Biktoriano Iraola - Wikipedia, entziklopedia askea.

# Biktoriano Iraola

### Wikipedia(e)tik

Biktoriano Iraola 1898an, 57 urte zituela

Biktoriano Iraola Aristigieta (Pasaia, Gipuzkoa, 1841 - Donostia, Gipuzkoa, 1919) idazle eta inprimatzailea pasaiatarra zen sortzez, baina bizitza osoa Donostian egin zuen; bertan ezkondu zen Catalina Alvarez azpeitiarrarekin, eta bertan hil zen, 1919ko irailaren 19an. Bere izenaz gain, Churi eta Sei goitizenak ere erabili zituen, gutxitan, literatur lanak izenpetzeko.

## [aldatu] Biografia

Biktoriano Iraola Pasai Donibanen jaio zela zalantza gabekotzat jotzen da literatur kronologietan, baina oraingoz ez dago dokumentuz frogaturik: batetik, Pasaiako Udalaren erregistro zibila 1841az geroztik abiatu zen, eta bestetik, haren bataio agiririk ez da ageri Eliza Katolikoaren artxiboetan. Frogak gorabehera, sorterriari zor zion maitasuna handikiro azaldu zuen Iraolak sarritan, bereziki «Santiaguetan» izeneko sei bertso jostatzaileetan (1893; era berean Apurrak, 1896).

Lanbidez inprimatzaile izan zen Iraola. Donostiako Legazpi kaleko bosgarrenean izan zuen bizilekua eta lantegia; urte batzuk geroago, Pio Baroja bizi izango zen etxe berean. Inprimategiko tresneria mugitzeko astoa zerabilen barrunbeheko patioan jira-bueltaka, Rosita izeneko asto emea.

Catalina Alvarez azpeitiarrarekin ezkondu eta bi alaba izan zituzten: Maria eta Dolores.

Iraolaren izena estuki dago loturik XIX. mendearen amaierako eta XX. mendearen hasiera arteko Donostiari. Zenbaitetan, literatur lanen bitartez garaikide izan zituen herritar ezagunak saiatu zen azaltzen: Shordo, Ishkiña, Brokolo orduko donostiarren izenak dira. Iraolak horiei buruz idatzitako teatro laburrak izan ziren eskuak puskatzeraino txalotuak Antzoki Zaharreko saioetan.

Iraolaren lanak ezagututa ez da zail asmatzen oso umore oneko gizona izan zela. Kronistek ere hala diote, baita zenbait gertakari kontatzen ere. Bigarren gerra karlistan zapelgorriek Arratsain menditik Donostia erasotzen zutelarik, lehertu gabeko bi granada jaso eta etxean gorde zituen oroigarri gisa.

Hala ere, gizon langile eta txorakeria gutxikoa izan zen Iraola, eta ez zuen onartzen etxera inor opariekin eta gisakoekin etortzea. Kalean ez zen askotan ibiltzen, alfertzat har ez zezaten.

Bere garaiko donostiar idazle gehienek bezala, Iraolak ongi ezagutu zuen Indalezio Bizkarrondo Bilintx, honen irudiaren erretratu bakarrenetakoa Iraolak marraztu baitzuen, eta Euskal-Erria aldizkarian argitaratu 1885ean (Euskal-Erria 1885-XII).

Iraola eta beste zenbait lagunen artean jarri zioten Donostiako hilerrian Bilintxek duen oroitarria, eta aldi berean ere aurkeztu Donostiako Udalean 1884ko otsailaren 6an eskabide bat, Antzoki Zaharreko iparraldera jotzen duen kale laburrari Bilintxen izena jar ziezaioten. Jakina den bezala, Bilintx urte luzeetan izan zen Antzoki Zaharreko atezain, eta bertako gelan omen zegoen 1867ko San Sebastian egunean, karlistek jaurtitako lehergailua leihotik sartu eta bi hankak moztu zizkionean. Urte bereko uztailaren 22an hil zen Bilintx neke eta oinaze izugarriak jasan ondoren.

Ez da Bilintxena Iraolak egindako marrazki bakarra: lanen zerrendan ageri dira argitaratutako guztiak, eta hor ikus daiteke marrazkia, baita komikia ere (marrazkiz eratutako istorio labur, gehienetan barregarriak) asko landu zuela.

Urte luzetan, Donostiako Udaleko zinegotzi izan zen, udaletxea Konstituzio plazan zegoenean. Batez beste, 1873. urtean hasi eta ia etengabe 1905 bitartean kargu politikoak izan zituen udal korporazioan: «regidor» lehendabizi eta «síndico» ondoren. Donostiaren hiri zabalkunderako aparteko garrantzia izan zuten urteetan izan zituen Iraolak ardura politikoak. Bere

Besteak beste, Iraolak gogor lan egin zuen Donostiako kaleetan soka-muturra, soka luzea lepoan lotuta zeukan zezena korritzeko aspaldiko ohitura gal ez zedin. Donostiaren egunean hasi eta Inaute asteartea bitartean, igandero korritzen zen zezena Donostiako kaleetan. Festa kentzeko 1902ko urtarrilaren 14an udalak emandako erabakiak sekulako istiluak ekarri zituen. Hamasei zinegotzi izan ziren festaren kontra: Sebastian Matxinbarrena alkatea, Atxa, Bidaguren, Bizkarrondo, Resines, Navarro, Zaldua, Albisu, Elosegi, Ducloux, Goiburu, Comin, Arrese, Ibarra, Lertxundi eta Nerekan; bederatzi bakarrik festaren alde: Biktoriano Iraolaz gain, Colmenares, Laffitte, Inziarte, Gaminde, Gabilondo, Mendiluze, Arrillaga eta Arzelus.

Lana ugari egina utzi zuen Iraolak 1919ko irailaren 19an, goizeko 9etan, hil zenean Donostiako bere etxean. Hala aitortzen zioten biharamunean egunkari eta aldizkariek ohar nekrologikoetan (Euskal-Esnalea 1919-V; La Voz de Guipúzcoa 1919-09-20/21; El Pueblo Vasco 1919-09-20).

Donostiako Udalak Gros auzoko plaza bati Iraolaren izena ematea erabaki zuen 1999ko ekainaren 2an.

