Llingua llionesa - Uiquipedia

# Llingua llionesa

### De Uiquipedia

Esti artículu forma parte de la serie Llingües romániques
Grupos llingüísticos
Iberorrománicu

gallegu-portugués
astur
español
aragonés
catalán-valencianu
mozárabe

Galorrománicu
Retorrománicu
Italorrománicu
Balcanorrománicu
Sardorrománicu

El llionés ye'l nome que recibe la llingua vernácula de Llión y que dialeutolóxicamente ye una koinee dialeutal de las variedaes propias del territoriu. Deriva direutamente dende'l llatín, que se fala nel País Llionés.

## [editar] Xeneral

La llingua inda caltiénse nel norte, sur y ueste de Llión, nel ueste Zamora y en Las Arribes del Douru y la Sierra de Gata (Salamanca). Hai que notar que'l mirandés ye una llingua propia pero que s'engloba muitas vegadas nel llïonés, si bien anguañu ye la única modalidá oficial y reconocida de tol dominiu.

El llionés preséntasenos cumu ún de los resultaos a los que llevóu la evolución peculiar del llatín faláu nas nuesas fasteras. La súa presonalidá llinguística defínese por xuntar un refileiru de trazos peculiares que lu individualizan frente a las llinguas vecinas, el gallegu-pertués y el castellanu. Asina que comu la presencia de resultaos idénticos cunos del mirandés y l'asturianu deixa bien nidiu que ye parte d'un conxuntu llinguísticu definíu.

Cuasi tolos falantes de llïonés son diglosicos. Pue albidrase que'l númberu de falantes ye de 55.000 personas nel País Llionés 42.000 na provincia de Llión (Sayambre, L.laciana, El Bierzu, Cabreira, Lus Maragatus, Argüeyos, La Valdería, Ribera l'Órbigu, Páramu Llïonés, Umaña, L.luna, Altu Sil ou La Cepeda; 8.000 en Senabria y Aliste, y 3.000 en Sayagu y nas Arribes, 500 na Sierra de Gata.

Llionés/(mirandés)
Faláu nel: | País Llïonés
Estaos: | España
Númberu de falantes: | 95.000 (llingua materna)
Númberu de neofalantes: | 20.000 (aprosimáu, neofalantes)
Llugar pol númberu: | Nun ta ente las 100 más faladas

Clasificación xenética:

Indoeuropéu

Llinguas románicas
Ibero-románicu
Dominiu llingüísticu asturllïonés
llïonés

Estatus oficial
Reconocida nel estatutu d'autonomía de Castiella y Llión.
Códigu
ISO-1 | Nun tien.

## [editar] Familia

Forma parte del grupu iberu-románicu dientru del subgreyu nomáu asturllionés. Esti ta compuestu por tres variedaes que nomense llingues per delles razones Hestoriques y culturales si mas llinguisticamente nun pue falase de llingues estremaes:

- Asturianu
- Llionés
- Mirandés

## [editar] Fonoloxía

(La trascripción faise d'alcuerdu colas normas del alfabetu fonéticu internacional).

### [editar] Vocales

El sistema vocálicu del llïonés estrema cincu fonemas, diferenciaos en tres graos d'abertura (mínima, media y másima ) y tres allugamientos ( central, anteriore y posteriore).

| anteriores (palatales) | centrales | posteriores (velares)
vocales zarradas (apertura mínima) | i | - | u
vocales medias (apertura media) | e | - | ɔ
vocales abiertas (apertura másima) | - | a | -

### [editar] Consonantes

| llabiales | dentales | alveolares | palatales | velares
oclusivas sordas | p | t | - | ʧ | k
oclusivas sonoras | b | d | - | y | g
fricativas | f | θ | s | ʃ | -
nasales | m | - | n | ɲ | -
llaterales | - | - | l | ʎ | -
vibrantes | - | - | ɾ / r | - | -

## [editar] Dialeutos

Ente las variedaes rexonales del llionés pueden siñalase tres grandes dialeutos, l´oriental, el central y l´oucidental. El postreiru ye'l más espardíu y cinca tolas fasteiras de llingua llïonesa en País Llionés (esceición: Sayambre,Valdïón y Valdeburon-Tierras de la Reina) y Zamora. El primer ye faláu en Sayambre, Valdïón y la Sierra de Gata (Salamanca). El dialeutu de Las Arribes y de Seyagu (arribiegu-seyagués) tá a mediu camín ente oucidental y oriental.

Llingua Llionesa

El llïonés oriental tien un sodialeutu carauterizáu pol usu de la / h /, "ache aspirada". La /h /, "ache aspirada", sustituye a la f- anicial en toles palabras que´l llïonés tien f- (derivada, en cuasi tolos casos, del llatín) : fame / h.ambre ; fíyu / h.iyu ; fabas / h.abas ; fortiga / h.ortiga.

El dialectu oucidental, carauterízase pola diptongación decreciente ei , ou (vega / veiga ; ferreru / ferreriru ; cosa / cousa ; oveya / ouveya) .

