Cymru - Wicipedia

# Cymru

### Oddi wrth Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd.

Cymru
(Wales)
(Baner) | (Arfbais answyddogol)

Arwyddair: Cymru am byth
Anthem: Hen Wlad Fy Nhadau
Ieithoedd swyddogol | Cymraeg, Saesneg
Prifddinas | Caerdydd
Dinas fwyaf | Caerdydd
Prif Weinidog | Rhodri Morgan
Arwynebedd | 20,779 km²
Poblogaeth - Cyfrifiad 2001 - Amcangyfrif 2004 - Dwysedd | 2,903,085 2.95 miliwn 140/km²
Arian breiniol | Punt (£) (GBP)
Cylchfa amser - Haf: | UTC UTC +1
Blodyn cenedlaethol | Cenhinen, Cenhinen Bedr
Nawddsant | Dewi Sant

Mae Cymru (hefyd Saesneg: Wales) yn wlad Geltaidd ac yn un o'r tair gwlad (gyda'r Alban a Lloegr) a'r un dalaith (Gogledd Iwerddon) sy'n ffurfio'r Deyrnas Unedig. Lleolir y wlad yn ne-orllewin Prydain Fawr yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain, Môr Hafren a Môr Iwerydd i'r gogledd a'r gorllewin, ac Glannau Dyfrdwy i'r gogledd-ddwyrain. Cymru yw tywysogaeth fwyaf y byd, ond bellach nid yw'r term "tywysogaeth" yn cael ei defnyddio'n aml i'w disgrifio. Cymraeg yw iaith frodorol y wlad ond siaradir Saesneg, sy'n iaith y mwyafrif erbyn heddiw, yn ogystal.

## [golygu] Hanes

  Prif erthygl: Hanes Cymru
  Gweler hefyd, Cynhanes Cymru.

Glaniodd Iŵl Cesar ym Mhrydain ym mis Awst 55 C.C., ond ni lwyddwyd i oresgyn Cymru (a oedd, fel gweddill Prydain, yn diriogaeth Geltaidd) am fwy na chanrif wedi hynny. Roedd llwythau Celtaidd Cymru — a oedd, yn ddiwyllianol, yn debyg iawn i'w cymdogion Brythonaidd yn ne Prydain — yn cynnwys y Silwriaid yn de a'r Ordovices yn y gogledd. Fe sefydlodd y Rhufeinwyr gadwyn o amddiffynfeydd dros dde Cymru, cyn belled â Chaerfyrddin (Maridunum). Mae tystiolaeth iddyn nhw fynd ymhellach i'r gorllewin a chroesi i Iwerddon. Adeiladasant 'gaer y lleng' Caerllion (Isca), lle mae'r amffitheatr sydd wedi goroesi orau ym Mhrydain. Roedd y Rhufeiniaid hefyd yn brysur yn y gogledd — mae hen chwedl, Breuddwyd Macsen Wledig, yn dweud i Macsen Wledig, un o ymerawdwyr olaf yr ymerodraeth yn y Gorllewin, briodi Helen ferch pennaeth Cymreig o Segontiwm (Caernarfon gyfoes).

Ni wnaeth yr Eingl-Sacsoniaid orchfygu Cymru, er iddynt dorri'r cysylltiad rhwng Cymru a'r Hen Ogledd ar ôl Brwydr Caer yn 615, oherwydd llwyddiannau milwrol y brenhinoedd Cymreig yn ogystal, wrth gwrs, â'r tirwedd a'r hinsawdd. Adeiladodd Offa, brenin Mercia, glawdd mawr o ddaear ar hyd y ffin rhwng ei freniniaeth a gwlad y Cymry. Mae darnau o Glawdd Offa i'w gweld o hyd heddiw.

Parhaodd Cymru'n wlad Gristnogol ar ôl goresgyn Lloegr gan y tylwythau paganaidd Tiwtonaidd (y Saeson). Fe aeth Dewi Sant ar bererindod i Rufain yn y 6ed ganrif, ac fe weithiodd fel esgob yng Nghymru ymhell cyn y cyrhaeddodd Awstin i drosi brenin Caint a dechrau esgobaeth Caergaint. Ond ni wnaeth y Cymry fawr o ymdrech i ledu Cristionogaeth yn Lloegr, efallai oherwydd yr elyniaeth rhwng y ddwy bobl. Roedd brenhinoedd Cymru fel Rhodri Mawr a Llywelyn ap Gruffudd yn ddigon cryf neu gyfrwys i gadw eu hannibyniaeth.