## [aldatu] Idazlea

Biktoriano Iraola 1917an, 76 urte zituela

Iraola bere literatur lanez nola bizitza publikoaz XIX. mendearen hondarretan zabaldu eta hiritartu zen Donostiako bizitzaren partaide osoa izan zen; jaiotzez pasaiatarra izanik ere, esan daiteke Iraola donostiarra izan zela bizitzaz eta buru-bihotzez.

Euskal Herriak foruak galdu berriak zituela, XX. mendearen azken hamarkada aldera, intelektual talde handia bildu zen Donostian, Jose Manterola Beldarrain irakasle gazte kementsuaren gerizpean:

- idazleak: Iraola bera, Marzelino Soroa, Ramos Azkarate, Baleriano Mokoroa, Juan Ignazio Uranga, Ramon Artola, Rosario Artola, Cayetano Sanchez Irure, Ramon Illarramendi, Antonio Arzak, Katalina Eleizegi, Frantzisko Lopez Alen, Serafin Baroja.

- musikagileak: Raimundo Sarriegi, Jose Juan Santesteban, Norberto Luzuriaga Luxu, Eugenio Gabilondo Calei-Cale.

- antzezlariak: Pepe Artola eta Toribio Altzaga gaztea, besteak beste.

Guztiokin batera Donostiako bizitza herritar festazalearekin elkarturik ibiltzen ziren beste hainbat kaletar: Angelito Minondo, Donostiako soka-muturra eta kalderero edo pertzagileen zuzendaria, Pello Laudaude, Xordo, Ixkiña, Etxekalte edo Antton Mugika.

Nork bere lanbidea izango zuen noski, eta Iraola inprimatzaile bezala, Soroa eta Norberto Luzuriaga gimnastika irakasle ziren, Pepe Artola iturgin eta Eugenio Gabilondo kazetari. Gehienbat artisau eta eskulangile xumez osatutako taldea izangatik ere, literatura, antzerkia eta musika ipini zuten jarduera sozialaren bihotzean, harresiak bota berriak eta zabaltze zorian zen Donostia hartan.

### [aldatu] Poemak eta bertsoak

Poema gehienak bakanka idatzi eta argitaratu zituen, egunkarietan nahiz aldizkarietan, batez ere Euskal-Errian.

Liburu gisa argitaratutakoak dira gutxienak, eta horietan gehienetan ere, poemek ez dute barne loturarik, gaiaren aldetik bederen. Kontuchoak (1886) gisa horretakoa da, bertso eta poema bakanez osatua; liburuan bildutakoak geroztik Euskal-Erria aldizkarian ere argitaratu zituen. Apurrak liburua (1895) ere antzekoa da: poema solteak dira gehienak, eta bukaeran «Bisajiak» izeneko sail bat du, Donostiako 16 pertsonaia ezagunen erretratu modukoak, poema banatan.

Ziriyak argitaratu gabeko eskuizkribua bide beretik egina da. Koaderno baten 131 orrialdetan eskuz idatzitako 251 poemaz osatua da. Formaz eta neurriz, guztiak hamarreko handian eginak dira, estiloz eta moldez bertsolaritzaren oso hurbileko moduan. Koaderno berean eta jarraian, azken 70 orrialdeetan, Choriyak izenburuko eskuizkribua dago. Horiek ere hamarreko handian daude, eta 24 txoriren deskribapenak dira. Azken bertsoaren oinean, Biktoriano Iraolaren izenpea ageri da. Bertso sail horren osagai gehienak Euskal-Erria aldizkarian argitaratu zituen 1913-1914 bitartean. Datu hori kontuan hartuta, eta eskuizkribuak ageri duen idazkera kontuan hartuta, pentsa daiteke bai Ziriyak, bai Choriyak eskuizkribua garai hartan idatzia dela.

Iraolaren bertso edo poemen artean sailkatu behar dira, baita ere, «itanasiak» (igarkizunak bertsotan).

Iraolaren poemen bilduma bat argitaratu zuen Auspoa liburutegia 1997an, Au poza senti det eta beste bertso asko izenburuaz.

### [aldatu] Ipuinak eta narrazioak

Iraolak hitz lauz idatzitako ia lan guztiak Baserritarra aldizkarian argitaratu zituen, 1905etik 1911ra bitartean. Aldizkaria Iraolak berak sortu zuen eta bere inprimategian argitaratu zuen. Izenburuak aditzera ematen duenez, nekazarientzat sortutako testu eta irakurgaiez osatua zegoen.

Horrez gain, narrazio labur bat besterik ez zuen argitaratu Euskal-Erria aldizkarian, 1885ean, «Irakurgai chiki bat beste batetik moldatuba» izenburuaz.

Iraolaren ipuin lan gehienak Oroitzak eta beste ipui asko izenburuko liburuan bildu zituen 1962an aita Antonio Zavalak, Auspoa liburutegian.

Prosazko lanen artean sartu behar dira, baita ere, «izkirimiriak» (pasadizo edo kontakizun laburrak) eta igarkizunak.

### [aldatu] Antzerki lanak

Bederatzi antzerki lan ezagutzen zaizkio Biktoriano Iraolari. Guztiak laburrak, Marzelino Soroak, Toribio Altzagak eta, oro har, XIX. mende amaierako bidegileek finkatu zuten eredura. Iraolaren istorioak nahiz pertsonaiak herritar kutsu garbia dute, garai hartako Euskal Herriaren kronika modukoak dira. Gainera, antzerki musikalak dira askotan. Era horretako antzerki lan guztien erakusle izan daiteke bere sorterri Pasaian girotutako Pasayan zartzuela, Raimundo Sarriegiren musikaz egina.

Obra laburrak izanik, batzuetan liburuxka bereizietan kaleratu zituen, baina besteetan aldizkarien barruan ere argitaratu zituen.

Iraolaren antzerki lan guztiak jendaurrean jokatuak izan ziren, gehienetan Santo Tomas egunarekin Donostiako Antzoki Zaharrean urtero egin ohi zen saioaren barruan. Jokatzaileen artean, oso maiz agertzen ziren Pepe Artola eta Rosario Artola anai-arrebak (esate baterako, Pasayan obran); bien aita Ramon Artola zen, Iraolaren adiskide mina.

