Aragoi - Wikipedia, entziklopedia askea.

# Aragoi

### Wikipedia(e)tik

Aragoi

Hiriburua | Zaragoza
Probintziak | Huesca Teruel Zaragoza
Herritarra | aragoitar
Eremua - Espainiaren | 47.719 km² % 9,4
Biztanleria - Espainiaren Dentsitatea | 1.277.471 (2006) % 2,9 26,18 bizt/km²
ISO 3166-2 | ES-AR
Estatutua | 1982ko abuztuaren 16
Presidentea | Marcelino Iglesias Ricou (PSOE)
Hizkuntza ofiziala(k) | gaztelania1
Espainiako Gorteak - Kongresuan - Senatuan | 13 eserleku 12 eserleku
www.aragon.es
1Huesca iparraldeko herri batzuetan aragoiera ere mintzatzen da.

Aragoi (gaztelaniaz eta ofizialki Aragón) Espainiako autonomia erkidego bat da, izen bereko erregio historikoarekin bat datorrena. Ebro ibaiaren bailararen erdialdean aurkitzen da, Espainiako iparraldean eta Gaztela-Mantxa, Gaztela eta Leon, Katalunia, Errioxa, Nafarroa, Valentziako Erkidegoa eta Frantziaekin egiten du muga.

1991ko erroldaren arabera 1.178.000 biztanle zeuden, herrialdearen %2,95. 2005ean 1.270.036 arte igo zen biztanle kopurua.

## [aldatu] Geografia

### [aldatu] Inguru naturala

Erliebe oso sinplea dauka erkidegoak: Pirinioek eta Sistema Iberiarrak Ebro ibaiaren sakonunea inguratzen dute.

Ebro ibaiak Aragoiko ibai eta lakuen urak eramaten ditu, Mijares eta Turia ibaiekin batera Mediterranear itsasoan isurtzen delarik.

Komunitate honetako klima mediterranear-kontinentala da, eurite irregular, bero kontraste handi eta haize indartsuekin.

Landaretza erliebearekin batera aldatzen da, baso boreal eta lore mediterranearrak dituelarik.

### [aldatu] Probintziak

Aragoi hiru probintziatan banatuta dago:

- Huescako probintzia
- Zaragozako probintzia
- Teruelgo probintzia

### [aldatu] Hiri nagusiak

Sakontzeko, irakurri: Aragoiko udalerrien zerrenda

1. Zaragoza - 647.373 biztanle (2005).
2. Huesca/Uesca - 48.530.
3. Teruel/Tergüel - 33.238.
4. Calatayud/Calatayú (Zaragoza)- 20.263.
5. Ejea de los Caballeros/Exea d'os Caballers (Zaragoza)- 16.941.
6. Monzón (Huesca)- 15.806.
7. Barbastro/Balbastro (Huesca)- 15.778.
8. Alcañiz (Teruel)- 15.130.
9. Utebo (Zaragoza)- 14.037.
10. Fraga (Huesca)- 13.284.
11. Jaca/Chaca (Huesca)- 12.553.
12. Tarazona (Zaragoza)- 10.875.
13. Sabiñánigo/Samianigo (Huesca)- 9.023.
14. Binéfar (Huesca)- 8.890.
15. Caspe (Zaragoza)- 8.206.

## [aldatu] Historia

Aragoiko Erreinuak, Bartzelonako Konderriarekin batera, Aragoiko Koroa sortu zuen XII. mendean, erreinua oso independentea izan zen eta bere instituzio, foru eta eskubideak XVIII. mendeko Espainiako Oinordetza Gerraterarte mantendu zituen. 1978tik Espainiako autonomia erkidego bat da Zaragoza, Huesca eta Teruelgo probintziek osatutakoa. 33 eskualdetan (Comarca) banatzen da eta bere hiriburua Zaragoza da.

1999ko abuztuaren 2tik Marcelino Iglesias Ricou Aragoiko presidentea da.

## [aldatu] Politika

Aragoiko Gorteak

- Erakundeak: Aragoiko Gorteek funtzio legegilea egiten dute gaur egun ere, erakunde historikoa izan ondoren.

- Alderdiak: PSOE eta PP nagusi diren lurralde honetan, Chunta Aragonesista dugu azken urteotako ustekabea, bertako alderdi nazionalista dena.

- Politikariak:
  - Marcelino Iglesias
  - Chesus Bernal
  - José Ángel Biel
  - Santiago Lanzuela.

