Jean-François Champollion - Wikipedia

# Jean-François Champollion

### Diwar Wikipedia, an holloueziadur digor

Jean-François Champollion
Poltred gant Léon Cogniet (1831).

Jean-François Champollion lesanvet Champollion Yaouank (bet ganet d’an 23 a viz Kerzu 1790 e Figeac, el Lot ha marvet d’ar 4 a viz Meurzh 1832 e Pariz), zo un egiptour gall. Hemañ eo a zaslennas ar hieroglifoù ha sellet e vez outañ evel tad an egiptouriezh.

Lavarout a rae diwar e benn e-unan :

> Me zo holl da Egipt, ha hi zo pep tra evidon

.

## [kemmañ] Buhezskrid

Ur skoliad hep e bar e oa bet. Gouzout a ouie kaozeal latin da nav bloaz, hebraeg da drizek vloaz hag arabeg da bevarzek vloaz. Kas a reas e studioù da benn e Figeac ha war-lerc’h e Grenoble. Pa oa lisead e oa bet entanet gant studi ar hieroglifoù egiptat hag a-drugarez d’e vreur Champollion-Figeac e teuas a-benn da gaout un eilskrid eus enskrivadurioù maen Rosetta, a oa bet skrivet ennañ gant hieroglifoù hag e gresianeg (hag ivez e demoteg). Diwar neuze en doa komprenet e vije tu da lenn ar yezh-se a oa bet ankounac’haet abaoe kantvedoù goude bezañ studiet ar yezhoù kar ha mont a reas da Bariz e 1808 evit studiañ, e-touez traoù all, ar c'hopteg hag an amhareg. D’ar mare-se e skrivas d’e vreur :

« Plediñ a ran a-zevri gant studi ar c'hopteg. Me a venn gouzout an egipteg koulz hag ar galleg dre ma vo diazezet al labour vras a gasan da benn war ar papiruz egiptek war ar yezh-se. » (Champollion, 1807, d’e seitek vloaz).

Ul labour hir d’ober e oa bet dazlenn ar hieroglifoù : e 1807 e krogas ganti, e 1808 e tizoloas reolennoù pennañ ereadurioù (doare strollañ) an arouezioù. Neuze en em c’houlennas, o verzout e oa damheñvel arouezioù ar hieroglifoù ouzh unan eus ar rannyezhoù koptek ma ne veze ket implijet vogalenn ebet er skritur egiptek. E 1810 e soñjas dezhañ e c’halle an arouezioù-se bezañ ideogrammoù (evit ezteuler ur vennozh) pe fonogrammoù (evit ezteuler ur son). E 1812 e savas un daolenn gronologel diwar-benn ar skriturioù, ar skriturioù-red a oa anezho un doare eeunaet bet krouet goude ar hieroglifoù.

E 1816 e oa bet rediet da zistreiñ da Fijeac en harlu abalamour d’e vennozhioù politikel troet war-du Bonaparte ha rankout a reas paouez gant e enklaskoù. Diorren a reas gant e vreur un reizhiad kelenn kentañ derez a oa diazezet war ar vonitourelezh. E 1817 e tistroas da Grenoble ha dimeziñ a reas gant Rosine Blanc.

Deuet da eilkelenner war an Istor e kendalc’has da gas e studioù da benn war ar hieroglifoù. E 1819 e teuas da vezañ sur, goude bezañ sellet ouzh ar papiruz a oa e "levr an anaon", e oa ar hierateg hieroglifoù eeunaet. Adalek 1821 e teuas a-benn da lenn sternioù ar roueed, en o zouez hini Ptolemaios V war maen Rosetta, ha goude hini Kleopatra war diazez un obeliskenn ha war ur bapiruzenn diyezhek. D’ar 27 a viz Gwengolo 1822 e skrivas al Lizher d’an Ao. Dacier, ul lizher a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek, evit lakaat anezhañ da c’houzout e oa o paouez dizoleiñ ur reizhiad evit dazlenn ar hieroglifoù.

« Ur reizhiad kemplezh eo, ur skritur skeudennaouek, arouezel ha fonetek war un dro, en un hevelep testenn, en un hevelep frazenn, lavarout a rafen en un hevelep ger zoken). » (Champollion, 1822)

Gortoz a reas Champollion daou vloaz c’hoazh a-raok embann e Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz hag evit digeriñ dorioù an egiptouriezh skiantel. E gempredidi, en o zouez e vestr kozh Silvestre de Sacy dreist-holl, o doa breutaet ha tabutet a-zivout e zizoloadennoù da-heul.

