Heimspeki 19. aldar - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið

# Heimspeki 19. aldar

### Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

[edit]
Saga vestrænnar heimspeki
Fornaldarheimspeki
Forverar Sókratesar
Klassísk heimspeki
Hellenísk heimspeki
Rómversk heimspeki
Heimspeki síðfornaldar
Miðaldaheimspeki
Skólaspeki
Heimspeki endurreisnartímans
Heimspeki 15. aldar
Heimspeki 16. aldar
Nýaldarheimspeki
Heimspeki 17. aldar
Heimspeki 18. aldar
Heimspeki 19. aldar
Heimspeki 20. aldar
Rökgreiningarheimspeki
Meginlandsheimspeki
Heimspeki samtímans

Heimspeki 19. aldar er ýmist talin síðasti hluti þess tímabils í sögu vestrænnar heimspeki, sem kallast nýaldarheimspeki, eða sérstakt tímabil í sögu heimspekinnar, sem tekur við af nýaldarheimspeki en fer á undan heimspeki 20. aldar.

Á 18. öld höfðu heimspekingar upplýsingartímans gríðarleg áhrif og verk heimspekinga á borð við David Hume, Immanuel Kant og Jean-Jacques Rousseau höfðu mikil áhrif á nýja kynslóð hugsuða. Seint á 18. öld reyndi hreyfing sem kennd er við rómantík að sameina skynsemisviðhorf fortíðarinnar og lífrænni og tilfinningalegri sýn á veruleikann. Helstu hugmyndirnar sem kveiktu þennan neista voru hugmyndir um þróun, sem Johann Wolfgang von Goethe og Charles Darwin héldu fram, og hugmyndir um það sem kalla mætti undirliggjandi reglu, til dæmis frjáls markaður Adams Smith. Aukinn þrýstingur fyrir jafnrétti og örari breytingum náði hámarki með byltingum og óreiðu sem höfðu einnig áhrif á heimspekina.

## [breyta] Stutt sögulegt yfirlit

Á árunum 1789- 1815 breyttu byltingar, stríð og átök evrópskri menningu. Þegar margar af félagslegum og menningarlegum hefðum liðinnar aldar höfðu liðið undir lok var búið að varða veginn fyrir róttækar efnahagslegar og stjórnmálalegar breytingar. Evrópsk heimspeki tók þátt í og knúði áfram margar þessara breytinga.

### [breyta] Áhrif frá upplýsingartímanum

Á síðasta þriðjungi 18. aldar komu fram fjölmargar hugmyndir sem bæði kerfisbundu fyrri heimspeki og ögruðu sjálfum grundvellinum að kerfisbindingu heimspekinnar. Immanuel Kant var áhrifamesti heimspekingur þessa tíma. Annar áhrifamikill heimspekingur tímabilsins var Jean-Jacques Rousseau. Báðir voru þeir afurð 18. aldarinnar en áttu báðir mikinn þátt í að umbreyta hugarfari 18. aldarinnar. Rousseau, í tilraun til þess að útskýra eðli ríkisvaldsins ögraði sjálfri undirstöðu ríkisvaldsins með yfirlýsingu sinni um að „maðurinn er frjáls borinn en hvarvetna í hlekkjum“. Kant, í tilraun til að sameina raunhyggju og rökhyggju og finna mannlegri þekkingu öruggan grundvöll, neyddist til að halda því fram að við sæjum ekki hlutina í sjálfum sér, heldur aðeins hlutina eins og þeir birtast okkur.

## [breyta] Helstu heimspekingar 19. aldar

- Immanuel Kant, 1724 - 1804
- Jeremy Bentham, 1748 - 1832
- Johann Gottlieb Fichte, 1762 - 1814
- Wilhelm von Humboldt, 1767 - 1835
- Friedrich Ernst Daniel Schleiermacher, 1768 - 1834
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770 - 1831
- Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, 1775 - 1854
- Johann Friedrich Herbart, 1776 - 1841
- Bernard Bolzano, 1781 - 1848
- Karl C.F. Krause, 1781 - 1832
- Arthur Schopenhauer, 1788 - 1860
- Auguste Comte, 1798 - 1857
- Ludwig Andreas Feuerbach, 1804 - 1872
- John Stuart Mill, 1806 - 1873
- Alexander Herzen, 1812 - 1870
- Søren Aabye Kierkegaard, 1813 - 1855
- Mikhail Bakunin, 1814 - 1876
- Karl Marx, 1818 - 1883
- Frederick Engels, 1820 - 1895
- Herbert Spencer, 1820 - 1903
- Wilhelm Dilthey, 1833 - 1911
- Thomas Hill Green, 1836 - 1882
- Franz Brentano, 1838 - 1907
- Ernst Mach, 1838 - 1916
- Charles Sanders Peirce, 1839 - 1914
- William James, 1842 - 1910
- Peter Kropotkin, 1842 - 1921
- Friedrich Nietzsche, 1844 - 1900
- Georg F.L.P. Cantor, 1845 - 1918
- Francis Herbert Bradley, 1846 - 1924
- Bernard Bosanquet, 1848 - 1923
- Gottlob Frege, 1948 - 1925
- Hans Vaihinger, 1852 - 1933
- Josiah Royce, 1855 - 1916
- Sigmund Freud, 1856 - 1939
- Henri Bergson, 1859 - 1941
- John Dewey, 1859 - 1952
- Edmund Husserl, 1859 - 1938
- Lou Andreas Salomé, 1861 - 1937
- Alfred North Whitehead, 1861 - 1947
- George Santayana, 1863 - 1952
- John Ellis McTaggart, 1866 - 1925
- Bertrand Russell, 1872 - 1970

Af „http://is.wikipedia.org../../../h/e/i/Heimspeki_19._aldar.html“

Flokkar: Heimspeki eftir tímabilum | 19. öldin

##### Views

- Grein
- Spjall
- Núverandi útgáfa

##### Leit

##### Á öðrum tungumálum

- Deutsch
- English
- Lietuvių
- Nederlands
- 日本語
- Suomi
- 中文