## [aldatu] Zientzia

- Santiago Ramón y Cajal (Nobel sariduna)
- Miguel Catalán
- Miguel Servet

## [aldatu] Kultura

Aragoiko hizkuntzak

### [aldatu] Hizkuntzak

Aragoin hiru hizuntza hitz egiten dira, baina bakarra da ofiziala:

- Gaztelania hizkuntza ofiziala da, lurralde osoan erabiltzen da, lekuan lekuko berezitasunekin. Berezitasun hauetatik gehienak Fablaren arrastoak dira, XV. mendetik aurrera galtzen hasi zena gaztelaniaren hedapenaren ondorioz.
- Aragoiera edo Fabla. Huescan erabiltzen da (Uesca fablaz), baita Zaragoza iparraldeko zenbait herritan eta Teruelgo hegoaldean.
- Katalana Aragoiko ekialdeako herri batzuetan erabiltzen da (Sartaldeko Zerrenda edo Franja de Ponent).

### [aldatu] Zinema

- Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón eta Santiago Aguilar Oliver zinemagileak.

### [aldatu] Arteak

- Francisco de Goya, Antonio Saura eta Francisco Bayeu y Subías margolariak.
- Pablo Gargallo eta Pablo Serrano eskultoreak.

### [aldatu] Musika

- Miguel Fleta, Jose Antonio Labordeta, Enrique Bunbury eta Amaral abeslariak.
- Taldeak:
  - Pop: Héroes del silencio.
  - Folk musika: Titiriteros de Binefar eta Mallacan.

### [aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Aragoiko literatura

Gaztelaniazko egile klasikoen artean azpimarratzekoak dira Joaquin Costa eta Baltasar Gracian. Garaikideen artean, bestela, Ramon J. Sender eta Soledad Puertolas ezagunenetarikoak dira.

Aragoierazko literaturari dagokionez, azkenik, Francho Nagore nabarmentzekoa da gaur egungo idazleen artean. XIV. mendean bizi izan zen Juan Fernandez de Heredia ere aipatzekoa da.

## [aldatu] Hedabideak

- "El Periodico de Aragon" eta "Heraldo de Aragon" egunkariak.

## [aldatu] Kanpo loturak

| Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Aragoi

- http://www.aragon.es/ Gobierno de Aragón. Javascript behar du.
- http://www.cortesaragon.es/ Las Cortes de Aragón
- http://www.redaragon.com/ Turismoa, aisia, berriak.
- http://www.infoaragon.com/ Informazio gehigarria.
- http://www.elperiodicodearagon.com/ El Periódico de Aragón
- http://www.heraldo.es/ Heraldo de Aragón
- http://www.aragoneria.com/
- http://www.turismodearagon.com/ Aragoiko turismoari buruzko orria.
- http://www.gastronomia-aragonesa.com/ Aragoiko gobernuaren gastronomia aragoitarraren orria.
- http://www.agendagaitera.tk/ Aragoiko folk musikari buruzko orria.

| Aragoiko probintziak |
Huesca • Teruel • Zaragoza

| Espainiako Autonomia Erkidegoak |
Andaluzia • Aragoi • Asturiasko Printzerria • Balear Uharteak • Errioxa • Euskadi • Extremadura • Galizia • Gaztela eta Leon • Gaztela-Mantxa • Kanariar Uharteak • Kantabria • Katalunia • Madrilgo Erkidegoa • Melilla • Murtziako Erkidegoa • Nafarroa • Valentziako Erkidegoa • Zeuta

"http://eu.wikipedia.org../../../a/r/a/Aragoi.html"(e)tik eskuratuta

Kategoria: Aragoi

##### Views

- Artikulua
- Eztabaida
- Oraingo berrikuspena

##### Bilatu

##### Beste hizkuntzak

- Aragonés
- العربية
- Asturianu
- Български
- Català
- Česky
- Cymraeg
- Dansk
- Deutsch
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- فارسی
- Suomi
- Français
- Arpetan
- Gaeilge
- Galego
- עברית
- Hrvatski
- Magyar
- Bahasa Indonesia
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- Kernewek
- Latina
- Ladino
- Lëtzebuergesch
- Māori
- Bahasa Melayu
- Nahuatl
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Occitan
- Иронау
- Polski
- Português
- Română
- Русский
- Simple English
- Slovenčina
- Српски / Srpski
- Svenska
- ไทย
- Tagalog
- Türkçe
- Українська
- Tiếng Việt
- 中文