Латвія — Вікіпэдыя

# Латвія

### Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Рэспу́бліка Ла́твія (па-латыску: Latvijas Republika) знаходзіцца ў Паўночнай Эўропе, у цэнтры Прыбалтыкі. Латвія складзеная з чатырох гістарычных рэґіёнаў: Курляндыя (Kurzeme) на паўднёвым захадзе, Лівонія (Vidzeme) на паўночным захадзе, Зэмґалія (Zemgale) на паўночным усходзе і Латґалія (Latgale) на паўднёвым усходзе. На поўдні Латвія мяжуе зь Беларусьсю і Летуваю на ўсходзе — з Расеяю, на поўначы — з Эстоніяй. З захаду краіна амываецца Балтыйскім морам. Латвія — сябра NATO і Эўрапейскага Зьвязу.

Latvijas Republika

(Сьцяг) | (Герб)

Нацыянальны дэвіз: Tēvzemei un Brīvībai
Афіцыйная мова | Латыская
Сталіца | Рыґа
Найбуйнейшы горад | Рыґа
Урад Прэзыдэнт Прэм'ер-міністар | Рэспубліка Валдзіс Затлерс Айґарс Калвітыс
Плошча - Агульная - % вады | 123-е месца ў сьвеце 64 589 км2 1,5%
Насельніцтва - Агульнае (2005) - Шчыльнасьць | 138-е месца ў сьвеце 2 290 237 35/км²
СУП - Агульны (2005) - на душу насельніцтва | 93-е месца ў сьвеце $29,42 млрд $12 800
Валюта | Латвійскі лат (`LVL`)
Часавы пас - улетку | EET (UTC+2) EEST (UTC+3)

Незалежнасьць
-Абвешчаная
-Прызнаная
-Згубленая
-Абвешчаная
-Прызнаная

Ад Расейскай Імпэрыі
18 лістапада 1918
11 жніўня 1920
17 чэрвеня 1940
Ад СССР
4 траўня 1990
21 жніўня 1991

Дзяржаўны гімн | Dievs, sveti Latviju
Аўтамабільны знак | LV
Дамэн верхняга ўзроўню | .lv
Тэлефонны код | +`371`

## [рэдагаваць] Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Латвіі

У Сярэднявеччы вядомыя як Лівонія, землі сучаснае Латвіі з 13 стагодзьдзя належалі да крыжацкага Лівонскага Ордэну. Пасьля заняпаду Ордэну Латвія трапіла ў склад Рэчы Паспалітае. У 18 і 19 стагодзьдзях Латвія паступова была захопленая Расейскаю Імпэрыяй.

18 лістапада 1918 году Латвія абвясьціла незалежнасьць ад ахопленай Рэвалюцыяй Расеі. З 1934 году Латвія была аўтарытарнай дзяржаваю.

17 ліпеня 1940 году Латвія была акупаваная савецкімі войскамі згодна з савецка-фашысцкім Пактам Молатава-Рыбэнтропа і ўключаная ў склад Савецкага Саюзу на правах рэспублікі. Да пачатку 1990-х гадоў Латвія была савецкаю рэспублікай, пакуль "Перестройка" зноў не абудзіла незалежніцкі рух у краіне.

21 жніўня 1991 году Латвія аднавіла свой сувэрэнітэт. Маладая дзяржава адразу ўзяла курс на эўраінтэґрацыю, не стала далучацца да пост-савецкага аб'яднаньня СНД. Напачатку 21 стагодзьдзя Латвія сталася чальцом NATO і Эўрапейскага Зьвязу.

## [рэдагаваць] Ґеаґрафія

Латвія у асноўным пакрытая лясамі, што займаюць 40% яе тэрыторыі. Ляндшафт багаты халмамі і азёрамі. Узьбярэжжа Балтыйскага мора гамаґеннае. З фаўны распаўсюджаныя алені, лісы, ласі, ваўкі, бабры.

### [рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел

Латвія дзеліцца на 26 раёнаў і 7 гарадоў асаблівага статусу.

### [рэдагаваць] Буйнейшыя гарады

Асноўны артыкул: Гарады Латвіі

- Рыґа
- Даўґаўпілс (Дзьвінск)
- Ліепая
- Вэнтспілс
- Елґава

## [рэдагаваць] Эканоміка

Найважнейшая галіна прамысловасьці Латвіі - машынабудаўніцтва. Акрамя таго, важную ролю грае марское рыбалоўства, вытворчасьць мэблі і тэкстыльная прамысловасьць. Найважнейшыя эканамічныя партнэры Латвіі - краіны Паўночнае Эўропы, таксама важная роля належыць транзыту нафты і нафтавых прадуктаў зь Беларусі і Расеі. Традыцыйна вялікае значэньне мае турызм, што зноў перажывае рост пасьля атрыманьня незалежнасьці.

