R - Alemannische Wikipedia

# R

### Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Rr

| Dialäkt: Züridütsch

S R bzw. r isch dr 18. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und i de meischte Schprache en Konsonant. Dr Buechschtabe R hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 7 Prozent. Er isch demit dr föifthüüfigschti Buechschtabe i düütsche Texte.

## [ändere] Uusschpraach

Im Düütsche wird R hüt meischtens als Zäpfchen-R [ʀ] (uvulare Vibrant) uusgsproche. Urschprünglich isch dr Buechschtabe als „grollte“ Zungespitzluut [r] (alveolare Vibrant) gschproche worde. I Bayern, Öschterriich und dr weschtliche Düütschschwiiz isch die Uusschpraaach no immer dominant, wie au in Oscht- und Südeuropa. De Änderig vo dr Uusschpraach isch under em Iifluss vom Französische erfolgt. Mer ninnt aa, dass s uvulare R im 17./18. Jahrhundert über s Französische Iigang gfunde hät i d Schpraach vo de Gebildeten in Düütschland.

No am Aafang vom 20. Jahrhundert hät s alveolare R i de meischte Teil vo Düütschland vorgherrscht. No hüt überwiegt s viilerorts i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher, während jüngeri Schprecher s uvulare R verwendes. Daas gilt u.a. für wiiti Teil vo Norddüütschland, Hesse und Weschtfale.

Zu dene Gebiet, wo au i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher nur als uvulare R vorchunnt, gehöred di gröschte Teil vo Sachse, Thüringe, Baden-Württemberg und s Rhyland sowie der Grossruum Berlin.

Es retroflexes ("amerikanisches") [ɻ] findt sich schtellewiis i düütsche Dialekte, wird aber praktisch überall i dr Schpraach vo dr jüngere Generation hüt durs uvulare R ersetzt. Biischpiilhaft seiged da s weschtliche Mittelhesse, Teil vom Siegerland und s Wittgensteiner Land, dr Oberharz und dr dur d Vertriibig nach em Zweite Weltchrieg verlorengangeni schlesischi Dialekt gnännt.

Di meischte Schpraache kenned di uvulari Variante vom R nöd. Folgendi europäischi Schpraache kenned s uvulare R entweder als eini vo mehrere mögliche Realisatione vom Phonem /r/ oder als di einzig möglich Uusspraachwiis: Französisch, Deutsch, Niederländisch, Luxemburgisch, Dänisch, Schwedisch. Im Englische isch es bis vor einige Jahrzehnte im Dialekt vo Northumberland vorchoo; die Uusschpraach isch als Northumbrian burr bezeichnet worde. S Portugiesische kennt zwei R-Phonem /r/ und /rr/. /r/ isch en einfach grollte alveolare Vibrant, /rr/ chann uf zwei Wiise realisiert werden: Als uvulare Vibrant/Frikativ oder als mehrfach grollte alveolare Vibrant.

Als Laut ghört s R mit em L i d Klass vo de Liquide.

## [ändere] Herkunft

Proto-semitische Menschechopf | Phönizisches Resch | Griechisches Rho | Etruskisches R | Etruskisches R mit Aasatz | Lateinisches R

Im proto-semitische Alphabet hät dr Buechschtabe s Profil vomene menschliche Chopf dargschtellt. Im phönizische Alphabet isch dr Chopf schtarch schtilisiert worde. Dr Buechschtabe hät de Name Resch (Chopf) überchoo und isch für de Luutwert [r] gschtande.

I s griechische Alphabet isch das Resch under m Name Rho übernaah worde. Mit dr Zit isch das Rho abgrundet worde und mit em Wechsel vo dr Schriibrichtig hät au de Buechschtabe d Orientierig gwechslet. Mängisch isch s Rho au mit eme churze Aasatz under dr Rundig gschrieben worde, die Modifikation isch jedoch nöd i s griechische Alphabet uufgenaah worde.