Nel casu del llionés central, anguañu práuticamente estintu, nun poseyería los diptongos decrecientes ei/ou; amás tendría confusión ente los soníos f/c y gue/bue al entamu de pallabra: cesoria/fesoria y buerta/güerta. Seyendo polu demás comu l'oriental peru ensín el rasgu típicu d'esti que ye l'aspiracion de la f llatina.

## [editar] Hestoria

## [editar] Situación anguañu

La rialidá llinguística del País Llïonés ye d'esconocencia dafeichu nun sólu fuera d'él, sinón tamién ente los propios llioneses.

El feichu de que'l llionés nun tea reconocíu por nenguna llexislación, pon-y torgas a esta conocencia. A esto xúnese que las alministraciones competentes nel ensiñu nun tán sensibilizaos col estremu peligru que cuerre esta llingua d'esapaecere.

Anque ye la llingua hestórica, ye dicir la qu'esistíu y desendolcóu nel procesu hestóricu de conformación de Llión y dempués na evolución del enxeme hispánicu. Dao que ta'l sieglu XIV nun chega'l castellán a tar presente na Alministracion del reinu, dalgu que pa ser normal tardaría sieglos en algamar tola rexón, el llionés yera oviamente la llingua común y materna nos habitantes del reinu.

Anguañu, el llïonés presenta una situación diglósica que nun cambeóu nos cabeiros sieglos peru qu'agora tórnase más pelligrosa pensandu en que la edá media de los falantes ye enforma alta y el númberu ye de 95.000 (nas cifras más optimistas) y enforma espardíu xïográficamente.

### [editar] Situación llegal

Anguañu la única lexislación que reconoz al llionés, anque de pergrande importancia, ye la reforma del estatutu de Castiella y Llión que diz nel sou artítulu 5u del Títulu Preliminare: «el llionés sedrá oxetu de proteición específica pula parte de las instituciones pul sou particular valire dientru'l patrimoniu llinguísticu de la Comunidá. La sua proteición, usu y promoción seirán oxetu de regulación».

### [editar] Ensiñu

Nun esiste nin obligatoriedá nin outatividá nel ensiñu públicu ou priváu regláu d'esta llingua, nin tan siquier esiste denguna presencia cumu asignatura de llibre elleición curricular ou cumu materia estraescolar nos colexos, istitutos ou universidaes del país.

Si qu'asina, anguañu hai deillos conceyos y entidaes privadas que ponen clases de llïonés pur tol territoriu, principalmente en Llión pero tamién na ciudá de Zamora, Salamanca, Mansiella, Coyanza ou La Bañeza; anque d'un xeitu voluntariu y empobináu p'adultos.

Pa vere l´autualidá de los cursos que faense guei dir a enllaces

## [editar] Normativización

Pul sou escachamientu y la falta de llexislación, nun hai nenguna entidá reconocida que pueda regulare la llingua; malque dende los años 80 del sieglu XX inténtase llevare a cabu normativizaciones por parte d'asociaciones ou de greyos de falantes.

Pur embargu, tolos intentos de normativización básanse nuna koiné de modalidaes oucidentales cola amestamientu de las variantes más vivas como'l cepedanu, el cabreirés, bercianu, maragatu, umañés y l'argoyanu del central.

Dientru de las propuestas toas tienen dellos puntios en común, ente los que destacan:

- plural femenín n' -as.
- diptongos decreciente de o y e tónicas llatinas (cousa y penséi).
- caltenimientu d'una -e final nos ifinitivos verbales (nun siempres) cantare, bebere, dire.
- preferencia de ch- nel grupu consonánticu llatinu pl- frente a ll- (nun siempres); chuvia/lluvia.
- caltenimientu d'e y o tónicas frente a i/u (pirru).
- posesivos mieu/mía, tou/túa, sou/súa y plurales regulares, acompañaos del artículu.
- conxunción y frente a ya.

Anque l'Academia de la Llingua Asturiana nun tién nenguna reconocencia pa normativizar el llïonés, lu ciertu ye que davezu los falantes acuden a la gramática del asturianu ou a los camientos d'esta institución a la hora de desendolcar proyeutos ou cuandu tienen d'escribire na llingua y preséntase dalguna controversia.

## [editar] Ver tamién

- Documentu de Kesos
- Hestoria de la Llingua Llionesa
- Dialeutos del llionés
- Poemes Llioneses
- Toponimia llionesa

Véyase Cursu de llionés en Wikillibros.

## [editar] Enllaces esternos

- Asociaciones Pola Llingua (País Llïonés)
  - El Fueyu
  - El Toralin, Bierzu
  - Facendera Pola Llingua
  - Furmientu, Zamora
  - La Caleya, Astorga
  - PAIS LLIONES

Retrieved from "http://ast.wikipedia.org../../../l/l/i/Llingua_llionesa.html"

Categoríes: Llingua Llionesa | País Llionés

##### Views

- Artículu
- Discusión
- Revisión actual

##### Buscar

##### Otres llingües

- Aragonés
- Català
- Español
- Euskara