Ar ddiwedd y 1060au, daeth y Normaniaid i Gymru, gan newid gwleidyddiaeth y wlad. Sefydlwyd arglwyddiaethau Normanaidd Y Mers, rhwng Cymru a Lloegr. Bu bron iawn i Gymru gyfan gael ei gorsegyn ganddynt ond llwyddodd Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd i'w hatal, er iddynt ymsefydlu mewn rhannau o'r de ac ardaloedd ar y ffin. Llwyddodd Llywelyn Fawr i osod seiliau Cymru unedig a chyhoeddwyd ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Ond parhaodd brenhinoedd Lloegr i ymosod ar Gymru trwy gydol y cyfnod. Ym 1282 lladdwyd Llywelyn Ein Llyw Olaf, sef tywysog olaf annibynol Cymru, mewn ysgarmes ger Cilmeri a chipiodd Edward I o Loegr ei deyrnas. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth - Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Biwmares, a Harlech ydyw'r cestyll enwocaf.

Cafwyd cyfres o wrthryfeloedd yn erbyn llwyodraeth y Saeson o ddiwedd y 13eg ganrif hyd ddiwedd y 15fed ganrif; gan Madog ap Llywelyn (1294-96) a Llywelyn Bren (1316) er enghraifft, ac roedd y Cymry'n disgwyl dychweliad Owain Lawgoch yn y 1370au i ryddhau'r wlad. Cododd Owain Glyndŵr mewn gwrthryfel yn 1400 a chafodd ei gyhoeddi'n Dywysog Cymru, ond marw allan yn raddol wnaeth y gwrthryfel wrth i frenhinoedd Lloegr ailosod eu hawdurdod yn y wlad.

## [golygu] Gwleidyddiaeth

  Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Cymru

Mae Cymru yn dywysogaeth ers y drydedd ganrif ar ddeg. Fe'i rheolid yn wreiddiol gan frenhinoedd neu dywysogion annibynnol neu led-annibynnol megis Rhodri Mawr, Llywelyn Fawr, a'i ŵyr Llywelyn ein Llyw Olaf, a fabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru ym 1258: cydnabuwyd hyn gan Frenin Lloegr ym 1277 yn unol â Chytundeb Aberconwy. Ar ôl ei goresgyn gan Edward I, mynegwyd y dyhead am annibyniaeth i Gymru yn y 14eg ganrif gan nifer o wrthryfeloedd bychain. Y gwrthrhyfel mwyaf oedd gwrthryfel Owain Glyndŵr a ddechreuodd ym 1400. Curodd gwŷr Glyndŵr lu Seisnig ger Pumlumon ym 1401. Cafodd Glyndŵr ei gyhoeddi yn Dywysog Cymru ag edrychodd am gymorth gan y Ffrancwyr, ond erbyn 1409 roedd gafael y lluoedd Seisnig ar y wlad yn rhy gryf a dirwynodd y gwrthryfel i ben.

Roedd gweddill y 15fed ganrif yn bur ansefydlog hefyd. Ochrai'r rhan fwyaf o'r Cymry â phlaid y Lancastriaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau. Uchafbwynt y rhyfeloedd hynny oedd buddugoliaeth Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth yn 1485; diolch i'r cymorth a gafodd gan y Cymry a heidiai i'w gefnogi pan laniodd yn Sir Benfro, trechodd Harri y brenin Rhisiart III a chipiodd goron Lloegr gan gychwyn cyfnod y Tuduriaid.

Yn ystod terynasiad Harri VIII o Loegr, rhannwyd Cymru yn saith sir gan Ddeddf Uno 1536, sef: Brycheiniog, Dinbych, Y Fflint, Morgannwg, Trefaldwyn, Penfro, a Maesyfed, a gwnaethpwyd deddfau Lloegr yn ddeddfau gwlad yng Nghymru.

Mae aelodau'r Cynulliad Cenedlaethol, a grëwyd ym 1998 ac sy'n cyfarfod yng Nghaerdydd, yn gael eu hethol gan y Cymry. Tywysog Cymru yw'r teitl y mae brenin neu frenhines Prydain yn arfer rhoi i'w mab hynaf, ond nid yw'r tywysog ei hun yn byw yng Nghymru nac yn cymryd rhan yn ei llywodraeth. Y Tywysog Charles yw'r Tywysog Cymru cyntaf ers yr Oesoedd Canol i fedru siarad tipyn bach o Gymraeg.

