# Afrikato

### El Vikipedio

Manieroj de artikulacio
Obstruanto
Klaketo
Plozivo
Ejektivo
Injektivo
Afrikato
Frikativo
Siblanto
Sonoranto
Nazalo
Frapeto
Trilo
Alproksimanto
Likvido
Vokalo
Duonvokalo
Lateralo
Ĉi tiu paĝo entenas fonetikan informon en la IFA, kiu eble ne ĝuste montriĝos en ĉiu retumiloj (retfrandiloj). [Helpon!]
redaktu

Afrikatoj (aŭ pleonasme afrikataj konsonantoj) komenciĝas kiel halta konsonanto (plej ofte alveolara konsonanto, kia [t] aŭ [d]), sed ellasiĝas kiel frikativa konsonanto (kia [s] aŭ [z] aŭ, en kelkaj lingvoj, en frikativa trila konsonanto) anstataŭ rekte en la sekvan vokalon aŭ vortan finon.

## [redaktu] Ekzemploj

La anglaj sonoj literumataj "ch" kaj "j" (Esperante ĉ kaj ĝ, kaj transskribataj [tʃ] kaj [dʒ] en la IFA), germana kaj itala z [ts] (Esperante c) kaj itala z [dz] (Esperante dz) estas tipaj afrikatoj. Tiuj sonoj sufiĉe komunas en la lingvoj de la mondo, kiel ankaŭ aliaj afrikatoj kun similaj sonoj, kiaj tiuj en la pola kaj la ĉina. Tamen, krom [dʒ], voĉaj afrikatoj estas relative raraj. Por kelkaj lokoj de artikulacio ili tute ne atestiĝas.

Multe malpli komunaj estas ekz. labialdentalaj afrikatoj, kia [p͡f] en la germana, aŭ velaraj afrikatoj, kia [k͡x] en la cvana ("Tswana") (skribita kg) aŭ Alt-Alemanaj Svisaj germanaj dialektoj (depende de la dialekto ankaŭ uvulara [q͡χ]). Tramonde, nur malmultaj lingvoj havas afrikatojn en tiaj pozicioj, eĉ kvankam la respektivaj haltaj konsonantoj estas preskaŭ universalaj. Malpli komunaj ankaŭ estas alveolaraj afrikatoj en kiuj la frikativo estas laterala, kia la [tɬ] sono trovata en la naŭatla kaj la totonaka lingvoj. Multaj atapaskaj (kia la Dene-Sulina kaj la navaha) havas seriojn de koronalaj afrikatoj kiuj povas esti neaspiraciaj, aspiraciaj, aŭ ejektivaj aldone al interdentalaj/dentalaj, alveolaraj, postalveolaraj, aŭ lateralaj, ekz. [t̪͡θ], [t̪͡θʰ], [t̪͡θ’], [ts], [tsʰ], [ts’], [tʃ], [tʃʰ], [tʃ’], [tɬ], [tɬʰ], kaj [tɬ’]. Afrikatoj ankaŭ povas esti kontrastigitaj per palataligo, kiel en la erzja, kie senvoĉaj alveolaraj, postalveolaraj kaj palatalaj afrikatoj estas kontrastaj. Afrikatoj ankaŭ povas havi foneman longon, tio estas, afektita de ĥronemo, kiel en la karela.

## [redaktu] Notacio

Afrikatoj ofte prezentiĝas per la du sonoj el kiuj ili konsistas (e.g. [pF], [kx]). Tamen, unuopaj signoj por la afrikatoj eble dezirindas, por emfazi ilian funkcion kiel individuaj parolaj segmentoj (t.e. kiel fonemoj). En tia kazo, la IFA rekomendas ligadon de la du elementoj de la afrikato per ligstango (ekz. [p͡f], [k͡x]). Unikodo disponas pri ligaturoj por la ses komunaj afrikatoj [ʦ], [ʣ], [ʧ], [ʤ], [ʨ], kaj [ʥ].

Alia metodo estas indiki la ellason de la afrikato per superscripto: [tˢ], [kˣ]. Tio deriviĝas de la konvencio en la IFA indiki aliajn ellasojn per superscripto.

