भारतीय रेल्वे - विकिपीडिया

# भारतीय रेल्वे

### Wikipedia कडून

भारतीय रेल्वे (भा. रे.) ही भारताची सरकार-नियंत्रित सार्वजनिक रेल्वे सेवा आहे. भारतीय रेल्वे जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वेसेवांपैकी एक आहे. भारतातील रेल्वेमार्गांची एकूण लांबी ६३,१४० किलोमीटर इतकी आहे. २००३ पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार भारतीय रेल्वे दररोज १६ दशलक्ष प्रवाशांची, तसेच १४ लाख टन मालाची वाहतूक करते.

हा भारत सरकारच्या के‍द्रीय रेल्वे खात्यातील विभाग, भारतातील संपूर्ण रेल्वे जाळ्याचे नियोजन करतो. रेल्वे खात्याचे नियोजन कॅबिनेट दर्ज्याच्या रेल्वे मंत्री पहातात व रेल्वे विभागाचे नियोजन रेल्वे बोर्ड करते. The Ministry is headed by a cabinet rank Railways Minister, whereas, the department is managed by Railway Board. Indian Railways is NOT a corporate body, as many people think. However, of late, IR is trying to adopt a corporate management style.

आत्तापर्यंत[१], रेल्वे वाहातुकीवर भारतीय रेल्वे चा एकाधिकार होता. भारतीय रेल्वेची गणना जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे मध्ये केली जाते. भारतीय रेल्वेवर दर दिवशी[२] १४० लक्ष प्रवासी आणि १० लक्ष टन मालाची वाहातुक होते. १६ लक्ष कर्मचारी असलेली भारतीय रेल्वे, जगातील सर्वात मोठी व्यावसायिक संस्था[३] आहे, जी फक्त चायना च्या Chinese Army पुढे द्वितीय आहे.

भारतीय रेल्वेचे ६३,१४० कि.मी. (३९,२३३ मैल) व्याप्तिचे जाळे देशाच्या लांबी रुंदी मध्ये पसरलेले आहे. २००२ सालापर्यंत, भारतीय रेल्वेच्या मालकीत २,१६,७१७ वाघीणी (मालवाहू डबे), ३०,२६३ प्रवासीवाहू डबे आणि ७,७३९ लोकोमोटिव्ह (इंजिने) होती आणि दर दिवशी ८,७०२ प्रवासी गाड्यांसहित १४,४४४ गाड्या धावातं होत्या.[२]

भारतीय रेल्वे ही कर्मचारी संख्येनुसार जगातील सर्वात मोठी संघटना असून, ती १९९८ च्या आकडेवारीनुसार नुसार १६ लाख लोकांना रोजगार पुरवते.

## [संपादन] इतिहास

भारतात रेल्वेचा प्रारंभ १८५३ झाला. स्वातंत्र्य वर्ष India's Independence १९४७ पर्यंत, भारतात ४२ रेल्वे संस्था होत्या. १९५१ साली सर्व संस्थांचे राष्ट्रीयकरण करून एक संस्था बानवण्यात आली जी जगातील सर्वात मोठ्यांपैकी एक आहे. भारतीय रेल्वे, लांब पल्ल्याच्या व उपनगरीय अशा दोन्ही प्रकारच्या सेवा चालवते.

भारतातील सुरुवातीच्या रेल्वेचे क्षणचित्र
Great Indian Peninsular Railway चा १८७० मधील पसार्‍याचे मानचित्र. GIPR त्यावेळेसच्या मोठ्या रेल्वे कंपन्यांपैकी एक होती.

  मुख्य पान: भारतातील रेल्वे वाहातुकिचा इतिहास

भारतात रेल्वे वाहातुकिचा प्रथम आराखड १८३२ सालीचं मांडण्यात आला होता, परंतु पुढे एक दशक काहीचं हालचाली झाल्या नाहीत. १८४४ साली, भारताचे त्यावेळचे गव्हर्नर जनरल लॊर्ड हार्डिंग यांनी खाजगी व्यावसायीक मंडळीना रेल्वे व्यवस्था चालू करण्यासाठी अनुमती दिली. दोन नवीन रेल्वे कंपन्यांची स्थापना करण्यात आली आणि ईस्ट इंडिया कंपनी ला त्यांना मदत करण्यासाठी सांगण्यात आले. पुढेल काही वर्षात, UK मधील गुंतवणुकदारांनी दाखवलेल्या व्यावसायिक उत्सुकतेचा रेल्वे व्यवस्था वृद्धिंगत होण्यात हातभार लागला. भारतातील पहिली ट्रेन २२ डिसेंबर १८५१ रोजी रूरकी मध्ये बांधकाम सामुग्रीच्या वहनासाठी कार्यान्वयित करण्यात आली. त्यानंतर दीड वर्षांनी, २२ एप्रिल १८५३ रोजी भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे गाडी बोरीबंदर (नंतरचे व्हिक्टोरिया टर्मिनस, व आताचे छत्रपती शिवाजी टर्मिनस) मुंबई ते ठाणे अशी ३४ किलोमीटर (२१ मैल) धावली. साहिब, सिन्ध आणि सुलतान अशी नावे असलेल्या तीन इंजीनांनी त्या गाडीला खेचले होते, आणि भारतातील रेल्वे वाहतुकीला औपचारिक सुरुवात झाली.

