k' nos n' è savéns rén adon - k' c' esteut djustumint po-z acmoide [introduire] e payis les manoyes et les mzeures del Revolucion francesse. C' est ene afwaire k' a pris pus d' céncwante ans, di ctchessî les viyès mzeures et les viyès manoyes, paski les djins î estént trop-z acostumés. Egzimpe les Inglès, ki passèt portant po foirt sûtis, et k' n' ont co polou disk' asteure acmoide les noveles mezeures e leu payis, et portant i ricnoxhèt k' ele sont meyeuses k' les leurs.

Viè cial, i gn a ene cintinne d' anêyes, tos les contes des maireyes, di govienmint, del douwane, des rçuveus d' contribucions, evnd..., estént fwaits e francs ey e cintemes, mins cåzu totes les djins, avou des pîces d' onk, di deus, di cénk et d' dijh cintemes, contént todi e patårs.

Divant d' aler pus lon, i n' si mete nén må k' dji vs deye cial k' i gn a co ene coirnete del province di Lidje wice k' on conte todi e patårs ey e-z aidants. C' est e Payis do Rwè ou l' ancyinne dutcheye di Limbork, ås martchîs d' Heve, d' ås Batices et nawaire å ci d' Åbe [Aubel]. On î vind l' boure al live k' est ouy on dmey kilo et a ostant d' patårs et d' aidants. Egzimpe : å martchî del samwinne passêye, on vs dirè ki l' boure a stî a vint-cwate patårs èn aidant moens. Si vos loukîz l' gazete, vos voeroz k' on a vindou li dmey kilo d' boure a 1 franc 45 cintemes, paski l' gaztî, lu, ni oizreut dvizer d' lives, di patårs ni d' aidants. Volez vs saveur pocwè k' on vind l' boure insi ? Dji vs el va dire.

Les vatchlîs do Payis do Rwè sont tertos on pô - ou minme beacôp - pice-crosse : c' est l' mestî k' el vout. Come on n' såreut ramourner l' manoye do vî payis d' Lidje avou l' cisse d' ouy tot toumant djusse et ki l' fraccion profite todi å ci ki live l' årdjint, li vatchlî rçût, po tchaeke live di boure, ene tote pitite sacwè d' trop ki n' lyi våt ki vint-cénk ou céncwante cintemes po tote si batêye, mins c' est todi ostant.

Cwand Napoleyon, l' an cwénze, fourit rviersî po tot, les Bedjes avént todi el tiesse leus viyès mzeures et leus viyès manoyes et s' end aveut i dvins zels ki contént bén k' tot çoula aléve raviker.

Ç' a stî l' govienmint olandès k' s' î a l' mî pris po-z amoenner l' candjmint di ptit-z a ptit, tot dnant les vîs nos ås novelès mzeures, come ene el ou ene ône po on mete ; ene cope [une coupe] po on lite ; ene mudde (on moy) [un muid] po on stî, evnd.

Pol manoye, ci fout co cåzu parey. I prinda l' vî no d' florin ou gulden, k' on loma cårlusse a Lidje, mågré k' ouxhe cåzu l' dobe di valeur di l' ancyin cårlusse, pusk' i passéve po 2 francs 11 cintemes, mins el pårta, come li franc l' aveut stî, e cint ptitès pîces di keuve, k' on loma on çant, el plaece di honderdste, paski l' mot roman çant, ki n' a k' ene sillabe, rôle beacôp mî ki l' mot tîxhon, k' est målåjhey a dire, minme po ls Olandès.

I foirdja des pîces di keuve d' on dmey çant et d' on çant, des cisses di copôzucion d' vint-cénk çants avou on grand doblu (W), k' on loma bén do tins å long viè cial des pîces di nouv patårs, paski c' esteut cåzu djusse çoula ; des pîces di céncwante çants ou d' on dmey cårlusse, des cisses d' on cårlusse, evnd.

A ç' sudjet la et ç' serè po fini, dj' a ene rimåke a fé ki trove si plaece vocial.

E francès, li cintinme pårteye d' on gulden come li cisse d' on dolår d' Amerike, si screye cent, come li nombe cint et s' prononce san. Todi come li nombe.

Les Olandès ont fwait a leu mot cent on plurial tîxhon centen et on roman cents avou ene S al cawe.

Divins les campagnes tot åtoû d' Lidje, diski dvins les dierinnès anêyes, on a dit on çant et des çants (prononcîs san). Mins a Lidje minme, surmint paski l' mot rivneut pus sovint å plurial k' å singulî, on a dit çanse tot fjhant sinti l' S et minme, en on bastårdé francès, cens'.

Ci n' est nén co tot. Li Lidjwès a fwait do mot çant, k' esteut omrin, on mot femrin " ene çanse " tot lyi clapant ene S å singulî. Nos scolîs ont brokî dsu po dire e leu francès une cens' et minme une cèn', et disk' a nos scrijheus d' comedeye, k' elzî shonne k' i djåzèt mî l' walon, tot metant sol covteure di leu pîce k' on l' vind trinte-cénk çanses té et télmint. Sins l' saveur et sins l' voleur, i djåzèt bele et bén tîxhon, ca l' mot nos vént des Olandès et s' gn a-t i ouy des çants come manoye k' e l' Olande et ås Estats-Unis.

Cwand ci n' sereut k' po såcler foû do francès d' Lidje des vilmeusès yebes come une cens' et une cen', et les cens' et des cen', k' i markexhe k' on vind leu comedeye septante cintemes, pusk' ossu bén ci serè 70 cintemes k' i m' fårè payî.

Prin del pådje «http://wa.wikipedia.org../../../m/a/n/Manoye_%C3%A5_v%C3%AE_payis_d%27_Lidje_2383.html»

Categoreye: Principåté d' Lidje

##### Views

- Årtike
- Copene
- Modêye d' asteure

##### Cweri