Белая Русь — Вікіпэдыя

# Белая Русь

### Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Белая Русь — пачаткова штучная геаграфічная назва, ужываная пераважна ў заходнеэўрапейскім навуковым асяродзьдзі ў дачыненьні да розных рэгіёнаў Усходняй Эўропы. Ад 17 стагодзьдзя гэта найчасьцей назва сучаснага беларускага Падняпроўя ды Падзьвіньня (адпавядала рэгіёну «Русь» у ВКЛ). Пачынаючы з 19 стагодзьдзя — агульнапрынятая назва ўсіх тэрыторый, якія тагачасная этнаграфія адносіла да беларускіх, а таксама — у форме Беларусь — нацыянальная саманазва, прынятая ідэолягамі беларускага нацыянальнага руху ў канцы 19 стагодзьдзя.

## [рэдагаваць] Гісторыя

Гэтая назва ўпершыню зафіксаваная ў лацінскай форме Alba Rusсia каля 1255–1260 у геаграфічным трактаце «Пачатак апісання земляў» (верагодна, у дачыненьні да Наўгародскай рэспублікі). Наступныя па храналёгіі зь вядомых зьвесткі пра Белую Русь паходзяць з твораў паўднёванямецкіх паэтаў 1360-х — рыфмаванай хронікі Венгрыі Генрыха фон Мюгельна і вершаў П. Зухенвiрта пра крыжацкія наезды на Пскоў. Пад 1381 назва адзінкава (да канца 16 стагодзьдзя такая лякалізацыя не паўтараецца) аднесеная да Полацка, «крэпасьці Белай Русі» у «Хронiцы Польшчы» Яна з Чарнкова, на пачатку 15 стагодзьдзя часта сустракаецца ў дакумэнтах, зьвязаных з канцылярыей імпэратара Сьвятой Рымскай Імпэрыі Жыгімонта Люксембурга. Першая датаваная выява Белай Русі ў картаграфіі — на круглай карце сьвету Фра Маўра (1457). Да канца 15 стагодзьдзя абсалютная большасьць згадак пра Белую Русь адносіцца да тэрыторыі Наўгародскай рэспублікі. Узьнікненьне тэрмiна «Белая Русь» і яго замацаваньне ў сярэднявечнай геаграфiчнай наменклатуры, магчыма, зьвязанае з памылковымi ўяўленьнямi схаластаў пра міфічную краіну Албанiю, якая «мяжуе на ўсходзе з Каспiйскiм морам i ўзыходзiць па ўзбярэжжы да Паўночнага акiяна, прасцiраючыся да Меацiйскiх азёраў i да найдзiчэйшых пустынных месцаў» (Барталамей Англiйскi).

З апошняй чвэрці 15 стагодзьдзя (лекцыі італьянскага гуманіста Пампонія Лэта, паэма Матэа Баярда «Закаханы Раланд» і карты сьвету Генрыха Мартэла з Фларэнцыі), фіксуецца назва Белая Русь у дачыненьні да нізоўяў Дону ды Паўночнага Прычарнамор'я. Гэтая другая Russia Alba паслядоўна не аддзялялася ад першай, бо, паводле геагpафiчных уяўленьняў Сяpэднявечча вытокi Дона знаходзiлiся далёка на поўначы, недзе побач з Ладажскiм возеpам. Але з 1470-х назва ўжываецца пераважна да Маскоўскай дзяржавы Івана III. Зьмяненьне сэнсу назвы «Белая Русь», зафiксаванае iтальянцамi Дж. Вольп'е, Дж. Мафэi дэ Вальтэpа, А. Кантарынi, было выклiкана ўваходжаньнем у 1471–1478 тэрыторыi Наўгародскай рэспублiкi — адзiнай часткi цяперашняй Расеi, якая дагэтуль мела цесныя гандлёвыя i культурныя кантакты з Заходняй Эўропай — у склад Вялiкага княства Маскоўскага. Ужо вядомая эўрапейцам Белая Русь — Ноўгарад зрабiлася сынонiмам малазнаёмай Масковii. Замацаваньню ў эўрапейскай традыцыі тэрмiна Russia Alba ў такім значэньні паспрыяла і выкарыстаньне панегiрыстамi маскоўскага вялiкакняжацкага дому эпiтэту «белы» ў значэньнi «вялiкi», «высакародны».

Падзел на Белую, Чорную i Чырвоную Русь у агульнапрынятым цяпер выглядзе выснаваўся не раней за другую палову 17 стагодзьдзя i нi ў якiм разе не можа лiчыцца спадчынай уласна славянскiх уяўленьняў аб чляненьнi Русi. Чорная Русь нiколi не была аўтэнтычнай назвай Верхняга Панямоньня, як i Белая — Падзвiньня i Прыдняпроўя. З усiх трох «каляровых» тэрмінаў першым з'явiлася менавiта Белая Русь. Тэрміны Чырвоная Русь і Чорная Русь узніклі амаль адначасова i працяглы час «канкуравалі» за «права» абазначаць адны i тыя ж тэрыторыi.