The British government encouraged new railway companies backed by private investors under a scheme that would guarantee an annual return of five percent during the initial years of operation. Once established, the company would be transferred to the government, with the original company retaining operational control. The route mileage of this network was about 14,500 km (9,000 miles) by 1880, mostly radiating inward from the three major port cities of Bombay, Madras and Calcutta. By 1895, India had started building its own locomotives, and in 1896 sent engineers and locomotives to help build the Uganda Railway.

Soon various independent kingdoms built their own rail systems and the network spread to the regions that became the modern-day states of Assam, Rajasthan and Andhra Pradesh. A Railway Board was constituted in 1901, but decision-making power was retained by the Viceroy, Lord Curzon. The Railway Board operated under aegis of the Department of Commerce and Industry and had three members: a government railway official serving as chairman, a railway manager from England and an agent of one of the company railways. For the first time in its history, the Railways began to make a tidy profit. In 1907, almost all the rail companies were taken over by the government.

The following year, the first electric locomotive appeared. With the arrival of the First World War, the railways were used to meet the needs of the British outside India. By the end of the First World War, the railways had suffered immensely and were in a poor state. The government took over the management of the Railways and removed the link between the financing of the Railways and other governmental revenues in 1920, a practice that continues to date with a separate railway budget.

The Second World War severely crippled the railways as trains were diverted to the Middle East, and the railway workshops were converted into munitions workshops. At the time of independence in 1947, a large portion of the railways went to the then newly formed Pakistan. A total of forty-two separate railway systems, including thirty-two lines owned by the former Indian princely states, were amalgamated as a single unit which was christened as the Indian Railways.

The existing rail networks were abandoned in favour of zones in 1951 and a total of six zones came into being in 1952. As the economy of India improved, almost all railway production units were indigenised. By 1985, steam locomotives were phased out in favour of diesel and electric locomotives. The entire railway reservation system was streamlined with computerisation in 1995.

## [संपादन] Railway zones

भारतीय रेल्वे जाळ्याचे मानचित्र

व्यवस्थापनासाठी भारतीय रेल्वेचे १६ विभाग करण्यात आले आहेत.

क्र. | नाव | सांकेतिक नाव | मुख्यालय | स्थापना दिनांक
--- | --- | --- | --- | ---
१. | उत्तर रेल्वे | उ.रे. | दिल्ली | एप्रिल १४, १९५२
२. | उत्तर पूर्व रेल्वे | उ.पु.रे. | गोरखपूर | १९५२
३. | उत्तर पूर्व सीमा रेल्वे | NFR | मालिगाव(गौहाटी) | १९५८
४. | पूर्व रेल्वे | पू.रे. | कोलकाता | एप्रिल, १९५२
५. | दक्षिण पूर्व रेल्वे | द.पू.रे. | कोलकाता | १९५५,
६. | दक्षिण मध्य रेल्वे | द.म.रे. | सिकंदराबाद | ऑक्टोबर २, १९६६
७. | दक्षिण रेल्वे | द.रे. | चेन्नई | एप्रिल १४, १९५१
८. | मध्य रेल्वे | म.रे. | मुंबई | नव्हेंबर ५, १९५१
९. | पश्चिम रेल्वे | प.रे. | मुंबई | नव्हेंबर ५, १९५१
१०. | दक्षिण पश्चिम रेल्वे | द.प.रे. | हुबळी | एप्रिल १, २००३
११. | उत्तर पश्चिम रेल्वे | उ.प.रे. | जायपूर | ऑक्टोबर १, २००२
१२. | पश्चिम मध्य रेल्वे | प.म.रे. | जबलपूर | एप्रिल १, २००३
१३. | उत्तर मध्य रेल्वे | उ.म.रे. | अलाहबाद | एप्रिल १, २००३
१४. | दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे | द.पू.म.रे. | बिलासपूर, छत्तिसगढ | एप्रिल १, २००३
१५. | पूर्व तटीय रेल्वे | ECoR | भुवनेश्वर | एप्रिल १, २००३
16. | पूर्व मध्य रेल्वे | पू.म.रे. | हाजीपूर | ऑक्टोबर १, २००२
17. | कोकण रेल्वे† | को.रे. | नवी मुंबई | जानेवारी २६, १९९८

†Konkan Railway (KR) is constituted as a separately incorporated railway, with its headquarters at Belapur CBD (Navi Mumbai). It comes under the control of the Railway Ministry and the Railway Board.