### [aldatu] Aldizkariak eta egunkariak

Garai hartan, euskaraz argitaratzen ziren aldizkari gehienetan idatzi zuen Iraolak: Revista Euskara de Navarra, Bertsolariya, Ibaizabal, Euskalzale, Euskal-Esnalea, eta batez ere Jose Manterolak sortutako Euskal-Erria.

Iraolak bi aldizkari sortu zituen:

- Baserritarra, 1905eko uztailaren 8ko 20. zenbakitik aurrera Probintziako ganaduen terramako albistaria zuen izenburuaren azpian; 1907ko abuztuaren 31ko 76 zenbakitik aurrera, berriz, Nekazarien elkarte anaitasuna-ren albistaria.

- El Thun Thun - Semanario Koshkero (1894), poemak eta, batik bat, marrazkiak zein komikiak argitaratu zituena. Gehiena gazteleraz egina zen, eta euskarazko zati gehienak Iraolak berak idatzitakoak dira.

Bi aldizkariok guztiz Iraolaren ardurapean kaleratu ziren: testu asko berak idazten zituen, marrazkiak eta gainerako apaindurak berak egiten zituen eta bere inprimategian argitaratu zituen.

Egunkarietan ere argitaratu zituen poemak, ipuin laburrak edo marrazkiak, batik bat bere ideia errepublikazaleekin bat egiten zutenetan: El Diario de San Sebastián, El Pueblo Vasco, La Región Vasca eta La Voz de Guipúzcoa.

### [aldatu] Marrazkiak

El Thun Thun aldizkariaren 20. alean argitaratutako komikia, 1894ko abuztuaren 5ean

Iraolaren marrazkiak ilustrazio gisakoak dira gehienbat. Gogoan izan behar da XX. mendearen hasieran oraindik inprimategiko teknikak ez zeudela guztiz garatuta argazkiak argitaratzeko egunkarietan edo aldizkarietan. Marrazkiek betetzen zuten, askotan, testuak ilustratzeko eginkizun hori.

Era horretakoak dira Iraolaren erretratuak, bere garaiko pertsonai ezagun edo adiskideenak.

Erretratuez gain, azpimarratu behar da Iraolak marrazki bidez landutako beste alderdi bat: komikiak. Gisa horretako marrazki guztiak El Thun Thun aldizkarian argitaratu zituen.

## [aldatu] Mende arteko Donostiaren erakusle

Donostia militarren hiri gotortua izan zen XIX. mendean zehar, 1863an harresiak eraitsi ziren arte. Ordutik aurrera, hiri zabalkundeari ekin zion Donostiak, merkatari, eskulangile eta burgesia txikiak bere gisara moldatutako turismo hiria bilakatzeko.

Giro berritzaile hartan, eta euskal foruak 1876an indargabetzeak euskal intelektualen artean sortarazitako kontzientzia hartzeari loturik, eratu zen Donostiako mugimendua. Biktoriano Iraola mugimendu horren partaide eta eragile sutsuenetakoa izan zen, ez bakarrik literaturaren esparruan, baizik, baita ere, donostiarren bizitza sozialaren muinean ziren jai ospakizunetan.

Adiskide izan zituen, besteak beste, Bilintx, Ramon Artola edo Klaudio Otaegi, haiei egindako marrazkietan ikus daitekeenez. Raimundo Sarriegi ere adiskidea izan zuen, eta haren musikari hitzak jarri zizkion, adibidez Donostiako pertzagileen festan euskaraz kantatzen den «Alanbratzekorik» («Begi urdin bat...») piezari. «Unión Artesana» elkartearen sortze agiriaren sinatzaileetako bat izan zen Iraola, eta Donostiako danborrada haren etxe aurrean gelditzen zen jotzera.

Gregorio Mugikaren iritziz, Donostiako mugimenduko beste idazle guztien artean Bilintxen arrastoa gertuenetik Iraolak jarraitu zuen: «Nolabait Bilintx'en gogoaren jarraitzaille izan genduan».

## [aldatu] Lanen zerrenda

El Thun Thun aldizkariaren 13. alean argitaratutako Ramon Artolaren marrazkia (1894ko ekainaren 17an)