Самы даўнi помнiк усходнеславянскага паходжання, якi згадвае Белую Русь, — «Слово избpанное от святых писаний еже на латыню», створанае, праўдападобна, сербам Пахомiем Лагафетам у Ноўгарадзе каля 1461.

У ВКЛ тэрмін Белая Русь вядомы з канца 15 стагодзьдзя і ў большасьці выпадкаў датычыў Маскоўскай дзяржавы (напрыклад, на карце Віда–Ляцкага 1542, першай карце, створанай на тэрыторыi ВКЛ), радзей – Ноўгарада. Да часткi тэрыторыi сучаснай Беларусi, перш за ўсё да Полаччыны, назву Белая Русь пачалі трывала дастасоўваць у сярэдзіне 16 стагодзьдзя («Гісторыя палякаў» Марціна Кромера, 1555). Чарговае пераасэнсаваньне назвы было абумоўленае абставiнамi Лiвонскай вайны, у першую чаргу — знаходжаньнем Полацка пад маскоўскай акупацыяй у 1563–1578. Магчыма, некаторы час штучны навуковы тэрмiн ужываўся як агульная назва земляў, вяртаньня якiх Рэчы Паспалiтай патрабавала польска–лiтоўскае грамадзтва. Да таго ж аўтары павярхоўных гiсторыка–геаграфiчных кампiляцый, што складалiся ў Заходняй Эўропе, часта зьмешвалi зьвесткi аб заваяваньнi Ноўгарада Іванам III i захопе Полацка Іванам IV у 1563. У значэньнi «Русь Лiтоўская» тэрмiн Белая Русь спачатку ўжывалi або iншаземцы (Кромер, Гваньiнi) або ўраджэнцы ВКЛ — прадстаўнiкi адукаваных пластоў грамадзтва «заходняй» арыентацыi – у тым ліку С. Рысiнскi, які ўпершыню ўжыў тэрмін «leucorussus» (грэцкае «беларус») як этнічную самазву. У канцы 16 – на пачатку 17 стагодзьдзяў назва Белая Русь трапляе з твораў польскiх гiсторыкаў i публiцыстаў у хронiкi ВКЛ: «Хpонiку..» Мацея Стрыйкоўскага, «Хpонiку Лiтоўскую i Жамойцкую», ды iнш.

Пашырэньне вядомасьцi Белай Русі ў афiцыйных колах Маскоўскай дзяржавы i ў праваслаўнага насельнiцтва Рэчы Паспалiтай пачалося амаль адначасова, з 1620-х. Назва Белая Русь адразу ж набыла выразную iдэалагiчную афарбоўку: яе асноўным зьместам на доўгiя стагодзьдзi зрабiлася iдэя аб'яднаньня (а пазьней — захаваньня) усiх «рускiх» земляў пад уладай Масквы.

У расейскiх афiцыйных дакумэнтах 1640–1650–х у склад Белай Русi ўкраiнскiя тэрыторыi ўключалi часьцей, чым беларускiя, а тэрмiнам «белоруское письмо» абазначалi ўсю сукупнасьць графiчных i лексiчных асаблiвасьцяў, якiя адрознiвалi так званую «заходнерускую» пiсьмовую мову ад рускай мовы Маскоўскай дзяржавы. Аднак назвы «Украiна» ды «Малая Русь» хутка выцесьнiлi Белую Русь з ужытку ў гэтым значэннi. Белая Русь у значэннi «Расейская дзяржава» сустракаецца на некаторых эўрапейскiх картах нават у 18 стагодзьдзі, але ўсё радзей. З канца 17 — пачатку 18 стагодзьдзяў геаграфiчная прывязка назвы стабiлiзуецца: яна канчаткова замацоўваецца за часткай земляў ВКЛ, здаўна называных Русьсю (у вузкiм сэнсе), у адрозненьне ад уласна Лiтвы.

Такi стан рэчаў у асноўным захаваўся да канца 19 стагодзьдзя, калi на ўздыме нацыянальнага руху — але і пад яўным уплывам «заходнерусізму» — Белая Русь пачала выкарыстоўвацца як назва ўсёй краiны, якая з цягам часу стане незалежнай Рэспублiкай Беларусь.

Гісторыя назвы Белая Русь — выдатная iлюстрацыя да шляху, пройдзенага эўрапейскай геаграфiяй сярэднявечча i раньняга Новага часу ад чыста разумовага апiсаньня розных, часта фантастычных, краiн i народаў, да дакладнай навукi. Хаця і навязаная Беларусі звонку, назва Белая Русь сьведчыць пра лучнасьць яе гістарычнага лёсу зь лёсам эўрапейскай цывілізацыі.

## [рэдагаваць] Праблемы перакладу

Назва "Белая Русь" не зусім правільна перакладзеная на шматлікія мовы сьвету як "Белая Расея". Праблема зь перакладам узьнікла з той прычыны, што ў многіх мовах сьвету адсутнічае асобнае слова для старадаўняй Русі, і ў гэтых мовах няма аніякай дыфэрэнцыяцыі паміж словамі "Русь" і "Расея" (што, дарэчы, стагодзьдзямі прапагандавалая імпэрскімі расейскімі гісторыкамі). Гэтая праблема зь перакладам асабліва датычыць германскіх моваў за выключэньнем ангельскай:

- Wit-Rusland (Белая-Расея) па-галяндзку;
- Hviderusland па-дацку;
- Hviterussland па-нарвэску;
- Weißrussland па-нямецку;
- Vitryssland па-швэдзку.

