Chímica - Wikipedia

# Chímica

### From Wikipedia

| Cheest artícul al è scrivüü in koiné uçidentala, urtugrafía ünificada.

Una mulécula de fülereen

## [redatá] Generaal

La chímica a l'è la scénza ca la stüdia la cumpusizziun e i reazziun de la matéria.
A vardà chèla definizziun chí, al paar ca g'è minga un cunfín bèll ciaar tra la chímica e la física; de sòlit sa cunsíderenn cumè chímich i fenòmen ca riguàrdenn i cambiameent de ligàmm chímich tra i difereent cumpuneent de la matéria.
A scaar püssee piscinítt de quii de l'àtum sa va deent in del dumíni de la física (física nücleaar, física dii partisèj).
In tütt i mòdi, sa pö dí ca la física la tègn deent la chímica.

## [redatá] Stòria

La stòria de la chímica la cuméncia in de la preistòria, quaant a l'è staa descuveert ul fööch, 40.000 ann fà: e l'è pròpi duperaant ul fööch c'al s'è pudüü cumincià, cunt ul princípi dii teemp antích, a laurà i metàj, ca gh'érenn de vèss tiraa föra da i mineràj natüràj. De menemàn c'al sa nava inaanz, a vegnévenn descuveert ul véder e i primm leech metàlich, cumè l'utún.

Invèr ul sécul IX primm de Criist la nasséva, in de la cità de Lissàndria de Egítt, l'aart cunsiderada la màma de la chímica: l'alchímia. I alchimiist érenn dree, al paar, dumè a cercà la manéra de vultà i metàj nurmaal in óor (cunsideraa ul metàll perfètt); ubietiif secundàri a érenn truà la préa filusufaal, fabricà la panacea üniversaal (una spéci de medesína per guarí tütt i maladii) e creà la vída.
Anca sa i alchimiist a gh'érenn ubietiif impussíbil, e ga curévenn adree cunt dii métud ca gh'érenn pròpi nigútt de scentífich, in dii sécul ann metüü insèma un patrimòni de cunusceenz fisc gròss (suratütt elemeent, cumpòost chímich e maneer de fabricàii).

In del Renassimeent, Paracèls, cunt i sò ricerch de medesína, l'è cunsideraa ul papà de la chímica mudèrna; da chèl mumeent lí i stüdiuus de chímica ann descuveert un muntun de cumpòost chímich difereent e perfezziunaa sémper püssee i tècnich per utegní i difereent mulécul.

In dii teemp mudèrn sa fann dii gròss pass inaanz:

- in del 1869, Dmitri Mendelejev al büta giú la prima taula periòdica mudèrna, ca la cuntègn tütt i elemeent cugnussüü in dii chii teemp lí;
- in del 1913, Niels Bohr al püblica ul sò líber cunt la strutüra de l'àtum;
- in del 1926, ul físich Erwin Schrödinger al püblica un ólter mudèll de l'àtum, duperaa anca al dí d'incöö;
- 1959, ul Watson e ul Crick a rívenn a capí cumè l'è faa ul DNA, ul quadrèll fundamentaal de la vída in sü la Tèra.

## [redatá] Divisiun de la chímica

I bròch principàj de la chímica a inn:

- la chímica física, ca la g'à cumè ugètt ul stüdi dii lécc físich aplicaa a i sisteem e a i prucèss chímich;
- la chímica analítica, ca la stüdia i maneer per analizà i difereent materiàj per capí cum'inn faa e la strutüra ca g'ann;
- la chímica urgànica, ca la g'à cumè argumeent de stüdi i cumpòost del carbòni;
- la biuchímica, ca la stüdia la chímica dii sisteem viveent
- la chímica inurgànica, ca la descríff e la stüdia e elemeent chímich e i cumpòost inurgànich.

Utegnüü da "http://lmo.wikipedia.org../../../c/h/%C3%AD/Ch%C3%ADmica.html"

Categories: Artícul in koiné uçidentala | Chímega

##### Views

- Articul
- Discüssiun
- Current revision

##### navegazzion

- Entrada
- Lista alfabética
- In d'olt dialet

##### interazzion

- La Wikipédia, vargòt a l'è?
- Purtal wikipedista
- Gròt
- Donazzion
- Iütt

##### Truvá

##### Oltri leench-Otre lengue

- Afrikaans
- Alemannisch
- አማርኛ
- Aragonés
- العربية
- অসমীয়া
- Asturianu
- Azərbaycan
- Башҡорт
- Boarisch
- Български
- বাংলা
- Brezhoneg
- Bosanski
- Català
- Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
- Cebuano
- Corsu
- Česky
- Kaszëbsczi
- Чăвашла
- Cymraeg
- Dansk
- Deutsch
- ދިވެހިބަސް
- Ελληνικά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- فارسی
- Suomi
- Føroyskt
- Français
- Arpetan
- Furlan
- Frysk
- Gaeilge
- Gàidhlig
- Galego
- ગુજરાતી
- Gaelg
- Hak-kâ-fa
- עברית
- हिन्दी
- Hrvatski
- Kreyòl ayisyen
- Magyar
- Հայերեն
- Interlingua
- Bahasa Indonesia
- Interlingue
- Ido
- Íslenska
- Italiano
- 日本語
- Lojban
- Basa Jawa
- ქართული
- ಕನ್ನಡ
- 한국어
- Kurdî / كوردی
- Kernewek
- Latina
- Ladino
- Lëtzebuergesch
- Limburgs
- Lingála
- ລາວ
- Lietuvių
- Latviešu
- Māori
- Македонски
- മലയാളം
- Монгол
- Молдовеняскэ
- Bahasa Melayu
- Plattdüütsch
- Nedersaksisch
- Nederlands
- ‪Norsk (nynorsk)‬
- ‪Norsk (bokmål)‬
- Novial
- Nouormand
- Occitan
- Иронау
- ਪੰਜਾਬੀ
- Norfuk / Pitkern
- Polski
- پښتو
- Português
- Runa Simi
- Rumantsch
- Română
- Русский
- Сибирской
- Sardu
- Sicilianu
- Scots
- Srpskohrvatski / Српскохрватски
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Gagana Samoa
- Shqip
- Српски / Srpski
- Basa Sunda
- Svenska
- Kiswahili
- தமிழ்
- తెలుగు
- Тоҷикӣ
- ไทย
- Türkmen
- Tagalog
- Türkçe
- Tatarça
- Українська
- Vèneto
- Tiếng Việt
- Volapük
- Winaray
- isiXhosa
- ייִדיש
- 中文
- 古文 / 文言文
- Bân-lâm-gú
- 粵語