## [рэдагаваць] Транспарт

Транспартная інфраструктура Латвіі добра разьвітая. Цэнтар транспартнай сеткі — сталіца Рыґа.

### [рэдагаваць] Чыгунка

За апошнія 10 гадоў чыгунка перажыла масыўнае зьніжэньне пасажырапатоку. Найбуйнейшае прадпрыемства чыгункі — LDZ (Latvijas Dzelzceli). Важнымі застаюцца таварныя перавозкі да балтыйскіх портаў, прадмесныя электрычкі у рыскай аґлямэрацыі, пасажырскія перавозкі з Рыґі ў Даўґаўпілс, а таксама з Рыґі ў Вільню, Каўнас, Менск, Маскву і Санкт-Пэтэрбурґ.

### [рэдагаваць] Авіяцыйны транспарт

Буйнейшы аэрапорт краіны знаходзіцца ў Рызе. Таксама там мяшкае найбуйнейшая авіякампанія Латвіі — Baltic International, што ажыцьцяўляе рэйсы ў Скандынавію, краіны Цэнтральнае Эўропы і іншыя краіны Прыбалтыкі.

### [рэдагаваць] Аўтамабільны транспарт

Латвія мае прамяную сыстэму шаш з цэнтрам у Рызе. Важнае значэньне мае аўтастрада Via Baltica, што йдзе праз усю краіну з поўначы на поўдзень праз Рыґу.

### [рэдагаваць] Карабельны транспарт

Марскі транспарт на Балтыцы — важны складнік транспартнае сыстэмы рэґіёну зь Сярэднявечча. Марскія порты Латвіі — Рыґа, Вэнтспілс і Ліепая. Паромныя маршруты злучаюць Латвію з краінамі Скандынавіі, Польшчаю, Нямеччынай. Акрамя таго, багата марскіх камунікацый ідуць уздоўж латыскга ўзьбяэжжа.

## [рэдагаваць] Насельіцтва

У 2001 годзе насельніцтва Латвіі склала 2 385 231 чалавек. Зь іх: 59% — латышы, 29% — расейцы, 4% — беларусы, 3% — украінцы, 2,5% — палякі, 1% — летувісы, 1,5% — іншыя этнічныя ґрупы (сярод іх эстонцы, немцы, лівы). У Латвіі дагэтуль здараюцца канфлікты вакол расейскае меншасьці, бо ейныя прадстаўнікі часта адмаўляюцца атрымліваць латыскае грамадзянства па ўстаноўленай працэдуры, якая прадугледжвае іспыт па латыскай мове, а латыскія ўлады парушаюць права расейцаў на навучаньне на роднай мове. Прыкладна палова расейскамоўных мае статус неграмадзянаў і пазбаўленыя права голасу на выбарах і іншых прэфэрэнцыяў.

Насельніцтва Латвіі паводле этнічнага паходжаньня, з 1935 па 1989 гг., у тысячах
| 1935 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989
--- | --- | --- | --- | --- | ---
Этнічнае паходжаньне | Колькасьць | % | Колькасьць | % | Колькасьць | % | Колькасьць | % | Колькасьць | %
Латышы | 1 467,0 | 77,0 | 1 297,9 | 62,0 | 1 341,8 | 56,8 | 1 344,1 | 54,0 | 1 387,8 | 52,0
Расейцы | 168,3 | 8,8 | 556,4 | 26,6 | 704,6 | 29,8 | 821,5 | 32,8 | 905,5 | 34,0
Жыды | 93,4 | 4,9 | 36,6 | 1,7 | 36,7 | 1,6 | 28,3 | 1,1 | 22,9 | 0,9
Немцы | 62,1 | 3,3 | 1,6 | 0,1 | 5,4 | 0,2 | 3,3 | 0,1 | 3,8 | 0,1
Палякі | 48,6 | 2,6 | 59,8 | 2,9 | 63,0 | 2,7 | 62,7 | 2,5 | 60,4 | 2,3
Беларусы | 26,8 | 1,4 | 61,6 | 2,9 | 94,7 | 4,0 | 111,5 | 4,5 | 119,7 | 4,5
Летувісы | 22,8 | 1,2 | 32,4 | 1,5 | 40,6 | 1,7 | 37,8 | 1,5 | 34,6 | 1,3
Эстонцы | 6,9 | 0,4 | 4,6 | 0,2 | 4,3 | 0,2 | 3,7 | 0,1 | 3,3 | 0,1
Цыганы | 3,8 | 0,2 | 4,3 | 0,2 | 5,4 | 0,2 | 6,1 | 0,2 | 7,0 | 0,3
Украінцы | 1,8 | -- | 29,4 | 1,4 | 53,5 | 2,3 | 66,7 | 2,7 | 92,1 | 3,4
Татары | -- | 0,0 | 1,8 | 0,1 | 2,7 | 0,1 | 3,8 | 0,2 | 4,8 | 0,2
Усяго | 1.901,5 | 100,0 | 2.086,4 | 100,0 | 2.352,7 | 100,0 | 2.489,5 | 100,0 | 2.641,9 | 100,0