En aliaj fonetikaj transcribaj sistemoj, kia la amerikanista sistemo, la afrikatoj [ts], [dz], [tʃ], [dʒ], [tɬ], kaj [dɮ] estas prezentitaj kiel <c> aŭ <¢>; <j>, <ƶ>, aŭ (malnove) <ʒ>; <c> aŭ <č>; <ǰ>, <ǧ>, aŭ (malnove) <ǯ>; <ƛ>; kaj <λ> aŭ <dl> respective. Ene de la IFA, [tʃ] kaj [dʒ] fojfoje transcribiĝas kiel palatalaj haltoj, <c> kaj <ɟ>.

## [redaktu] Afrikatoj kontraŭ halto-frikativaj sekvencoj

Afrikatoj povas kontrasti kun halto-frikativaj sekvencoj. Examploj inkluzivas:

  Pola: [t͡ʃ] en czysta 'pura (f.)' kontraŭ [tʃ] en trzysta 'tri cent',

kaj

  Klallama: [t͡s] en k’ʷə́nc 'rigardu min' kontraŭ [ts] en k’ʷə́nts 'li ĝin rigardas'.

La diferenco estas ke en la halto-frikativa sekvenco, la halto havas propran ellason antaŭ la frikativo komenciĝas, sed en la afrikato, la frikativa elemento mem estas la ellaso. Halto-frikativaj sekvencoj povas havi silaban limon inter la du segmentoj.

Afrikatoj kaj halto-frikativo sekvencoj estas distingataj ankaŭ foneme. En la angla, [ts] kaj [dz] (as en nuts kaj nods) estas konsiderataj kiel sekvencoj de halta fonemo kaj frikativa fonemo eĉ kvankam ili estas fonetike afrikatoj, ĉara ili povas havi enan morfeman limon (ekz. nuts ← nut + s). La vera angla afrikataj fonemoj /tʃ/ kaj /dʒ/ ne povas havi enan morfeman limon, kaj por montri ke ili ne estas sekvencoj de fonemoj, iuj notaciaj sistemoj uzas <č> kaj <ǰ> por prezenti tiujn du afrikatojn (kvankam tio ne estas konsiderata norma notacio de la IFA).

## [redaktu] Listo de afrikatoj

En la kazo de koronaloj, la simboloj <t, d> estas norme uzataj por la halta porcio de la afrikato senkonsidere al la preciza loko. Ekzemple, [t͡ʂ] ofte troviĝas por [ʈ͡ʂ]. Por faciligi legadon, la ligstangoj estas forigitaj el la tabelaj eroj ĉi-sube.

La ekzemplaj lingvoj estas tiuj pri kiuj tiaj sonoj estas raportitaj, sed kelkakaze ili eble bezonas konfirmon.

### [redaktu] Siblantaj afrikatoj

- Senvoĉa alveolara afrikato [ts] (en la itala, lombarda, germana, maja-k'iche'a)
- Voĉa alveolara afrikato [dz] (en la itala, lombarda, paŝtua )
- Senvoĉa postalveolara afrikato [t̠ʃ] (en la angla, kutime literumita "ch")
- Voĉa postalveolara afrikato [d̠ʒ] (Angla "j" aŭ "mola g")
- Senvoĉa alveolo-palatala afrikato [t̠ɕ] (en la pola, normĉina (mandarina), taja)
- Voĉa alveolo-palatala afrikato [d̠ʑ] (en la pola, serba )
- Senvoĉa retrofleksa afrikato [ʈʂ] (en la ubiĥa kaj aliaj nordokcidentaj kaŭkazaj lingvoj)
- Voĉa retrofleksa afrikato [ɖʐ] (en la ubiĥa kaj aliaj nortokcidentaj kaŭkazaj lingvoj)

