กรรมฐาน - วิกิพีเดีย

# กรรมฐาน

### จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ส่วนหนึ่งของ พุทธศาสนา ประวัติพุทธศาสนา
จุดมุ่งหมายของพุทธศาสนา
เพื่อความดับทุกข์ · นิพพาน
ใจความสำคัญของพุทธศาสนา
สิ่งทั้งปวงไม่ควรยึดมั่นถือมั่น
ไตรสรณะ
พระพุทธ · พระธรรม · พระสงฆ์
ความเชื่อและการปฎิบัติ
ศีล · ธรรม ศีลห้า · ศีลแปด บทสวดมนต์และพระคาถา
คัมภีร์และหนังสือ
พระไตรปิฎก พระวินัยปิฎก · พระสุตตันตปิฎก · พระอภิธรรมปิฎก
นิกาย
เถรวาท · อาจริยวาท (มหายาน) · วัชรยาน · เซน
สังคมพุทธศาสนา
เมือง · ปฏิทิน · บุคคล · วันสำคัญ · สิ่งก่อสร้าง · วัตถุมงคล
ดูเพิ่มเติม
ศัพท์เกี่ยวกับพุทธศาสนา หมวดหมู่พุทธศาสนา

กรรมฐาน หมายถึง ที่ตั้งแห่งการทำงานของจิต สิ่งที่ใช้เป็นอารมณ์ในการเจริญภาวนา อุปกรณ์ที่ใช้ในการฝึกอบรมจิต หรืออุบายหรือกลวิธีเหนี่ยวนำให้เกิดสมาธิ

กรรมฐาน เป็นสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อให้จิตสงบอยู่ได้ ไม่เที่ยวเตลิดเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน ไปอย่างไร้จุดหมาย

## [แก้] กรรมฐาน 40

กรรมฐาน 40 เป็นสิ่งที่ใช้ฝึกสมาธิ ก็คือสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อชักนำให้เกิดสมาธิ พอจิตกำหนดจับสิ่งนี้เข้าแล้ว จะชักนำให้จิตแน่วแน่อยู่กับสิ่งนี้ จนเป็นสมาธิได้มั่นคงและเร็วที่สุด ในคัมภีร์อรรถกถาและปกรณ์ ได้รวบรวมแสดงกรรมฐานไว้ 40 อย่าง คือ

- กสิณ 10 แปลว่า วัตถุอันจูงใจ หรือวัตถุสำหรับเพ่ง เพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ
  เป็นวิธีใช้วัตถุภายนอกเข้าช่วย โดยวิธีเพ่งเพื่อรวมจิตให้เป็นหนึ่ง มี 10 อย่าง คือ

  - ก.ภูตกสิณ 4 (กสิณคือมหาภูตรูป) ได้แก่ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ
  - ข.วรรณกสิณ 4 ได้แก่ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ
  - ค.กสิณอื่นๆ ได้แก่ อาโลกกสิณ อากาสกสิณ

รายละเอียดกสิณทั้งสิบ

ปฐวีกสิณ | - | กสิณคือดิน กสิณที่ใช้ดินเป็นอารมณ์ |
อาโปกสิณ | - | กสิณน้ำคือ กสิณที่ใช้น้ำเป็นอารมณ์ |
เตโชกสิณ | - | กสิณคือไฟ กสิณที่ใช้ไฟเป็นอารมณ์ |
วาโยกสิณ | - | กสิณคือลม กสิณที่ใช้ลมเป็นอารมณ์ |
นีลกสิณ | - | กสิณคือสีเขียว กสิณที่ใช้สีเขียวเป็นอารมณ์ |
ปีตกสิณ | - | กสิณคือสีเหลือง กสิณที่ใช้สีเหลืองเป็นอารมณ์ |
โลหิตกสิณ | - | กสิณคือสีแดง กสิณที่ใช้สีแดงเป็นอารมณ์ |
โอทาตกสิณ | - | กสิณคือสีขาว กสิณที่ใช้สีขาวเป็นอารมณ์ |
อาโลกกสิณ | - | กสิณคือแสงสว่าง กสิณที่ใช้แสงสว่างเป็นอารมณ์ |
อากาสกสิณ | - | กสิณคือที่ว่างเปล่า,ช่องว่าง กสิณที่ใช้ที่ว่างเปล่าเป็นอารมณ์