कोलकाता मेट्रोचे मालकी हक्क व संचालन भारतीय रेल्वेकडे असले तरी देखिल ही मेट्रो सेवा कोणत्याही प्रभागामध्ये येत नाही. संचालनाच्या दृष्टीने या रेल्वेस विभागीय रेल्वेचा दर्जा आहे. प्रत्येक रेल्वे विभागाचे देखिल प्रभाग पाडण्यात आले आहेत. प्रत्येक प्रभागात एक प्रभागीय कार्यालय असते. असे एकूण ६७ प्रभाग आहेत.

विभागीय रेल्वे | प्रभाग
--- | ---
उत्तर रेल्वे | दिल्ली, अंबाला, फिरोज़पूर, लखनऊ, मोरादाबाद
उत्तर पूर्व रेल्वे | इज़्ज़तनगर, लखनऊ, वाराणसी
उत्तर पूर्व सीमा रेल्वे | अलिपूरद्वार, कटिहार, लुमडिंग, रंगिया, तिन्सुकिया
पूर्व रेल्वे | हवड़ा, सेलदाह, असनसोल, माल्दा
दक्षिण पूर्व रेल्वे | अद्रा, चक्रधरपूर, खड़गपूर, रांची
दक्षिण मध्य रेल्वे | सिकंदराबाद, हैदराबाद, गुण्टकल, गुण्टुर, नांदेड, विजयवाडा
दक्षिण रेल्वे | चेन्नई, मदुरई, पालघाट, तिरुचिरापल्ले, थिरुवनन्तपुरम, सालेम
मध्य रेल्वे | मुंबई, भुसावळ, पुणे, सोलापूर, नागपूर
पश्चिम रेल्वे | मुंबई सेंट्रल, बरोडा, रत्लाम, अहमदाबाद, राजकोट, भावनगर
दक्षिण पश्चिम रेल्वे | हुबळी, बंगळूरू, म्हैसूर
उत्तर पश्चिम रेल्वे | जयपूर, अजमेर, बिकानेर, जोधपूर
पश्चिम मध्य रेल्वे | जबलपूर, भोपाळ, कोटा
उत्तर मध्य रेल्वे | अलाहाबाद, आग्रा, झांसी
दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे | बिलासपूर, रायपूर, नागपूर
पूर्व तटीय रेल्वे | खुर्दा रोड, संबलपूर, विशाखापट्टनम
पूर्व मध्य रेल्वे | दानापूर, धनबाद, मुगलसराई, समस्तिपूर, सोनपूर

## [संपादन] प्रवासी सेवा

लांब पल्ल्याची एक्सप्रेस गाडी

प्रतिवर्ष भारतीय रेल्वेच्या ८,७०२ प्रवसी गाड्यांमधून ५ अरब प्रवासी २६ राज्य आणि ३ केंद्रशासित (दिल्ली, पुडुचेर्री (पूर्वीचे पॉण्डिचेर्री) आणि चण्डिगढ. सिक्किम आणि मेघालय ही दोन राज्यात रेल्वे जात नाही.

बहुतांशी, रेल्वे हा भारतात लांब पल्ल्याचा प्रवास करण्यासाठीचा प्रथम पर्याय म्हणूनच‍ं गणला जातो.

सर्वसाधारण प्रवासी गाडी मध्ये १८ डबे असतात. जास्त प्रवासी संख्या असलेला मार्गांवरील काही गाड्यांमध्ये डब्यांची संख्या २४ पर्यंत देखिल अढळते. एका डब्याची क्षमता १८ पसून ७२ प्रवासी वाहून नेण्याची असते. परंतु सुट्टीच्या दिवसात अथवा अतिव्यस्त मार्गांवर ही क्षमता नियमितपणे ओलांडलेली अढळते. साधारणपणे डबे जोडमार्गिका वापरून एक मेकांना जोडलेले असतात, ज्यामुळे चालत्या गाडीत प्रावाशांना एका डब्यातून दुसर्‍या डब्यात जाता येते. काही तांत्रिक कारणांसाठी गाड्यांमध्ये न जोडलेले डबे देखिल असतात.

प्रत्येक डब्याची रेचना एका वर्गाच्या प्रवासासाठी केलेली असते. भारतातील रेल्वे प्रवासाची अंतरे खूप लांब असल्याने शयन यान (रात्री आडवे झोपून प्रवास करण्याची सोय असलेले डबे) जास्त वापरात आहेत. सामान्य गाडीत ३ ते ५ वातानुकुलित डबे आढळतात.

माहितीजालाच्या साहायाने आरक्षणाची सोय २००४ साली सुरु करण्यात आली. २००९ सालापर्यंत तिचा वापर प्रतिदिन १ लक्ष आरक्षणे एवढा होण्याची अपेक्षा आहे. लवकरचं २००७ सालाच्या अखेरीपर्यंत ATM यंत्रांद्वारे लांब पल्यांच्या प्रवासाचे आरक्षण करण्याची सोय बर्‍याचं स्टेशनांवर उपलब्ध करण्यात येणार आहे.