### [redaktu] Nesiblantaj afrikatoj

- Senvoĉa bilabiala afrikato [pɸ] Laŭraporte troviĝa en la Liverpool-a dialekto ("Scouse") de la angla (bezonas konfirmon)
- Senvoĉa bilabial-labiodentala afrikato [pf] (en la germana, la tekea)
- Voĉa bilabial-labiodentala afrikato [bv] (en la tekea) (bezoinas konfirmon)
- Senvoĉa labiodentala afrikato [p̪f] (en la XiNkuna conga)
- Voĉa labiodentala afrikato [b̪v] (en la XiNkuna conga)
- Senvoĉa dentala afrikato [t̪θ] (en la luaj, la dene-sulina, iuj variaĵoj de venecia kaj aliaj nord-italiaj dialektoj)
- Voĉa dentala afrikato [d̪ð] (en la dene-sulina)
- Senvoĉa alveolara nonsibilant afrikato [tɹ̝̊] (en la mapudunguna) (bezonas konfirmon)
- Senvoĉa palatala afrikato [cç] (en la Skolt Sami, hungara)
- Voĉa palatala afrikato [ɟʝ] (en la Skolt Sami, hungara)
- Senvoĉa velara afrikato [kx] (en la secvana, Alt-alemana germana)
- Senvoĉa uvulara afrikato [qχ] (en la Nez Percé, volofa, kabarda)

### [redaktu] Lateralaj afrikatoj

- Senvoĉa alveolara laterala afrikato [tɬ] (en la navaha, ktp.)
- Voĉa alveolara laterala afrikato [dɮ] (ne raportita iam kontrasti kun [ɮ])
- Senvoĉa palatala laterala afrikato [cʎ̥ʼ] (kiel ejectivo [cʎ̥ʼ] en la dahala; kiel [tʎ̥] en la hadza)
- Senvoĉa velara laterala afrikato [kʟ̝̊] (kiel ejectivo [kʟ̝̊ʼ] en la zulua)

### [redaktu] Trilaj afrikatoj

- Prenazaligita trila bilabiala afrikato [mbʙ] (en la kelea)
- Senvoĉa dentala bilabiale trila afrikato [t̪ʙ̥] (en la wari’a)
- Senvoĉa alveolara trila afrikato /tʳ/ (en la ngkotha)
- Senvoĉa retrofleksa trila afrikato [tɽ̝̊] (en la malagasa) (bezonas konfirmon; simila sono en la suda dialekto de la mapudunguna estas raportita varii kun [ʈʂ].)
- Voĉa retrofleksa trila afrikato [dɽ̝] (en la malagasa) (bezonas konfirmon; simila sono en la fiĝia estas prenazaligita postalveolara halto kiu malofte havas trilan ellason)

### [redaktu] Aliaj afrikatoj

La pli komunaj el la senvoĉaj afrikatoj estas ĉiuj atestitaj aldone kiel ejektivoj: [tθ’, ts’, tɬ’, tʃ’, tɕ’, tʂ’, cʎ̥ʼ, kx’, kʟ̝̊’]. La maja k'iche'a uzas la ejektivan alveolaron ts’. Kelkaj ĥoisaj lingvoj kiel la !Xóõa estas raportitaj havi voĉajn ejektivajn afrikatojn, sed tiuj estas fakte konsonantaj aglomeroj: [dts’, dtʃ’]. Afrikatoj ankaŭ ofte estas aspiraciaj: [m̪p̪fʰ, tθʰ, tsʰ, tɬʰ, tʃʰ, tɕʰ, tʂʰ], fojfoje murmurataj: [m̪b̪vʱ, d̠ʒʱ], kaj fojfoje prenazaligitaj: [ndz, ndzʰ, ɳɖʐ, ɳɖʐʰ]. Labialigitaj, palataligitaj, velarigitaj, kaj faringaligitaj afrikatoj ankaŭ troviĝas.

## [redaktu] Piednotoj

## [redaktu] Vidu ankaŭ

- Maniero de artikulacio
- Apikala konsonanto
- Laminala konsonanto
- Listo de fonetikaj temoj

Elŝutita el "http://eo.wikipedia.org../../../a/f/r/Afrikato.html"

Kategorio: Africatoj

##### Views

- Artikolo
- Diskuto
- Aktuala versio

##### Serĉu

##### Aliaj lingvoj

- Alemannisch
- Brezhoneg
- Česky
- Dansk
- Deutsch
- English
- Suomi
- Français
- עברית
- Italiano
- 日本語
- 한국어
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Polski
- Română
- Русский
- Svenska
- Українська
- Tiếng Việt