Lliteratura n'asturianu - Uiquipedia

# Lliteratura n'asturianu

### De Uiquipedia

La lliteratura n'asturianu o en llionés ye la escrita na llingua asturiana.

Polo xeneral, emplégase'l nome de literatura asturiana pa referise lo mesmo a la lliteratura que s'escribe n'Asturies como a tola que s'escribe n'asturianu tanto n'Asturies como en Llión. Demientres que'l nome de lliteratura llionesa namái fai referencia a la escrita n'asturianu nel País Llionés.

## [editar] Hestoria

Magar que'l primer testu n'asturianu seya del sieglu X Nodicia de Kesos y el primer testu llegal del que se tien constancia seya'l Fueru d'Avilés, del sieglu XII, nun ye sinón dellos sieglos dempués cuando se tien noticia de la primera creyación en lliteratura escrita.

La lliteratura oral, de tresmisión oral, funde los sos raigaños nel medievu y compónse fundamentalmente de cancios y romances, inda güei presentes na tradición oral d'Asturies, Llión y Miranda L Douro y esbillaos en cancioneros, como'l Cancionero musical de la lírica popular asturiana d'Eduardo Martínez Torner

### [editar] Barrocu

El primer testu lliterariu propiamente dichu del que se tien noticia ye'l Pleitu ente Uviéu y Mérida poles cenices de Santolaya del clérigu Antón de Marirreguera, que data de 1639 y espón l'argumentación del so autor en favor de la torna de les cenices de Santolaya pa la capital asturiana. Antón de Marirreguera, ye amás, autor d'otros munchos testos, como les fábules Dido y Eneas y Píramo y Tisbe o les obres teatrales de L'ensalmador o L'Alcalde.

L'otru autor del Barrocu Asturianu, ye Bernaldo de Quirós, militar de carrera nomáu pola Xunta Xeneral deL Principáu p'aidar al Rei Felipo V. D'elli namái conozse un poema d'estraordinariu llargor Pictures del Caballu

### [editar] La Illustación Asturiana o la Xeneración del Mediu Sieglu

Tres del Barrocu, ábrese un gran períodu pa la lliteratura asturiana, que ye'l coincidente cola ilustración, un períodu de gran desendolcu inteleutual y lliterariu con respeutu a los sieglos pasaos.

Gaspar Melchor de Xovellanos, foi el principal promotor de la lliteratuar asturiana de la so época y un defensor de la creyación de l'Academia Asturiana de les Bones Lletres, que dempues fadríase en 1919 pa dempués restablecese en 1981 col nome d'Academia de la Llingua Asturiana. Ente les aportaciones de Xovellanos a la lliteratura, destaquen les "instrucciones" pa la creación d'una normativa común y la esbilla d'un diccionariu, una gramática y una ortografía de l'asturianu. Un poema anónimu, llamáu Señor Conde campumanes y fecháu en 1781, se-y suel atribuyir a elli.

Bruno Fernández Cepeda ye otru de los escritores de la Xeneración del Mediu sieglu, sábse d'él que yera profesor de llatín y clérigu. Namái consérvense d'él tres poemes: La enfermedá, Felicitación d'unos díes y Bayura d'Asturies

Xosefa Xovellanos, hermana de Gaspar de Xovellanos, ye'l primer nome de muyer que sona na lliteratura asturiana y nes temes de los sos poemes alcuéntrense elementos que definen la corriente illustrada: La crítica énte les desigualdaes sociales o la denuncia del comportamientu de l'estamentu noble. Consérvense d'ella los poemes: Carta, Preparativos pa la proclamación de Carlos IV n'Uviéu, La proclamación de Carlos IV, Fiestes a Xovellanos y Les esequies de Carlos III.

Anón Balvidares Argüelles Consérvense d'él namái que tres obres: Diálogu Políticu, L'entierru del callóndrigu Reguero y El misteriu de la Trinidá y vida de Xesucristu nes que tán presentes delles idegues illustraes amestaes con una fuerte devoción cristiana.

### [editar] El Sieglu XIX

En 1839 espublízase n'Uviéu la Colección de poesías en dialecto asturiano una antoloxía preparada por Xosé Caveda y Nava que recueye la obra más importante de los escritres asturianos de los sieglos anteriores y dellos poemes propios. L'apaición d'esti llibru fai que munchos mozos s'anmien a escribir una obra que quier espeyar les costumes y vezos del peublu na so propia llingua. Tamién destaca d'esta época la fegura de Xuan Xunquera que redacta la Gramática asturiana codificando les regles gramaticales de la llingua. Poetes como Domingo Hevia, Benito Canella, Xosé Caveda, Teodoro Cuesta, Xuan María Acebal, Xosé María Flórez y González, Xosé Napoleón Acebal y Nolón son nomes de poetes y dramaturgos de la época destacando Enriqueta González Rubín como narradora.