## [संपादन] उत्पादन सेवा

WAP5 श्रेणीचे लोकोमोटिव्ह

मुख्यत्वे ऐतिहासिक कारणांमुळे, वहन साहित्य आणि भारी तांत्रिक घटकांचे उत्पादन भारतीय रेल्वे स्वतः करते. महागड्या तंत्रज्ञानावर आधारित सामुग्री आयात न करता स्वदेशी पर्‍यायी उत्पादने वापरून खर्च कमी करणे हाचं प्रमुख उद्देश बर्‍याचं विकसनशील अर्थव्यवस्थांचा असतो.

भारतीय रेल्वेच्या उत्पादन वसाहती केंद्रीय मंत्रालयाच्या अख्त्यारित येतात. या वसाहतींचे जनरल मॅनेजर रेल्वे बोअर्डाच्या अधिपत्याखाली येतात. भरतीय रेल्वेच्या उत्पादन वसाहती खालील प्रमाणे आहेत:

- डिझेल लोकोमोटिव्ह कार्यशाळा, वाराणसी
- चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह कार्यशाळा, चित्तरंजन
- डिझेल-लोको आधुनिकिकरण कार्यशाळा, पटियाला
- इंटिग्रल कोच फॅक्टरी, चेन्नई
- रेल कोच फॅक्टरी, कपुरथळा
- रेल व्हील फॅक्टरी, बंगळूरू
- रेल स्प्रिंग कारखाना, ग्वालेर

## [संपादन] उपनगरीय रेल्वे

नवी दिल्ली मेट्रो रेल्वे

उपनागरीय प्रवासी वाहतुकीसाठी बर्‍याचं शहरांमध्ये स्वतंत्र रेल्वे प्रणाली चालवली जाते. सध्या अशी उपनगरीय प्रावासी सेवा मुंबई, चेन्नई, कोलकाता, दिल्ली, हैदराबाद आणि पुणे येते कार्यरत आहे. हैदराबाद आणि पुणे या दोन शहरांमध्ये स्वतंत्र उपनगरीय रेल्वे मार्ग नसल्याने लांब पल्ल्याच्या प्रावासी वाहातुकिच्या रेल्वे मार्गांवर ही सेवा चालवली जाते. नवी दिल्ली, चेन्नाई आणि कोलकाता या शहरांमध्ये मेट्रो सेवा कार्यरत आहे - नवी दिल्लीत नवी दिल्ली मेट्रो, चेन्नाईत Chennai MRTS - Mass Rapid Transport System आणि कोलकाता मध्ये कोलकाता मेट्रो. चेन्नईतील मेट्रो सेवेत, मुंबई कोलकाताच्या उपनगरीय वाहातुकीच्या गाड्या स्वतंत्र उड्डाण पुलांसारख्या मार्गावरून चालवल्या जातात.

प्रावासी वाहातुकीसाठी वापरल्या जाणार्‍या उपगनगरीय गाड्या electric multiple unit या तत्वावर आधारीत असतात. या गाड्यांमध्ये साधारणपणे ९ डबे असतात. गर्दीच्या मार्गांवर / वेळेत १२ डब्याच्या गाड्या चालवल्या जातात. सध्या मुंबईतील तीन्ही उपनगरीय मार्गांवरील ९ डब्याच्या गाड्या ३ अतिरिक्त डबे जोडून १२ डब्यांच्या गाड्यांमध्ये रुपांतरीत करण्यात येत आहेत. यासाठी फलाटांची लांबी वाढवून झालेली आहे. चेन्नई मेट्रोवर ३ ते ६ डब्यांच्या गाड्या तर हैदराबाद मेट्रो (Hyderabad MMTS - Multi Modal Transport System) वर ६ डब्यांच्या गाड्या चालवल्या जातात.

One unit of an EMU train consists of one power car and two general coaches. Thus a nine coach EMU is made up of three units having one power car at each end and one at the middle. The rakes in Mumbai run on direct current, while those elsewhere use alternating current ([5]). A standard coach is designed to accommodate 96 seated passengers, but the actual number of passengers can easily double or triple with standees during rush hour.

इतर उपगनरीय वाहतुकीच्या तुलनेत मुंबई उपनगरीय रेल्वे गाड्या खूपचं जास्त प्रवासी संख्या हाताळतात. या प्रणालीमध्ये ३ मार्ग आहेत - पश्चिम, मध्य आणि हार्बर. दैनंदिन व्यवहारासाठी मुंबईकर या उपनगरीय सेवेवर अवलंबून असल्याने ही सेवा मुंबईची नस मानली जाते. ११ जुलै २००६ रोजी मुंबईतील रेल्वे गाड्यांमध्ये आतंकवाद्यानी ६ स्फोट घडवून मुंबईकरांना आतंकवादाची झळ पोहोचवली होती. परंतु मुंबईकरांची अत्युच्च सहनशीलता व रेल्वे विभागाच्या तत्पर उपाययोजनांमुळे दुसर्‍या दिवशी सकाळपर्यंत ही सेवा पुन्हा सुरळीत कार्यरत झाली होती.