- อสุภะ 10 ได้แก่ การพิจารณาซากศพระยะต่างๆรวมกัน 10 ระยะ ตั้งแต่ศพเริ่มขึ้นอืด ไปจนถึงศพที่เหลือแต่โครงกระดูก

- อนุสติ 10 คือ อารมณ์ดีงามที่ควรระลึกถึงเนืองๆ ได้แก่ พุทธานุสติ ธัมมานุสติ สังฆานุสติ สีลานุสติ จาคานุสติ เทวตานุสติ มรณสติ กายคตาสติ อานาปานสติ อุปสมานุสติ

รายละเอียด อนุสติทั้งสิบ

พุทธานุสติ | - | ระลึกถึงพระพุทธเจ้า คือน้อมจิตระลึกถึง และพิจารณาคุณของพระองค์ |
ธัมมานุสติ | - | ระลึกถึงพระธรรม(คำสั่งสอนของพระพุทธองค์) คือน้อมจิตระลึกถึง และพิจารณาคุณของพระธรรม |
สังฆานุสติ | - | ระลึกถึงพระสงฆ์ คือน้อมจิตระลึกถึง และพิจารณาคุณของพระสงฆ์ |
สีลานุสติ | - | ระลึกถึงศีล และพิจารณาศีลของตนที่ได้ประพฤติบริสุทธิ์ ไม่ด่างพร้อย |
จาคานุสติ | - | ระลึกถึงจาคะ ทานที่ตนได้บริจาคแล้ว และพิจารณาเห็นคุณธรรม คือความเผื่อแผ่เสียสละที่มีในตน |
เทวตานุสติ | - | ระลึกถึงเทวดา หมายถึงเทวดาที่ตนเคยได้รู้ได้ยินมา และพิจารณาเห็นคุณธรรมซึ่งทำคนให้เป็นเทวดา ตามที่มีอยู่ในตน |
มรณสติ | - | ระลึกถึงความตายอันจะต้องมีมาถึงตนเป็นธรรมดา พิจารณาให้เกิดความไม่ประมาท |
กายคตาสติ | - | สติอันไปในกาย หรือระลึกถึงเกี่ยวกับร่างกาย คือ กำหนดพิจารณากายนี้ ให้เห็นว่าประกอบด้วยด้วย ส่วนต่างๆคือ อาการ32อันไม่สะอาด ไม่งาม น่าเกลียด เป็นทางรู้เท่าทันสภาวะของกายนี้ มิให้หลงไหลมัวเมา |
อานาปานสติ | - | สติกำหนดลมหายใจเข้าออก |
อุปสมานุสติ | - | ระลึกถึงธรรมเป็นที่สงบคือนิพพาน และพิจารณาคุณของนิพพาน อันเป็นที่หายร้อนดับกิเลสและไร้ทุกข์

- อัปปมัญญา 4 คือ ธรรมที่พึงแผ่ไปในมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย อย่างมีจิตใจสม่ำเสมอทั่วกันไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต โดยมากเรียกกันว่า พรหมวิหาร 4 คือ

1. เมตตา คือ ปรารถนาดี มีไมตรีอยากให้มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย มีความสุขทั่วหน้า
2. กรุณา คือ อยากช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นจากความทุกข์
3. มุฑิตา คือ พลอยมีใจแช่มชื่นบาน เมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข และเจริญงอกงาม ประสบความสำเร็จยิ่งขึ้นไป
4. อุเบกขา คือ วางจิตเรียบสงบ สม่ำเสมอ เที่ยงตรงดุจตาชั่ง มองเห็นมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ได้รับผลดีร้าย ตามเหตุปัจจัยที่ประกอบ ไม่เอนเอียงไปด้วยชอบหรือชัง

- อาหาเร ปฏิกูลสัญญา กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหาร
- จตุธาตุววัฏฐาน กำหนดพิจารณาธาตุ 4 คือ พิจารณาเห็นร่างกายของตน โดยสักว่าเป็นธาตุ 4 แต่ละอย่างๆ
- อรูป 4 กำหนดสภาวะที่เป็นอรูปธรรมเป็นอารมณ์ ใช้ได้เฉพาะผู้ที่เพ่งกสิณ 9 อย่างแรก จนได้จตุตถฌานมาแล้ว กรรมฐานแบบอรูป มี 4 อย่าง คือ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญจายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ

รายละเอียด อรูป 4

อากาสานัญจายตนะ | - | กำหนดช่องว่างหาที่สุดไม่ได้ (ซึ่งเกิดจากการเพิกกสิณออกไป) เป็นอารมณ์ |
วิญญาณัญจายตนะ | - | กำหนดวิญญาณหาที่สุดมิได้ (คือเลิกกำหนดที่ว่าง เลยไปกำหนดวิญญาณแผ่ไปสู่ที่ว่างแทน) เป็นอารมณ์ |
อากิญจัญจายตนะ | - | (เลิกกำหนดวิญญาณเป็นอารมณ์ เลยไป) กำหนดภาวะไม่มีอะไรเลยเป็นอารมณ์ |
เนวสัญญานาสัญญายตนะ | - | (เลิกกำหนดแม้แต่ภาวะที่ไม่มีอะไรเลย) เข้าสู่ภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่

## [แก้] ขีดขั้นความสำเร็จ

ขีดขั้นความสำเร็จของกรรมฐานแต่ละประเภท

กสิณ 10 | ปฏิภาคนิมิต | อุปจารสมาธิ | ปฐมฌาน | ทุติยฌาน | ตติยฌาน | จตุตถฌาน |  |
อสุภะ 10 | ปฏิภาคนิมิต | อุปจารสมาธิิ | ปฐมฌาน |  |  |  |  |
อนุสติ 8ข้อแรก |  | อุปจารสมาธิ |  |  |  |  |  |
กายคตาสติ | ปฏิภาคนิมิต | อุปจารสมาธิิ | ปฐมฌาน |  |  |  |  |
อานาปานสติ | ปฏิภาคนิมิต | อุปจารสมาธิ | ปฐมฌาน | ทุติยฌาน | ตติยฌาน | จตุตถฌาน |  |
อัปปมัญญา 3ข้อแรก |  | อุปจารสมาธิิ | ปฐมฌาน | ทุติยฌาน | ตติยฌาน |  |  |
อุเบกขาพรหมวิหาร |  | อุปจารสมาธิ |  |  |  | จตุตถฌาน |  |
อาหาเรปฏิกูลสัญญา |  | อุปจารสมาธิิ |  |  |  |  |  |
จตุธาตุววัฏฐาน |  | อุปจารสมาธิ |  |  |  |  |  |
อากาสานัญจายตนะ |  | อุปจารสมาธิิ |  |  |  | จตุตถฌาน | อากาสานัญจายตนะ |
วิญญาณัญจายตนะ |  | อุปจารสมาธิ |  |  |  | จตุตถฌาน | วิญญาณัญจายตนะ |
อากิญจัญจายตนะ |  | อุปจารสมาธิิ |  |  |  | จตุตถฌาน | อากิญจัญจายตนฌาน |
เนวสัญญานาสัญญายตนะ |  | อุปจารสมาธิ |  |  |  | จตุตถฌาน | เนวสัญญานาสัญญายตนะ

## [แก้] กรรมฐาน 2 อย่าง

ในคัมภีร์ทางพระอภิธรรมบรรยายเกี่ยวกับกรรมฐานไว้ว่า การงานที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม

และแบ่งกรรมฐานเป็นสองอย่าง คือ

- สมถะ เป็นอุบาย การยังกิเลส นิวรณ์ทั้งหลายให้สงบ ระงับ
- วิปัสสนา เป็นปัญญา เห็นโดยอาการต่างๆ มีความไม่เที่ยง เป็นต้น

## [แก้] อ้างอิง

- พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์".
- พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม".
- พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม".
- "พระอภิธัมมัตถสังคหะ".

## [แก้] ดูเพิ่ม

- ฌาน
- เจริญอานาปานสติ บำเพ็ญสติปัฏฐาน๔ ให้บริบูรณ์ ในวิกิซอร์ซ

ดึงข้อมูลจาก "http://th.wikipedia.org../../../%E0%B8%81/%E0%B8%A3/%E0%B8%A3/%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%90%E0%B8%B2%E0%B8%99.html".

หมวดหมู่: กรรมฐาน

##### Views

- บทความ
- อภิปราย
- รุ่นปัจจุบัน

##### ค้นหา