E 1826 e oa bet anvet da virour e mirdi al Louvre, ma oa e karg eus an dastumadoù egiptat. Kendrec’hiñ a reas ar roue [[Loeiz XVIII] da brenañ an dastumad perc’hennet gant koñsul Bro-saoz en Egipt ha da c’houde e reas prenadennoù all a bouez, en o zouez obeliskenn Louksor a oa en he led e 1831 hag a oa bet lakaet war-sav e Pariz, place de la Concorde, e miz Kerzu 1833.

Adalek 1828 betek 1830 e teu e hunvreoù da wir : mont a reas kuit da Egipt da seveniñ ur gefridi skiantel ; du-hont e tastumas roadoù ha traezoù a-leizh. Ur wech distroet da Bariz e oa bet anvet en Akademiezh an enskrivadurioù hag al lizherennoù kaer ha reiñ a reas e gentel gentañ enni e 1831. Mervel a reas, skuizh-divi gant e labourioù, e Pariz d’ar 4 a viz Meurzh 1832 d’an oad a 41 bloaz. Douaret e voe er vered Père Lachaise e Pariz.

Roet eo bet e anv d’ul Lise e Grenoble ha d’ul lise all e Figeac.

## [kemmañ] Red-vicher

- Lisead e Grenoble en Isère
- Studioù war yezhoù ar Reter Pariz
- Eilkelenner war an Istor e Skol-veur Grenoble
- Mirour e Mirdi Egipt, mirdi al Louvre
- Kador-gelenn Henoniezh egitptat e Collège de France

## [kemmañ] Mirdioù Champollion

- An ti ma oa bet ganet e Figeac.
- Ti Champollion e Vif en Isère, bet perc’hennet gant breur an egiptour.

## [kemmañ] Buhezskrid

- 1822, Lizher d’an Ao. Dacier a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek
- 1823, Pantheon egiptat, dastumad tudennoù mojennel eus Henegipt, hervez ar monumantoù, testenn evit displegañ skeudennadurioù Léon-Jean-Joseph Dubois.
- 1824, Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz.
- 1826, Lizheroù d’an Ao. Dug Blacas d'Aulps.
- 1827, Notennig evit displegañ ar monumantoù egiptat er Mirdi Charlez X.
- 1828, Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù an Henegipted pe Enklaskoù diwar-benn elfennoù kentañ ar skritur sakr-se, diwar-benn o c’henstrolloù liesseurt, ha diwar-benn keñveriadurioù ar reizhiad-se gant an hentennoù grafek egipatat all.
- 1828-1829, Lizheroù skrivet eus Egipt hag eus Nubia
- 1836, Yezhadur Egipteg (deuet er-maez war-lerc’h e varv)
- 1841, Geriadur egipteg skrivet gant hieroglifoù (deuet er-maez war-lerc’h e varv)

### [kemmañ] A-zivout Champollion

- Champollion, héritier du peuple Kagoth gant Joël Polomski ha Gilles Faltrept, 1990, embannet gant Kevredigezh Dastumerien Figeac, ISBN 2950265219
- Jean-François Champollion, Sa vie et son oeuvre, 1790-1832 gant Hermine Hartleben, 1990, Pygmalion, ISBN 2-85704-317-1
- Champollion, Une vie de lumière gant Jean Lacouture, 1988, Grasset, ISBN 2-246-41211-0

## [kemmañ] Liammoù

Dafar ouzhpenn a-fed an tem-mañ a vez kavet e-barzh Wiki.Commons
diwar-benn Jean-François Champollion

- Buhezskrid klok ha skeudennaouet enlinenn
- Yezhadur egipteg Champollion enlinenn (Édition 1836)
- Teuliad diwar-benn Champollion gant Radio Suisse Romande

Porched Egiptopedia

Adkavit pennadoù Wikipedia a denn da Henamzer Egipt :

Istor | Douaroniezh | Labour-douar | Aozadur politikel | Faraoned | Arz | Mitologiezh | Doueed | Buhez pemdez | Levrlennadur | Geriaoueg

Adtapet diwar "http://br.wikipedia.org../../../j/e/a/Jean-Fran%C3%A7ois_Champollion_468c.html"

Rummadoù ar bajenn: Egiptourien Frañs | Enskrivadurourien Frañs | Meneger egiptek | Hieroglifoù | Ganedigezhioù 1790 | Marvioù 1832 | Tud

##### Views

- Pennad
- Kaozeadenn
- Stumm a-vremañ pe stumm red

##### Kemer perzh

- Skoazell
- Porched ar gumuniezh
- Tavarn
- Roadoù

##### Klask

##### E yezhoù all

- العربية
- Български
- Català
- Česky
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Euskara
- Suomi
- Français
- עברית
- Hrvatski
- Magyar
- Ido
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- 한국어
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Polski
- Português
- Română
- Русский
- Slovenčina
- Slovenščina
- Svenska
- Türkçe
- 中文