## [संपादन] माल वाहातुक

एकेरी मार्गिका असलेला रेल्वे पूल

भारतीय रेल्वेवर अनेकविध मालाची मोठा प्रमाणावर वाहातुक होते - खनिजे, खते आणि खनिजतेलं, शेती उत्पन्ने, लोखंड आणि पोलाद, मिश्रवहन वाहातुक, इत्यादी. मोठी बंदरे आणि मोठ्या शहरांमध्ये मालवाहातुकी साठी आणि मालगाडीत माल चढवण्या उतरवण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे मार्ग, गोदाम, फलाट आणि यार्डांची सोय असते.

भारतीय रेल्वे चा ७०% महसूल आणि बहुतांश नफा माल वाहातुकीतून उत्पन्न होतो आणि यातूनच‍ तोट्यात चालणार्‍या प्रवासी वाहतुकीला अनुदानित आर्थिक अहाय दिले जाते. परंतु गेल्या काही वर्षांपासून, रेल्वेच्या तुलनेत ट्रक ने स्वस्त दरात होणार्‍या माल वाहातुकीमुळे रेल्वेच्या मालवाहातुक उद्योगाला स्पर्धा जाणवू लागली आहे. म्हणून १९९० पसून, मध्यम क्षमतेच्या वाघिणीं हळू हळू बाद करून मोठ्या आणि आधुनिक वाघिणींच्या उपहोगावर भर द्यायला सुरुवात केली आहे. या नवीन वाघिणी‍चा उपयोग मुख्यत्वे कोळसा, सिमेंट, धान्ये, खनिजे या सारखा ठोक माल वाहून नेण्यासाठी उपयोग केला जातो.

या व्यतिरिक्त, वाहनांची देखिल वाहातुक भारतीय रेल्वे वर केली जाते. अशा मालगाड्यांवर मालवाहू ट्रक चढवून एका ठिकाणावरून दुसर्‍या ठिकाणावर पोहोचवले जातात. तिथून पुढे मालाच्या वाहतुकीचा शेवटचा टप्पा त्याचं ट्रकने होतो. असे मालवाहू ट्रक चढवण्या उतरवण्यासाठी सुरूवातीच्या व गंतव्या स्थानकात खास फलाट बांधण्यात आले आहेत. अशा प्रकारच्या मिश्रवहन पद्धतीने इंधनाची बचत, माल एका वाहनातून दुसर्‍यात चढवावा उतरावा लागत नाही म्हणून मनुष्यबळ व पैसा यांची बचत व या सगळ्या मुळे वेळेची बचत मोठ्या प्रमाणावर होते. नाशिवंत माल वाहातुकीमध्ये याचा सर्वात जास्त फायदा होतो. नाशिवंत माल वाहून नेण्यासाठी वातानुकुलीत वाघिणी वापरल्या जातात. "Green Van" प्रकारच्या वाघिणी ताजी फळे व भाज्यांसाठी वापरल्या जातात. आता अतिमहत्वाचा माल पोहोचवण्यासाठी भारतीय रेल्वे वर 'कंटेनर राजधानी' अर्थात CONRAJ चालू करण्यात आली आहे. आता पर्यंत मालगाड्यांनी गाठलेला उच्चतम वेग, ४,७०० मेट्रिक टनासाठी ताशी १०० कि.मी. (६२ मैल) इतका नोंदवला गेला आहे.

महसूलात वाढ या दृष्टीने भारतीय रेल्वे हे सारे बदल करत आहे. याचं उद्देशाने, आलीकडेचं खाजगी मालगाड्यांनाही परवानगी देण्यात आली आहे. आता नियमांची पूर्तता झाली तर खाजगी कंपन्या स्वतःच्या मालगाड्या भारतीय रेल्वेच्या मार्गांवर चालवू शकतात. मालवाहू गाड्या चालवण्यासाठी मुख्य शहरांना जोडणार्‍या ११,०० कि.मी. लांबीच्या स्वतंत्र रेल्वे मार्गाच्या उभारणीला संमती मिळाली आहे. आत्ता पर्यंत नियमितपणे क्षमते पेक्षा जास्त माल भरला जात होता. २,२२,००० वाघिणींची क्षमता ११% वाढवून या बेकायदेशिर कृतीला कायद्याच्या चौकटी आणले आहे. उत्पादन शुल्कात व इंधनाच्या किमतीत झालेल्या वाढीमुळे रेल्वे वाहातुक आर्थिक दृष्ट्या फायदेशीर ठरू लागली आहे. प्रतिवर्तन कालात बचत केल्याने महसूलात २४% स्पष्ट वाढ दिसून आली आहे.