I s etruschkisch Alphabet isch das Rho als R übernaah worde. Au d Etrusker händ de Buechschtabe zum Teil mit, zum Teil ohni Aasatz gschribe. Wo d Römer s etruschkische Alphabet übernaah händ, händ si d Version mit Aasatz verwendet, um s vom P underscheide z chönne. Dr Aasatz isch mit dr Zit gwachse und bis zur römische Antike bis zur Grundlinie vom Buechschtabe verlängeret worde. Au isch dr Buechschtabe wie im Griechische dreiht worde, um ihn a d Schriibrichtig vo links nach rechts aazpasse.

## [ändere] Bedüütige

- i dr Mathematik
  - wird r i dr geometrische als Formelzeiche für de Radius verwendet
  - bezeichnet s Symbol d Menge vo de reelle Zahle
- i dr Physik
  - isch r s Formelzeiche für de Recoveryfaktor
  - isch r s Zeichen für de Reflexionsfaktor
  - isch r0 s Zeiche für s Restwiderstandsverhältnis
  - staht R für di allgemeini Gaskonschtante R = 8,314472 J/(mol · K)
  - isch R s Einheitesymbol für Röntge
  - isch R s Formelzeiche für de elektrisch Widerstand
  - isch R s Formelzeiche für de Schallwellenwiderstand
  - isch R s Zeiche für d Rydberg-Konschtante
  - isch °R s Einheitensymbol für d Temperatur-Einheit Grad Réaumur
  - isch °R s Einheitensymbol für d Temperatur-Einheit Grad Rankine
- i dr Informatik
  - isch R e Software für schtatistisch Berechnige und Visualisierige (GNU R)
- als Kfz-Kennzeichen staht R
  - i Düütschland für Regensburg
- in römische Inschrifte und Texte staht R
  - als Abchürzig für Roma, Romanus, regia, regnum, restitutor usw.
- i dr Numismatik staht dr Kennbuechschtabe R
  - für Rennes uf französische Münze bis 1540.
  - für Saint André de Villeneuve uf französische Münzen vo 1540 bis 1700.
  - für Orléans uf französische Münze von 1700 bis 1794.
  - für Rom uf päpstliche, napoleonische ('krönts R) und italienische Münze.
  - für Rio de Janeiro uf portugiesisch-brasilianische Münze.
- R staht für di südafrikanisch Währigseinheit Rand
- R staht auch für "Regina" (lat.; dt.: Königin), Zuesatz zur Underschrift vo dr Königin Elisabeth II.
- R isch e Altersfreigabe i de USA, s. MPAA, sog. R-rated Movies
- r. isch d Abchürzig für rechts
- R. staht im Militärwese für Regiment
- ® staht für Warezeiche (vor allem in Düütschland)

## [ändere] Weblinks

| Commons: R – Witeri Mulitimediadateie zum Artikel

- http://www.wam.umd.edu/~rfradkin/sin2phoen-animate.html

Lueg au: Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe R oder r

- Funkalphabet

Der Artikel basiert uf ´ra freie Ibersetzung vum Artikel „R“ us dr dytsche Wikipedia.

Vun "http://als.wikipedia.org../../../r/_/_/R.html"

Kategorie: Artikel uf Züritüütsch | Latinischer Buechstab

##### Views

- Artikel
- Diskussion
- Itzigi Version

##### Mitarbeit

- Wikipedia-Portal
- Artikel wo fähle
- Letschti Änderige

##### Hilf

- Froge?
- Stammtisch
- Finanzielli Hilf

##### Suech

##### Anderi Sprooche

- العربية
- ܐܪܡܝܐ
- Azərbaycan
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Česky
- Dansk
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- Suomi
- Français
- Gàidhlig
- Galego
- עברית
- Hrvatski
- Magyar
- Bahasa Indonesia
- Ilokano
- Íslenska
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- 한국어
- Kernewek
- Latina
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Polski
- Português
- Română
- Русский
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Svenska
- ไทย
- Tagalog
- Türkçe
- Tiếng Việt
- Yorùbá
- 中文