Альбанская мова - Вікіпэдыя

# Альбанская мова

### Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Альбанская (Shqip)
Ужываецца ў: | Альбаніі, Сэрбіі і Чарнагорыі, Македоніі, Грэцыі, Турцыі, Італіі і іншых
Рэгіён: | Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў: | 6.169.000 (2000)
Клясыфікацыя: | Індаэўрапейская Альбанская
Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў: | Альбаніі, Косава, Македоніі
Рэгулюецца: | —
Код мовы
ISO 639-1 | sq
ISO 639-2(B) | sqi
ISO 639-2(T) | alb
SIL | ALS, ALN, AAE, AAT

Альба́нская мо́ва (па-альбанску Shqip) — індаэўрапейская мова, на якой размаўляюць альбанцы ў Альбаніі, Косаве і некаторых іншых рэгіёнах і краінах паўднёвай Эўропы. На індаэўрапейскім дрэве моваў у сваёй галіне іншых роднасных моваў ня мае, з тае прычыны што альбанцы зьяўляюцца адзінымі сучаснымі нашчадкамі розных плямёнаў Іліраў. Колькасьць носьбітаў на сёньня — каля 6 мільёнаў. Дзьве асноўныя групы дыялектаў гэта Ґеґ (Gegë), які пашыраны ў былой Югаславіі, і Тоск (Toskë), які пашыраны ў паўднёвай Альбаніі.

## [рэдагаваць] Гісторыя

Першыя вядомыя рукапісы датуюцца 15 стагодзьдзем. Першая вядомая друкаваная кніга на альбанскай мове — “Мэшары” (Meshari, што азначае па-альбанску кніга малітваў) — была напісаная Джонам Бузуку (Gjon Buzuku), каталіцкім сьвятаром у 1555 годзе. Першай школай з выкладаньнем на альбанскай мове, праўдападобна, была вучэльня Францысканцаў, якая была адкрытая ў 1638 годзе.

## [рэдагаваць] Назва

Слова shqip па-альбанcку азначае “арол”, але дакладная гісторыя паходжаньня гэтай саманазвы нявядомая. Па-лацінску з даўніх часоў (яшчэ за Пталамеем) ужывалася слова Albania, і яно паступова пашырылася ў іншыя мовы. Карэнныя альбанцы ў Італіі называюць сябе і сваю мову “арбэрэш” (Arbëresh). Карэнныя альбанцы ў Грэцыі называюць сябе і сваю мову “арванітыка” (Arvanitika).

## [рэдагаваць] Клясыфікацыя і дыялекты

Мовазнаўцы даказалі, што альбанская мова зьяўляецца індаэўрапейскай, у 1850-х гадох. Яна зьяўляецца адзінай мовай на сваёй галінцы: гэта адзіны жывы нашчадак дыялектаў, на якіх размаўлялі ў Ілірыі.

Дзьве асноўныя групы дыялектаў гэта Ґеґ (Gegë), які пашыраны ў былой Югаславіі ды на поўначы Альбаніі, і Тоск (Toskë), які пашыраны ў паўднёвай Альбаніі. Прыблізная мяжа паміж дыялектамі палягае па рацэ Шкумбіні (Shkumbini). Узровень падабенства дыялектаў даволі вялікі, таму праблемаў узаемнага разуменьня звычайна не ўзьнікае, хаця паміж імі ёсьць выразныя фаналягічныя і лексылягічныя адрозьненьні.

Значна большымі адрозьненьнямі характарызуюцца дыялекты арбэрэш (Arbëresh), пашыраны сярод альбанцаў Італіі, і арванітыка (Αρβανίτικα), сярод альбанцаў у Грэцыі.

Літаратурная мова базуецца на паўднёвым дыялекце тоск.