## [संपादन] Notable trains and achievements

The Darjeeling Himalayan Railway is a World Heritage Site, and one of the few steam engines in operation in India.

The Darjeeling Himalayan Railway, a narrow gauge train with a steam locomotive is classified as a World Heritage Site by UNESCO. The route started earlier at Siliguri and now at New Jalpaiguri in the plains in West Bengal and traverses tea gardens en route to Darjeeling, a hill station at an elevation of 2,134 metres (7,000 ft). The highest station in this route is Ghum. The Nilgiri Mountain Railway, in the Nilgiri Hills in southern India, is also classified as a World Heritage Site by UNESCO.[४] It is also the only rack railway in India. The Chatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) railway station in Mumbai is another World Heritage Site operated by Indian Railways.

चित्र:Beyer.Garrett.6594.jpg
A Beyer Garrett 6594 Engine seen at the National Rail Museum

The Palace on Wheels is a specially designed train, lugged by a steam engine, for promoting tourism in Rajasthan. The Maharashtra government did try and introduce the Deccan Odyssey along the Konkan route, but it did not enjoy the same success as the Palace on Wheels. The Samjhauta Express was a train that ran between India and Pakistan. However, hostilities between the two nations in 2001 saw the line being closed. It was reopened when the hostilities subsided in 2004. Another train connecting Khokhrapar (Pakistan) and Munabao (India) is the Thar Express that restarted operations on February 18, 2006; it was closed down after the 1965 Indo-Pak war. The Kalka Shimla Railway till recently featured in the Guinness Book of World Records for offering the steepest rise in altitude in the space of 96 kilometres.[५]

The Lifeline Express is a special train popularly known as the "Hospital-on-Wheels" which provides healthcare to the rural areas. This train has a compartment that serves as an operating room, a second one which serves as a storeroom and an additional two that serve as a patient ward. The train travels around the country, staying at a location for about two months before moving elsewhere.

Among the famous locomotives, the Fairy Queen is the oldest running locomotive in the world today, though the distinction of the oldest surviving locomotive belongs to John Bull. Kharagpur railway station also has the distinction of being the world's longest railway platform at 1072 m (3,517 ft). The Ghum station along the Darjeeling Toy Train route is the second highest railway station in the world to be reached by a steam locomotive.[६] Indian Railways operates 7,566 locomotives; 37,840 Coaching vehicles and 222,147 freight wagons. There are a total of 6,853 stations; 300 yards; 2,300 goods-sheds; 700 repair shops and a total workforce of 1.54 million.[७]

The shortest named station is Ib and the longest is Sri Venkatanarasimharajuvaripeta. The Himsagar Express, between Kanyakumari and Jammu Tawi, has the longest run in terms of distance and time on Indian Railways network. It covers 3,745 km (2,327 miles) in about 74 hours and 55 minutes. The Trivandrum Rajdhani, between Delhi's Nizamuddin Station and Trivandrum, travels non-stop between Vadodara and Kota, covering a distance of 528 km (328 miles) in about 6.5 hours, and has the longest continuous run on Indian Railways today. The Bhopal Shatabdi Express is the fastest train in India today having a maximum speed of 140 km/h (87 mph) on the Faridabad-Agra section. The fastest speed attained by any train is 184 km/h (114 mph) in 2000 during test runs. This speed is much lower than fast trains in other parts of the world. One reason attributed for this difference is that the tracks are not suited for higher speeds.

## [संपादन] Organisational structure

The headquarters of the Indian Railways in Delhi

Indian Railways is owned and controlled by the Government of India, via the Ministry of Railways, but it is not a company. It is a department of the Govt. of India. The Railway Ministry is currently headed by Laloo Prasad Yadav, the Union Minister for Railways and assisted by two junior Ministers of State for Railways, R. Velu and Naranbhai J. Rathwa. Indian Railways is administered by the Railway Board, which has six members and a chairman.

Each of the sixteen zones is headed by a General Manager (GM) who reports directly to the Railway Board. The zones are further divided into divisions under the control of Divisional Railway Managers (DRM). The divisional officers of engineering, mechanical, electrical, signal & telecommunication, accounts, personnel, operating, commercial and safety branches report to the respective Divisional Manager and are in charge of operation and maintenance of assets. Further down the hierarchy tree are the Station Masters who control individual stations and the train movement through the track territory under their stations' administration. In addition to the zones, the six production units (PUs) are each headed by a General Manager (GM), who also reports directly to the Railway Board.

In addition to this the Central Organisation for Railway Electrification (CORE), Metro Railway, Calcutta and construction organisation of N F Railway are also headed by a GM. CORE is located at Allahabad. This organisation undertakes electrification projects of Indian Railway and monitors the progress of various electrification projects all over the country.