У некаторых мовах адрозьненьне паміж Русьсю і Расеяй ёсьць вельмі выразным:

- Białoruś, але Rosja па-польску;
- Білорусь, але Росія па-украінску;
- Weißruthenien, але Russland па-нямецку (да 1945).

## [рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

- Алесь Белы. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Менск, 2000.

Рэзюмэ: па-беларуску, па-ангельску, па-нямецку

## [рэдагаваць] Літаратура

- Замысловский Е. Е. Геpбеpштейн и его истоpико–геогpафические известия о России. СПб., 1884
- Імя тваё «Белая Русь». Мн., 1991
- Порецкий Я. И. Соломон Рысинский * Solomo Pantherus Leucorussus. Мн., 1983
- Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974
- Савельева Е. А. Hовгоpод и Hовгоpодская земля в западноевpопейской каpтогpафии XV—XVI вв. // Геогpафия России XV—XVIII вв. (по сведениям иностpанцев). Л., 1984
- Alexandrowicz S. Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII w. Poznań, 1989
- Colker M. L. America rediscovered in thirteenth century? // Speculum. A journal of medieval studies. Cambridge. Vol. 54. No. 4. October 1979
- Ostrowski W. About the origin of the name «White Russia». London, 1975
- Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis // Roczniki Humanistyczne. T. X, z. 2. Lublin, 1961.

## [рэдагаваць] Крыніцы

- Sarmatiae Europeae descriptio. Ab Alexandro Guagnino Veronensi // Poloniae Historiae Corpus. Ex bibliotheca Ioan. Pistorii Nidani. Per Sebastiani Henric Petri. V. I. Basileae, 1588
- Akta Aleksandra, króla polskiego, wielkiego księcia litewskiego i t.d. (1501—1506). Wyd. F. Papee. Kraków, 1927
- Anonymi Dvbnicensis. Liber de rebus Lvdovici R. H. // Analecta Monumentorum Hungariae historicum literarorium maximum inedita. Budapestini, 1986
- I.V. Bellum Prutenum // Smereka E. Zbiór pisarzy polsko–lacińskich. Leopoli, 3, 1933
- Cromer M. Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et republica regni Poloni libri duo. Cracoviae, 1901. (паўтоp выданьня 1578 г.)
- Der Weiss Kunig. Eine Erzählung von den Thaten Kaiser Maximilian der Ersten. Wien, 1775
- Historica Russiae monumenta ex antiquis exterarum gentium arcivis et bibliothecis deprompta ab A. I. Turgenevio. V. I. Petropoli, 1841 (Акты исторические, относящиеся к России, извлечённые из иностранных архивов и библиотек А. И. Тургеневым)
- Historiae Ruthenicae Scriptores exteri saeculi XVI. V. I—II. Berolini et Petropoli, 1841—42
- Kronika Jana z Czarnkowa (Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum). Оprac. J. Szlachtowski // Monumenta Poloniae Historica Lwów, T. II. 1872
- Ioannes Stobnicensis. Introductio in Ptolomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512
- Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth–century English voyagers. Ed. by Lloyd E. Berry and Robert O. Crummey. Madison—London, 1968
- Scriptores Rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapest, 1938
- Starowolski Sz. Polska albo opisanie położenia królestwa Polskiego. Kraków, 1976
- Stryikowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. I-II. Warszawa, 1846
- Cosmographey oder beschreibung aller Laender, Herrschaften, fürnemsten Stetten... Beschriben durch Sebastianum Münsterum... Basel, 1550; Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils 1414 bis 1418. Herausgegeben von M. R. Buck. Tübingen, 1882
- Prisschuch Th. Des conzilis grundveste // Die historischen Volkslieder der Deutschen vom 13. bis 6. Jahrhundert. Bd. 1. Leipzig, 1865
- Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. Hrsg. von Alois Primisser. Wien, 1827
- Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. Cracoviae, 1882
- Слово избpанное от святых писаний еже на латыню // Попов А. Н. Историко–литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. М., 1875
- Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М., 1977
- ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843; Т. 25. М.—Л., 1949
- Il Mappamondo di Fra Mauro. A cura di Tullio Gasparini Leporace. Presentazione di Roberto Almagia. Venezia, 1956
- Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas to the early history of cartography with reproductions of the most important maps, printed in the XV and XVI centuries. Stockholm, 1889.

Крыніца: Алесь Белы для ЭГБ

Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org../../../%D0%B1/%D0%B5/%D0%BB/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C_febc.html»

Катэгорыя: Беларусь

##### Views

- Артыкул
- Гутаркі
- Бягучая вэрсія

##### Пошук

##### На іншых мовах

- English
- Eesti
- Français
- Italiano
- Русский