## [рэдагаваць] Культура і грамадзтва

За сваю гісторыю Латвія трапляла пад культурныя ўплывы розных краін. Найбольш яскравы ўплыў краін Паўночнае Эўропы. Архітэктура старых месцаў тыповая для гарадоў Ганзы. Гэтаксама і сучасная латыская культура мае шчыльныя сувязі з швэдзкай, фінскай і, асабліва, нямецкай культурамі.

Важную ролю ў фармаваньні культурнага ляндшафту Латвіі адыграла расейскае панаваньне, што доўжылася амаль два стагодзьдзі. Расейская мова дагэтуль вельмі пашыраная ў краіне, асабліва ў гарадах і на ўсходзе, сярод расейцаў і іншых нацыянальных ґрупаў, што складаюць да 40% насельніцтва.

Частка сучаснай Латвіі вакол Даўґаўпілса (Латґалія) гістарычна была населеная беларусамі, уваходзіла ў Полацкае княства і нават была ўключана ў склад Беларускае Народнае Рэспублікі ў 1918 годзе. Сам Даўґаўпілс мае адпаведную беларускую назву (Дзьвінск).

Акрамя таго, у Латвіі пражывае народнасьць ліваў 1500, перш за ўсё ў Рызе і некаторых прыморскіх вёсках.

Пануючаю ў Латвіі рэліґіяй у Латвіі пасьля Рэфармацыі сталася Лютэранства, за выняткам пераважна каталіцкай Латґаліі. Сярод расейскамоўных латвійцаў пашыранае расейскае праваслаўе. Колькасьць рэґулярна наведваючых царкву ў Латвіі сёньня вельмі малая, ці не самая нізкая ў Эўропе. Латыская лютэранская царква вельмі кансэрватыўная і адмаўляе кабетам у праве прапаведаваць, у чым яна супярэчыць з латыскай лютэранскаю царквой у эміґрацыі ў Швэцыі і іншых краінах. Вялікую ролю граюць абрады і элемэнты традыцыйных балцкіх вераваньняў.

Самае яскравае народнае сьвята ў латышоў - Купальле (Ligo), зь якім таксама зьвязана шмат традыцый і звычаяў.

Латвія знакамітая сваёй культурай народных сьпеваў. Тыповая латыская форма сьпеваў - Дайны, чатырохрадковыя, невершаваныя сьпевы на розныя тэмы, ад міталяґічных да побытавых сюжэтаў. Этноґрафмі было сабрана больш за мільён народных дайнаў, што ёсьць рэкордам, зважаючы на колькасьць насельніцтва невялікай Латвіі. Запіс дагэтуль перадаваных у вуснай форме дайнаў пачаў напрыканцы 19 стагодзьдзя Крыш'яніс Баронс; сабраная ім для гэтага Шафа Дайнаў дагэтуль зьяўляецца свайго кшталту нацыянальнай сьвятыняй.

Кожныя 5 год у Рызе (за савецкім часам - за мяжой) праходзіць вялікі Сьпеўніцкі фэст, у якім бяруць удзел тысячы латыскіх і замежных хораў, хораў латыскае дыяспары. Сусьветна вядомы сымфанічны дырыжoр Марыс Янсанс нарадзіўся ў 1943 годзе ў Рызе.

