Euskal Herria erromatarren garaian - Wikipedia, entziklopedia askea.

# Euskal Herria erromatarren garaian

### Wikipedia(e)tik

Euskal Herriko historia
Historiaurrea eta Antzin Aroa

- Euskal Herriko historiaurrea
- Erromatarren garaia

Erdi Aroa

- Barbaroen inbasioak
- Orreagako gudua
- Musulmanen okupazioak
- Iruñeko Erresuma
- Nafarroako Erresuma
- Ahaide nagusiak

Aro Modernoa

- Gaztelaren konkista
- Sorgin-ehizak

Aro Garaikidea

- Frantziako Iraultza
- Gerra Napoleonikoak
- Gerra Karlistak
- Industrializazioa
- Abertzaletasuna
- Lehen Mundu Gerra
- Espainiako Gerra Zibila
- Bigarren Mundu Gerra
- Frankismoa
- 1980tik aurrera

Kronologiak

- EHko historiaren kronologia
- Nafarroako erregeen zerrenda

Euskal Herria erromatarren garaian bi probintziatan banatuta zegoen, lurraldearen zati bakoitza handiagoa zen unitate batean sartua zegoelarik. Horrela hegoaldea Tarraconensisen barruan zegoen eta Ipar Euskal Herria, Akitania erromatarra edo Novenpopulania zen.

Hainbat hiri sortu zituzten erromatarrek, gehien bat aurretik zegoen herrixka birsortuz, besteak beste Pompaelo (Iruñea), Lapurdum Baiona, Veleia (Iruña-Veleia) eta Oiasso (Irun ?). Adierazgarria da euskarazko izenak iru(n) erroa dutela, hiri-ren baliokidea.

Iruña-Veleia aipatzekoa da hiri erromatarra, non euskarazko lehen hitz ez-onomastikoak aurkitu ziren.

## [aldatu] Euskal tribuak

Euskal tribuen kokapena erromatar geografoen arabera, gorriz leinu aurreindoeuroparrak eta urdinez zeltak

Zaila bada ere dauden erreferentziekin jakiten zeintzuk leinu ziren euskaldunak eta zeintzuk ez, ezagutza handiagoa dago zeintzuk ziren aurreindoeuroparrak eta zeintzuk zeltak. Horrek ideia bat ematen du, herri zeltak ez baitziren euskaldunak.

Gaur egungo Nafarroan batez ere baskoiak bizi ziren, nahiz eta Aragoi ibaiaren inguruan ere hedatzen ziren. Esan daiteke hau tribu pirenaiko bat zela[1]. Mendebaldean autrigoi, barduli eta karistiak bizi ziren eta iparraldean tarbeli eta siluzatesak, gaur egungo Zuberoan. Dakigunez ere Akitanian bizi zirenen hizkuntza aitzineuskararen oso antzekoa litzateke, edo agian hizkuntza bera ere eta, beraz, Garona ibairarte bizi ziren leinuak harreman handia zuten euskaldunekin.

Estrabonek honakoa esaten zuen garai hartan euskaldunei buruz:

Menditar hauek neurrikoak dira guztiak. Ez dute ura baizik edaten, eta lurrean egiten dute lo. Adats luzea eramaten dute emakumezkoen erara, nahiz eta gudukatzeko orduan zirrindara batez lotu kopetean. Aker-okela jaten dute gehien bat. Aresi sakrifikatzen dizkiote akerrak, baita gatibu eta zaldiak ere. Biktima-espezie bakoitzeko hekatonbeak egin ohi dituzte, greziarren usadiora, eta Pindaroren eran esateagatik, “espezie bakoitzeko, ehuneko bat inmolatzen dute”. Tropa arin, hoplita eta zaldizkoentzat lehiaketak antolatzen dituzte halaber, pugilatu, lasterketa, guduxka eta zelaiko konbaterako trebatzen. Menditarrak urtearen lautatik hirutan ez dira ezkurrez baizik elikatzen: ihartu eta birrindu ondoren, irin bihurtzen dituzte, denbora luzez irauten duen ogi moduko bat egiteko. Arruntki garagardoa edaten dute, inoiz gutxitan ardoa, eta lortzen duten urria, berehala ahitzen da, senideen arteko orritsetan. Olioaren ordez gurina erabiltzen dute. Eserita egiten dituzte euren oturuntzak: kide bakoitzari pareten luzeran eraikitako eserlekuetan toki bana gordetzen zaio, bertan adinaren eta duintasunaren arabera lerrokatzen direlarik; gero, janariak eskuz-esku pasarazten dituzte. Edaten hasi orduko, gizonezkoek dantzari ekiten diote, orain goraka jauzi eginez eta belauniko eroriz, arteka. Bastetanian emakumezkoak ere dantzatzen dira gizonezkoekin nahasian, elkarri aurpegia emanez, eskutik helduta. Gizonezkoak beltzez jantzita ibiltzen dira guztiak, gehez jantzita ibiltzen dira guztiak, gehienek sagos delako daramatelarik. Honetaz estaltzen dira lo egiteko ere beren lastozko etzantzetan. Keltatarren antzera, argizarizko ontzietaz baliatzen dira. Emakumezkoek arruntki soingainekoak eramaten dituzte eta kolore biziez brodaturiko soinekoez janzten dira. Herri batzuk, moneta gisa, (…) baliatzen dira; oso barrukaldean aurkitzen direnek, aldiz, produktuen trukea praktikatzen dute, edota zilarrezko xaflak ematen ebakita ordain bezala. Hiltzera zigortuak amildu egiten dituzte, eta parrizidak harrika hiltzen, baina mendi eta iturburuetatik kanpo. Ezkondu, greziarren antzera ezkontzen dira. Eriak, antzina egipziarren artean egiten zen legez, bideetan jartzen dituzte, lehenago eritasun bera nozitu dutenengandik tratamendu aholkuak jaso ditzaten. Brutusen konkista aurretik, larruzko txalupetaz baino ez ziren baliatzen itsas gorak uzten zituen lakuak eta zingirak zeharkatzeko; orain, ordea, apenas ikusten diren zuhaitz-enbor batez egindako piraguak ere. Beren gatza kolore gorrikoa da, baina, ehotuz gero, zuri bihurtzen da. Halan bizi dira, esan bezala, menditar horiek, alegia. Iberiako ipar itsasaldean kokaturiko horiek hots: Callaici direlakoak, Astureak eta Kantauriarrak, Baskoinen lurralde eta Pirineoraino, guztiak bizimolde berekoak baitira. Ez naiz herrion zerrenda luzeagotzen arriskatuko, izenen transkribaketak suposatuko lukeen asperrari amore emanez; izan ere, nori suerta dakioke atsegin, Pleutauroi, Bardietes, Allotriges eta antzeko beste zenbait izen oraindik itsusiago eta ezezagunagorik entzutea?