### [aldatu] Poesia

- «Abenduaren 7a 1688 garren urtean». Euskal-Erria 1880-I-133. Revista Euskara de Navarra 1880-III-374. Bertsolariya 1932-35-223.
- «Abua ta kirtena». Euskal-Erria 1900-XLII-138.
- «Agiñ ateratzaile bi». Euskal-Erria 1881-II-143. Kontuchoak 171.
- «¡Ah, lukainka!». Euskal-Erria 1880-I-104.
- «Aita Andres Urdanetaren oroitzian kantachoa». Euskal-Erria 1904-LI-234.
- «Aita semiak». Ibaizabal 1903-05-10.
- «Ala da». -Euskal-Erria 1885-XIII-256. Kontuchoak 137.
- «¿Ala ote zan?». Euskal-Erria 1892-XXVII-352. Ibaizabal 1902-34.
- «Alanbratzekorik». Euskal-Erria 1886-XIV-125.
- «Albistia». Euskal-Erria 1895-XXXII-448.
- «Alkate baten pentzamentuba». Euskal-Erria 1881-I-72. Kontuchoak 113.
- «Altabizkarko kantua». Euskal-Erria 1900-XLIII-428.
- «¡¡Ama!!». Euskal-Erria 1910-LXIII-232. Baserritarra 1910-161-2
- «Ama aurrari siaskan luak artzen». Euskal-Erria 1901-XLV-90. Ibaizabal 1902-51.
- «Ama baten atsekabeak. Neurtitzak». Euskal-Esnalea 1915-III-98.
- «Ama baten negarra». Euskal-Erria 1899-XLI-235. Euskalzale 1899-11-12. Ibaizabal 1903-01-11.
- «Ama baten penak». Euskal-Erria 1898-XXXVIII.-254 eta 1904-L-533. Ibaizabal 1903-07-26.
- «Ama eta aurra». Euskal-Erria 1883-IX-369. Kontuchoak 24. Argia 1922-06-11.
- «Ama euskerari bere semecho batek kantachoa». Euskal-Erria 1904-L-380.
- «Ama titi». Euskal-Erria 1903-XLIX-47. Ibaizabal 1903-07-12.
- «Amaren naitasuna». Euskal-Erria 1902-XLVII-617. Ibaizabal 1903-02-01.
- «Ametsak». Baserritarra 1905-20-04.
- «Amona eta illobachua». Euskal-Erria 1887-XVII-556.
- «Amona eta illobachua». Baserritarra 1908-86-2.
- «Amona sukaldian». Euskal-Erria 1901-XLIV-256.
- «Andre Petra eta andre Klara». Baserritarra 1904-74-4.
- «Anjelacho». Euskal-Erria 1902-XLVII-388. Ibaizabal 1902-45.
- «Apari batez ostatuban». Euskal-Esnalea 1916-IV-126.
- Apurrak. Donostiyan. Victoriano Iraola-ren moldizkiran 1895-garren urtian. 16,5x11,5 cm. 199 or.
- «Argalaren arrokeriya». Euskal-Esnalea 1912-II-200.
- «Aritzaldeko alaba». Ibaizabal 1902-47.
- «Aritzaldeko alaba». La Euskaria 3, 1908-111.
- «Aritzaldeko alaba». Baserritarra 1908-102-2.
- «¿Arkuma? ¡Miau!. Naurtitzak». Euskal-Esnalea 1915-II-282.
- «Arrai zalia». Baserritarra 1907-81-3.
- «Arrantzale baten esana». Euskal-Erria 1887-XVI-143-144.
- «Arrantzalea. Airea: Inchauspeko alaba dendaria». Ibaizabal 1902-02-23.
- «Arrantzalea». Escualduna 1903-17-854.
- «Arrantzalia». Bertsularien gudua Dona-Paleoko bestan.
- «Arrantzan». Euskal-Erria 1887-XVI-86. Baserritarra 1908-88-1. Kontuchoak 85.
- «Arrayetuak». Baserritarra 1907-4-74. La Euskaria 1908-56-2.
- «Arrazoya eta urrea». Euskal-Erria 1889-XXI-415.
- «Arzai jolasa. Premio extaordinario en los Juegos Florales de 1883». Euskal-Erria 1883-IX-529.
- «Aspaldicho pasia». Euskal-Erria 1914-LXX-173-220.
- «Atsegiña eta samiña». Euskal-Erria 1911-LXIV-265.
- «¡Au poza senti det!». Euskal-Erria 1880-I-113.
- Au poza senti det eta beste bertso asko, Auspoa liburutegia, 1997.
- «Azak eta naste. Plazan». Euskal-Esnalea 1917-IV-163.
- «Azeriya». Euskal-Erria 1899-XLI-206.
- «Bai, pozik». Euskal-Erria 1882-V-17.
- «Bapo ziok». Euskal-Erria 1892-XXVI-511; 1896-XXXIV-96; 1901-XLV-31 eta 1904-L-448. Ibaizabal 1902-09-14. Baserritarra 1907-77-2.
- «¡Bapo ziok!». Ibaizabal 1902-37.
- «Baserriyan». Euskal-Erria 1899-XL-421.
- «Beirok». Baserritarra 1907-82-3.
- «Belia». Euskal-Esnalea 1914-III-231. Choriyak 68.
- «Bere seme batek Donostiari». Euskal-Erria 1884-X-44.
- «Bi morroyak». Euskal-Erria 1886-XIV-96. Kontuchoak 85.
- «Bi mutil koshkorren jolasa». Euskal-Erria 1881-IV-144. Kontuchoak 118.
- «Bide onez». Ibaizabal 1902-33. Euskal-Erria 1902-XLVII-185.
- «Bidean». Euskal-Erria 1901-XLV-432.
- «Biyotzeko ojua». Euskal-Erria 1900-XLII-464.
- «Bordoya». Euskal-Esnalea 1914-III-138. Choriyak 33.
- «Brechan». Euskal-Erria 1911-LXV-170. Kontuchoak 30.
- «Bulebarrian». Euskal-Erria 1899-XLI-128.
- «Burni bidian». Euskal-Erria 1901-XLV-159.
- «Canto húngaro» («Begi urdin bat...». R. Sarriegi El carnaval en San Sebastián 17-IV.
- «Chalma». Euskal-Erria 1895-XXXII-384.
- «Chanchangorriya». Euskal-Esnalea 1913-II-69. Choriyak 1. Bertsolariya 1932-25-159.
- «Chepecha». Euskal-Esnalea 1913-II-340. Choriyak 36.
- «Chingurriyak». Euskal-Erria 1896-XXXIV-540.
- «Chiniskla». Euskal-Esnalea 1914-III-114. Choriyak 62.
- «Chirita». Euskal-Esnalea 1914-III-29. Choriyak 27.
- «Chiua». Euskal-Esnalea 1913-II-30. Choriyak 55.
- «Choka». Euskal-Esnalea 1914-III-74. Choriyak 60.
- «Chori kontuzkua». Euskal-Erria 1902-XLVII-527.
- Choriyak (eskuizkribua). 21x13 cm. 70 or.
- «Churruca Trafalgar-en». Euskal-Erria 1882-VI-87. Baserritarra 1907-82-2.
- «Comparsa de Jardineros (Marcha)». La Región Vasca 1906-07-01.
- «Dendan». Ibaizabal 1902-13.
- «Dendetan». Euskal-Erria 1898-XXXIX-64.
- «Donostia». Euskal-Erria 1913-LXIX-235.
- «Donostiari». Euskal-Erria 1884-X-41.
- «Echeko auntza». Euskal-Erria 1900-XLII-436.
- «Echekoandria eta neskacha». Euskal-Erria 1903-XLIX-520.
- «Eguarriyetako turroya». Baserritarra 1907-84-3.
- «Eiztariya». Baserritarra 1908-87-4.
- «Elkargaitean». Euskal-Erria 1918-LXXIX-444.
- «Elurtea». Euskal-Erria 1901-XLIV-10 eta 1911-LXV-103. Ibaizabal 1902-12-17.