Як і ў Эстоніі, меская культура і буйныя паны ў Латвіі былі да Рэвалюцыі 1917 году нямецкамоўнымі. Таксама нямецкамоўнаю была інтэліґенцыя. Падчас Другой Сусьветнай Вайны па пагадненьні між нацысцкай Нямеччынай і ўжо часткова акупаванай Савецкім Саюзам Латвіяй, нямецкая меншасьць была вывезеная ў Нямеччыну. Таксама амаль не засталося ў Латвіі пасьля Другой Сусьветнай Вайны калісьці буйнае жыдоўскае грамады.

### [рэдагаваць] Цікавае

Паводле некаторых навукоўцаў, у Латвіі ў 1510 годзе была ўстаноўленая першая калядная елка ў сьвеце. Іншая тэорыя адносіць гэтае вынаходніцтва да Страсбурґу ў францускім Эльзасе.

## [рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

- Сярэднявечныя замкі Латвіі

Краіны Эўропы
Азэрбайджан | Альбанія | Андора | Армэнія | Аўстрыя | Баўгарыя | Беларусь | Босьнія і Герцагавіна | Бэльгія | Ватыкан | Вугоршчына | Вялікабрытанія | Гішпанія | Грузія | Грэцыя | Данія | Ірляндыя | Ісьляндыя | Італія | Казахстан¹ | Кіпр | Латвія | Летува | Ліхтэнштайн | Люксэмбург | Малдова | Мальта | Манака | Нарвэгія | Нідэрлянды | Нямеччына | Партугалія | Польшча | Расея¹ | Рэспубліка Македонія | Румынія | Сан-Марына | Славаччына | Славенія | Сэрбія | Турцыя¹ | Украіна | Фінляндыя | Францыя | Харватыя | Чарнагорыя | Чэхія | Швайцарыя | Швэцыя | Эстонія
Залежныя тэрыторыі: Акратыры | Выспа Мэн | Гернсі | Гібралтар | Ян Маен | Джэрсі | Дэкелія | Свальбард | Фарэрскія выспы
¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі

п • а • р Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы (NATO)

Удзельнікі

Баўгарыя • Бэльгія • Вугоршчына • Вялікабрытанія • Гішпанія • Грэцыя • Данія • Злучаныя Штаты Амэрыкі • Ісьляндыя • Італія • Канада • Латвія • Летува • Люксэмбург • Нарвэгія • Нідэрлянды • Нямеччына • Партугалія • Польшча • Румынія • Славаччына • Славенія • Турэччына • Францыя • Чэхія • Эстонія

Кандыдаты | Альбанія • Рэспубліка Македонія • Харватыя

Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org../../../%D0%BB/%D0%B0/%D1%82/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%8F.html»

Катэгорыя: Латвія

##### Views

- Артыкул
- Гутаркі
- Бягучая вэрсія

##### Пошук

##### На іншых мовах

- Afrikaans
- አማርኛ
- Aragonés
- Anglo Saxon
- العربية
- ܐܪܡܝܐ
- Asturianu
- Azərbaycan
- Žemaitėška
- Беларуская
- Български
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Нохчийн
- Corsu
- Česky
- Kaszëbsczi
- Чăвашла
- Cymraeg
- Dansk
- Deutsch
- Zazaki
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- فارسی
- Suomi
- Võro
- Føroyskt
- Français
- Arpitan
- Furlan
- Frysk
- Gaeilge
- Gàidhlig
- Galego
- עברית
- हिन्दी
- Hrvatski
- Hornjoserbsce
- Krèyol ayisyen
- Magyar
- Interlingua
- Bahasa Indonesia
- Ilokano
- Ido
- Íslenska
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- Қазақша
- 한국어
- Kurdî / كوردي
- Kernewek
- Latina
- Lëtzebuergesch
- Limburgs
- Lietuvių
- Latviešu
- Македонски
- मराठी
- Bahasa Melayu
- Nahuatl
- Plattdüütsch
- Nedersaksisch
- नेपाली
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Novial
- Nouormand
- Occitan
- Иронау
- Kapampangan
- Polski
- Piemontèis
- پښتو
- Português
- Runa Simi
- Rumantsch
- Romani
- Română
- Armãneashce
- Русский
- Сибирской
- Scots
- Sámegiella
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Shqip
- Српски / Srpski
- Svenska
- Kiswahili
- Tetun
- Тоҷикӣ
- ไทย
- Tagalog
- Tok Pisin
- Türkçe
- Tatarça
- Українська
- Vèneto
- Tiếng Việt
- Volapük
- Winaray
- ייִדיש
- 中文
- Bân-lâm-gú
- 粵語