- Ґеґ
- Тоск
  - Арбэрэш
  - Арванітыка

## [рэдагаваць] Альбаназнаўства

Дасьледаваньнямі альбанскай мовы займаліся нямецкія лінгвісты Франц Боп (Franz Bopp), Норбэрт Ёкль (Norbert Jokl), Густаў Маер (Gustav Meyer), паляк Вацлаў Цімахоўскі (Wacław Cimochowski), альбанец Джавалін Шкуртай (Gjovalin Shkurtaj) і многія іншыя. У Беларусі на сёньняшні дзень няма ніводнага спэцыяліста ў галіне альбаназнаўства.

## [рэдагаваць] Фанэтыка

Альбанская мова мае 7 галосных і 29 зычных гукаў.

### [рэдагаваць] Галосныя

Альбанскія галосныя
Фанэма IPA | Літара | Вымаўленьне
--- | --- | ---
/i/ | i | Як “і" ў слове “кіт"
/ɛ/ | e | Як “э" ў слове “мэта"
/a/ | a | Як “а" слове “тата"
/ə/ | ë | У беларускай мове няма адпаведніка. Нешта сярэдняе паміж “а" і “ы". Падобна да баўгарскага гуку “ъ". На канцы словаў не вымаўляецца, але падаўжае галосны ў папярэднім складзе.
/ɔ/ | o | Як “о" ў слове “кот"
/y/ | y | У беларускай мове няма адпаведніка. Як нямецкі “ü або францускі “u" у слове “du"
/u/ | u | Як “у" ў слове “шум".

### [рэдагаваць] Зычныя

Альбанскія зычныя
Фанэма IPA | Літара | Вымаўленьне
--- | --- | ---
/p/ | p | Як “п" у слове "пан"
/b/ | b | Як "б" у слове "бурак
/t/ | t | Як "т" у слове "тата"
/d/ | d | Як "д" у слове "дошка"
/c/ | q | У беларускай мове няма. Нешта сярэдняе паміж македонскім "кь" (Ќ) і мяккім расейскім "чь".
/ɟ/ | gj | У беларускай мове няма. Паліталізаваны варыянт "дж": "джь" (альбо інакш кажучы, звонкі варыянт мяккага "чь")
/k/ | k | Як "к" у слове "калі"
/g/ | g | Як расейскі г, альбо як беларускі ґ у словах "ґанак", "ґузік".
/ts/ | c | Як "ц" у слове "цаля"
/dz/ | x | Як "дз" у слове "пэндзаль", "дзынкаць"
/tʃ/ | ç | Як "ч" у слове "чаму"
/dʒ/ | xh | Як "дж" у слове "ураджай"
/θ/ | th | У беларускай мове няма. Як ангельскі гук th у слове thin
/ð/ | dh | У беларускай мове няма. Як ангельскі гук th у слове this
/f/ | f | Як "ф" у слове "фізыка"
/v/ | v | Як "в" у слове "вока"
/s/ | s | Як "с" у слове "сын"
/z/ | z | Як "з" у слове "замак"
/ʃ/ | sh | Як "ш" у слове "шаля"
/ʒ/ | zh | Як "ж" у слове "жывы". Перад "і" паляталізуецца - "жі" (не "жы"!)
/h/ | h | Нешта сярэдняе паміж беларускім "х" (ch) і "г" (h). Бліжэй да "х".
/m/ | m | Як "м" у слове "мама"
/n/ | n | Як "н" у слове "нос"
/ɲ/ | nj | Як "нь" у слове "конь"
/l/ | l | Як "ль" у слове "соль"
/j/ | j | Як "й" у слове "мой"
/lˠ/ | ll | Як "л" у слове "кол"
/r/ | rr | Як "р" у слове "рука"
/ɾ/ | r | У беларускай мове няма. Як "р" у гішпанскім слове "aro".