- «Enada edo Bragarua». Euskal-Esnalea 1914-III-7. Choriyak 23.
- «Erale on batek azken agurrak». Euskal-Erria 1901-XLV-527.
- «Ernanin». Euskal-Erria 1886-XIV-576. Kontuchoak 152.
- «Errabiyakua». Euskal-Erria 1882-V-95. Kontuchoak 121.
- «Errechinola». Euskal-Esnalea 1913-II-313. Choriyak 16. Ibaizabal 1903-05-31.
- «Errechinola. Juan B. Ayerbe Jaunari». Euskal-Erria 1896-XXXIV-166 eta 1903-XLVIII-479. Euskal-Esnalea 1912-II-159.
- «Errege bespera gabian». Euskal-Erria 1916-LXXV-569 eta 1917-LXXVI-27.
- «Erregietako feriya». Euskal-Erria 1900-XLIII-271.
- «Erremeriyo berriya». Euskal-Erria 1911-LXIV-462.
- «Erriko seme Donostiarra». Euskal-Erria 1883-VIII-148. Kontuchoak 127.
- «Erritarrak». Baserritarra 1907-80-4.
- «Esamiñetako sariya». Euskal-Erria 1892-XXVI-352.
- «Eskalea». Euskal-Erria 1913-LXIX-403.
- «Esku beltza». Euskal-Erria 1883-VIII-356. Kontuchoak 128.
- «Etxeko atian». El Día 1930-07-26.
- «Euskaldun gudaria 1805’an». Bertsularien gudua Baigorriko bestan 4.
- «Estropadak - ¿Egiya oteda?». Euskal-Esnalea 1915-III-170.
- «¡Eta kontentu!». Euskal-Erria 1901-XLV-160.
- «Etzan zale». Euskal-Erria 1901-XLV-128.
- «Euliya ta ni». Euskal-Erria 1889-XXI-447.
- «Euliyak eta ni». Euskal-Erria 1912-LXVI-428.
- «Euriya». Euskal-Erria 1893-XXVIII.-348.
- «Euskaldun jatorra». Baserritarra 1908-91-3.
- «Euskaldun leyal bat». Euskal-Erria 1886-XIV-362.
- «Eztakit zenbat urtetan...». Baserritarra 1905-20-4.
- «Fueruen pasialekuko feriyan». Euskal-Erria 1903-XLIX-439.
- «Gabari». Euskal-Erria 1896-XXXIV-381.
- «¡Gaisuak!». Euskal-Erria 1892-XXVII-167. Ibaizabal 1903-06-21. Donibane Lohizuneko lore jokoetan saritua 1892an.
- «Gari burua». Euskal-Erria 1899-XL-267.
- «Gertatu berriya». Euskal-Erria 1893-XXVIII.-384.
- «Gertatua». Euskal-Erria 1912-LXVII-563.
- «Gertatuba». Euskal-Erria 1882-VII-560. Kontuchoak 123.
- «Gipuzkoatarren eta Erromakoen antziñako kondaira». Euskal-Erria 1903-XLVIII-158. Ibaizabal 1903-02-22.
- «¡Gizona!». Euskal-Erria 1899-XL-416.
- «Gizona eta zakurra». Euskal-Erria 1881-II-240. Kontuchoak 168.
- «Goizian». Euskal-Erria 1901-XLV-288.
- «Guda, gudariak eta beren itz-bideak» Euskal-Erria 1880-I-134. Revista Euskara de Navarra 1880-III.
- «Gurita». Euskal-Esnalea 1914-III-126. Choriyak 58.
- «Gutiziya». El Thun Thun 1894-20.
- «Ikusta bat». Euskal-Erria 1911-LXIV-523.
- «Imno edo baratzagiliien zortzikoa». La Región Vasca 1906-07-01.
- «Iñasiren ezkontza». Euskal-Erria 1895-XXXII-512.
- «Iñauteriyak Donostian». Euskal-Erria 1885-XII-151.
- «Irunen». Euskal-Esnalea 1911-I-150.
- «Irraira». Euskal-Esnalea 1913-II-282. Choriyak 48.
- «Iskiñosua». Euskal-Esnalea 1914-III-150. Choriyak 53.
- «Itanasiak». Euskal-Erria 1880-I-124,176; 1881-III-220; 1882-V-64; 1890-XXII-541. Kontuchoak 175,179,182,184.
- «Itanasien askantza». Euskal-Erria 1890-XXII-576. Kontuchoak 1771.
- «Itsas gizonak». Euskal-Erria 1899-XL-58.
- «Itsasoan - Juli-ri». Ibaizabal 1902-32. Euskal-Erria 1902-XLVII-135. Ibaizabal 1902-08-10.
- «Itsasoari». Euskal-Erria 1899-XL-77.
- «Iya aserretuban». Euskal-Erria 1884-XI-224. Kontuchoak 141.
- «Izena». Baserritarra 1908-88-3.
- «Izenak». Euskal-Erria 1885-XII-479. Kontuchoak 133.
- «Jaboya». Baserritarra 1905-22-4. Apurrak 128.
- «Jale ona». Euskal-Erria 1895-XXXIII-128.
- «Jaun Mendibururi». Euskal-Erria 1882-VII-41.
- «Jose Franzisko Aizkibel jakintzuari». Euskal-Erria 1910-LXIII-246.
- «Jose Maria Iparragirre». Euskal-Erria 1888-XIX-371.
- «Jose Mari Zubia (Mari). Bere miragarri baten oroitza». Euskal-Erria 1882-V-29.
- «Juan Manuel Besnes eta Irigoyen». Euskal-Erria 1884-X-5.
- «Juana eta Martiñ». Euskal-Erria 1904-L-168. Ibaizabal 1903-12-27.
- «Kabiya». Baserritarra 1907-62-2.
- «Kafian». Euskal-Erria 1892-XXVI-544.
- «Kalian». Euskal-Erria 1882-VII-464; 1890-XXII-448 eta 1904-L-32. Kontuchoak 61.
- «Karnaba». Euskal-Esnalea 1914-III-240. Choriyak 20.
- «Kaskarabarra». Euskal-Erria 1889-XXI-240.
- «Kejak». Euskal-Erria 1894-XXXI-64 eta 1911-LXIV-558. Ibaizabal 1902-03-09.
- «Kejakorra». Euskal-Erria 1901-XLV-592.
- «Konbitia». Euskal-Erria 1913-LXVIII.-207.
- «Konsejari on bat». Ibaizabal 1902-21. Euskal-Erria 1902-XLVII-267.
- «Kontsejariya». El Día 1930-07-03.
- «Kontu egin». Baserritarra 1908-89-3. Apurrak 104.
- «Kontu berri bat». Euskal-Erria 1916-LXXV-21.
- Kontuchoak. Pozoren moldiztegiyan Donostiyan 1886. 188 or.
- «Kontuchoak. Erri chiki batian». Euskal-Erria 1890-XXII-509. Kontuchoak 65.
- «Kontuchoak. Eta Asmatu. Erremeriyo santua». Euskal-Erria 1887-XVI-119. Kontuchoak 11, 67.
- «Kontuchoak. ¿Eta galtzak?». Euskal-Erria 1887-XVI-85. Kontuchoak 27.
- «Kontuchoak. Etzan lukainka». Euskal-Erria 1890-XXII-470. Kontuchoak 20.
- «Kontuchoak. Etzebillen oker». Euskal-Erria 1887-XVI-550. Kontuchoak 3.
- «Kontuchoak. Goizian goiz. ¡Suertia!». Euskal-Erria 1887-XVI-186. Kontuchoak 38, 101.
- «Kontuchoak. Jose Juakiñ». Euskal-Erria 1887-XVII-4. Kontuchoak 17.
- «Kontuchoak. ¡Kupituba!. Arrantzale baten esana». Euskal-Erria 1887-XVI-143. Kontuchoak 40, 63.
- «Korchua». Euskal-Erria 1895-XXXII-13.
- «Kristobal Kolon-en Amerikako estalgea». Euskal-Erria 1904-LI-144.
- «Kukuba». Euskal-Esnalea 1914-111-222. Choriyak 43.