## [golygu] Daearyddiaeth

  Prif erthygl: Daearyddiaeth Cymru

Cymru a rhan o Loegr o'r gofod

Crewyd patrwm o 13 o siroedd yng Nghymru ar ôl Deddf Uno 1536: Sir Fôn, Sir Frycheiniog, Sir Gaernarfon, Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin, Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Sir Forgannwg, Sir Feirionnydd, Sir Drefaldwyn, Sir Benfro, Sir Faesyfed, a Sir Fynwy. Y rhain ydyw siroedd hanesyddol Cymru. Yn ad-drefnu llywodraeth leol 1974 crewyd wyth sir weinyddol: Clwyd, Dyfed, Gwent, Gwynedd, Powys, Morgannwg Ganol, De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg. Erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonïol Cymru. Yn 1996 crewyd 22 o awdurdodau unedol i gymryd lle'r wyth sir weinyddol, a'u henwau yn cynnwys rhai o enwau'r 13 sir hanesyddol a rhai o'r wyth sir weinyddol, a'r ffiniau yn wahanol weithiau. Mae rhai o'r trefi mawrion yn awdurdodau unedol eu hunain e.e. Caerdydd, Abertawe, Wrecsam.

Mae tri Pharc Cenedlaethol yng Nghymru: Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Parc Cenedlaethol Eryri a Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Dyfarnwyd i'r cestyll Biwmares, Harlech, Caernarfon, a Chonwy, ym 1986, ac i ardal ddiwydiannol Blaenafon ym 2000, statws Treftadaeth Byd UNESCO .

Gweler hefyd: Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru, Rhestr ynysoedd Cymru, Rhestr mynyddoedd Cymru, Rhestr llynnoedd Cymru, Rhestr afonydd Cymru, Cronfeydd Cymru.

## [golygu] Economi

  Prif erthygl: Economi Cymru

Mae rhannau o Gymru yn ddiwydiannol ers y 18fed ganrif. Mae glo, copr, llechi, ac aur wedi cael eu cloddio yng Nghymru. Roedd y gweithiau haearn ac alcam a'r pyllau glo wedi denu miloedd o fewnfudwyr i'r wlad yn ystod y 19fed canrif, yn enwedig i gymoedd de Cymru. Bu'r mewnfudwyr hyn, y rhan fwyaf ohonynt o Loegr neu Iwerddon, yn allweddol yn y newid iaith a sbardunwyd yn y De-Ddwyrain yr adeg hon, o'r Gymraeg i'r Saesneg.

## [golygu] Demograffeg

Cyfrifiad 2001

- Poblogaeth: 2,903,085, Gwryw: 1,403,782 Benyw: 1,499,303
- amcangyfrif canol 2005 (Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol): 2,958,000

### [golygu] Lle geni

- Canran y boblogaeth ganwyd yn:
  - Cymru: 75.39%
  - Lloegr: 20.32%
  - Yr Alban: 0.84%
  - Gogledd Iwerddon: 0.27%
  - Gweriniaeth Iwerddon: 0.44%

### [golygu] Grwpiau ethnig

- - Croenwyn: Prydeining: 95.99%
  - Croenwyn: Gwyddelig: 0.61%
  - Croenwyn: eraill: 1.28%
  - Cymysg: croenwyn a croendu 0.29%
  - Cymysg: croenwyn ac asiaidd 0.17%
  - Cymysg: eraill: 0.15%
  - Asiaidd:
    - Indiaidd: 0.28%
    - Pacistanaidd: 0.29%
    - Bangladeshaidd: 0.19%
    - Asiaidd eraill: 0.12%
  - Croendu: 0.25%
  - Tseiniaidd: 0.40%
  - Canran y boblogaeth yn cydnabod eu hunain fel Cymry: 14.39% (Doedd ffurflen y cyfrifiad ddim yn gofyn y cwestiwn hwn ac fe fu llawer o gwyno am hynny. Felly dyma'r canran o bobl a wnaeth ysgrifennu'r wybodaeth hon ar y ffurflen er nad oedd disgwyl iddynt wneud hynny.)