Beren zakartasun eta basatitasuna ez zaizkie zor beren gerra-ohiturei soilik, baita beren urruntasunari ere, zeren lur horietara daramaten bideak luzeak baitira, eta harreman zailtasun honek galerazi baitie soziabilitate eta gizatasun guztia. Halere, gaur egun gaitza ez da hain larria, bakeari eta erromatarrekin duten eguneroko tratuari esker, nahiz eta bi abantailok eman ez direneko tokietan izakera uzu eta basatiagoa mantentzen den. Ulertzen da, bestalde, lurralde hauen urrunari eta mendien presentziari darraion premia horrek izan duela zerikusirik ohituren bitxikeria hori areagotzeko orduan.

—Estrabon, Geogr. III, 3, 7, 8.[2]

## [aldatu] Bagaudak

Sakontzeko, irakurri: Bagaudak

Bagaudak II. mendetik V. mendera jauntxo handien eta Erromatar inperioaren aurka altxatu ziren Galia eta Hispaniako probintzia erromatarretako nekazari-taldeak zien. Bagauden matxinada nagusia V. mendearen lehen partean izan zen, Euskal Herriko lurraldeetan.

Latifundisten gehiegikerien eta agintari erromatarrek ezarritako zergak ordaintzearen aurka asaldatu ziren nekazariak, baina ez zuten arrakastarik izan eta altxamendu bakoitzean zapaldu egin zituzten. Baskoien lurraldeetan gertatu ziren bereziki bagauden altxamenduak: Pirinioen bi aldeetako Euskal Herrian urte askotan iraun zuen matxinadak, 269. urtean hasi eta 285ean Diokleziano enperadoreak amaiera eman zion arte. Bagauden matxinada nagusia V. mendearen lehen partean izan zen, Euskal Herriko lurraldeetan (iparraldean nahiz hegoaldean). Erromatar inperioa gainbehera zetorren aipatu mendean eta bisigodoen presioa gogortuz; aldi berean egonezin soziala areagotu egin zen; euskaldunak beren askatasunaren alde borrokatu ziren. Asturio jeneral erromatarraren aurka 441ean borrokatu ondoren, 443an Merobaudesen tropa erromatarren aurka galdu zuten bagaudek Aracaelin (gaur egungo Uharte-Arakil). Ondoko urteetan militar erromatar (Basilio jenerala) nahiz bisigodoekin (Teodoriko II.aren tropekin) borrokan jarraitu behar izan zuten, 456rarte.[3]

## [aldatu] Erreferentziak

1. ↑ "Euskal Herriko historia". Gaiak argitaletxea. 1. atala.
2. ↑ O. GAMBOA, M. RUIZ. "Euskaldunen irudia Antzinaro eta Erdi Aroko testu historiko eta literarioetan". Kondaira 5.
3. ↑ Harluxet Entziklopedia. Creative Commons lizentziapean sarean jarria

## [aldatu] Ikus, gainera

- Antzinako Erroma

## [aldatu] Kanpo loturak

- Erromatarrak Euskal Herrian Puntubi gunean
- Iruña-Veleia] aztarnategiaren gune ofiala

"http://eu.wikipedia.org../../../e/u/s/Euskal_Herria_erromatarren_garaian_a52a.html"(e)tik eskuratuta

Kategoria: Euskal Herriko historia

##### Views

- Artikulua
- Eztabaida
- Oraingo berrikuspena

##### Bilatu