- «L. Oyari». Ibaizabal 1902-19.
- «Lagun zarra». Baserritarra 1908-85-3.
- «Lan ta jan». La Voz de Guipúzcoa 1902-06-26. Euskal-Erria 1902-XLVII-496.
- «Lanik gabe». Euskal-Erria 1890-XXII-317.
- «Lar choriya». Euskal-Esnalea 1914-III-190. Choriyak 50.
- «Laurak bat». Euskal-Erria 1887-XVII-179.
- «Legorreko arrantzalia». Euskal-Erria 1892-XXVI-384.
- «Lore igartua». Euskal-Erria 1881-IV-40. Revista Euskara de Navarra 1881-IV-381. Lehen saria Irungo lore jokoetan 1881ean.
- «Lore lotsati bati». Euskal-Erria 1902-XLVI-485. Ibaizabal 1902-07-20.
- «Loriak eta malkuak». Euskal-Erria 1916-LXXV-261.
- «Luchi». Euskal-Erria 1889-XXI-319.
- «Madalen». Ibaizabal 1903-03-22.
- «Manterolari bere eriotzaren irugarren urteurrenean». Euskal-Erria 1887-XVI-161.
- «Mari». Euskal-Erria 1894-XXXI-305.
- «Martin arrantzalia». Euskal-Esnalea 1913-II-151. Choriyak 9.
- «Mendi mutilla». Euskal-Erria 1899-XLI-548.
- «¡Merke, merke!». Baserritarra 1907-68-4.
- «Mika». Euskal-Esnalea 1913-II-181. Choriyak 12.
- «Morroi fiña». Baserritarra 1907-66-4.
- «Mullua eta Chomin». Euskal-Erria 1881-IV-120. Kontuchoak 53.
- «Negua». Euskal-Erria 1912-LXVII-496.
- «Nekazariya». Euskalzale 1898-II-330. Euskal-Erria 1898-XXXIX-278. Euskalzale 1898-10-20.
- «Nere adiskide Raimundo-ri». Euskal-Erria 1913-LXVIII.-398.
- «Nere adiskideari». Euskal-Erria 1915-LXXII-410.
- «Nere chakurra». Ibaizabal 1902-36. Euskal-Erria 1902-XLVII-253.
- «Nere egiazko adiskide On Klaudio Otaegi-ri». Euskal-Erria 1890-XXII-90.
- «Nere kabien oñean». Euskal-Erria 1902-XLVII-119. Ibaizabal 1902-07-27.
- «Nesska eta perlak». Ibaizabal 1902-06-08.
- «Neska ta choriya». Euskal-Erria 1899-XL-153.
- «Neurri berriya». Euskal-Erria 1899-XL-128.
- «Nora guaz?». Euskal-Erria 1912-LXVII-457.
- «Nora zuaz». Euskal-Erria 1900-XLII-64.
- «Odoia eta mendiya». Euskal-Erria 1892-XXVI-113 eta 1911-LXV-431.
- «Okendori». Euskal-Erria 1887-XVII-248.
- «Okullutik ojuka». Euskal-Erria 1884-X-256. Kontuchoak 56.
- «Ollarra eta ontza». Euskal-Erria 1893-XXVIII.-524.
- «On Antonio Arzac zanaren oroitzian». Euskal-Erria 1904-LI-363.
- «Ontza». Euskal-Esnalea 1914-III-210. Choriyak 64.
- «Ontzi zatitua». Euskal-Erria 1911-LXV-532.
- «¿Ori ere badegu?». Euskal-Erria 1893-VIII-533.
- «Ormachoriya». Euskal-Erria 1899-XLI-173.
- «Osta, Garri, Goñi ta Oña». Euskal-Erria 1888-XIX-415.
- «Ostalariya eta erapekoa» (sic). Euskal-Erria 1887-XVI-551. Kontuchoak 13.
- «Ostatuban». Euskal-Erria 1904-L-480.
- «Ostatuko platerak». Euskal-Erria 1893-XXVIII.-63.
- «Otañori itz bi». Euskal-Erria 1910-LXIII-75.
- «Pakearen ontasunak». Euskal-Erria 1897-XXXVII-47.
- «Pañiku eta Chokorro». Euskal-Erria 1187-XVII-5. Kontuchoak 8.
- «Pareta choriya». Euskal-Esnalea 1914-III-198. Choriyak 5.
- «Pedro Calderon de la Barca jaunari bere eunkian». Euskal-Erria 1881-III-45.
- «Pedro Mari, biursari gozotsuarentzat». Euskal-Erria 1891-XXV-433. Ohorezko bigarren saria Iurretako lore jokoetan 18981ean.
- «Pelotariyak». Bertsolariya 1932-52-318.
- «Peñafloridako Kondearen alabantzak». Euskal-Erria 1905-LIII-320.
- «Pinchana». Euskal-Esnalea 1913-II-40. Choriyak 46.
- «Pirripiyua». Euskal-Esnalea 1914-III-178. Choriyak 66.
- «Pobrien kanta». Euskal-Erria 1893-XXIX-6. Apurrak 158. Baserritarra 1907-76-3.
- «Ramon Artola, nere adiskide itz neurtzalliari ause». Euskal-Erria 1917-LXXVI-50.
- «Sagardotegiyak». Euskal-Esnalea 1912-II-269.
- «Santa Kataliñako zubiyan». Euskal-Erria 1883-IX-484. Kontuchoak 139.
- «Santiaguetan». Euskal-Erria 1893-XXIX-73. Apurrak 175.
- «Santo Tomas eguneko feririk onena Donostiyan». Euskal-Erria 1912-LXVI-368.
- «Seguran». Euskal-Erria 1892-XXVI-415 eta 1911-LXV-278.
- «Siaska utsa». Euskal-Erria 1913-LXVIII.-64.
- «Siaskaren onduan». Euskal-Esnalea 1916-IV-247.
- «Somaketak». Euskal-Erria 1880-I-144,192; eta 1882-VI-32.
- «Sortaldetikan...». Euskal-Erria 1881-IV-246.
- «Sosua». Euskal-Esnalea 1914-III-40. Choriyak 30.
- «Sua eta ura». Euskal-Erria 1903-XLIX-224.
- «Tariña». Euskal-Esnalea 1914-III-166. Choriyak 40.
- «Titiritariya». Euskal-Erria 1899-XL-560.
- «Trabak». Euskal-Erria 1911-LXIV-225.
- «¡Tristia!». Euskal-Erria 1889-XXI-454.
- «Uda ederragua da». Baserritarra 1906-36-1.
- «Ukullutik ojuka». Euskal-Erria 1883-VIII-548. Ziriyak 110.
- «Ura, ura». Euskal-Erria 1882-VII-464. Kontuchoak 125.
- «¡Urerá!». Euskal-Erria 1892-XXVI-159.
- «Uso gaisoa». Ibaizabal 1903-05-03.
- «Uste gabeko izketa bat». Euskal-Erria 1912-LXVI-104.
- «Uts». Euskal-Erria 1895-XXXII-288.
- «Utsa». Ibaizabal 1902-41. Apurrak 24.
- «Zaldiya». Euskal-Erria 1891-LXV-210.
- «Zardin saltzallia». Ibaizabal 1902-38.
- «Zenbat?». Euskal-Erria 1901-XLIV-76.
- «Zeñek esan». Euskal-Erria 1901-XLV-64.
- «¡Zer begiya!». Euskal-Erria 1882-VII-560. Kontuchoak 131.
- «¿Zer dezu? Neurtitzak». Euskal-Esnalea 1915-III-246.
- «¡Zer konsejariya!». Euskal-Erria 1892-XXVI-256.
- «Zer mutilla». Euskal-Erria 1885-XII-160. Kontuchoak 58.
- «Zinean». Euskal-Erria 1913-LXIX-275.
- «Ziri bertsoak». Euskal-Erria 1880-I-212.
- Ziriyak (eskuizkribua). 21x13 cm. 130 or.
- «Ziriyak». Euskal-Erria 1902-XLVI-128.
- «Zu ta ni». Euskal-Esnalea 1916-IV-199.
- «Zubitik begira». Euskal-Erria 1884-XI-320. Kontuchoak 47.