Xosé Caveda y Nava Ye ensin dubies el referente lliterariu pa les xeneraciones futures, lo mesmo polos poemes qu'escribe como pol so afán recopilador. Los sos poemes son de diversos temes; hestóricu: La Batalla de Cuadonga; de tradición popular: Los enamoraos de l'aldea, La Paliza, La vida de l'Aldea; de calter sentimental: El Neñu enfermu; de calter escatolóxicu: La defensa del peu

Xuan María Acebal Escritor destacadísimu que mereció'l títulu de Príncipe de los Poetes ente los sos contamporáneos. La so obra nun ye mui estensa pero representa la cume poética del sieglu XIX asturianu, pudiendo clasificala temáticamente; Poesía relixosa: A María Inmaculada, Al niñín Jesús, Venite ad me, A maría y Refugium peccatorum; de calter paisaxísticu: Cantar y más cantar, La fonte de Fascura, La vida del aldeanu; otros: L'ahmor del hogar, A so maxestá la reina Sabel Segunda y Arreglu de cuentes Tamién tornó p'al asturianu tres odes d'Horacio Beatus ille, Maeccenas atavis y Cum tu, Lydia, Telephi

Teodoro Cuesta Representa la corriente popular, y ye'l poeta más conocíu ya influyente. Escribe los sos primeros poemes embaxo'l maxisteriu de caveda, de quien toma'l títulu xenéricu pa ellos de La vida de l'aldea. na so estensa obra somos quien a alcontrar poesía satírica, costumista, relixosa y de circunstancies.

### [editar] El Rexonalismu Asturianu

Coincidiendo colos primeros movimientos rexonalistes de la política asturiana, dase a conocer un grupu d'escritores que siéntense heriedes direutos del llabor poéticu de Cuesta y Acebal. Son los poetes Pepín de Pría Nel y Flor y La fonte del cai, Constantino Cabal L'alborá de los malvises, Marta Balbín, Constantino Cabal o Daniel Albuerne y los dramaurgos Pachín de MElás, Eloy Fernández Caravera o Fabricio.

Esti grupu fai en 1919 una Real Academia Asturiana d'Artes y Lletres, que nun va tener denguna operatividá.

Destaquen tamién Enrique García-Rendueles pola ellaboración d'un diccionariu, una nueva gramática y la recopilación d'una antoloxía 'Los Nuevos Bablistas 1925.

Pero ensin dubia, ye Fernán Coronas el más destacáu escritor de la época y pa munchos de tola lliteratura asturiana, fraile oblatu que viaxa per toa Europa deprendiendo llingües antigües y modernes al tiempu qu'algama una considerable cultura. Les dos caberes décades de la so vida dedícales al estudiu de l'asturianu, recoyendo datos pa un diccionariu xeneral, faciendo otru de la rima, una gramática... y componiendo munchos poemes que güei siguen, na so mayor parte, inéditos. Con él entama'l sieglu XX pa la lliteratura asturiana.

### [editar] El Sieglu XX (Enantes de la Guerra Civil Española)

La lliteratura asturiana, tres del auxe del rexonalismu, sigui anquilosada nos mesmos temes costumistes y pierde'l sofitu'l públicu, zarrándose nella mesa. Autores d'esta época (Xiquín de Villaviciosa, Matías Conde o Laudelino León nun algamen la categoría de los sos predecesores nin la so bona acoyida.

### [editar] El Sieglu XX (Depués de la Guerra Civil Española)

La Guerra Civil supón una ruptura política, social, económica y cultural. La lliteratura asturiana sigui siendo humorística y ruralizante y desconeutada d'una realidá social cada vegada más industrial ya urbana. Dotramiente, dellos autores de los años 60 intenten superar el costumismu tradicional, destaquen ente ellos:

Maria Xosefa Canellada Poeta y narradora de corta pero intensa obra, espubliza en 1980 Montesín el primer llibru xuvenil y en 1990 la novela corta Malia, Mariantia y yo.

Nené Losada Rico La so obra bebi na tradición oraly compón Cantares Valdesanos' y espubliza tamién los poemarios Entre apigarzos, El nome de las cousas y la antoloxía Fueyas que reverdecen.

### [editar] El Surdimientu

L'apaición de Conceyu Bable n'Asturies en 1974, el movimientu pro-llingua (pro-oficialidá) qu'al acabu la dictadura y demientres tola transición vívese n'Asturies y de mui especial manera nel ámbitu universitariu, asina como'l surdimientu nos años setenta del Nuevu canciu Astur da una etapa de desendolcu y rupturismu total pa la lliteratura asturiana, qu'iguala en númberu d'autores a los que tán escribiendo con tolos qu'escribieren anteriormente. Anovando temes dafechu, tocando la política, l'amor, l'erotismu na poesía, y alquiriendo gran relevancia la novela y los cuentos asina como enanchándose de manera bayurosa les tornes d'otres llingues. D'esta etapa que munchos críticos insisten en dividir en "El primer surdimientu" y "El segundu surdimientu" destaquen nomes como Manuel Asur, Xuan Xosé Sánchez Vicente, Xuan Bello, Ana Vanessa Gutiérrez, Berta Piñán, Xandru Fernández.

## [editar] Ver tamién

- Surdimientu

## [editar] Enllaces esternos

Retrieved from "http://ast.wikipedia.org../../../l/l/i/Lliteratura_n%27asturianu.html"

Categoríes: Lliteratura n'asturianu | Asturianu | Lliteratura | Lliteratura d'Asturies

##### Views

- Artículu
- Discusión
- Revisión actual

##### Buscar

##### Otres llingües

- English
- Español
- Euskara