Apart from these zones and production units, a number of Public Sector Undertakings (PSU) are under the administrative control of the ministry of railways. These PSU's are:

1. Dedicated Freight Corridor Corporation of India
2. Indian Railways Catering and Tourism Corporation
3. Konkan Railway Corporation
4. Indian Railway Finance Corporation
5. Mumbai Rail Vikas Corporation
6. Railtel Corporation of India – Telecommunication Networks
7. RITES Ltd. – Consulting Division of Indian Railways
8. IRCON International Ltd. – Construction Division
9. Rail Vikas Nigam Limited
10. Container Corporation Limited

Centre for Railway Information Systems is an autonomous society under Railway Board, which is responsible for developing the major software required by Indian Railways for its operations.

## [संपादन] Rail budget and finances

चित्र:IR sample ticket.jpg
A sample ticket; Fares on the network are among the cheapest in the world.

The Railway Budget deals with the induction and improvement of existing trains and routes, the modernisation and most importantly the tariff for freight and passenger travel. The Parliament discusses the policies and allocations proposed in the budget. The budget needs to be passed by a simple majority in the Lok Sabha (India's Lower House). The comments of the Rajya Sabha (Upper House) are non binding. Indian Railways are subject to the same audit control as other government revenue and expenditures. Based on the anticipated traffic and the projected tariff, the level of resources required for railway's capital and revenue expenditure is worked out. While the revenue expenditure is met entirely by railways itself, the shortfall in the capital (plan) expenditure is met partly from borrowings (raised by Indian Railway Finance Corporation) and the rest from Budgetory support from the Central Government. Indian Railways pays dividend to the Central Government for the capital invested by the Central Government.

As per the Separation Convention (on the recommendations of the Acworth Committee), 1924, the Railway Budget is presented to the Parliament by the Union Railway Minister, two days prior to the General Budget, usually around 26 February. Though the Railway Budget is separately presented to the Parliament, the figures relating to the receipt and expenditure of the Railways are also shown in the General Budget, since they are a part and parcel of the total receipts and expenditure of the Government of India. This document serves as a balance sheet of operations of the Railways during the previous year and lists out plans for expansion for the current year.

The formation of policy and overall control of the railways is vested in Railway Board comprising the Chairman, Financial Commissioner and other functional Members for Traffic, Engineering, Mechanical, Electrical and Staff matters. As per the 2006 budget, Indian Railways earned Rs. 54,600 crores[८] (Rs. 546,000 million or US$12,300 million). Freight earnings increased by 10% from Rs. 30,450 cr (US$7,000 million) in the previous year. Passenger earnings, other coaching earnings and sundry other earnings increased by 7%, 19% and 56% respectively over previous year. Its year end fund balance is expected to stand at Rs. 11,280 cr (2.54 billion US$).[९]

Around 20% of the passenger revenue is earned from the upper class segments of the passenger segment (the air-conditioned classes). The overall passenger traffic grew 7.5% in the previous year. In the first two months of India's fiscal year 2005-06 (April and May), the Railways registered a 10% growth in passenger traffic, and a 12% in passenger earnings.[१०]

A new concern faced by Indian Railways is competition from low cost airlines that has recently made its début in India. In a cost cutting move, the Railways plans to minimise unwanted cessations, and scrap unpopular routes.

## [संपादन] Current problems

Level crossings like these usually see a high accident rate

Indian railways suffers from deteriorating finances and lack the funds for future investment. Last year, India spent $28 billion, or 3.6% of GDP, on infrastructure. The main problem plaguing the Railways is the high accident rate which stands at about three hundred[११] a year. Although accidents such as derailment and collisions are less common in recent times, many are run over by trains, especially in crowded areas. Indian Railways have accepted the fact that given the size of operations, eliminating accidents is an unrealistic goal, and at best they can only minimise the accident rate. Human error is the primary cause (83%)[१२] blamed for mishaps. The Konkan Railway route suffers from landslides in the monsoon season, which has caused fatal accidents in the recent past.

Contributing to the Railways' problems are the antiquated communication, safety and signalling equipment. One area of upgrading badly required is an automated signalling system to prevent crashes. A number of train accidents happened due to a manual system of signals between stations. However, the changeover to a new system would require a substantial investment. It is felt that this would be required given the gradual increase in train speeds and lengths, that would make accidents more dangerous. In the latest instances of signalling control by means of interlinked stations (e.g., Chennai - Washermanpet), failure-detection circuits are provided for each track circuit and signal circuit with notification to the signal control centres in case of problems.[१३] However, this is available in a very small subset of the total Railways.