### [aldatu] Prosa

- «¡Arrayetubak!». Baserritarra 1907-74-2. Oroitzak 58.
- «Barberuen semia». Baserritarra 1907-81-2. Oroitzak 90.
- «Baztanga». Baserritarra 1908-102-2. Oroitzak 137.
- «Bersolari berriya». Baserritarra 1907-76-3.
- «Bersolariyak». Baserritarra 1907-70-2. Oroitzak 43.
- «Besteren echian». Baserritarra 1908-89-2. Oroitzak 110.
- «Beti bezela». Baserritarra 1907-77-2. Oroitzak 69.
- «Betikuak». Baserritarra 1908-95-2. Oroitzak 133.
- «Bidean». Baserritarra 1908-94-2. Oroitzak 129.
- «Donostiya Udaran». Euskal-Erria 1911-LXV-40.
- «Donostiyako gauzak». Euskal-Erria 1911-LXIV-433.
- «Echian». Baserritarra 1907-63-3. Oroitzak 28.
- «Erostuna». Baserritarra 1907-78-2. Oroitzak 73.
- «Errejidore berriya». Baserritarra 1907-61-2. Oroitzak 23.
- «Eskeñi bat». Baserritarra 1908-92-2. Oroitzak 120.
- «Estropoz bat». Baserritarra 1907-83-3. Oroitzak 94.
- «Gau erdiyan». Baserritarra 1907-80-2. Oroitzak 86.
- «Gauza pasiak». Baserritarra 1908-90-2. Oroitzak 115.
- «Gertatzen dana». Baserritarra 1908-93-2. Oroitzak 125.
- «Irakurgai chiki bat beste batetik moldatuba». Euskal-Erria 1885-XII-127. Kontuchoak 144.
- «Jolasa». Baserritarra 1907-79-2. Oroitzak 82.
- «Kalian». Baserritarra 1907-72-2. Oroitzak 48.
- «Kartzelan». Baserritarra 1907-78-3. Oroitzak 79.
- «Kayeko iturriyan». Baserritarra 1907-59-2.
- «Kontrabando billa». Baserritarra 1907-68-3. Oroitzak 38.
- «Neguko festak». Baserritarra 1908-88-2. Oroitzak 104.
- «Oroitzak». Baserritarra 1906-55-3. Oroitzak 13.
- Oroitzak eta beste ipui asko. Auspoa, Donostia 1962. 18x10,5 cm. 142 or.
- «Sagardotegiyan». Baserritarra 1907-66-2. Oroitzak 34.
- «Tranbian». Baserritarra 1907-60-2. Oroitzak 18.
- «Trenian». Baserritarra 1907-75-2. Oroitzak 64.
- «Udaran». Baserritarra 1907-73-2. Oroitzak 53.
- «Zarpa». Baserritarra 1908-87-2. Oroitzak 98.
- «Zezenak jokatuta». Baserritarra 1907-76-4.