### [golygu] Crefyddau

- - Cristnogol: 71.9%
  - Bwdism: 0.19%
  - Hindw: 0.19%
  - Iddewig: 0.08%
  - Moslemaidd: 0.75%
  - Sîcaidd: 0.07%
  - Crefyddau eraill: 0.24%
  - Dim crefydd: 18.53%
  - Dim yn dweud: 8.07%
- Oed y boblogaeth:
  - 0-4: 167,903
  - 5-7: 108,149
  - 8-9: 77,176
  - 10-14: 195,976
  - 15: 37,951
  - 16-17: 75,234
  - 18-19: 71,519
  - 20-24: 169,493
  - 25-29: 166,348
  - 30-44: 605,962
  - 45-59: 569,676
  - 60-64: 152,924
  - 65-74: 264,191
  - 75-84: 182,202
  - 85-89: 38,977
  - 90+: 19,404
- Gwybodaeth ar yr iaith Gymraeg:
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn yn deall Cymraeg yn unig: 4.93%
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn yn siarad Cymraeg, ond ddim yn ysgrifennu na darllen Cymraeg: 2.83%
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn yn siarad a darllen Cymraeg, ond ddim yn ysgrifennu Cymraeg: 1.37%
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn yn siarad, darllen, ac ysgrifennu Cymraeg: 16.32%
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn gyda rhyw gyfuniad o'r sgiliau hyn : 2.98%
  - Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hýn heb wybodaeth o'r iaith Gymraeg: 71.57%

## [golygu] Diwylliant

  Prif erthygl: Diwylliant Cymru

Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.

## [golygu] Arwyddluniau Cenedlaethol

Defnyddir pob un o'r canlynol fel arwyddluniau swyddogol neu answyddogol o'r genedl Gymreig:

- Y Ddraig Goch
- Cenhinen
- Cenhinen Bedr
- Baner Dewi Sant

## [golygu] Cysylltiad allanol

- Cynulliad Cenedlaethol Cymru

gw • sg • go
Pynciau'n ymwneud â Chymru

Hanes: | Cynhanes • Cyfnod y Rhufeiniaid • Oes y Seintiau • Yr Oesoedd Canol Cynnar • Oes y Tywysogion • Yr Oesoedd Canol Diweddar • Cyfnod y Tuduriaid • Yr Ail Ganrif ar Bymtheg • Y Ddeunawfed Ganrif • Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg • Yr Ugeinfed Ganrif
Gwleidyddiaeth: | Cenedlaetholdeb Cymreig • Cynulliad Cenedlaethol Cymru • Etholiadau • Materion cymdeithasol • Prif Weinidog Cymru • Y Swyddfa Gymreig • Ysgrifennydd Gwladol Cymru
Daearyddiaeth: | Daeareg • Llynnoedd • Mynyddoedd • Ynysoedd
Demograffeg: | Cymraeg • Cymry • Saesneg Gymreig
Diwylliant: | Addysg • Cerddoriaeth • Eisteddfod • Llenyddiaeth • Tîm rygbi'r undeb
Hunaniaeth: | Baner genedlaethol • Baneri • Cenhinen • Cenhinen Bedr • Hen Wlad fy Nhadau • Hiraeth

gw • sg • go Gwledydd cyfansoddiadol a thiriogaethau'r Deyrnas Unedig
Gwledydd cyfansoddiadol | Yr Alban · Cymru · Gogledd Iwerddon · Lloegr
Tiriogaethau tramor | Anguilla · Bermuda · De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De · Gibraltar · Montserrat · Saint Helena (yn cynnwys Ynys Ascension a Tristan da Cunha) · Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig · Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India · Ynysoedd Cayman · Ynysoedd y Falklands · Ynysoedd Pitcairn · Ynysoedd Turks a Caicos · Yr Ynysoedd Virgin Prydeinig
Tiriogaethau dibynnol y Goron | Jersey · Ynys y Garn · Ynys Manaw
Ardaloedd Canolfan Sofranaidd | Akrotiri a Dhekelia

Wedi dod o "http://cy.wikipedia.org../../../c/y/m/Cymru.html"

Categorïau: Gwledydd Celtaidd | Cymru

##### Views

- Erthygl
- Sgwrs
- Diwygiad cyfoes

##### Chwilio

##### Ieithoedd eraill

- Afrikaans
- Alemannisch
- Aragonés
- العربية
- Azərbaycan
- Boarisch
- Žemaitėška
- Български
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Česky
- Dansk
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- Suomi
- Français
- Gaeilge
- Gàidhlig
- Galego
- Gaelg
- עברית
- हिन्दी
- Hrvatski
- Hornjoserbsce
- Krèyol ayisyen
- Magyar
- Interlingua
- Bahasa Indonesia
- Ido
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- 한국어
- Kurdî / كوردي
- Kernewek
- Latina
- Líguru
- Lingála
- Lietuvių
- Latviešu
- Māori
- Македонски
- Nahuatl
- Plattdüütsch
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Nouormand
- Occitan
- Polski
- Piemontèis
- Português
- Rumantsch
- Română
- Armãneashce
- Русский
- Сибирской
- Sicilianu
- Scots
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Српски / Srpski
- Svenska
- Тоҷикӣ
- ไทย
- Türkçe
- Українська
- Vèneto
- 中文
- Bân-lâm-gú