## [рэдагаваць] Лексыка

Альбанская мова выдзелілася з протаіндаэўрапейскай праўдападобна каля 4000 гадоў таму, і бальшыня словаў базавага лексыкону маюць протаіндаэўрапейскія карані. Некаторыя зь іх зьяўляюцца кагнатамі з румынскімі адпаведнікамі. Мова мае шмат лацінскіх і грэцкіх запазычаных словаў, у тым ліку ў базавай лексыцы:

- qytet < civitas (горад)
- qiell < caelum (неба)
- mik < amicus (сябар)

Пасьля прыходу славян на Балканы альбанская мова ўвабрала ў сябе і славянскую лексыку, перадусім баўгарскую. Апрача таго, як і ўсе іншыя мовы на Балканскай паўвысьпе, альбанская мова мае заўважны пласт турэцкай лексыкі, які ўвайшоў у мову за часам панаваньня Асманскай імпэрыі.

## [рэдагаваць] Альфабэт

Альбанская мова пішацца лацінскім альфабэтам. Альфабэт быў стандартызаваны ў 1908 годзе. Апрача стандартных сымбаляў ASCII Latin-1 ISO ужываюцца два сымбалі ë і ç. Да 1908 году з-за адсутнасьці стандарту для запісу альбанскай мовы ўжываліся шматлікія сыстэмы, у тым ліку кірыліца, грэцкі альфабэт, вэрсія арабскай азбукі і іншыя.

## [рэдагаваць] Прыклады і выразы

Альбанскі, альбанская (мова) | shqip | /ʃkʲip/ | (shkEEp) | праслухаць?
прывітаньне (дыялект гег) ( | tungjatjeta | /tun ɟat jɛ ta/ | (tUhn-ngIAt-IEta) | праслухаць?
да пабачэньня | mirupafshim | /mi ru paf ʃim/ | (mEEr-Uh-pA-fshEEm) | праслухаць?
калі ласка | ju lutem | /ju lu tɛm/ | (iU LU-tehm) | праслухаць?
дзякуй | faleminderit | /fa ɫɛ min dɛ rit/ | (fAh-leh-mEE-nde-rEEt) | праслухаць?
гэты | atë | /a tə/ | (ATEH) | праслухаць?
колькі? | sa është? | /sa əʃ tə/ | (sAh ush-te) | праслухаць?
ангельская (мова) | anglisht | /an gliʃt/ | (ahn-GLEE-sht) | праслухаць?
так | po | /po/ | (POE) | праслухаць?
не | jo | /jo/ | (IOH) | праслухаць?
прабач(це) | më fal | /mə fal/ | (mUh FAL) | праслухаць?
Я не разумею | nuk kuptoj | nuk kup toj/ | (nUhk KUP-toi) | праслухаць?
Будзь здаровы! На здароўе! | gëzuar | /gə zu ar/ | (gUh-zuh-ar) | праслухаць?
Вы размаўляеце па-ангельску? | flisni Anglisht? | /flis ni an gliʃt/ | (flee-snEE ahn-GLEE-sht) | праслухаць?

Гукі ў фармаце Ogg Vorbis.

## [рэдагаваць] Зьнешнія спасылкі

Вікіпэдыя мае вэрсію
на альбанскай мове

У ВікіСховішчы можна знайсьці мультымэдыйныя матэрыялы па тэме:
«Альбанская мова»
Атрымана з «http://be.wikipedia.org../../../%D0%B0/%D0%BB/%D1%8C/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.html»

Катэгорыі: Мовы | Альбанія | Індаэўрапейскія мовы

##### Views

- Артыкул
- Гутаркі
- Бягучая вэрсія

##### Пошук

##### На іншых мовах

- Aragonés
- العربية
- Asturianu
- Български
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Česky
- Dansk
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Suomi
- Føroyskt
- Français
- Galego
- עברית
- Hrvatski
- Magyar
- Bahasa Indonesia
- Ido
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- 한국어
- Kernewek
- Limburgs
- Македонски
- Bahasa Melayu
- Plattdüütsch
- Nederlands
- Norsk (nynorsk)
- Norsk (bokmål)
- Occitan
- Polski
- Português
- Română
- Русский
- Sámegiella
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Slovenčina
- Slovenščina
- Shqip
- Српски / Srpski
- Svenska
- ไทย
- Türkçe
- 中文