### [aldatu] Izkirimiriak

- «Beraz neskacha artu...». Baserritarra 1905-20-4.
- «Igarkizunak». Ibaizabal 1902-7,10,14,16,20,24,29,38,39, 40,43,46.
- «Izkirimiriak». Euskal-Esnalea 1911-I-117,130,142,172,183, 195,207,231,279,290,302,315; 1912-II-92,103,116,140,176, 188,223,248,260,305; 1914-III-136,164,176,188; 1915-III-224; 1916-IV-24,48,76,168,180,244,276,288,316,340; 1917-IV-36,48, 84,96,128,144,192,208,240; 1918-V-112; 1919-V72,96,156,172. Ibaizabal 1902-11. Novedades 1911-104,109,122. Esku-Egundiya 34,37,43,51,53,60,62,74, 75,82,86,92,96. El Correo de Guipúzcoa 1912-01-20.
- «Urumea deritzayon erriyuan...» (izkirimiria). Baserritarra 1905-20-4.

### [aldatu] Antzerkia

- Ardita beti ardit esanguia egintze batian eta bersuan, antolatuba librekiro beste liburucho batetik Victoriano Iraola-c. Peña eta Pozo. San Sebastián 1884. 41 or.
- «Ardita beti ardit». Euskal-Erria 1884-XI-484.
- Bi ichubak - Eguintza bakarra. Donostia 1884. Peña eta Pozo. 21x14,5 cm. 25 or.
- Ergobiyan. Jostirudia egintza batian eta bi zatitan edo bi kuadrotan Victoriano Iraolak moldatua. V. Iraola. Donostia 1901.
- Gabonetan. Zarzuelatsua bi atal edo egintzetan Biktoriano Iraola-tarrak izkribatua. «Alkartasuna» deritzaion Bilbo-ko batzokiak saritua. Bilbon Euskalzale-ren moldagintzan 1898. 21x13 cm. 47 or.
- Ishkiña Mutrikun - Bakarrizketa. Donostia 1909 Baroja eta semeen moldiztegia. 11 or.
- Leokadia esangia edo zarzuelachua egintza batian beste liburu batetik moldatuba Victoriano Iraola-k. On N. Luzuriaga-ren musika. Donostian, Ignazio Ramon Baroja-ren semeen moldizkiran 1891. 16,5x11,5 cm. 30 or.
- ¡Onenzaro gaba! Jostirudia, egintza batian. Donostia 1894. 39 or.
- Pasayan atal bateko eresidun jostirudia. Raimundo Sarriegiren eresia. Donostia 1906.
- «Petra, chardiñ saltzallia». Euskal-Erria 1888-XVIII.-172. Kontuchoak 160. Hasierako bertsoak: Ibaizabal 1903-04-19.
- «Sordo. Iruchulotar usariyuen jostaketa». Euskal-Erria 1890-XXII-113.

### [aldatu] Marrazkiak

- «Aldeana de los alrededores de San Sebastian». Euskal-Erria 1882-VI-25.
- «Argibideak». El Thun Thun 1894-2.
- «Artistas de opereta - Juana Granier». El Thun Thun 1894-13.
- «Batelera de Pasages». Euskal-Erria 1882-VI-121.
- «Biaje bat» (gomikia). Baserritarra 1908-85-2.
- «D. Claudio Otaegui. Retrato a pluma». Euskal-Erria 1890-XXII-89.
- «D. Hilarión Eslava y Elizondo. Retrato». Euskal-Erria 1888-XIX-336.
- «D. Joaquín de Berroeta y Aldamar. Retrato á pluma». Euskal-Erria 1889-XXI-81.
- «D. Joaquín Jamar y Domenech». Euskal-Erria 1887-XVI-104.
- «D. Jose Manuel de Aguirre-Miramón. Retrato á pluma». Euskal-Erria 1887-XVI-336.
- «D. Ladislao de Velasco. Retrato á pluma». Euskal-Erria 1891-XXIV-76.
- «Eztakit goiko neskak...» (gomikia). Baserritarra 1908-87-4.
- «La sardinera». Euskal-Erria 1882-V-233.
- «On Kosmerentzat» (gomikia). Baserritarra 1907-83-2.
- «Retrato de Cayetano Sanchez». El Thun Thun 1894-23.
- «Retrato de D. Jose Marino Arrieta». El Thun Thun 1894-21.
- «Retrato de D. Jose Salis». El Thun Thun 1894-21.
- «Retrato de D. Ramiro de la Mata». El Thun Thun 1894-20.
- «Retrato de D. Ramon Fernandez». El Thun Thun 1894-2.
- «Retrato de Indalecio Bizcarrondo». Euskal-Erria 1895-XII-432.
- «Retrato de Juan Pedro Otaño». El Thun Thun 1894-20.
- «Retrato de la Sta. Garin». El Thun Thun 1894-2.
- «Retrato de Ramon Artola». El Thun Thun 1894-13.
- «Retratos de los pelotaris Baltasar y Mardura». Euskal-Erria 1886-XV-264,265.
- «Rvmo. P. Fray Jose Maria Larroca, maestro general de la Orden de los Predicadores Retrato á pluma». Euskal-Erria 1887-XVI-278.
- «San Sebastián. Antigüedades». Euskal-Erria 1890-XXIII-72,73.
- «San Tomasetan» (gomikia). Baserritarra 1907-84-1.
- «Vicente Elicegui. Retrato á pluma». Euskal-Erria 1887-XVII-76.

## [aldatu] Kanpo loturak

- Bertso eta Olerkien Hemeroteka, Biktoriano Iraolaren lanak

- Basquepoetry.com, Biktoriano Iraolaren poemak

- Klasikoen Gordailua, Biktoriano Iraolaren lanak

- Biktoriano Iraola literaturaren zubitegian

- Biktoriano Iraolaren orria Euskaraz.net-en

- Oroitzak liburuaren ipuinak

- Biktoriano Iraolak Ibaizabal aldizkarian argitaratutako poemak

- Biktoriano Iraolaren biografia Bagera.net-en

- «Victoriano Iraola», Bernardo Estornesek idatzitako biografia laburra

- Victoriano Iraolaren gomikiak

"http://eu.wikipedia.org../../../b/i/k/Biktoriano_Iraola_b03b.html"(e)tik eskuratuta

Kategoria: Gipuzkoako idazleak

##### Views

- Artikulua
- Eztabaida
- Oraingo berrikuspena

##### Bilatu