Aging colonial-era bridges and century-old tracks also require regular maintenance and upgrading. In recent years Indian Railways has claimed that it has achieved a financial turnaround, with (unaudited) operating profits expected to improve by 83.7%.[१४] Credit for this achievement has been claimed by current Indian Railway Minister, Mr Lalu Prasad Yadav who claims to have brought a significant improvement in operating efficiency of goods traffic after he took over as Railway Minister in May 2004.[१५]

The Rajdhani Express and Shatabadi Express are the fastest and most luxurious trains of Indian Railways, though they face increasing pressure from air travel, as the trains travel only 80 kms per hour (c.f. Fastest trains in India) and their food and service is not competitive.[१६] To modernise Indian Rail and to bring it at par with the developed world, it requires massive investment to the tune of US$50-100 billion.[१७]

Sixth Pay Commission has been constituted in India to review the pay structure of the Government employees and its recommendations are expected by the end of 2008 and based on its recommendations, the salaries of all Raiways officers and staff are expected to be revised with retrospective effect (w.e.f. January 01, 2006). If previous Pay Commissions are taken as indicator then this revision will not be less than 50% upwards and it may hit Raiways bottomlines severely and may vanish all the good work of the Railways.

Sanitation and use of modern technology in that area has been a problem. Although Indian Rail has announced the introduction of dry toilets in the trains, however, so far not much headway has been made and the train toilets continue to drop the wastes on the rail tracks.

## [संपादन] See also

- Fastest trains in India
- Indian locomotives

## [संपादन] Notes

1. ↑ Indian Railways Plans 3 Trillion Rupees of Investment by 2012
2. ↑ २.० २.१ Salient Features of Indian Railways. Figures as of 2002.
3. ↑ Guinness Book of World Records-2005, pg 93
4. ↑ The Hindu newspaper online
5. ↑ Article in The Tribune
6. ↑ Indian Railways Site
7. ↑ Indian Railways stats
8. ↑ Indian numbering system. 1 crore = 10,000,000
9. ↑ Highlights of Rail Budget 2006-07. (1 USD = 44.36 INR as of 2006-02-27).
10. ↑ Times of India
11. ↑ Rail Budget 2005
12. ↑ Frontline magazine online, Amulya Gopalakrishnan, Volume 20–Issue 15, July 19– August 01, 2003
13. ↑ Indian Railways Signalling System, Indian Railways Signalling Systems
14. ↑ [1]
15. ↑ [2]
16. ↑ [3]
17. ↑ [4]

## [संपादन] References

- Indian Railways FAQ. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 18, 2006.
- IR History: Early Days. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 19, 2005.
- Railway Zones. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 19, 2005.
- Famous Trains. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 19, 2005.
- Freight Trains. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 19, 2005.
- Miscellaneous material on Indian Railways. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 18, 2006.
- Trivia. Indian Railways Fan Club. Retrieved on June 19, 2005.
- Introductory History of Indian Railways. Glyn's Trains. Retrieved on June 19, 2005.
- Salient Features of Indian Railways. Indian Railways. Retrieved on June 19, 2005.
- Highlights of railway budget, 2006-07. Rediff.com. Retrieved on February 27, 2006.
- Indian Railway takes the E-route. Times of India. Retrieved on June 19, 2005.
- The Rediff Interview. Rediff.com. Retrieved on June 19, 2005.
- A poor track record. Frontline magazine online. Retrieved on June 19, 2005.
- साचा:Cite book

## [संपादन] External links

साचा:Spoken Wikipedia साचा:Commonscat साचा:Wikiquote

- Indian Railways Online Official site
- Official site of the Ministry of Railways, Government of India
- All India Railway Map
- Zonal maps
- Indian Railways
- Railway Staff Collage, Vadodara
- Indian Railways Presentation on the turn around by Sudhir Kumar, Officer on Special Duty to Minister of Railways, Govt. of India
- Lalu Prasad Yadav, Minister of Railways - Budget speech in the Indian Parliament 2006-07 Part1 ; Part 2
- The Indian Institute of Management Ahmedabad - Study on the Indian Railways turnaround - G. Raghuram (PDF-1.2 MB approx)
- Indian Stamps on Railways
- Interactive technical guide on IR's WDM2 loco
- Interactive technical guide on IR's WP Steam loco

<noinclude>

## [संपादन] संदर्भ

- http://www.indianrail.gov.in/abir.html
- http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html
- http://www.irfca.org/faq/faq-misc.html#stat
- http://www.irctc.co.in, for Online Reservations

|  | भारतीय रेल्वेबद्दलच्या या लेखाचा/विभागाचा विस्तार करण्यास कृपया मदत करा. अधिक माहितीसाठी चर्चा पान किंवा विस्तार विनंती पहा.

"http://mr.wikipedia.org../../../%E0%A4%AD/%E0%A4%BE/%E0%A4%B0/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87.html" पासून मिळविले

वर्ग: विस्तार विनंती | भारतीय रेल्वे | भाषांतर

##### Views

- लेख
- चर्चा
- आताची आवृत्ती

##### शोध

##### इतर भाषांमध्ये

- العربية
- বাংলা
- Deutsch
- English
- Suomi
- Français
- हिन्दी
- ಕನ್ನಡ
- മലയാളം
- Nederlands
- Svenska
- தமிழ்
- తెలుగు